أَخْبَرَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْحَمَّالُ، قَالَ حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ هُرْمُزَ، أَنَّ نَجْدَةَ الْحَرُورِيَّ، حِينَ خَرَجَ فِي فِتْنَةِ ابْنِ الزُّبَيْرِ أَرْسَلَ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ يَسْأَلُهُ عَنْ سَهْمِ ذِي الْقُرْبَى لِمَنْ تُرَاهُ قَالَ هُوَ لَنَا لِقُرْبَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَسَمَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَهُمْ وَقَدْ كَانَ عُمَرُ عَرَضَ عَلَيْنَا شَيْئًا رَأَيْنَاهُ دُونَ حَقِّنَا فَأَبَيْنَا أَنْ نَقْبَلَهُ وَكَانَ الَّذِي عَرَضَ عَلَيْهِمْ أَنْ يُعِينَ نَاكِحَهُمْ وَيَقْضِيَ عَنْ غَارِمِهِمْ وَيُعْطِيَ فَقِيرَهُمْ وَأَبَى أَنْ يَزِيدَهُمْ عَلَى ذَلِكَ .
Бизга Ҳорун ибн Абдуллоҳ ал-Ҳаммол хабар бериб, деди: бизга Усмон ибн Умар ривоят қилди, Юнус ибн Язиддан, у аз-Зуҳрийдан, у Язид ибн Ҳурмуздан (ривоят қилдики), Нажда ал-Ҳарурий ибнуз-Зубайр фитнаси пайтида (қўзғолонга) чиққанида Ибн Аббосга одам юбориб, ундан зул-қурбо (қариндошлик) улуши ҳақида — уни кимга (тегишли) деб ҳисоблайсиз, деб сўради. (Ибн Аббос) деди: «У бизникидир, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га яқин қариндошлигимиз сабабли; Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни уларга бўлиб берган эдилар. Умар бизга ҳаққимиздан кам деб ҳисоблаган бир нарсани таклиф қилган эди, биз уни қабул қилишдан бош тортдик. У уларга таклиф қилгани: уларнинг уйланмаганини уйлантириб қўйиш, қарздорларининг қарзини тўлаш ва камбағалларига бериш эди; аммо (Умар) улар учун бундан ортиғини беришдан бош тортди.»
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ، - وَهُوَ ابْنُ هَارُونَ - قَالَ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، وَمُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ هُرْمُزَ، قَالَ كَتَبَ نَجْدَةُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ يَسْأَلُهُ عَنْ سَهْمِ، ذِي الْقُرْبَى لِمَنْ هُوَ قَالَ يَزِيدُ بْنُ هُرْمُزَ وَأَنَا كَتَبْتُ كِتَابَ ابْنِ عَبَّاسٍ إِلَى نَجْدَةَ كَتَبْتُ إِلَيْهِ كَتَبْتَ تَسْأَلُنِي عَنْ سَهْمِ ذِي الْقُرْبَى لِمَنْ هُوَ وَهُوَ لَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ وَقَدْ كَانَ عُمَرُ دَعَانَا إِلَى أَنْ يُنْكِحَ مِنْهُ أَيِّمَنَا وَيُحْذِيَ مِنْهُ عَائِلَنَا وَيَقْضِيَ مِنْهُ عَنْ غَارِمِنَا فَأَبَيْنَا إِلاَّ أَنْ يُسَلِّمَهُ لَنَا وَأَبَى ذَلِكَ فَتَرَكْنَاهُ عَلَيْهِ .
Бизга Амр ибн Али хабар бериб, деди: бизга Язид — у ибн Ҳорундир — ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Ишоқ хабар берди, аз-Зуҳрийдан ва Муҳаммад ибн Алидан, улар Язид ибн Ҳурмуздан (ривоят қилдилар), у деди: Нажда Ибн Аббосга зул-қурбо (қариндошлик) улуши кимга (тегишли) эканлигини сўраб хат ёзди. Язид ибн Ҳурмуз деди: Ибн Аббоснинг Наждага (йўллаган) хатини мен ёзган эдим. Мен унга шундай ёздим: «Сен менга зул-қурбо улуши кимга (тегишли) эканлигини сўраб ёзибсан; у биз Аҳли Байтники. Умар бизни (бу улушдан) беваларимизни уйлантиришга, муҳтожларимизга беришга ва қарздорларимизнинг қарзини тўлашга (фойдаланишимизга) чақирган эди, бироқ биз уни бизга тўлиқ топширишидан бошқасига кўнмадик, у эса бунга кўнмади. Шундай қилиб, биз уни унга (яъни давлатга) қолдирдик.»
