وَعَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ، يَقُولُ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُعْطِينِي الْعَطَاءَ فَأَقُولُ أَعْطِهِ أَفْقَرَ إِلَيْهِ مِنِّي. حَتَّى أَعْطَانِي مَرَّةً مَالاً فَقُلْتُ أَعْطِهِ مَنْ هُوَ أَفْقَرُ إِلَيْهِ مِنِّي. فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " خُذْهُ فَتَمَوَّلْهُ وَتَصَدَّقْ بِهِ، فَمَا جَاءَكَ مِنْ هَذَا الْمَالِ وَأَنْتَ غَيْرُ مُشْرِفٍ وَلاَ سَائِلٍ فَخُذْهُ، وَمَا لاَ فَلاَ تُتْبِعْهُ نَفْسَكَ ".
Zuhriy aytdi: Solim ibn Abdulloh menga xabar berdiki, Abdulloh ibn Umar: Men Umarni: "Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) menga ato (mol) berar edi, men: ‹Buni mendan ko'ra muhtojroqqa ber› der edim. Hatto bir marta menga mol berdi, men: ‹Buni mendan ko'ra muhtojroqqa ber› dedim. Shunda Nabiy (sollallahu alayhi vasallam): ‹Uni olib, mol qil va undan sadaqa ber. Bu moldan senga — sen ko'z tikmagan va so'ramagan holda — kelganini ol; (bunday) bo'lmaganini esa nafsing(ni) unga ergashtirma› dedi" deganini eshitdim, dedi.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ الزُّهْرِيُّ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ شَهِدْتُ الْمُتَلاَعِنَيْنِ وَأَنَا ابْنُ خَمْسَ، عَشْرَةَ فُرِّقَ بَيْنَهُمَا.
Sahl ibn Sa'd aytdi: Men — o'n besh yoshli (bola) bo'lib — ikki mulaanani (li'on qilishuvchilarni) ko'rdim: ular ajratildi (bir-biridan).
حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ سَهْلٍ، أَخِي بَنِي سَاعِدَةَ أَنَّ رَجُلاً، مِنَ الأَنْصَارِ جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَرَأَيْتَ رَجُلاً وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً، أَيَقْتُلُهُ فَتَلاَعَنَا فِي الْمَسْجِدِ وَأَنَا شَاهِدٌ.
Sahl — Banu Soidaning (birodari) — (rivoyat qildi): Ansordan bir kishi Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ning oldiga kelib: "Ayting-chi, bir kishi o'z xotini bilan (begona) bir erkakni topsa, uni o'ldiradimi?" dedi. Keyin ular masjidda li'on qilishdi — men (shu paytda) guvoh edim.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أَتَى رَجُلٌ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ فِي الْمَسْجِدِ فَنَادَاهُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي زَنَيْتُ. فَأَعْرَضَ عَنْهُ. فَلَمَّا شَهِدَ عَلَى نَفْسِهِ أَرْبَعًا قَالَ " أَبِكَ جُنُونٌ ". قَالَ لاَ. قَالَ " اذْهَبُوا بِهِ فَارْجُمُوهُ ".
Abu Hurayra aytdi: Bir kishi Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ning oldiga keldi — u masjidda edi — va unga nido qilib: "Ey Rasulullah, men zino qildim" dedi. U undan yuz o'girdi. U o'zining ziyoniga to'rt marta guvohlik bergach, (Nabiy): "Senda jinnilik bormi?" dedi. U: "Yo'q" dedi. U: "Uni olib borib, rajm qilinglar (toshbo'ron qilinglar)" dedi.
قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَأَخْبَرَنِي مَنْ، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كُنْتُ فِيمَنْ رَجَمَهُ بِالْمُصَلَّى. رَوَاهُ يُونُسُ وَمَعْمَرٌ وَابْنُ جُرَيْجٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الرَّجْمِ.
