حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، قَالَ رَأَيْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ قَبْلَ أَنْ يُصَابَ بِأَيَّامٍ بِالْمَدِينَةِ وَقَفَ عَلَى حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ وَعُثْمَانَ بْنِ حُنَيْفٍ، قَالَ كَيْفَ فَعَلْتُمَا أَتَخَافَانِ أَنْ تَكُونَا قَدْ حَمَّلْتُمَا الأَرْضَ مَا لاَ تُطِيقُ قَالاَ حَمَّلْنَاهَا أَمْرًا هِيَ لَهُ مُطِيقَةٌ، مَا فِيهَا كَبِيرُ فَضْلٍ. قَالَ انْظُرَا أَنْ تَكُونَا حَمَّلْتُمَا الأَرْضَ مَا لاَ تُطِيقُ، قَالَ قَالاَ لاَ. فَقَالَ عُمَرُ لَئِنْ سَلَّمَنِي اللَّهُ لأَدَعَنَّ أَرَامِلَ أَهْلِ الْعِرَاقِ لاَ يَحْتَجْنَ إِلَى رَجُلٍ بَعْدِي أَبَدًا. قَالَ فَمَا أَتَتْ عَلَيْهِ إِلاَّ رَابِعَةٌ حَتَّى أُصِيبَ. قَالَ إِنِّي لَقَائِمٌ مَا بَيْنِي وَبَيْنَهُ إِلاَّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ غَدَاةَ أُصِيبَ، وَكَانَ إِذَا مَرَّ بَيْنَ الصَّفَّيْنِ قَالَ اسْتَوُوا. حَتَّى إِذَا لَمْ يَرَ فِيهِنَّ خَلَلاً تَقَدَّمَ فَكَبَّرَ، وَرُبَّمَا قَرَأَ سُورَةَ يُوسُفَ، أَوِ النَّحْلَ، أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ، فِي الرَّكْعَةِ الأُولَى حَتَّى يَجْتَمِعَ النَّاسُ، فَمَا هُوَ إِلاَّ أَنْ كَبَّرَ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ قَتَلَنِي ـ أَوْ أَكَلَنِي ـ الْكَلْبُ. حِينَ طَعَنَهُ، فَطَارَ الْعِلْجُ بِسِكِّينٍ ذَاتِ طَرَفَيْنِ لاَ يَمُرُّ عَلَى أَحَدٍ يَمِينًا وَلاَ شِمَالاً إِلاَّ طَعَنَهُ حَتَّى طَعَنَ ثَلاَثَةَ عَشَرَ رَجُلاً، مَاتَ مِنْهُمْ سَبْعَةٌ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، طَرَحَ عَلَيْهِ بُرْنُسًا، فَلَمَّا ظَنَّ الْعِلْجُ أَنَّهُ مَأْخُوذٌ نَحَرَ نَفْسَهُ، وَتَنَاوَلَ عُمَرُ يَدَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ فَقَدَّمَهُ، فَمَنْ يَلِي عُمَرَ فَقَدْ رَأَى الَّذِي أَرَى، وَأَمَّا نَوَاحِي الْمَسْجِدِ فَإِنَّهُمْ لاَ يَدْرُونَ غَيْرَ أَنَّهُمْ قَدْ فَقَدُوا صَوْتَ عُمَرَ وَهُمْ يَقُولُونَ سُبْحَانَ اللَّهِ سُبْحَانَ اللَّهِ. فَصَلَّى بِهِمْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ صَلاَةً خَفِيفَةً، فَلَمَّا انْصَرَفُوا. قَالَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ، انْظُرْ مَنْ قَتَلَنِي. فَجَالَ سَاعَةً، ثُمَّ جَاءَ، فَقَالَ غُلاَمُ الْمُغِيرَةِ. قَالَ الصَّنَعُ قَالَ نَعَمْ. قَالَ قَاتَلَهُ اللَّهُ لَقَدْ أَمَرْتُ بِهِ مَعْرُوفًا، الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَجْعَلْ مَنِيَّتِي بِيَدِ رَجُلٍ يَدَّعِي الإِسْلاَمَ، قَدْ كُنْتَ أَنْتَ وَأَبُوكَ تُحِبَّانِ أَنْ تَكْثُرَ الْعُلُوجُ بِالْمَدِينَةِ وَكَانَ {الْعَبَّاسُ} أَكْثَرَهُمْ رَقِيقًا. فَقَالَ إِنْ شِئْتَ فَعَلْتُ. أَىْ إِنْ شِئْتَ قَتَلْنَا. قَالَ كَذَبْتَ، بَعْدَ مَا تَكَلَّمُوا بِلِسَانِكُمْ، وَصَلَّوْا قِبْلَتَكُمْ وَحَجُّوا حَجَّكُمْ فَاحْتُمِلَ إِلَى بَيْتِهِ فَانْطَلَقْنَا مَعَهُ، وَكَأَنَّ النَّاسَ لَمْ تُصِبْهُمْ مُصِيبَةٌ قَبْلَ يَوْمَئِذٍ، فَقَائِلٌ يَقُولُ لاَ بَأْسَ. وَقَائِلٌ يَقُولُ أَخَافُ عَلَيْهِ، فَأُتِيَ بِنَبِيذٍ فَشَرِبَهُ فَخَرَجَ مِنْ جَوْفِهِ، ثُمَّ أُتِيَ بِلَبَنٍ فَشَرِبَهُ فَخَرَجَ مِنْ جُرْحِهِ، فَعَلِمُوا أَنَّهُ مَيِّتٌ، فَدَخَلْنَا عَلَيْهِ، وَجَاءَ النَّاسُ يُثْنُونَ عَلَيْهِ، وَجَاءَ رَجُلٌ شَابٌّ، فَقَالَ أَبْشِرْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ بِبُشْرَى اللَّهِ لَكَ مِنْ صُحْبَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدَمٍ فِي الإِسْلاَمِ مَا قَدْ عَلِمْتَ، ثُمَّ وَلِيتَ فَعَدَلْتَ، ثُمَّ شَهَادَةٌ. قَالَ وَدِدْتُ أَنَّ ذَلِكَ كَفَافٌ لاَ عَلَىَّ وَلاَ لِي. فَلَمَّا أَدْبَرَ، إِذَا إِزَارُهُ يَمَسُّ الأَرْضَ. قَالَ رُدُّوا عَلَىَّ الْغُلاَمَ قَالَ ابْنَ أَخِي ارْفَعْ ثَوْبَكَ، فَإِنَّهُ أَبْقَى لِثَوْبِكَ وَأَتْقَى لِرَبِّكَ، يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ انْظُرْ مَا عَلَىَّ مِنَ الدَّيْنِ. فَحَسَبُوهُ فَوَجَدُوهُ سِتَّةً وَثَمَانِينَ أَلْفًا أَوْ نَحْوَهُ، قَالَ إِنْ وَفَى لَهُ مَالُ آلِ عُمَرَ، فَأَدِّهِ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، وَإِلاَّ فَسَلْ فِي بَنِي عَدِيِّ بْنِ كَعْبٍ، فَإِنْ لَمْ تَفِ أَمْوَالُهُمْ فَسَلْ فِي قُرَيْشٍ، وَلاَ تَعْدُهُمْ إِلَى غَيْرِهِمْ، فَأَدِّ عَنِّي هَذَا الْمَالَ، انْطَلِقْ إِلَى عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ فَقُلْ يَقْرَأُ عَلَيْكِ عُمَرُ السَّلاَمَ. وَلاَ تَقُلْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ. فَإِنِّي لَسْتُ الْيَوْمَ لِلْمُؤْمِنِينَ أَمِيرًا، وَقُلْ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَنْ يُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَيْهِ. فَسَلَّمَ وَاسْتَأْذَنَ، ثُمَّ دَخَلَ عَلَيْهَا، فَوَجَدَهَا قَاعِدَةً تَبْكِي فَقَالَ يَقْرَأُ عَلَيْكِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ السَّلاَمَ وَيَسْتَأْذِنُ أَنْ يُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَيْهِ. فَقَالَتْ كُنْتُ أُرِيدُهُ لِنَفْسِي، وَلأُوثِرَنَّ بِهِ الْيَوْمَ عَلَى نَفْسِي. فَلَمَّا أَقْبَلَ قِيلَ هَذَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَدْ جَاءَ. قَالَ ارْفَعُونِي، فَأَسْنَدَهُ رَجُلٌ إِلَيْهِ، فَقَالَ مَا لَدَيْكَ قَالَ الَّذِي تُحِبُّ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَذِنَتْ. قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ، مَا