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا مَحْبُوبٌ، - يَعْنِي ابْنَ مُوسَى - قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، - وَهُوَ الْفَزَارِيُّ - عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، قَالَ كَتَبَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْوَلِيدِ كِتَابًا فِيهِ وَقَسْمُ أَبِيكَ لَكَ الْخُمُسُ كُلُّهُ وَإِنَّمَا سَهْمُ أَبِيكَ كَسَهْمِ رَجُلٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَفِيهِ حَقُّ اللَّهِ وَحَقُّ الرَّسُولِ وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَمَا أَكْثَرَ خُصَمَاءَ أَبِيكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَكَيْفَ يَنْجُو مَنْ كَثُرَتْ خُصَمَاؤُهُ وَإِظْهَارُكَ الْمَعَازِفَ وَالْمِزْمَارَ بِدْعَةٌ فِي الإِسْلاَمِ وَلَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ أَبْعَثَ إِلَيْكَ مَنْ يَجُزُّ جُمَّتَكَ جُمَّةَ السُّوءِ .
Бизга Амр ибн Яҳё хабар бериб, деди: бизга Маҳбуб — яъни ибн Мусо — ривоят қилди, у деди: бизга Абу Ишоқ — у ал-Фазорийдир — хабар берди, ал-Авзоийдан, у деди: Умар ибн Абдулазиз Умар ибнул-Валидга бир хат ёзди, унда шундай (дейилган эди): «Отангнинг сенга бутун хумсни бўлиб бериши — ҳолбуки отангнинг улуши мусулмонлардан бир кишининг улушидай, холос. Унда Аллоҳнинг ҳаққи, Расулнинг ҳаққи, қариндошларнинг, етимларнинг, мискинларнинг ва йўловчининг ҳаққи бордир. Қиёмат куни отангнинг хасмлари нақадар кўп бўлади! Хасмлари кўп бўлган киши қандай қутулади? Чолғу асбоблари ва найларни ошкор қилишинг эса Исломда бидъатдир. Мен сенга ёмон кокилингни — узун сочингни қирқиб ташлайдиган бировни юборишни ўйлаб қолдим.»
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ جُبَيْرَ بْنَ مُطْعِمٍ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ، جَاءَ هُوَ وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُكَلِّمَانِهِ فِيمَا قَسَمَ مِنْ خُمُسِ حُنَيْنٍ بَيْنَ بَنِي هَاشِمٍ وَبَنِي الْمُطَّلِبِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ فَقَالاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَسَمْتَ لإِخْوَانِنَا بَنِي الْمُطَّلِبِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ وَلَمْ تُعْطِنَا شَيْئًا وَقَرَابَتُنَا مِثْلُ قَرَابَتِهِمْ . فَقَالَ لَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّمَا أَرَى هَاشِمًا وَالْمُطَّلِبَ شَيْئًا وَاحِدًا " . قَالَ جُبَيْرُ بْنُ مُطْعِمٍ وَلَمْ يَقْسِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِبَنِي عَبْدِ شَمْسٍ وَلاَ لِبَنِي نَوْفَلٍ مِنْ ذَلِكَ الْخُمُسِ شَيْئًا كَمَا قَسَمَ لِبَنِي هَاشِمٍ وَبَنِي الْمُطَّلِبِ .
