حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ـ وَكَانَ قَائِدَ كَعْبٍ مِنْ بَنِيهِ حِينَ عَمِيَ ـ قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، يُحَدِّثُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ قِصَّةِ، تَبُوكَ قَالَ كَعْبٌ لَمْ أَتَخَلَّفْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا إِلاَّ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، غَيْرَ أَنِّي كُنْتُ تَخَلَّفْتُ فِي غَزْوَةِ بَدْرٍ، وَلَمْ يُعَاتِبْ أَحَدًا تَخَلَّفَ، عَنْهَا إِنَّمَا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُرِيدُ عِيرَ قُرَيْشٍ، حَتَّى جَمَعَ اللَّهُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ عَدُوِّهِمْ عَلَى غَيْرِ مِيعَادٍ وَلَقَدْ شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ حِينَ تَوَاثَقْنَا عَلَى الإِسْلاَمِ، وَمَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِهَا مَشْهَدَ بَدْرٍ، وَإِنْ كَانَتْ بَدْرٌ أَذْكَرَ فِي النَّاسِ مِنْهَا، كَانَ مِنْ خَبَرِي أَنِّي لَمْ أَكُنْ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْهُ فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ، وَاللَّهِ مَا اجْتَمَعَتْ عِنْدِي قَبْلَهُ رَاحِلَتَانِ قَطُّ حَتَّى جَمَعْتُهُمَا فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ، وَلَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُرِيدُ غَزْوَةً إِلاَّ وَرَّى بِغَيْرِهَا، حَتَّى كَانَتْ تِلْكَ الْغَزْوَةُ، غَزَاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَرٍّ شَدِيدٍ، وَاسْتَقْبَلَ سَفَرًا بَعِيدًا وَمَفَازًا وَعَدُوًّا كَثِيرًا، فَجَلَّى لِلْمُسْلِمِينَ أَمْرَهُمْ لِيَتَأَهَّبُوا أُهْبَةَ غَزْوِهِمْ، فَأَخْبَرَهُمْ بِوَجْهِهِ الَّذِي يُرِيدُ، وَالْمُسْلِمُونَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَثِيرٌ، وَلاَ يَجْمَعُهُمْ كِتَابٌ حَافِظٌ ـ يُرِيدُ الدِّيوَانَ ـ قَالَ كَعْبٌ فَمَا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَتَغَيَّبَ إِلاَّ ظَنَّ أَنْ سَيَخْفَى لَهُ مَا لَمْ يَنْزِلْ فِيهِ وَحْىُ اللَّهِ، وَغَزَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تِلْكَ الْغَزْوَةَ حِينَ طَابَتِ الثِّمَارُ وَالظِّلاَلُ، وَتَجَهَّزَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ، فَطَفِقْتُ أَغْدُو لِكَىْ أَتَجَهَّزَ مَعَهُمْ فَأَرْجِعُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، فَأَقُولُ فِي نَفْسِي أَنَا قَادِرٌ عَلَيْهِ. فَلَمْ يَزَلْ يَتَمَادَى بِي حَتَّى اشْتَدَّ بِالنَّاسِ الْجِدُّ، فَأَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ وَلَمْ أَقْضِ مِنْ جَهَازِي شَيْئًا، فَقُلْتُ أَتَجَهَّزُ بَعْدَهُ بِيَوْمٍ أَوْ يَوْمَيْنِ ثُمَّ أَلْحَقُهُمْ، فَغَدَوْتُ بَعْدَ أَنْ فَصَلُوا لأَتَجَهَّزَ، فَرَجَعْتُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، ثُمَّ غَدَوْتُ ثُمَّ رَجَعْتُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، فَلَمْ يَزَلْ بِي حَتَّى أَسْرَعُوا وَتَفَارَطَ الْغَزْوُ، وَهَمَمْتُ أَنْ أَرْتَحِلَ فَأُدْرِكَهُمْ، وَلَيْتَنِي فَعَلْتُ، فَلَمْ يُقَدَّرْ لِي ذَلِكَ، فَكُنْتُ إِذَا خَرَجْتُ فِي النَّاسِ بَعْدَ خُرُوجِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَطُفْتُ فِيهِمْ، أَحْزَنَنِي أَنِّي لاَ أَرَى إِلاَّ رَجُلاً مَغْمُوصًا عَلَيْهِ النِّفَاقُ أَوْ رَجُلاً مِمَّنْ عَذَرَ اللَّهُ مِنَ الضُّعَفَاءِ، وَلَمْ يَذْكُرْنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَلَغَ تَبُوكَ، فَقَالَ وَهْوَ جَالِسٌ فِي الْقَوْمِ بِتَبُوكَ " مَا فَعَلَ كَعْبٌ ". فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، حَبَسَهُ بُرْدَاهُ وَنَظَرُهُ فِي عِطْفِهِ. فَقَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ بِئْسَ مَا قُلْتَ، وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ إِلاَّ خَيْرًا. فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. قَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ فَلَمَّا بَلَغَنِي أَنَّهُ تَوَجَّهَ قَافِلاً حَضَرَنِي هَمِّي، وَطَفِقْتُ أَتَذَكَّرُ الْكَذِبَ وَأَقُولُ بِمَاذَا أَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ غَدًا وَاسْتَعَنْتُ عَلَى ذَلِكَ بِكُلِّ ذِي رَأْىٍ مِنْ أَهْلِي، فَلَمَّا قِيلَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَظَلَّ قَادِمًا زَاحَ عَنِّي الْبَاطِلُ، وَعَرَفْتُ أَنِّي لَنْ أَخْرُجَ مِنْهُ أَبَدًا بِشَىْءٍ فِيهِ كَذِبٌ، فَأَجْمَعْتُ صِدْقَهُ، وَأَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَادِمًا، وَكَانَ إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ بَدَأَ بِالْمَسْجِدِ فَيَرْكَعُ فِيهِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ جَلَسَ لِلنَّاسِ، فَلَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ جَاءَهُ الْمُخَلَّفُونَ، فَطَفِقُوا يَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ، وَيَحْلِفُونَ لَهُ، وَكَانُوا بِضْعَةً وَثَمَانِينَ رَجُلاً فَقَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلاَنِيَتَهُمْ، وَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ، وَوَكَلَ سَرَائِرَهُمْ إِلَى اللَّهِ، فَجِئْتُهُ فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَيْهِ تَبَسَّمَ تَبَسُّمَ الْمُغْضَبِ، ثُمَّ قَالَ " تَعَالَ ". فَجِئْتُ أَمْشِي حَتَّى جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَقَالَ لِي " مَا خَلَّفَكَ أَلَمْ تَكُنْ قَدِ ابْتَعْتَ ظَهْرَكَ ". فَقُلْتُ بَلَى، إِنِّي وَاللَّهِ لَوْ جَلَسْتُ عِنْدَ غَيْرِكَ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا، لَرَأَيْتُ أَنْ سَأَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ بِعُذْرٍ، وَلَقَدْ أُعْطِيتُ جَدَلاً، وَلَكِنِّي وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُ لَئِنْ حَدَّثْتُكَ الْيَوْمَ حَدِيثَ كَذِبٍ تَرْضَى بِهِ عَنِّي لَيُوشِكَنَّ اللَّهُ أَنْ يُسْخِطَكَ عَلَىَّ، وَلَئِنْ حَدَّثْتُكَ حَدِيثَ صِدْقٍ تَجِدُ عَلَىَّ فِيهِ إِنِّي لأَرْجُو فِيهِ عَفْوَ اللَّهِ، لاَ وَاللَّهِ مَا كَانَ لِي مِنْ عُذْرٍ، وَاللَّهِ مَا كُنْتُ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْكَ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَمَّا هَذَا فَقَدْ صَدَقَ، فَقُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِيكَ ". فَقُمْتُ وَثَارَ رِجَالٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ فَاتَّبَعُونِي، فَقَالُوا لِي وَاللَّهِ مَا عَلِمْنَاكَ كُنْتَ أَذْنَبْتَ ذَنْبًا قَبْلَ هَذَا، وَلَقَدْ عَجَزْتَ أَنْ لاَ تَكُونَ اعْتَذَرْتَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَا اعْتَذَرَ إِلَيْهِ الْمُتَخَلِّفُونَ، قَدْ كَانَ كَافِيَكَ ذَنْبَكَ اسْتِغْفَارُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَكَ، فَوَاللَّهِ مَا زَالُوا يُؤَنِّبُونِي حَتَّى أَرَدْتُ أَنْ أَرْجِعَ فَأُكَذِّبُ نَفْسِي، ثُمَّ قُلْتُ لَهُمْ هَلْ لَقِيَ هَذَا مَعِي أَحَدٌ قَالُوا نَعَمْ، رَجُلاَنِ قَالاَ مِثْلَ مَا قُلْتَ، فَقِيلَ لَهُمَا مِثْلُ مَا قِيلَ لَكَ. فَقُلْتُ مَنْ هُمَا قَالُوا مُرَارَةُ بْنُ الرَّبِيعِ الْعَمْرِيُّ وَهِلاَلُ بْنُ أُمَيَّةَ الْوَاقِفِيُّ. فَذَكَرُوا لِي رَجُلَيْنِ صَالِحَيْنِ قَدْ شَهِدَا بَدْرًا فِيهِمَا إِسْوَةٌ، فَمَضَيْتُ حِينَ ذَكَرُوهُمَا لِي، وَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمُسْلِمِينَ عَنْ كَلاَمِنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ مِنْ بَيْنِ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ، فَاجْتَنَبَنَا النَّاسُ وَتَغَيَّرُوا لَنَا حَتَّى تَنَكَّرَتْ فِي نَفْسِي الأَرْضُ، فَمَا هِيَ الَّتِي أَعْرِفُ، فَلَبِثْنَا عَلَى ذَلِكَ خَمْسِينَ لَيْلَةً، فَأَمَّا صَاحِبَاىَ فَاسْتَكَانَا وَقَعَدَا فِي بُيُوتِهِمَا يَبْكِيَانِ، وَأَمَّا أَنَا فَكُنْتُ أَشَبَّ الْقَوْمِ وَأَجْلَدَهُمْ، فَكُنْتُ أَخْرُجُ فَأَشْهَدُ الصَّلاَةَ مَعَ الْمُسْلِمِينَ وَأَطُوفُ فِي الأَسْوَاقِ، وَلاَ يُكَلِّمُنِي أَحَدٌ، وَآتِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُسَلِّمُ عَلَيْهِ وَهْوَ فِي مَجْلِسِهِ بَعْدَ الصَّلاَةِ، فَأَقُولُ فِي نَفْسِي هَلْ حَرَّكَ شَفَتَيْهِ بِرَدِّ السَّلاَمِ عَلَىَّ أَمْ لاَ ثُمَّ أُصَلِّي قَرِيبًا مِنْهُ فَأُسَارِقُهُ النَّظَرَ، فَإِذَا أَقْبَلْتُ عَلَى صَلاَتِي أَقْبَلَ إِلَىَّ، وَإِذَا الْتَفَتُّ نَحْوَهُ أَعْرَضَ عَنِّي، حَتَّى إِذَا طَالَ عَلَىَّ ذَلِكَ مِنْ جَفْوَةِ النَّاسِ مَشَيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ جِدَارَ حَائِطِ أَبِي قَتَادَةَ وَهْوَ ابْنُ عَمِّي وَأَحَبُّ النَّاسِ إِلَىَّ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ، فَوَاللَّهِ مَا رَدَّ عَلَىَّ السَّلاَمَ، فَقُلْتُ يَا أَبَا قَتَادَةَ، أَنْشُدُكَ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُنِي أُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَسَكَتَ، فَعُدْتُ لَهُ فَنَشَدْتُهُ فَسَكَتَ، فَعُدْتُ لَهُ فَنَشَدْتُهُ. فَقَالَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ. فَفَاضَتْ عَيْنَاىَ وَتَوَلَّيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ الْجِدَارَ، قَالَ فَبَيْنَا أَنَا أَمْشِي بِسُوقِ الْمَدِينَةِ إِذَا نَبَطِيٌّ مِنْ أَنْبَاطِ أَهْلِ الشَّأْمِ مِمَّنْ قَدِمَ بِالطَّعَامِ يَبِيعُهُ بِالْمَدِينَةِ يَقُولُ مَنْ يَدُلُّ عَلَى كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ فَطَفِقَ النَّاسُ يُشِيرُونَ لَهُ، حَتَّى إِذَا جَاءَنِي دَفَعَ إِلَىَّ كِتَابًا مِنْ مَلِكِ غَسَّانَ، فَإِذَا فِيهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ قَدْ بَلَغَنِي أَنَّ صَاحِبَكَ قَدْ جَفَاكَ، وَلَمْ يَجْعَلْكَ اللَّهُ بِدَارِ هَوَانٍ وَلاَ مَضْيَعَةٍ، فَالْحَقْ بِنَا نُوَاسِكَ. فَقُلْتُ لَمَّا قَرَأْتُهَا وَهَذَا أَيْضًا مِنَ الْبَلاَءِ. فَتَيَمَّمْتُ بِهَا التَّنُّورَ فَسَجَرْتُهُ بِهَا، حَتَّى إِذَا مَضَتْ أَرْبَعُونَ لَيْلَةً مِنَ الْخَمْسِينَ إِذَا رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْتِينِي فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تَعْتَزِلَ امْرَأَتَكَ فَقُلْتُ أُطَلِّقُهَا أَمْ مَاذَا أَفْعَلُ قَالَ لاَ بَلِ اعْتَزِلْهَا وَلاَ تَقْرَبْهَا. وَأَرْسَلَ إِلَى صَاحِبَىَّ مِثْلَ ذَلِكَ، فَقُلْتُ لاِمْرَأَتِي الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَتَكُونِي عِنْدَهُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِي هَذَا الأَمْرِ. قَالَ كَعْبٌ فَجَاءَتِ امْرَأَةُ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ هِلاَلَ بْنَ أُمَيَّةَ شَيْخٌ ضَائِعٌ لَيْسَ لَهُ خَادِمٌ فَهَلْ تَكْرَهُ أَنْ أَخْدُمَهُ قَالَ " لاَ وَلَكِنْ لاَ يَقْرَبْكِ ". قَالَتْ إِنَّهُ وَاللَّهِ مَا بِهِ حَرَكَةٌ إِلَى شَىْءٍ، وَاللَّهِ مَا زَالَ يَبْكِي مُنْذُ كَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَا كَانَ إِلَى يَوْمِهِ هَذَا. فَقَالَ لِي بَعْضُ أَهْلِي لَوِ اسْتَأْذَنْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي امْرَأَتِكَ كَمَا أَذِنَ لاِمْرَأَةِ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ أَنْ تَخْدُمَهُ فَقُلْتُ وَاللَّهِ لاَ أَسْتَأْذِنُ فِيهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا يُدْرِينِي مَا يَقُولُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا اسْتَأْذَنْتُهُ فِيهَا وَأَنَا رَجُلٌ شَابٌّ فَلَبِثْتُ بَعْدَ ذَلِكَ عَشْرَ لَيَالٍ حَتَّى كَمَلَتْ لَنَا خَمْسُونَ لَيْلَةً مِنْ حِينِ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ كَلاَمِنَا، فَلَمَّا صَلَّيْتُ صَلاَةَ الْفَجْرِ صُبْحَ خَمْسِينَ لَيْلَةً، وَأَنَا عَلَى ظَهْرِ بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِنَا، فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ عَلَى الْحَالِ الَّتِي ذَكَرَ اللَّهُ، قَدْ ضَاقَتْ عَلَىَّ نَفْسِي، وَضَاقَتْ عَلَىَّ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ، سَمِعْتُ صَوْتَ صَارِخٍ أَوْفَى عَلَى جَبَلِ سَلْعٍ بِأَعْلَى صَوْتِهِ يَا كَعْبُ بْنَ مَالِكٍ، أَبْشِرْ. قَالَ فَخَرَرْتُ سَاجِدًا، وَعَرَفْتُ أَنْ قَدْ جَاءَ فَرَجٌ، وَآذَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِتَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْنَا حِينَ صَلَّى صَلاَةَ الْفَجْرِ، فَذَهَبَ النَّاسُ يُبَشِّرُونَنَا، وَذَهَبَ قِبَلَ صَاحِبَىَّ مُبَشِّرُونَ، وَرَكَضَ إِلَىَّ رَجُلٌ فَرَسًا، وَسَعَى سَاعٍ مِنْ أَسْلَمَ فَأَوْفَى عَلَى الْجَبَلِ وَكَانَ الصَّوْتُ أَسْرَعَ مِنَ الْفَرَسِ، فَلَمَّا جَاءَنِي الَّذِي سَمِعْتُ صَوْتَهُ يُبَشِّرُنِي نَزَعْتُ لَهُ ثَوْبَىَّ، فَكَسَوْتُهُ إِيَّاهُمَا بِبُشْرَاهُ، وَاللَّهِ مَا أَمْلِكُ غَيْرَهُمَا يَوْمَئِذٍ، وَاسْتَعَرْتُ ثَوْبَيْنِ فَلَبِسْتُهُمَا، وَانْطَلَقْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيَتَلَقَّانِي النَّاسُ فَوْجًا فَوْجًا يُهَنُّونِي بِالتَّوْبَةِ، يَقُولُونَ لِتَهْنِكَ تَوْبَةُ اللَّهِ عَلَيْكَ. قَالَ كَعْبٌ حَتَّى دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ، فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ حَوْلَهُ النَّاسُ فَقَامَ إِلَىَّ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ يُهَرْوِلُ حَتَّى صَافَحَنِي وَهَنَّانِي، وَاللَّهِ مَا قَامَ إِلَىَّ رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ غَيْرُهُ، وَلاَ أَنْسَاهَا لِطَلْحَةَ، قَالَ كَعْبٌ فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ يَبْرُقُ وَجْهُهُ مِنَ السُّرُورِ " أَبْشِرْ بِخَيْرِ يَوْمٍ مَرَّ عَلَيْكَ مُنْذُ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ ". قَالَ قُلْتُ أَمِنْ عِنْدِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ قَالَ " لاَ، بَلْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ". وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا سُرَّ اسْتَنَارَ وَجْهُهُ حَتَّى كَأَنَّهُ قِطْعَةُ قَمَرٍ، وَكُنَّا نَعْرِفُ ذَلِكَ مِنْهُ، فَلَمَّا جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِ اللَّهِ. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَمْسِكْ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ ". قُلْتُ فَإِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِي الَّذِي بِخَيْبَرَ، فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ اللَّهَ إِنَّمَا نَجَّانِي بِالصِّدْقِ، وَإِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ لاَ أُحَدِّثَ إِلاَّ صِدْقًا مَا بَقِيتُ، فَوَاللَّهِ مَا أَعْلَمُ أَحَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَبْلاَهُ اللَّهُ فِي صِدْقِ الْحَدِيثِ مُنْذُ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحْسَنَ مِمَّا أَبْلاَنِي، مَا تَعَمَّدْتُ مُنْذُ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى يَوْمِي هَذَا كَذِبًا، وَإِنِّي لأَرْجُو أَنْ يَحْفَظَنِي اللَّهُ فِيمَا بَقِيتُ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم {لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ} إِلَى قَوْلِهِ {وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} فَوَاللَّهِ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَىَّ مِنْ نِعْمَةٍ قَطُّ بَعْدَ أَنْ هَدَانِي لِلإِسْلاَمِ أَعْظَمَ فِي نَفْسِي مِنْ صِدْقِي لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ أَكُونَ كَذَبْتُهُ، فَأَهْلِكَ كَمَا هَلَكَ الَّذِينَ كَذَبُوا، فَإِنَّ اللَّهَ قَالَ لِلَّذِينَ كَذَبُوا حِينَ أَنْزَلَ الْوَحْىَ شَرَّ مَا قَالَ لأَحَدٍ، فَقَالَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى {سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ} إِلَى قَوْلِهِ {فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ}. قَالَ كَعْبٌ وَكُنَّا تَخَلَّفْنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ عَنْ أَمْرِ أُولَئِكَ الَّذِينَ قَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ حَلَفُوا لَهُ، فَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ وَأَرْجَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمْرَنَا حَتَّى قَضَى اللَّهُ فِيهِ، فَبِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ {وَعَلَى الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا} وَلَيْسَ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ مِمَّا خُلِّفْنَا عَنِ الْغَزْوِ إِنَّمَا هُوَ تَخْلِيفُهُ إِيَّانَا وَإِرْجَاؤُهُ أَمْرَنَا عَمَّنْ حَلَفَ لَهُ وَاعْتَذَرَ إِلَيْهِ، فَقَبِلَ مِنْهُ.
Яҳё ибн Букайр бизға айтди, Лайс бизға айтди, у Уқайлдан, у Ибн Шиҳобдан, у Абдурраҳмон ибн Абдуллаҳ ибн Каъб ибн Моликдан: Абдуллаҳ ибн Каъб ибн Молик — у Каъб кўр бўлиб қолганида унинг етакчиси эди — деди: Мен Каъб ибн Моликни Табук қиссасида (ғазотдан) қолиб кетгани ҳақида сўзлаганини эшитдим. Каъб айтди: Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан у қилган ҳеч бир ғазотда қолмадим, фақат Табук ғазотида (қолдим), фақат мен Бадр ғазотида ҳам қолган эдим, лекин у (Набий) Бадрдан қолган ҳеч кимни айбламаган эди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам фақат Қурайш карвонини кўзлаб чиқган эди, то Аллаҳ улар билан душманлари орасини мувофиқлашмаган ҳолда (кутилмаган тарзда) жам қилгунча. Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан Ақаба кечасида, биз Ислом устига аҳдлашган пайтда ҳозир бўлгандим, мен уни Бадрда ҳозир бўлишга (ҳам) алмашмойман (афзал кўраман), гарчи Бадр одамлар орасида ундан машҳурроқ бўлса ҳам. Менинг хабаримдан шу эдики: мен ўша ғазотда ундан қолган пайтимда ҳеч қачон бундан кучлироқ ва бойроқ бўлган эмас эдим. Валлаҳи, менда ундан олдин ҳеч қачон икки улов жам бўлмаган эди, то ўша ғазотда уларни жам қилгунимча. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам бир ғазотни қасд қилса, албатта бошқа (жой)ни пеш қилиб (яшириб) айтарди, то ўша ғазот бўлгунча. У бу ғазотни қаттиқ жазирама иссиқда қилди, узоқ сафар, сувсиз дашт ва кўп душманга ру-баро келди. У мусулмонларга ишларини ошкора қилди, уруш тайёргарлигини кўришлари учун, ва уларга қасд қилган томонини хабар берди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан мусулмонлар кўп эди, уларни ёдлаб турадиган китоб (девон) жамламасди. Каъб деди: Ғойиб бўлмоқчи бўлган ҳар бир киши, Аллаҳнинг ваҳийси унга нозил бўлмаса, ўзини яширинган деб ўйларди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам бу ғазотни мевалар ва соялар яхшиланган пайтда қилди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ва у билан мусулмонлар тайёрланди. Мен улар билан тайёрланиш учун эрталаб чиқа бошладим, лекин ҳеч нарсани битирмай қайтардим ва ўзимга: «Мен буга қодирман» дердим. Бу мени шундай чўзиб келди, то одамларга жиддийлик кучайди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ва у билан мусулмонлар (йўлга чиқиб) тонгни қаршилади, мен эса тайёргарлигимдан ҳеч нарсани битирмаган эдим. Мен дедим: «Ундан бир-икки кун кейин тайёрланаман, кейин уларга етиб оламан.» Улар жўнаганларидан кейин тайёрланиш учун чиқдим, лекин ҳеч нарсани битирмай қайтдим. Кейин яна чиқдим, яна ҳеч нарсани битирмай қайтдим. Бу мени шундай тутдики, то улар тезлашди ва ғазот ўтиб кетди. Мен жўнаб уларга етиб олмоқчи бўлдим — кошки шундай қилганимда! — лекин менга бу насиб этмади. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам чиқганидан кейин мен одамлар ичида чиқиб, улар орасида айланганимда, мени фақат мунофиқлик гумон қилинган киши ёки Аллаҳ узрли қилган заифлардан бирини кўриш хафа қиларди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам мени Табукга етгунча зикр қилмади. У Табукда қавм ичида ўтирганида деди: «Каъб нима қилди?» Бану Салимадан бир киши деди: «Эй Расулуллаҳ, уни икки бурди (чопони) ва ўзига (мағрурланиб) қараши ушлаб қолди.» Муоз ибн Жабал деди: «Нақадар ёмон гап айтдинг! Валлаҳи, эй Расулуллаҳ, биз у ҳақда яхшиликдан бошқани билмаймиз.» Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам сукут қилди. Каъб ибн Молик деди: У (Набий) қайтиб келаётгани менга етганида, мени ғам босди, ёлғонни ўйлаб: «Эрталаб унинг ғазабидан нима билан чиқаман?» дея бошладим ва бунда аҳлимдан ҳар бир фикр эгасидан ёрдам сўрадим. «Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам келиб қолди» дейилганида, ботил (ёлғон фикри) мендан кетди, мен ундан ҳеч қачон ёлғон билан чиқа олмаслигимни билдим ва унинг ростини (рост гапиришни) жамладим. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам эрталаб келди. У сафардан келса, масжиддан бошлаб, унда икки ракъат ўқиб, кейин одамлар учун ўтирарди. У шундай қилганида, қолиб кетганлар (мухаллафун) унинг олдиға келдилар, ундан узр сўраб, унга қасам ичар эдилар — улар саксондан ортиқ киши эди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам уларнинг ошкора (узрини) қабул қилди, уларга байъат қилди, улар учун истиғфор сўради ва уларнинг ботин (сирлари)ни Аллаҳга ҳавола қилди. Мен унинг олдиға келдим. Унга салом берганимда, у ғазабланнган киши табассуми билан табассум қилди, кейин деди: «Кел.» Мен юриб келдим, то унинг олдида ўтиргунча. У менга деди: «Сени нима қолдирди? Сен улов сотиб олмаганмидинг?» Мен дедим: «Ҳа. Валлаҳи, агар мен сендан бошқа дунё аҳлидан бирининг олдида ўтирганимда, унинг ғазабидан бир узр билан чиқишни кўрган бўлардим, менга баҳслашиш (қобилияти) ҳам берилган. Лекин валлаҳи, мен билдимки, бугун сенга рози қиладиган бир ёлғон гап айтсам, Аллаҳ тезда сени менга ғазаблантиради. Агар сенга рост гап айтсам, сен мендан (хафа) топсанг ҳам, мен унда Аллаҳнинг афвини умид қиламан. Йўқ, валлаҳи, менга ҳеч узр йўқ эди. Валлаҳи, мен сендан қолган пайтимдан кўра ҳеч қачон кучли ва бой бўлган эмас эдим.» Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам деди: «Бунга келсак, у рост айтди. Тур, то Аллаҳ сен ҳақда ҳукм қилгунча.» Мен турдим, Бану Салимадан бир неча киши қўзғолиб, менинг ортимдан эргашди ва менга дедилар: «Валлаҳи, биз сени бундан олдин ҳеч гуноҳ қилган деб билмаймиз. Сен мухаллафун (қолганлар) Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга узр айтгандек узр айтмасликка ожизлик қилдинг. Гуноҳингга Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг сен учун истиғфор сўраши кифоя эди-ку.» Валлаҳи, улар мени шундай койишда давом этдиларки, мен қайтиб ўзимни ёлғончига чиқармоқчи бўлдим. Кейин уларга дедим: «Мен билан бирга бунга (шу ҳолатга) яна бирорта киши дуч келдими?» Улар дедилар: «Ҳа, икки киши — улар ҳам сен айтгандек айтдилар, уларга ҳам сенга айтилгандек айтилди.» Мен дедим: «Улар ким?» Улар дедилар: «Мурора ибн ар-Рабиъ ал-Амрий ва Ҳилол ибн Умайя ал-Воқифий.» Улар менга Бадрда ҳозир бўлган икки солиҳ кишини эслатдилар, уларда ўрнак бор эди. Улар иккисини менга эслатганида, мен (ўз йўлимда) ўтиб кетдим. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам мусулмонларни биз — учовимиз — билан гаплашишдан, ундан қолганлар ичида (фақат бизни) ман қилди. Одамлар биздан четлашди ва бизга ўзгарди, ҳатто ер ўзимга бегона бўлиб кўринди, у мен танийдиган (ер) эмас эди. Биз шу ҳолда эллик кеча турдик. Шерикларим эса бўйсуниб, уйларида ўтириб йиғлардилар. Мен эса қавмнинг энг ёши ва энг бақуввати эдим. Мен чиқиб мусулмонлар билан намозда ҳозир бўлар, бозорларда айланар, лекин менга ҳеч ким гапирмасди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг олдиға келиб, намоздан кейин унинг мажлисида унга салом берар ва ўзимга: «У саломни қайтариб лабларини қимирлатдими йўқми?» дердим. Кейин унга яқин намоз ўқиб, унга ўғринча қарардим. Мен намозимга юзланганимда, у менга юзланарди, унга қараганимда эса мендан юз ўгирарди. То бу менга — одамларнинг жафосидан — узоқ чўзилганида, мен юриб Абу Қатоданинг боғ деворига тирмашиб чиқдим — у менинг амакиваччам ва менга энг севимли одам эди. Унга салом бердим. Валлаҳи, у саломимни қайтармади. Мен дедим: «Эй Абу Қатода, Аллаҳга қасам бераман, сен мени Аллаҳни ва Расулини севадиган деб билмайсанми?» У сукут қилди. Мен қайтариб сўрадим, сукут қилди. Яна қайтариб сўрадим. У деди: «Аллаҳ ва Расули яхшироқ билади.» Менинг кўзларим ёшга тўлди, қайтиб деворга тирмашиб кетдим. У айтди: Мен Мадина бозорида юрганимда, бирдан Шом аҳлидан бир наботий (савдогар) — Мадинага таом сотишга келганлардан — «Каъб ибн Моликни ким кўрсатади?» дея бошлади. Одамлар унга (мени) ишора қила бошладилар, то у менга келиб, Ғассон подшоҳидан бир хат тутқазди. Унда: «Амма баъд, менга етиб келдики, сенинг шеригинг (Набий) сендан жафо қилган (четлашган). Аллаҳ сени хорлиқ ва зое бўлиш юртида (яшасин деб) қилмаган. Бизга қўшил, биз сенга ҳамдардлик қиламиз» дейилган эди. Мен уни ўқиганимда: «Бу ҳам бир балодан» дедим. Уни тандирга қаратиб, у билан (тандирни) ёқдим. То элликдан қирқ кеча ўтганида, бирдан Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг элчиси менга келиб деди: «Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам сенга хотинингдан ажраб туришинг (узоқлашишин)ни буюради.» Мен дедим: «Уни талоқ қилайми ёки нима қилай?» У деди: «Йўқ, балки ундан ажраб тур, унга яқинлашма.» У менинг икки шеригимга ҳам шунга ўхшаш юборди. Мен хотинимга дедим: «Аҳлингга қўшил, уларнинг олдида бўл, то Аллаҳ бу ишда ҳукм қилгунча.» Каъб деди: Ҳилол ибн Умайянинг хотини Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг олдиға келиб деди: «Эй Расулуллаҳ, Ҳилол ибн Умайя зое (ночор) чол, унинг хизматчиси йўқ. Унга хизмат қилишимни ёмон кўрасанми?» У деди: «Йўқ, лекин у сенга яқинлашмасин.» У деди: «Валлаҳи, унда ҳеч нарсага (интилишга) ҳаракат йўқ. Валлаҳи, у ўз иши бўлган кундан шу кунига қадар йиғлашдан тўхтамаган.» Аҳлимдан баъзилари менга деди: «Сен ҳам хотининг ҳақида Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан изн сўраганингда эди, қани у Ҳилол ибн Умайянинг хотинига унга хизмат қилишга изн бергандек.» Мен дедим: «Валлаҳи, мен у ҳақида Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан изн сўрамайман. Мен у ҳақида ундан изн сўрасам, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам нима дейишини қайдан биламан, мен эса ёш эркакман.» Мен шундан кейин ўн кеча турдим, то Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам бизнинг гаплашишимизни ман қилган пайтдан эллик кеча тўлгунча. Мен эллинчи кечанинг тонгида бомдод намозини ўқиганимда, мен уйларимиздан бирининг томида эдим. Мен Аллаҳ зикр қилган ҳолда — нафсим менга тор бўлиб, ер кенглигига қарамай менга торайиб — ўтирганимда, Салъ тоғи устига чиқган бир нидо қилувчининг овозини энг баланд овози билан: «Эй Каъб ибн Молик, суюнгин!» деяётганини эшитдим. Мен саждага йиқилдим ва нажот келганини билдим. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам бомдод намозини ўқиганида Аллаҳнинг бизнинг тавбамизни қабул қилгани (хабар)ни эълон қилди. Одамлар бизни суюнчилашга кетдилар, шерикларим томонга ҳам суюнчилашгувчилар кетди. Бир киши менга от чоптириб (келди), Асламдан бир югурувчи югуриб тоғга чиқди. Овоз отдан тезроқ эди. Менга овозини эшитган суюнчилагувчи келганида, мен унга икки кийимимни ечиб, унинг суюнчиси учун уларни кийдирдим. Валлаҳи, ўша кун улардан бошқа нарсага эга эмас эдим. Мен икки кийим арият (қарз) олиб кийдим ва Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг олдиға жўнадим. Одамлар мени гуруҳ-гуруҳ бўлиб қарши олар, тавба билан табриклар эдилар ва: «Аллаҳнинг тавбангни қабул қилгани сенга муборак бўлсин» дердилар. Каъб деди: То масжидга кирдим, қарасам, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ўтирган, атрофида одамлар. Талҳа ибн Убайдуллаҳ менга томон югуриб турди, то мен билан кўришиб, мени табриклагунча. Валлаҳи, муҳожирлардан ундан бошқа ҳеч ким менга турмади, мен уни Талҳа учун унутмайман. Каъб деди: Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга салом берганимда, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам — юзи хурсандчиликдан ярқираб — деди: «Онанг сени туғган кундан бери сенга ўтган энг яхши кун билан суюнгин!» Мен дедим: «Бу сенинг томонингданми, эй Расулуллаҳ, ёки Аллаҳ томониданми?» У деди: «Йўқ, балки Аллаҳ томонидан.» Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам хурсанд бўлганида, юзи нурланарди, гўё ойнинг бир бўлаги каби, биз буни ундан танийдик. Мен унинг олдида ўтирганимда дедим: «Эй Расулуллаҳ, менинг тавбамдан (бир қисм) шуки, мен молимдан Аллаҳ ва Расулига садақа қилиб чиқмоқчиман.» Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам деди: «Молингнинг бир қисмини ўзингга ушлаб қол, у сен учун яхшироқ.» Мен дедим: «Мен Хайбардаги улушимни ушлаб қоламан.» Ва дедим: «Эй Расулуллаҳ, Аллаҳ мени фақат ростлик билан нажот берди, менинг тавбамдан шуки, ҳаётим давомида фақат рост гапрман.» Валлаҳи, мен буни Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга айтган кундан бери мусулмонлардан ҳеч кимни Аллаҳ рост гапришда мендан кўра яхшироқ синамаганини билмайман. Мен буни Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга айтган кундан бугунгача қасддан ёлғон айтмаганман, мен Аллаҳнинг қолган (умрим)да мени сақлашини умид қиламан. Аллаҳ Расулига соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Аллаҳ Набий, муҳожирлар (ва ансорларнинг тавбасини қабул қилди)» — «ва ростгўйлар билан бирга бўлинглар» сўзигача нозил қилди. Валлаҳи, Аллаҳ мени Исломга ҳидоят қилганидан кейин менга — Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга ростгўйлигимдан (уни алдамаганимдан) кўра улуғроқ ҳеч бир неъмат инъом қилмади, акс ҳолда ёлғон айтганлар ҳалок бўлгандек ҳалок бўлардим. Чунки Аллаҳ ваҳй нозил қилганида ёлғон айтганларга биронта кишига айтмаган энг ёмон (сўз)ни айтди. Аллаҳ табарака ва таоло деди: «Сизлар (ғазотдан) қайтганингизда, уларга қасам ичадилар...» — «албатта Аллаҳ фосиқ қавмдан рози бўлмайди» сўзигача. Каъб деди: Биз — учовимиз — Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам уларга қасам ичганида қабул қилган ўша (мухаллафун) кишиларнинг ишидан орқада қолдик (бизнинг ишимиз кейинга сурилди). У уларга байъат қилди, улар учун истиғфор сўради, бизнинг ишимизни эса Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Аллаҳ унда ҳукм қилгунча орқага сурди (таъхир қилди). Шу сабабли Аллаҳ: «Ва (ишлари) орқага қолдирилган уч кишига (ҳам Аллаҳ тавба насиб этди)» деди. Аллаҳ зикр қилган нарса биз ғазотдан қолганимиз эмас, балки у (Набий)нинг бизни орқага суриши ва бизнинг ишимизни — унга қасам ичиб узр айтган, у эса ундан қабул қилганлардан фарқли ўлароқ — кейинга суриши эди.