Ibn Shihob aytdi: Menga Jobir ibn Abdullohni eshitgan kishi xabar berdi: "Men uni namozgohda rajm qilganlar orasida edim" dedi. Buni Yunus, Ma'mar va Ibn Jurayj Zuhriydan, u Abu Salamadan, u Jobirdan, u Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)dan — rajm haqida — rivoyat qildi.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ زَيْنَبَ ابْنَةِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ، وَإِنَّكُمْ تَخْتَصِمُونَ إِلَىَّ، وَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ أَنْ يَكُونَ أَلْحَنَ بِحُجَّتِهِ مِنْ بَعْضٍ فَأَقْضِي نَحْوَ مَا أَسْمَعُ، فَمَنْ قَضَيْتُ لَهُ بِحَقِّ أَخِيهِ شَيْئًا فَلاَ يَأْخُذْهُ، فَإِنَّمَا أَقْطَعُ لَهُ قِطْعَةً مِنَ النَّارِ ".
Ummu Salama (roziyallahu anho) (rivoyat qildi): Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): "Albatta men bir insonman. Sizlar menga da'volashib (hakamlik so'rab) kelasiz, ehtimol biringiz dalilini boshqasidan ko'ra ravonroq (mahoratli) bayon qilar, men eshitganimga muvofiq hukm qilarman. Kimga birodarining haqidan biror narsani hukm qilib bersam — uni olmasin, chunki men unga faqat do'zaxdan bir bo'lak kesib bergan bo'laman" dedi.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ عُمَرَ بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ، مَوْلَى أَبِي قَتَادَةَ أَنَّ أَبَا قَتَادَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ حُنَيْنٍ " مَنْ لَهُ بَيِّنَةٌ عَلَى قَتِيلٍ قَتَلَهُ، فَلَهُ سَلَبُهُ ". فَقُمْتُ لأَلْتَمِسَ بَيِّنَةً عَلَى قَتِيلٍ، فَلَمْ أَرَ أَحَدًا يَشْهَدُ لِي، فَجَلَسْتُ، ثُمَّ بَدَا لِي فَذَكَرْتُ أَمْرَهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ جُلَسَائِهِ سِلاَحُ هَذَا الْقَتِيلِ الَّذِي يَذْكُرُ عِنْدِي. قَالَ فَأَرْضِهِ مِنْهُ. فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ كَلاَّ لاَ يُعْطِهِ أُصَيْبِغَ مِنْ قُرَيْشٍ وَيَدَعَ أَسَدًا مِنْ أُسْدِ اللَّهِ يُقَاتِلُ عَنِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ. قَالَ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَدَّاهُ إِلَىَّ فَاشْتَرَيْتُ مِنْهُ خِرَافًا فَكَانَ أَوَّلَ مَالٍ تَأَثَّلْتُهُ. قَالَ لِي عَبْدُ اللَّهِ عَنِ اللَّيْثِ فَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَدَّاهُ إِلَىَّ. وَقَالَ أَهْلُ الْحِجَازِ الْحَاكِمُ لاَ يَقْضِي بِعِلْمِهِ، شَهِدَ بِذَلِكَ فِي وِلاَيَتِهِ أَوْ قَبْلَهَا. وَلَوْ أَقَرَّ خَصْمٌ عِنْدَهُ لآخَرَ بِحَقٍّ فِي مَجْلِسِ الْقَضَاءِ، فَإِنَّهُ لاَ يَقْضِي عَلَيْهِ فِي قَوْلِ بَعْضِهِمْ، حَتَّى يَدْعُوَ بِشَاهِدَيْنِ فَيُحْضِرَهُمَا إِقْرَارَهُ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِرَاقِ مَا سَمِعَ أَوْ رَآهُ فِي مَجْلِسِ الْقَضَاءِ قَضَى بِهِ، وَمَا كَانَ فِي غَيْرِهِ لَمْ يَقْضِ إِلاَّ بِشَاهِدَيْنِ. وَقَالَ آخَرُونَ مِنْهُمْ بَلْ يَقْضِي بِهِ، لأَنَّهُ مُؤْتَمَنٌ، وَإِنَّمَا يُرَادُ مِنَ الشَّهَادَةِ مَعْرِفَةُ الْحَقِّ، فَعِلْمُهُ أَكْثَرُ مِنَ الشَّهَادَةِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ يَقْضِي بِعِلْمِهِ فِي الأَمْوَالِ، وَلاَ يَقْضِي فِي غَيْرِهَا. وَقَالَ الْقَاسِمُ لاَ يَنْبَغِي لِلْحَاكِمِ أَنْ يُمْضِيَ قَضَاءً بِعِلْمِهِ دُونَ عِلْمِ غَيْرِهِ، مَعَ أَنَّ عِلْمَهُ أَكْثَرُ مِنْ شَهَادَةِ غَيْرِهِ، وَلَكِنَّ فِيهِ تَعَرُّضًا لِتُهَمَةِ نَفْسِهِ عِنْدَ الْمُسْلِمِينَ، وَإِيقَاعًا لَهُمْ فِي الظُّنُونِ، وَقَدْ كَرِهَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الظَّنَّ فَقَالَ " إِنَّمَا هَذِهِ صَفِيَّةُ ".
Abu Qatoda aytdi: Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) Hunayn kuni: "Kimda o'zi o'ldirgan bir maqtul (raqib) ustidan bayyina (dalil) bo'lsa, uning salabi (o'ljasi) unikidir" dedi. Men o'ldirgan(im)ga dalil izlab turdim, lekin men uchun guvohlik beradigan hech kimni ko'rmadim, shuning uchun o'tirdim. Keyin (fikrim) o'zgardi va ishimni Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ga zikr qildim. Uning hamsuhbatlaridan bir kishi: "Bu maqtulning u zikr qilayotgan quroli menda" dedi. (Nabiy): "Uni undan (Abu Qatadadan) rozi qil (haqini ber)" dedi. Abu Bakr: "Yo'q, u (Nabiy) uni Allahning arslonlaridan biri — Allah va Rasuli uchun jang qilgan — arslonni qo'yib, Qurayshdan bir kichik qush(day ojizga) bermaydi" dedi. Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) buyurdi, u (qurolni) menga topshirdi. Men undan bir bog' (xurmozor) sotib oldim — bu men jamlagan birinchi mol edi. (Hijoz va Iroq ahli hokimning o'z ilmi bilan hukm qilishi haqida ixtilof qildilar. B'azilari: hokim o'z ilmi bilan hukm qilmaydi dedi; ba'zilari: eshitgan yoki ko'rgani bilan hukm qiladi dedi. Qosim: "Hokimga o'z ilmi bilan — boshqaning ilmisiz — hukm chiqarish to'g'ri emas, garchi uning ilmi boshqaning guvohligidan ko'p bo'lsa ham, chunki unda musulmonlar nazdida o'ziga tuhmat (gumon) keltirish va ularni gumonga solish bor. Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) gumonni yoqtirmagan va: ‹Bu — faqat Safiyyadir› degan".)
حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَتَتْهُ صَفِيَّةُ بِنْتُ حُيَىٍّ فَلَمَّا رَجَعَتِ انْطَلَقَ مَعَهَا، فَمَرَّ بِهِ رَجُلاَنِ مِنَ الأَنْصَارِ فَدَعَاهُمَا فَقَالَ " إِنَّمَا هِيَ صَفِيَّةُ ". قَالاَ سُبْحَانَ اللَّهِ. قَالَ " إِنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِي مِنِ ابْنِ آدَمَ مَجْرَى الدَّمِ ". رَوَاهُ شُعَيْبٌ وَابْنُ مُسَافِرٍ وَابْنُ أَبِي عَتِيقٍ وَإِسْحَاقُ بْنُ يَحْيَى عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَلِيٍّ ـ يَعْنِي ابْنَ حُسَيْنٍ ـ عَنْ صَفِيَّةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
Ali ibn Husayn (rivoyat qildi): Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ning oldiga Safiyya binti Huyay keldi. U qaytayotganida, (Nabiy) u bilan birga (kuzatgani) yurdi. Unga ansordan ikki kishi yo'liqdi, u ularni chaqirib: "Bu — faqat Safiyya(dir)" dedi. Ular: "Subhanallah!" dedilar. U: "Albatta shayton odamning ichida qon yurgan joydan yuradi" dedi.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي قَالَ، بَعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَبِي وَمُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ عَلَى الْيَمَنِ فَقَالَ " يَسِّرَا وَلاَ تُعَسِّرَا، وَبَشِّرَا وَلاَ تُنَفِّرَا، وَتَطَاوَعَا ". فَقَالَ لَهُ أَبُو مُوسَى إِنَّهُ يُصْنَعُ بِأَرْضِنَا الْبِتْعُ. فَقَالَ " كُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ ". وَقَالَ النَّضْرُ وَأَبُو دَاوُدَ وَيَزِيدُ بْنُ هَارُونَ وَوَكِيعٌ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ سَعِيدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
Abu Burda otasidan (Abu Muso) aytdi: Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) otam va Muoz ibn Jabalni Yamanga yubordi va: "Osonlashtiringlar, qiyinlashtirmanglar; suyunchilanglar (xushxabar beringlar), qochirmanglar (nafratlantirmanglar); va o'zaro hamjihat (itoatli) bo'linglar" dedi. Abu Muso unga: "Bizning yurtimizda bit'(asal sharobi) qilinadi" dedi. U: "Har bir mast qiluvchi — harom" dedi.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، حَدَّثَنِي مَنْصُورٌ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " فُكُّوا الْعَانِيَ وَأَجِيبُوا الدَّاعِيَ ".