Бизга Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Абдулҳакам хабар бериб, деди: бизга Шуайб ибн Яҳё ривоят қилди, у деди: бизга Нофиъ ибн Язид ривоят қилди, Юнус ибн Язиддан, у Ибн Шиҳобдан (ривоят қилдики), у деди: менга Саид ибнул-Мусайяб хабар бердики, Жубайр ибн Мутъим унга шундай ҳадис айтди: у ва Усмон ибн Аффон Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига келиб, Ҳунайн хумсидан Бани Ҳошим билан Бани Муттолиб ибн Абдиманоф ўртасида бўлиб берганлари ҳақида гаплашдилар. Улар: «Ё Расулуллаҳ, сиз биродарларимиз Бани Муттолиб ибн Абдиманофга (улуш) бўлиб бердингиз, бизга эса ҳеч нарса бермадингиз, ҳолбуки бизнинг қариндошлигимиз ҳам уларнинг қариндошлиги кабидир,» дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларга: «Мен Ҳошим билан Муттолибни бир нарса (бир бутун) деб биламан,» дедилар. Жубайр ибн Мутъим деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Бани Ҳошим ва Бани Муттолибга бўлиб берганларидай, ўша хумсдан Бани Абдишамс ва Бани Навфалга ҳеч нарса бермадилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، قَالَ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، قَالَ لَمَّا قَسَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَهْمَ ذِي الْقُرْبَى بَيْنَ بَنِي هَاشِمٍ وَبَنِي الْمُطَّلِبِ أَتَيْتُهُ أَنَا وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ هَؤُلاَءِ بَنُو هَاشِمٍ لاَ نُنْكِرُ فَضْلَهُمْ لِمَكَانِكَ الَّذِي جَعَلَكَ اللَّهُ بِهِ مِنْهُمْ أَرَأَيْتَ بَنِي الْمُطَّلِبِ أَعْطَيْتَهُمْ وَمَنَعْتَنَا فَإِنَّمَا نَحْنُ وَهُمْ مِنْكَ بِمَنْزِلَةٍ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّهُمْ لَمْ يُفَارِقُونِي فِي جَاهِلِيَّةٍ وَلاَ إِسْلاَمٍ إِنَّمَا بَنُو هَاشِمٍ وَبَنُو الْمُطَّلِبِ شَىْءٌ وَاحِدٌ " . وَشَبَّكَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ .
Бизга Муҳаммад ибнул-Мусанно хабар бериб, деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Ишоқ хабар берди, аз-Зуҳрийдан, у Саид ибнул-Мусайябдан, у Жубайр ибн Мутъимдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) зул-қурбо улушини Бани Ҳошим билан Бани Муттолиб ўртасида бўлиб берганларида, мен ва Усмон ибн Аффон у зотнинг ҳузурларига келдик ва дедик: «Ё Расулуллаҳ, мана бу Бани Ҳошим — Аллоҳ сизни улар орасидан танлаб қўйган ўрнингиз сабабли уларнинг фазлини инкор қилмаймиз. Лекин Бани Муттолибга (улуш) бериб, бизни маҳрум қилганингизни қаранг; ҳолбуки биз ҳам, улар ҳам сизга (қариндошликда) бир мартабадамиз.» Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Улар жоҳилият даврида ҳам, Исломда ҳам мендан ажралмадилар. Бани Ҳошим билан Бани Муттолиб бир нарсадир (бир бутундир),» дедилар ва бармоқларини бир-бирига чалиштирдилар.
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا مَحْبُوبٌ، - يَعْنِي ابْنَ مُوسَى - قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، - وَهُوَ الْفَزَارِيُّ - عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ أَبِي سَلاَّمٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، قَالَ أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ حُنَيْنٍ وَبَرَةً مِنْ جَنْبِ بَعِيرٍ فَقَالَ " يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لاَ يَحِلُّ لِي مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ قَدْرَ هَذِهِ إِلاَّ الْخُمُسُ وَالْخُمُسُ مَرْدُودٌ عَلَيْكُمْ " . قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ اسْمُ أَبِي سَلاَّمٍ مَمْطُورٌ وَهُوَ حَبَشِيٌّ وَاسْمُ أَبِي أُمَامَةَ صُدَىُّ بْنُ عَجْلاَنَ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ .
Бизга Амр ибн Яҳё ибнул-Ҳорис хабар бериб, деди: бизга Маҳбуб — яъни ибн Мусо — ривоят қилди, у деди: бизга Абу Ишоқ — у ал-Фазорийдир — хабар берди, Абдурраҳмон ибн Айёшдан, у Сулаймон ибн Мусодан, у Макҳулдан, у Абу Салломдан, у Абу Умома ал-Боҳилийдан, у Убода ибнус-Сомитдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Ҳунайн куни туянинг ёнидан бир тук олиб: «Эй одамлар! Аллоҳ сизларга берган ўлжадан менга шу (тук) миқдорича ҳам ҳалол эмас, фақат хумс (ҳалол) — у ҳам сизларга қайтарилади,» дедилар. Абу Абдурраҳмон (Насоий) деди: Абу Салломнинг исми Мамтур бўлиб, у ҳабашийдир; Абу Умоманинг исми эса Судайй ибн Ажлондир. Ва Аллоҳ таоло (ҳақиқатни) яхши билувчидир.
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَزِيدَ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَتَى بَعِيرًا فَأَخَذَ مِنْ سَنَامِهِ وَبَرَةً بَيْنَ إِصْبَعَيْهِ ثُمَّ قَالَ " إِنَّهُ لَيْسَ لِي مِنَ الْفَىْءِ شَىْءٌ وَلاَ هَذِهِ إِلاَّ الْخُمُسُ وَالْخُمُسُ مَرْدُودٌ فِيكُمْ " .
Бизга Амр ибн Язид хабар бериб, деди: бизга Ибн Абу Адий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир туянинг олдига келиб, унинг ўркачидан икки бармоқлари орасига бир тук олиб, сўнгра: «Менга ўлжадан ҳеч нарса йўқ, ҳатто шу (тук) ҳам — фақат хумс (мендир); хумс эса сизларга қайтарилади,» дедилар.
أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، - يَعْنِي ابْنَ دِينَارٍ - عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، عَنْ عُمَرَ، قَالَ كَانَتْ أَمْوَالُ بَنِي النَّضِيرِ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِمَّا لَمْ يُوجِفِ الْمُسْلِمُونَ عَلَيْهِ بِخَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ فَكَانَ يُنْفِقُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْهَا قُوتَ سَنَةٍ وَمَا بَقِيَ جَعَلَهُ فِي الْكُرَاعِ وَالسِّلاَحِ عُدَّةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ .
Бизга Убайдуллоҳ ибн Саид хабар бериб, деди: бизга Суфён ривоят қилди, Амрдан — яъни ибн Динордан —, у аз-Зуҳрийдан, у Молик ибн Авс ибнул-Ҳадасондан, у Умар (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Бани Назир мол-мулклари Аллоҳ Ўз Расулига берган ўлжадан бўлиб, мусулмонлар унинг учун на от, на туя чоптирган (яъни уруш қилмаган) эдилар. (Расулуллаҳ) ундан ўзларига бир йиллик озиқ-овқат сарфлар, қолганини эса Аллоҳ йўлида қурол-аслаҳа ва отлиқ (аскар) жиҳози учун ажратар эдилар.
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا مَحْبُوبٌ، - يَعْنِي ابْنَ مُوسَى - قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، - هُوَ الْفَزَارِيُّ - عَنْ شُعَيْبِ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ فَاطِمَةَ، أَرْسَلَتْ إِلَى أَبِي بَكْرٍ تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ صَدَقَتِهِ وَمِمَّا تَرَكَ مِنْ خُمُسِ خَيْبَرَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ " .
Бизга Амр ибн Яҳё ибнул-Ҳорис хабар бериб, деди: бизга Маҳбуб — яъни ибн Мусо — ривоят қилди, у деди: бизга Абу Ишоқ — у ал-Фазорийдир — хабар берди, Шуайб ибн Абу Ҳамзадан, у аз-Зуҳрийдан, у Урва ибнуз-Зубайрдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), Фотима Абу Бакрга одам юбориб, ундан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан қолган меросини — у зотнинг садақасидан ва Хайбар хумсидан қолдирган нарсаларидан — сўради. Абу Бакр деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Биздан мерос олинмайди,» дедилар.
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا مَحْبُوبٌ، قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَطَاءٍ، فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ { وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَىْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى } قَالَ خُمُسُ اللَّهِ وَخُمُسُ رَسُولِهِ وَاحِدٌ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَحْمِلُ مِنْهُ وَيُعْطِي مِنْهُ وَيَضَعُهُ حَيْثُ شَاءَ وَيَصْنَعُ بِهِ مَا شَاءَ .