كَانَ مِنْ شَىْءٍ أَهَمُّ إِلَىَّ مِنْ ذَلِكَ، فَإِذَا أَنَا قَضَيْتُ فَاحْمِلُونِي ثُمَّ سَلِّمْ فَقُلْ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، فَإِنْ أَذِنَتْ لِي فَأَدْخِلُونِي، وَإِنْ رَدَّتْنِي رُدُّونِي إِلَى مَقَابِرِ الْمُسْلِمِينَ. وَجَاءَتْ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ حَفْصَةُ وَالنِّسَاءُ تَسِيرُ مَعَهَا، فَلَمَّا رَأَيْنَاهَا قُمْنَا، فَوَلَجَتْ عَلَيْهِ فَبَكَتْ عِنْدَهُ سَاعَةً، وَاسْتَأْذَنَ الرِّجَالُ، فَوَلَجَتْ دَاخِلاً لَهُمْ، فَسَمِعْنَا بُكَاءَهَا مِنَ الدَّاخِلِ. فَقَالُوا أَوْصِ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اسْتَخْلِفْ. قَالَ مَا أَجِدُ أَحَقَّ بِهَذَا الأَمْرِ مِنْ هَؤُلاَءِ النَّفَرِ أَوِ الرَّهْطِ الَّذِينَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ عَنْهُمْ رَاضٍ. فَسَمَّى عَلِيًّا وَعُثْمَانَ وَالزُّبَيْرَ وَطَلْحَةَ وَسَعْدًا وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ وَقَالَ يَشْهَدُكُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَلَيْسَ لَهُ مِنَ الأَمْرِ شَىْءٌ ـ كَهَيْئَةِ التَّعْزِيَةِ لَهُ ـ فَإِنْ أَصَابَتِ الإِمْرَةُ سَعْدًا فَهْوَ ذَاكَ، وَإِلاَّ فَلْيَسْتَعِنْ بِهِ أَيُّكُمْ مَا أُمِّرَ، فَإِنِّي لَمْ أَعْزِلْهُ عَنْ عَجْزٍ وَلاَ خِيَانَةٍ وَقَالَ أُوصِي الْخَلِيفَةَ مِنْ بَعْدِي بِالْمُهَاجِرِينَ الأَوَّلِينَ أَنْ يَعْرِفَ لَهُمْ حَقَّهُمْ، وَيَحْفَظَ لَهُمْ حُرْمَتَهُمْ، وَأُوصِيهِ بِالأَنْصَارِ خَيْرًا، الَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ، أَنْ يُقْبَلَ مِنْ مُحْسِنِهِمْ، وَأَنْ يُعْفَى عَنْ مُسِيئِهِمْ، وَأُوصِيهِ بِأَهْلِ الأَمْصَارِ خَيْرًا فَإِنَّهُمْ رِدْءُ الإِسْلاَمِ، وَجُبَاةُ الْمَالِ، وَغَيْظُ الْعَدُوِّ، وَأَنْ لاَ يُؤْخَذَ مِنْهُمْ إِلاَّ فَضْلُهُمْ عَنْ رِضَاهُمْ، وَأُوصِيهِ بِالأَعْرَابِ خَيْرًا، فَإِنَّهُمْ أَصْلُ الْعَرَبِ وَمَادَّةُ الإِسْلاَمِ أَنْ يُؤْخَذَ مِنْ حَوَاشِي أَمْوَالِهِمْ وَتُرَدَّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ، وَأُوصِيهِ بِذِمَّةِ اللَّهِ وَذِمَّةِ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُوفَى لَهُمْ بِعَهْدِهِمْ، وَأَنْ يُقَاتَلَ مِنْ وَرَائِهِمْ، وَلاَ يُكَلَّفُوا إِلاَّ طَاقَتَهُمْ. فَلَمَّا قُبِضَ خَرَجْنَا بِهِ فَانْطَلَقْنَا نَمْشِي فَسَلَّمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَالَ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ. قَالَتْ أَدْخِلُوهُ. فَأُدْخِلَ، فَوُضِعَ هُنَالِكَ مَعَ صَاحِبَيْهِ، فَلَمَّا فُرِغَ مِنْ دَفْنِهِ اجْتَمَعَ هَؤُلاَءِ الرَّهْطُ، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ اجْعَلُوا أَمْرَكُمْ إِلَى ثَلاَثَةٍ مِنْكُمْ. فَقَالَ الزُّبَيْرُ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عَلِيٍّ. فَقَالَ طَلْحَةُ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عُثْمَانَ. وَقَالَ سَعْدٌ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ. فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ أَيُّكُمَا تَبَرَّأَ مِنْ هَذَا الأَمْرِ فَنَجْعَلُهُ إِلَيْهِ، وَاللَّهُ عَلَيْهِ وَالإِسْلاَمُ لَيَنْظُرَنَّ أَفْضَلَهُمْ فِي نَفْسِهِ. فَأُسْكِتَ الشَّيْخَانِ، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ أَفَتَجْعَلُونَهُ إِلَىَّ، وَاللَّهُ عَلَىَّ أَنْ لاَ آلُوَ عَنْ أَفْضَلِكُمْ قَالاَ نَعَمْ، فَأَخَذَ بِيَدِ أَحَدِهِمَا فَقَالَ لَكَ قَرَابَةٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْقَدَمُ فِي الإِسْلاَمِ مَا قَدْ عَلِمْتَ، فَاللَّهُ عَلَيْكَ لَئِنْ أَمَّرْتُكَ لَتَعْدِلَنَّ، وَلَئِنْ أَمَّرْتُ عُثْمَانَ لَتَسْمَعَنَّ وَلَتُطِيعَنَّ. ثُمَّ خَلاَ بِالآخَرِ فَقَالَ لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ، فَلَمَّا أَخَذَ الْمِيثَاقَ قَالَ ارْفَعْ يَدَكَ يَا عُثْمَانُ. فَبَايَعَهُ، فَبَايَعَ لَهُ عَلِيٌّ، وَوَلَجَ أَهْلُ الدَّارِ فَبَايَعُوهُ.
Мусо ибн Исмоил бизга айтди, Абу Авона бизга айтди, Ҳусайндан, Амр ибн Маймундан, у деди: Мен Умар ибнул-Хаттоб розияллаҳу анҳуни — у (ханжар билан) урилишдан бир неча кун олдин Мадинада — Ҳузайфа ибнул-Ямон ва Усмон ибн Ҳунайфнинг ёнида турган ҳолда кўрдим. У: «Сизлар иккалангиз қандай қилдинглар? Ерга у кўтара олмайдиган нарсани юкладик деб қўрқасизларми (хирож солишда)?», деди. Улар: «Биз унга у кўтара оладиган иш (хирож) юкладик, унда (ерда) катта ортиқча (зўрлик) йўқ», дедилар. У: «Ерга у кўтара олмайдиган нарса юклаб қўймаганлигингизга қаранглар», деди. (Рови) деди: Улар: «Йўқ (ортиқча эмас)», дедилар. Умар: «Агар Аллаҳ мени омон сақласа, албатта мен Ироқ аҳлинин беваларини — мендан кейин ҳеч қачон бирор кишига муҳтож бўлмайдиган қилиб — қолдираман», деди. (Рови) деди: Унинг устига тўртинчи (кун) келмасдан туриб, у (ханжар билан) урилди. (Амр ибн Маймун) деди: Мен — мен билан унинг орасида Абдуллаҳ ибн Аббосдан ўзга ҳеч ким йўқ ҳолда — у урилган тонгда (намозда) турган эдим. У (Умар) икки саф орасидан ўтса: ‹Текисланинглар›, дер эди, токи уларда бирор бўшлиқ (рахна) кўрмаса, олдинга ўтар ва такбир айтар эди. Баъзан биринчи ракатда (Сура) Юсуф ёки Наҳл ёки шунга ўхшаш (сура)ни ўқир эди, токи одамлар (намозга) тўплансин. У фақат такбир айтди, мен уни — у (қотил) уни урган пайтда — ‹Мени ит ўлдирди — ёки еди (чақди)›, деганини эшитдим. Сўнг ўша кофир (илж) икки учли бир пичоқ билан учиб (чопиб) кетди, ўнг ёки чап (томонда) кимнинг ёнидан ўтса, уни урар эди, токи ўн уч кишини урди, улардан етти (киши) ўлди. Бир мусулмон буни кўрганида, унинг устига бир бурнус (бошликли кийим) ташлади. Ўша кофир ўзини тутиб олинди деб гумон қилганида, ўзини (пичоқ билан) сўйди. Умар Абдураҳмон ибн Авфнинг қўлидан ушлаб, уни олдинга ўтказди (имом қилди). Умарнинг ёнидагилар мен кўрган нарсани кўрди; масжиднинг четларидагилар эса (нима бўлганини) билмасди, фақат улар Умарнинг овозини йўқотган ва: ‹Субҳаналлаҳ, субҳаналлаҳ›, деяр эдилар. Абдураҳмон уларга енгил (қисқа) намоз ўқиб берди. Улар (намоздан) чиқганларида, (Умар): «Эй Ибн Аббос, қара, мени ким ўлдирди?», деди. (Ибн Аббос) бир соат (атрофни) айланди, сўнг келди ва: «Муғиранин қули (ўлдирди)», деди. (Умар): «Ҳунарманд (сўнъатчи)ми?», деди. (Ибн Аббос): «Ҳа», деди. (Умар): «Аллаҳ уни ўлдирсин; мен у ҳақида (унга) яхшилик қилишни буюрган эдим. Менинг ўлимимни Исломни даъво қиладиган бир киши қўлида қилмаган Аллаҳга ҳамд; сен ва отанг Мадинада кофирлар кўпайишини севар эдинглар», деди — Аббос уларнинг энг кўп қул(га эга бўлган)и эди. (Ибн Аббос): «Агар хоҳласанг, қиламан», деди — яъни: агар хоҳласанг, (кофирларни) ўлдирамиз. (Умар): «Ёлғон айтдинг, улар сизнинг тилингизда гаплашган, сизнинг қиблангизга намоз ўқиган ва сизнинг ҳажингизни ҳаж қилган бўлиб туриб (қандай ўлдирамиз)?!», деди. Сўнг у ўз уйига кўтариб олиб келинди, биз у билан бирга юриб кетдик. Гўё одамлар ўша кундан олдин (ҳеч) мусибат кўрмагандек (қаттиқ қайғурар эдилар). Бир айтувчи: ‹Зарари йўқ›, дер; бошқа айтувчи: ‹Мен унинг (жонидан) қўрқаман›, дер эди. Унга набиз (шарбат) келтирилди, у уни ичди, у (суюқлик) қорнидан чиқди (ярасидан); сўнг сут келтирилди, у уни ичди, у (сут) ярасидан чиқди. Шунда улар унинг ўлувчи (вафот этадиган) эканини билдилар. Биз унинг олдига кирдик, одамлар келиб унга сано (мақтов) айтар эдилар. Бир ёш йигит келди ва: «Суюнчи, эй амирул-мўминин, Аллаҳнинг сенга бўлган суюнчиси билан — Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга саҳбат ва Исломдаги (аввалги) қадаминг(қадр) сен билгандек; сўнг (халифа) бўлиб адолат қилдинг; сўнг шаҳодат», деди. (Умар): «Мен ўша (амалим) — на менга (зиён), на менга (фойда) — баробар (тенг) бўлишини орзу қилар эдим», деди. У (йигит) орқага қайтганида, бирдан унинг изори ерга тегар эди. (Умар): «Болани менга қайтаринглар», деди ва: «Эй жияним, кийимингни кўтар, чунки у кийимингга (кўпроқ) сақловчироқ ва Роббингга (кўпроқ) тақвороқдир. Эй Абдуллаҳ ибн Умар, менинг устимдаги қарзга қара», деди. Улар уни санаб, уни саксон олти минг ёки шунга яқин топдилар. У: «Агар Умар оиласининг моли унга етса, уларнинг молларидан адо эт; бўлмаса, Бану Адий ибн Каъбдан сўра; агар уларнинг моллари етмаса, Қурайшдан сўра ва улардан бошқага ўтма; мана бу молни мендан (қарзни) адо эт. Мўминлар онаси Оишанинг олдига бор ва: ‹Умар сенга салом айтаяпди› деб айт — ‹амирул-мўминин› дема, чунки мен бугун мўминларга амир эмасман — ва: ‹Умар ибнул-Хаттоб икки шериги билан кўмилишга изн сўраяпди› деб айт», деди. (Абдуллаҳ) салом берди ва изн сўради, сўнг унинг (Оишанинг) олдига кирди, уни ўтирган ҳолда йиғлаб турган топди. У: «Умар ибнул-Хаттоб сенга салом айтаяпди ва икки шериги билан кўмилишга изн сўраяпди», деди. У: «Мен уни (ўша жойни) ўзим учун истар эдим, лекин бугун мен албатта уни ўзимдан устун қўяман (Умарга бераман)», деди. (Абдуллаҳ) қайтиб келганида: «Мана бу Абдуллаҳ ибн Умар келди», дейилди. (Умар): «Мени кўтаринглар», деди, бир киши уни ўзига суяди. У: «Сенда нима (хабар) бор?», деди. (Абдуллаҳ): «Сен севган (нарса), эй амирул-мўминин; (Оиша) изн берди», деди. У: «Алҳамдулиллаҳ, менга ундан (шундан) муҳимроқ ҳеч нарса йўқ эди. Бас, мен вафот этсам, мени кўтаринглар, сўнг салом бериб: ‹Умар ибнул-Хаттоб изн сўраяпди› деб айт; агар менга изн берса, мени киритинглар; агар мени рад қилса, мени мусулмонлар қабристонига қайтаринглар», деди. Мўминлар онаси Ҳафса келди, аёллар у билан юрар эди. Биз уни кўрганимизда, турдик. У (Ҳафса) унинг олдига кирди ва унинг ёнида бир соат йиғлади. Эркаклар (киришга) изн сўради, у (Ҳафса) уларга ичкарига кирди (чекинди), биз унинг йиғисини ичкаридан эшитдик. Улар: «(Васият қил) эй амирул-мўминин, халифа тайинла», дедилар. У: «Мен мана бу — Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам улардан рози ҳолда вафот этган кишилар (яъни олти киши)дан бу ишга ҳақлироқ бирор кишини топмайман», деди ва Али, Усмон, Зубайр, Талҳа, Саъд ва Абдураҳмонни (номма-ном) атади ва: «Абдуллаҳ ибн Умар сизларга гувоҳ бўлиб қатнашади, лекин унинг (халифалик) ишидан (улушидан) бир нарсаси йўқ», деди — бу унга гўё тасалли (таъзия) берадек. «Агар (халифалик) амирлик Саъдга тегса, ўшадир (яхши); бўлмаса, қайсингиз амир қилинса, ундан (Саъддан) ёрдам олсин; чунки мен уни ожизлик ёки хиёнат сабабли азл қилмаган эдим», деди ва: «Мен мендан кейинги халифага аввалги муҳожирлар ҳақида васият қиламанки, уларнинг ҳақларини танисин ва уларнинг ҳурматини сақласин; ва унга Ансор ҳақида — улардан олдин (Мадина) диёри ва иймонни макон тутган (зотлар) ҳақида — яхшилик васият қиламанки, уларнинг яхшилик қилувчисидан қабул қилсин ва ёмонлик қилувчисидан афв қилсин; ва унга шаҳарлар аҳли ҳақида яхшилик васият қиламанки, улар Исломнинг ҳимояси (паноҳи), молнинг йиғусхилари ва душманнинг ғазабидир; ва улардан фақат ўз розиликлари билан ортиқчаси олинсин; ва унга аъроб (чўл араблари) ҳақида яхшилик васият қиламанки, улар арабнин асли ва Исломнинг моддасидир; уларнинг моллари четларидан (ортиқчасидан) олинсин ва уларнинг камбағалларига қайтарилсин; ва унга Аллаҳнинг зиммаси ва Унинг Расули соллаллаҳу алайҳи васалламнинг зиммаси (ҳимояси)даги (аҳли зимма) ҳақида васият қиламанки, уларнинг аҳдига вафо қилинсин, уларнинг ортидан (ҳимояси учун) урушилсин ва уларга тоқатларидан ортиқ юкланмасин», деди. У вафот этганида, биз уни (жаноза учун) олиб чиқдик, юриб кетдик. Абдуллаҳ ибн Умар салом берди ва: «Умар ибнул-Хаттоб изн сўраяпди», деди. У (Оиша): «Уни киритинглар», деди. У киритилди ва ўша ерда икки шериги билан қўйилди. Уни кўмишдан фароғат бўлганида, ўша (олти) киши тўпланди. Абдураҳмон: «Ўз ишингизни ўзингиздан уч (киши)га топширинглар», деди. Зубайр: «Мен ишимни Алига топширдим», деди. Талҳа: «Мен ишимни Усмонга топширдим», деди. Саъд: «Мен ишимни Абдураҳмон ибн Авфга топширдим», деди. Абдураҳмон: «Сизлардан қайсингиз бу ишдан воз кечса, биз уни унга (қолганига) топширамиз; Аллаҳ унинг устида (гувоҳ) ва Ислом — албатта у ўз назарида уларнинг энг афзалини танлайди», деди. Шунда икки шайх (Али ва Усмон) жим турди. Абдураҳмон: «Уни менга топширасизларми? Аллаҳ менинг устимда (гувоҳ)ки, мен сизларнинг энг афзалингиздан (танлашда) қусур қилмайман», деди. Улар: «Ҳа», дедилар. Сўнг у уларнинг бири (Али)нинг қўлидан ушлади ва: «Сенда Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга қаробат (қардошлик) ва Исломдаги (аввалги) қадам (қадр) сен билгандек бор. Аллаҳ сенинг устингда (гувоҳ)ки, агар сени амир қилсам, албатта адолат қиласанми; агар Усмонни амир қилсам, албатта эшитиб итоат қиласанми?», деди. Сўнг бошқаси (Усмон) билан хилватда (қолди) ва унга шунга ўхшашни айтди. Мвосиқни (аҳдни) олганида: «Қўлингни кўтар, эй Усмон», деди ва унга байъат қилди, унга Али (ҳам) байъат қилди, (Дорил-Имора) аҳли (ҳаммаси) кириб унга байъат қилдилар.