Abu Muso Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)dan (rivoyat qildi): Dedi: "Asirni ozod qilinglar va da'vat qiluvchiga (taklif qiluvchiga) javob beringlar (boringlar)."
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَنَّهُ سَمِعَ عُرْوَةَ، أَخْبَرَنَا أَبُو حُمَيْدٍ السَّاعِدِيُّ، قَالَ اسْتَعْمَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم رَجُلاً مِنْ بَنِي أَسَدٍ يُقَالُ لَهُ ابْنُ الأُتَبِيَّةِ عَلَى صَدَقَةٍ فَلَمَّا قَدِمَ قَالَ هَذَا لَكُمْ وَهَذَا أُهْدِيَ لِي. فَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمِنْبَرِ ـ قَالَ سُفْيَانُ أَيْضًا فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ ـ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ " مَا بَالُ الْعَامِلِ نَبْعَثُهُ، فَيَأْتِي يَقُولُ هَذَا لَكَ وَهَذَا لِي. فَهَلاَّ جَلَسَ فِي بَيْتِ أَبِيهِ وَأُمِّهِ فَيَنْظُرُ أَيُهْدَى لَهُ أَمْ لاَ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ يَأْتِي بِشَىْءٍ إِلاَّ جَاءَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَحْمِلُهُ عَلَى رَقَبَتِهِ، إِنْ كَانَ بَعِيرًا لَهُ رُغَاءٌ، أَوْ بَقَرَةً لَهَا خُوَارٌ، أَوْ شَاةً تَيْعَرُ ". ثُمَّ رَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى رَأَيْنَا عُفْرَتَىْ إِبْطَيْهِ " أَلاَ هَلْ بَلَّغْتُ " ثَلاَثًا. قَالَ سُفْيَانُ قَصَّهُ عَلَيْنَا الزُّهْرِيُّ. وَزَادَ هِشَامٌ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ قَالَ سَمِعَ أُذُنَاىَ وَأَبْصَرَتْهُ عَيْنِي، وَسَلُوا زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ فَإِنَّهُ سَمِعَهُ مَعِي. وَلَمْ يَقُلِ الزُّهْرِيُّ سَمِعَ أُذُنِي. {خُوَارٌ} صَوْتٌ، وَالْجُؤَارُ مِنْ تَجْأَرُونَ كَصَوْتِ الْبَقَرَةِ.
Abu Humayd al-Soidiy aytdi: Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) Banu Asaddan — Ibn al-Utabiyya deyilgan — bir kishini sadaqa (yig'ish)ga tayinladi. U kelganida: "Bu sizlarga, bu esa menga hadya qilindi" dedi. Shunda Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) minbarga chiqdi, Allahga hamd va sano aytdi, keyin: "Biz bir omilni yuboramiz, u kelib: ‹Bu senga, bu menga› deydi-ya! U otasi va onasining uyida o'tirsa edi-yu, unga hadya qilinadimi yoki yo'qmi — qarab ko'rsa edi! Jonim qo'lida bo'lgan Zot ila qasamki, u (omil) biror narsani — qiyomat kuni uni o'z bo'ynida ko'tarib kelmay — olmaydi: agar tuya bo'lsa bo'kirib, agar sigir bo'lsa ma'rab, agar qo'y bo'lsa barab (turgan holda)" dedi. Keyin qo'llarini — qo'ltiq ostining oqligini ko'rganimizcha — ko'tardi: "Ogoh bo'linglar, yetkazdimmi?" — uch marta (dedi). (Hisham qo'shdi: Abu Humayd: "Ikki qulog'im eshitdi, ko'zim ko'rdi. Zayd ibn Sobitdan ham so'ranglar — u ham men bilan birga eshitdi" dedi.)
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ جُرَيْجٍ، أَنَّ نَافِعًا، أَخْبَرَهُ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ قَالَ كَانَ سَالِمٌ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ يَؤُمُّ الْمُهَاجِرِينَ الأَوَّلِينَ وَأَصْحَابَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي مَسْجِدِ قُبَاءٍ، فِيهِمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَأَبُو سَلَمَةَ وَزَيْدٌ وَعَامِرُ بْنُ رَبِيعَةَ.
Ibn Umar (roziyallahu anhumo) aytdi: Salim — Abu Huzayfaning mavlosi — Quba masjidida birinchi muhojirlarga va Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ning ashoblariga imom bo'lar edi — ular orasida Abu Bakr, Umar, Abu Salama, Zayd va Omir ibn Rabia (bor edi).
حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَمِّهِ، مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ، وَالْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ، أَخْبَرَاهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ حِينَ أَذِنَ لَهُمُ الْمُسْلِمُونَ فِي عِتْقِ سَبْىِ هَوَازِنَ " إِنِّي لاَ أَدْرِي مَنْ أَذِنَ مِنْكُمْ مِمَّنْ لَمْ يَأْذَنْ، فَارْجِعُوا حَتَّى يَرْفَعَ إِلَيْنَا عُرَفَاؤُكُمْ أَمْرَكُمْ ". فَرَجَعَ النَّاسُ فَكَلَّمَهُمْ عُرَفَاؤُهُمْ، فَرَجَعُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرُوهُ أَنَّ النَّاسَ قَدْ طَيَّبُوا وَأَذِنُوا.
Marvon ibn al-Hakam va Misvar ibn Maxrama xabar berdilarki, Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) — musulmonlar Havozin asirlarini ozod qilishga izn berganlarida — dedi: "Men sizdan kim izn berdi-yu, kim izn bermadi — bilmayman. Qaytinglar, to oqsoqollaringiz (ariflaringiz) sizning ishingizni bizga ko'tarib kelguncha." Odamlar qaytdilar, oqsoqollari ular bilan gaplashdi, keyin Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ning oldiga qaytib keldi va unga — odamlar (chin) ko'ngildan rozi bo'lib izn berganlarini xabar qildilar.
حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَمِّهِ، مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ، وَالْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ، أَخْبَرَاهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ حِينَ أَذِنَ لَهُمُ الْمُسْلِمُونَ فِي عِتْقِ سَبْىِ هَوَازِنَ " إِنِّي لاَ أَدْرِي مَنْ أَذِنَ مِنْكُمْ مِمَّنْ لَمْ يَأْذَنْ، فَارْجِعُوا حَتَّى يَرْفَعَ إِلَيْنَا عُرَفَاؤُكُمْ أَمْرَكُمْ ". فَرَجَعَ النَّاسُ فَكَلَّمَهُمْ عُرَفَاؤُهُمْ، فَرَجَعُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرُوهُ أَنَّ النَّاسَ قَدْ طَيَّبُوا وَأَذِنُوا.
Marvon ibn al-Hakam va Misvar ibn Maxrama xabar berdilarki, Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) — musulmonlar Havozin asirlarini ozod qilishga izn berganlarida — dedi: "Men sizdan kim izn berdi-yu, kim izn bermadi — bilmayman. Qaytinglar, to oqsoqollaringiz (ariflaringiz) sizning ishingizni bizga ko'tarib kelguncha." Odamlar qaytdilar, oqsoqollari ular bilan gaplashdi, keyin Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ning oldiga qaytib keldi va unga — odamlar (chin) ko'ngildan rozi bo'lib izn berganlarini xabar qildilar.
حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أُنَاسٌ لاِبْنِ عُمَرَ إِنَّا نَدْخُلُ عَلَى سُلْطَانِنَا فَنَقُولُ لَهُمْ خِلاَفَ مَا نَتَكَلَّمُ إِذَا خَرَجْنَا مِنْ عِنْدِهِمْ قَالَ كُنَّا نَعُدُّهَا نِفَاقًا.
Asim ibn Muhammad otasidan (rivoyat qildi): Ba'zi odamlar Ibn Umarga: "Biz o'z sultonimiz (hokim)ning huzuriga kiramiz va ularga — yonlaridan chiqganimizda gaplashadiganimizning aksini aytamiz" dedilar. U: "Biz buni nifoq deb hisoblar edik" dedi.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ عِرَاكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنْ شَرَّ النَّاسِ ذُو الْوَجْهَيْنِ، الَّذِي يَأْتِي هَؤُلاَءِ بِوَجْهٍ وَهَؤُلاَءِ بِوَجْهٍ ".
Abu Hurayra Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ni: "Albatta odamlarning eng yomoni ikkiyuzlamachi — u bularga bir yuz bilan, ularga (boshqa) bir yuz bilan keladi" deganini eshitdi.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ هِنْدَ، قَالَتْ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ شَحِيحٌ، فَأَحْتَاجُ أَنْ آخُذَ مِنْ مَالِهِ. قَالَ " خُذِي مَا يَكْفِيكِ وَوَلَدَكِ بِالْمَعْرُوفِ ".
Oisha (roziyallahu anho) (rivoyat qildi): Hind Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ga: "Albatta Abu Sufyon ziqna kishi, men uning molidan olishga muhtoj bo'laman" dedi. U: "Senga va bolangga — ma'rufga muvofiq — yetadiganini ol" dedi.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ زَيْنَبَ ابْنَةَ أَبِي سَلَمَةَ، أَخْبَرَتْهُ أَنَّ أُمَّ سَلَمَةَ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَتْهَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ سَمِعَ خُصُومَةً بِبَابِ حُجْرَتِهِ فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ فَقَالَ " إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ، وَإِنَّهُ يَأْتِينِي الْخَصْمُ، فَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ أَنْ يَكُونَ أَبْلَغَ مِنْ بَعْضٍ، فَأَحْسِبُ أَنَّهُ صَادِقٌ فَأَقْضِي لَهُ بِذَلِكَ، فَمَنْ قَضَيْتُ لَهُ بِحَقِّ مُسْلِمٍ، فَإِنَّمَا هِيَ قِطْعَةٌ مِنَ النَّارِ، فَلْيَأْخُذْهَا أَوْ لِيَتْرُكْهَا ".
Ummu Salama — Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ning zavjasi — Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)dan (rivoyat qildi): U o'z hujrasi eshigi oldida bir janjal (da'vo) eshitdi va ularning oldiga chiqib: "Albatta men bir insonman. Menga da'vogar keladi, ehtimol biringiz boshqasidan ko'ra (so'zga) ustaroq (ravonroq) bo'lar, men uni rostgo'y deb o'ylab, shunga binoan unga hukm qilarman. Kimga bir musulmonning haqini hukm qilib bersam — u faqat do'zaxdan bir bo'lakdir; (xohlasa) uni olsin yoki tashlasin" dedi.
حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهَا قَالَتْ كَانَ عُتْبَةُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ عَهِدَ إِلَى أَخِيهِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ أَنَّ ابْنَ وَلِيدَةِ زَمْعَةَ مِنِّي فَاقْبِضْهُ إِلَيْكَ. فَلَمَّا كَانَ عَامُ الْفَتْحِ أَخَذَهُ سَعْدٌ فَقَالَ ابْنُ أَخِي، قَدْ كَانَ عَهِدَ إِلَىَّ فِيهِ، فَقَامَ إِلَيْهِ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ فَقَالَ أَخِي وَابْنُ وَلِيدَةِ أَبِي، وُلِدَ عَلَى فِرَاشِهِ. فَتَسَاوَقَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ سَعْدٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ ابْنُ أَخِي، كَانَ عَهِدَ إِلَىَّ فِيهِ. وَقَالَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ أَخِي وَابْنُ وَلِيدَةِ أَبِي، وُلِدَ عَلَى فِرَاشِهِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " هُوَ لَكَ يَا عَبْدُ بْنَ زَمْعَةَ ". ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ، وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ ". ثُمَّ قَالَ لِسَوْدَةَ بِنْتِ زَمْعَةَ " احْتَجِبِي مِنْهُ "، لِمَا رَأَى مِنْ شَبَهِهِ بِعُتْبَةَ، فَمَا رَآهَا حَتَّى لَقِيَ اللَّهَ تَعَالَى.
Oisha — Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ning zavjasi — aytdi: Utba ibn Abu Vaqqos akasi Sa'd ibn Abu Vaqqosga: "Zam'aning cho'ri(dan tug'ilgan)ning o'g'li mendandir, uni o'zingga ol (egala)" deb vasiyat qildi. Fatx (Makka) yili Sa'd uni oldi va: "(Bu) jiyanim, (otam) bu haqda menga vasiyat qilgan" dedi. Abd ibn Zam'a unga qarshi turib: "(Bu) mening akam va otamning cho'ri(dan tug'ilgan)ning o'g'li, otamning to'shagida tug'ilgan" dedi. Ular Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ning oldiga bordilar. Sa'd: "Ey Rasulullah, (bu) jiyanim, (otam) bu haqda menga vasiyat qilgan" dedi. Abd ibn Zam'a: "(Bu) mening akam va otamning cho'ri(dan tug'ilgan)ning o'g'li, otamning to'shagida tug'ilgan" dedi. Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): "U seniki, ey Abd ibn Zam'a" dedi. Keyin Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): "Bola — to'shak (egasi)niki, zinokorga esa tosh (mahrumlik)" dedi. Keyin Savda binti Zam'aga: "Undan (parda qilib) yashirin" dedi — uning Utbaga o'xshashini ko'rgani uchun. (Bola) uni — Allah taologa yo'liqguncha — ko'rmadi.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ نَصْرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، وَالأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " لاَ يَحْلِفُ عَلَى يَمِينِ صَبْرٍ، يَقْتَطِعُ مَالاً وَهْوَ فِيهَا فَاجِرٌ، إِلاَّ لَقِيَ اللَّهَ وَهْوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ ". فَأَنْزَلَ اللَّهُ {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ} الآيَةَ. فَجَاءَ الأَشْعَثُ وَعَبْدُ اللَّهِ يُحَدِّثُهُمْ فَقَالَ فِيَّ نَزَلَتْ وَفِي رَجُلٍ خَاصَمْتُهُ فِي بِئْرٍ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " أَلَكَ بَيِّنَةٌ ". قُلْتُ لاَ. قَالَ " فَلْيَحْلِفْ ". قُلْتُ إِذًا يَحْلِفُ. فَنَزَلَتْ {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ} الآيَةَ.
Abdulloh (ibn Mas'ud) aytdi: Nabiy (sollallahu alayhi vasallam): "Kim bir mol(ni nohaq) kesib olish uchun yolg'on (sabr) qasami ichsa — u (qasamda) fojir (yolg'onchi) bo'la turib — Allahga, U undan g'azabli holda, yo'liqadi" dedi. Shunda Allah: «Albatta Allahning ahdi va o'z qasamlarini oz bahoga sotadiganlar...» (oyat) nozil qildi. Ash'as keldi — Abdulloh ularga (hadis) so'zlayotgan edi — va: "Bu (oyat) men haqimda va men quduq (haqida) tortishgan bir kishi haqida nozil bo'lgan. Nabiy (sollallahu alayhi vasallam): ‹Senda bayyina (dalil) bormi?› dedi. Men: ‹Yo'q› dedim. U: ‹Unda (o'sha) qasam ichsin› dedi. Men: ‹U holda u (yolg'on) qasam ichadi› dedim. Shunda «Albatta Allahning ahdi... sotadiganlar» (oyat) nozil bo'ldi" dedi.