Бизга Амр ибн Яҳё хабар бериб, деди: бизга Маҳбуб ривоят қилди, у деди: бизга Абу Ишоқ хабар берди, Зоидадан, у Абдулмалик ибн Абу Сулаймондан, у Атодан (ривоят қилдики), у Аллоҳ азза ва жалланинг: «Билингки, қўлга киритган ҳар қандай ўлжангиздан бешдан бири Аллоҳга, Расулга ва қариндошларга (тегишлидир)» деган сўзи ҳақида деди: «Аллоҳнинг хумси ва Расулининг хумси бирдир. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ундан (жангчиларни) кўтарар (улов берар) эдилар, ундан берар эдилар, уни хоҳлаган жойларига қўяр ва у билан хоҳлаганларини қилар эдилар.»
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا مَحْبُوبٌ، - يَعْنِي ابْنَ مُوسَى - قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، - هُوَ الْفَزَارِيُّ - عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ، قَالَ سَأَلْتُ الْحَسَنَ بْنَ مُحَمَّدٍ عَنْ قَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ { وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَىْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } قَالَ هَذَا مَفَاتِحُ كَلاَمِ اللَّهِ الدُّنْيَا وَالآخِرَةُ لِلَّهِ قَالَ اخْتَلَفُوا فِي هَذَيْنِ السَّهْمَيْنِ بَعْدَ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَهْمِ الرَّسُولِ وَسَهْمِ ذِي الْقُرْبَى فَقَالَ قَائِلٌ سَهْمُ الرَّسُولِ صلى الله عليه وسلم لِلْخَلِيفَةِ مِنْ بَعْدِهِ وَقَالَ قَائِلٌ سَهْمُ ذِي الْقُرْبَى لِقَرَابَةِ الرَّسُولِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ قَائِلٌ سَهْمُ ذِي الْقُرْبَى لِقَرَابَةِ الْخَلِيفَةِ فَاجْتَمَعَ رَأْيُهُمْ عَلَى أَنْ جَعَلُوا هَذَيْنِ السَّهْمَيْنِ فِي الْخَيْلِ وَالْعُدَّةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَكَانَا فِي ذَلِكَ خِلاَفَةَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ .
Бизга Амр ибн Яҳё ибнул-Ҳорис хабар бериб, деди: бизга Маҳбуб — яъни ибн Мусо — ривоят қилди, у деди: бизга Абу Ишоқ — у ал-Фазорийдир — хабар берди, Суфёндан, у Қайс ибн Муслимдан (ривоят қилдики), у деди: мен Ҳасан ибн Муҳаммаддан Аллоҳ азза ва жалланинг: «Билингки, қўлга киритган ҳар қандай ўлжангиздан бешдан бири Аллоҳга (тегишлидир)» деган сўзи ҳақида сўрадим. У деди: «Бу Аллоҳнинг Каломининг калитидир; дунё ҳам, охират ҳам Аллоҳникидир.» (Яна) деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) вафотларидан кейин ушбу икки улуш — Расул улуши ва зул-қурбо (қариндошлик) улуши ҳақида ихтилоф қилдилар. Бир киши: Расул (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг улуши у зотдан кейинги халифага (тегишли), деди. Яна бир киши: зул-қурбо улуши Расул (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг қариндошларига (тегишли), деди. Яна бошқаси: зул-қурбо улуши халифанинг қариндошларига (тегишли), деди. Сўнг уларнинг фикри шунга бирлашдики, бу икки улушни Аллоҳ йўлида отлиқ (аскар) ва жиҳоз учун ажратдилар. Абу Бакр ва Умарнинг хилофатида ҳам шундай (қилинган) эди.»
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا مَحْبُوبٌ، قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ، قَالَ سَأَلْتُ يَحْيَى بْنَ الْجَزَّارِ عَنْ هَذِهِ الآيَةِ، { وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَىْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ } قَالَ قُلْتُ كَمْ كَانَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْخُمُسِ قَالَ خُمُسُ الْخُمُسِ .
Бизга Амр ибн Яҳё ибнул-Ҳорис хабар бериб, деди: бизга Маҳбуб ривоят қилди, у деди: бизга Абу Ишоқ хабар берди, Мусо ибн Абу Оишадан (ривоят қилдики), у деди: мен Яҳё ибнул-Жаззордан ушбу оят — «Билингки, қўлга киритган ҳар қандай ўлжангиздан бешдан бири Аллоҳга ва Расулга (тегишлидир)» — ҳақида сўрадим. Мен: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га хумсдан қанча (тегишли) эди?» дедим. У: «Хумснинг бешдан бири,» деди.
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا مَحْبُوبٌ، قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ مُطَرِّفٍ، قَالَ سُئِلَ الشَّعْبِيُّ عَنْ سَهْمِ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم وَصَفِيِّهِ فَقَالَ أَمَّا سَهْمُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَكَسَهْمِ رَجُلٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَأَمَّا سَهْمُ الصَّفِيِّ فَغُرَّةٌ تُخْتَارُ مِنْ أَىِّ شَىْءٍ شَاءَ .
Бизга Амр ибн Яҳё ибн ал-Ҳорис хабар бериб, деди: бизга Маҳбуб ривоят қилди, у деди: бизга Абу Ишоқ, Мутаррифдан хабар бердики, у деди: Шаъбийдан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг улуши ва у танлаб оладиган (хос) улуши ҳақида сўралди. У деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг улушига келсак, у мусулмонлардан бўлган бир кишининг улуши кабидир. Танлаб оладиган (хос) улушига келсак, у танлаб олинган энг яхши нарса бўлиб, у ўзи хоҳлаган ҳар қандай нарсадан танлаб оларди.»
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا مَحْبُوبٌ، قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدٍ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ الشِّخِّيرِ، قَالَ بَيْنَا أَنَا مَعَ، مُطَرِّفٍ بِالْمِرْبَدِ إِذْ دَخَلَ رَجُلٌ مَعَهُ قِطْعَةُ أُدْمٍ قَالَ كَتَبَ لِي هَذِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَهَلْ أَحَدٌ مِنْكُمْ يَقْرَأُ قَالَ قُلْتُ أَنَا أَقْرَأُ فَإِذَا فِيهَا " مِنْ مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لِبَنِي زُهَيْرِ بْنِ أُقَيْشٍ أَنَّهُمْ إِنْ شَهِدُوا أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَفَارَقُوا الْمُشْرِكِينَ وَأَقَرُّوا بِالْخُمُسِ فِي غَنَائِمِهِمْ وَسَهْمِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَصَفِيِّهِ فَإِنَّهُمْ آمِنُونَ بِأَمَانِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ " .
Бизга Амр ибн Яҳё хабар бериб, деди: бизга Маҳбуб ривоят қилди, у деди: бизга Абу Ишоқ, Саид ал-Журайрийдан, у Язид ибн аш-Шиххирдан хабар бердики, у деди: Мен Мутарриф билан ал-Мирбадда бўлганимизда, қўлида бир парча тери кўтариб бир киши кириб келди-да: «Буни менга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ёзиб берган, сизлардан бирон киши (буни) ўқий оладими?» деди. (Язид) деди: Мен: «Мен ўқийман,» дедим. Унда эса шундай (ёзилган) эди: «Муҳаммад Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Зуҳайр ибн Уқайш ўғилларига: агар улар: Ла илаҳа иллаллаҳ ва Муҳаммад Аллаҳнинг Расулидир, деб гувоҳлик берсалар, мушриклардан ажралиб чиқсалар, ўлжаларидан бешдан бирини (хумусни) ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг улуши ҳамда у танлаб оладиган хос улушини (беришни) тан олсалар, бас, улар Аллаҳ ва Унинг Расулининг омонлиги билан омондадирлар.»
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ أَنْبَأَنَا مَحْبُوبٌ، قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ خُصَيْفٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ الْخُمُسُ الَّذِي لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ كَانَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَرَابَتِهِ لاَ يَأْكُلُونَ مِنَ الصَّدَقَةِ شَيْئًا فَكَانَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم خُمُسُ الْخُمُسِ وَلِذِي قَرَابَتِهِ خُمُسُ الْخُمُسِ وَلِلْيَتَامَى مِثْلُ ذَلِكَ وَلِلْمَسَاكِينِ مِثْلُ ذَلِكَ وَلاِبْنِ السَّبِيلِ مِثْلُ ذَلِكَ . قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَ اللَّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ { وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَىْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } وَقَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ لِلَّهِ ابْتِدَاءُ كَلاَمٍ لأَنَّ الأَشْيَاءَ كُلَّهَا لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَلَعَلَّهُ إِنَّمَا اسْتَفْتَحَ الْكَلاَمَ فِي الْفَىْءِ وَالْخُمُسِ بِذِكْرِ نَفْسِهِ لأَنَّهَا أَشْرَفُ الْكَسْبِ وَلَمْ يَنْسُبِ الصَّدَقَةَ إِلَى نَفْسِهِ عَزَّ وَجَلَّ لأَنَّهَا أَوْسَاخُ النَّاسِ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ وَقَدْ قِيلَ يُؤْخَذُ مِنَ الْغَنِيمَةِ شَىْءٌ فَيُجْعَلُ فِي الْكَعْبَةِ وَهُوَ السَّهْمُ الَّذِي لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَسَهْمُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الإِمَامِ يَشْتَرِي الْكُرَاعَ مِنْهُ وَالسِّلاَحَ وَيُعْطِي مِنْهُ مَنْ رَأَى مِمَّنْ رَأَى فِيهِ غَنَاءً وَمَنْفَعَةً لأَهْلِ الإِسْلاَمِ وَمِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَالْعِلْمِ وَالْفِقْهِ وَالْقُرْآنِ وَسَهْمٌ لِذِي الْقُرْبَى وَهُمْ بَنُو هَاشِمٍ وَبَنُو الْمُطَّلِبِ بَيْنَهُمُ الْغَنِيُّ مِنْهُمْ وَالْفَقِيرُ وَقَدْ قِيلَ إِنَّهُ لِلْفَقِيرِ مِنْهُمْ دُونَ الْغَنِيِّ كَالْيَتَامَى وَابْنِ السَّبِيلِ وَهُوَ أَشْبَهُ الْقَوْلَيْنِ بِالصَّوَابِ عِنْدِي وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ وَالصَّغِيرُ وَالْكَبِيرُ وَالذَّكَرُ وَالأُنْثَى سَوَاءٌ لأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ جَعَلَ ذَلِكَ لَهُمْ وَقَسَّمَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيهِمْ وَلَيْسَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّهُ فَضَّلَ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَلاَ خِلاَفَ نَعْلَمُهُ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ فِي رَجُلٍ لَوْ أَوْصَى بِثُلُثِهِ لِبَنِي فُلاَنٍ أَنَّهُ بَيْنَهُمْ وَأَنَّ الذَّكَرَ وَالأُنْثَى فِيهِ سَوَاءٌ إِذَا كَانُوا يُحْصَوْنَ فَهَكَذَا كُلُّ شَىْءٍ صُيِّرَ لِبَنِي فُلاَنٍ أَنَّهُ بَيْنَهُمْ بِالسَّوِيَّةِ إِلاَّ أَنْ يُبَيِّنَ ذَلِكَ الآمِرُ بِهِ وَاللَّهُ وَلِيُّ التَّوْفِيقِ وَسَهْمٌ لِلْيَتَامَى مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَسَهْمٌ لِلْمَسَاكِينِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَسَهْمٌ لاِبْنِ السَّبِيلِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَلاَ يُعْطَى أَحَدٌ مِنْهُمْ سَهْمُ مِسْكِينٍ وَسَهْمُ ابْنِ السَّبِيلِ وَقِيلَ لَهُ خُذْ أَيَّهُمَا شِئْتَ وَالأَرْبَعَةُ أَخْمَاسٍ يَقْسِمُهَا الإِمَامُ بَيْنَ مَنْ حَضَرَ الْقِتَالَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ الْبَالِغِينَ .
Бизга Амр ибн Яҳё ибн ал-Ҳорис хабар бериб, деди: бизга Маҳбуб хабар берди, у деди: бизга Абу Ишоқ, Шарийкдан, у Хусайфдан, у Мужоҳиддан хабар бердики, у деди: Аллаҳ ва Расули учун бўлган хумус Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ва унинг қариндошлари учун эди — улар садақадан ҳеч нарса емасдилар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га хумуснинг бешдан бири, қариндошларига хумуснинг бешдан бири, етимларга шунингдек, мискинларга шунингдек ва йўловчига (ибн ас-сабилга) шунингдек (тегарди). Абу Абдурраҳмон (Насоий) деди: Аллаҳ жалла саноуҳу шундай деди: «Билингки, агар бир нарсани ўлжа олсангиз, унинг бешдан бири Аллаҳ учун, Расул учун, қариндошлар учун, етимлар, мискинлар ва йўловчилар учундир» (Анфол сураси, 41). Унинг азза ва жалла «Аллаҳ учун» деган сўзи каломнинг бошланишидир, чунки барча нарсалар Аллаҳ азза ва жалла учундир. Балки У файъ ва хумус ҳақидаги каломни Ўз зикри билан бошлаган бўлса керак, чунки у (файъ ва хумус) касбнинг энг шарафлисидир. Садақани эса Ўз зотига азза ва жалла нисбат бермади, чунки у одамларнинг кири (чиқиндиси)дир. Аллаҳ таоло билгувчироқдир. Айтилганки: ўлжадан бир нарса олиниб, Каъбага (қўйиб) қўйилади — бу Аллаҳ азза ва жалла учун бўлган улушдир; Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг улуши имомга (қолади), у шундан отлар ва қурол-яроғ сотиб олади, ва ундан Ислом аҳлига фойдаси ва манфаати тегади деб кўрган кишиларга — ҳадис, илм, фиқҳ ва Қуръон аҳлидан — беради. Бир улуш қариндошлар учундирки, улар Бану Ҳошим ва Бану Мутталибдир — уларнинг бойи ҳам, камбағали ҳам (тенг олади). Яна айтилганки, у етимлар ва йўловчи каби, улардан фақат камбағалига (берилади), бойига эмас. Бу — менинг наздимда икки қарашнинг тўғрироқдир; Аллаҳ таоло билгувчироқдир. Кичиги ҳам, каттаси ҳам, эркаги ҳам, аёли ҳам (бунда) тенгдир, чунки Аллаҳ азза ва жалла буни улар учун қилди ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) буни улар орасида тақсимлади; ҳадисда у уларнинг баъзисини баъзисидан устун қилгани (зикри) йўқ. Уламолар орасида бизга маълум ихтилоф йўқки, агар бир киши ўз (молининг) учдан бирини фалон ўғилларига васият қилса, у улар орасида (тақсимланади) ва агар улар санаб бўладиган (чекли) бўлсалар, эркаги ҳам, аёли ҳам бунда тенгдир. Фалон ўғилларига айтиб қўйилган ҳар бир нарса шу каби, улар орасида тенг (тақсимланади) — буюрган киши буни (бошқача) баён қилмаса. Аллаҳ тавфиқ эгасидир. Бир улуш мусулмонларнинг етимлари учун, бир улуш мусулмонларнинг мискинлари учун ва бир улуш мусулмонларнинг йўловчилари учундир. Улардан бирон кишига мискин улуши ҳам, йўловчи (ибн ас-сабил) улуши ҳам (бирга) берилмайди, балки унга: «Иккисидан қайсисини хоҳласанг ол,» дейилади. Тўртдан тўрт улушни эса имом қатлда ҳозир бўлган, балоғатга етган мусулмонлар орасида тақсимлайди.
أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - يَعْنِي ابْنَ إِبْرَاهِيمَ - عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، قَالَ جَاءَ الْعَبَّاسُ وَعَلِيٌّ إِلَى عُمَرَ يَخْتَصِمَانِ فَقَالَ الْعَبَّاسُ اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا . فَقَالَ النَّاسُ افْصِلْ بَيْنَهُمَا . فَقَالَ عُمَرُ لاَ أَفْصِلُ بَيْنَهُمَا قَدْ عَلِمَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ " . قَالَ فَقَالَ الزُّهْرِيُّ وَلِيَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخَذَ مِنْهَا قُوتَ أَهْلِهِ وَجَعَلَ سَائِرَهُ سَبِيلَهُ سَبِيلَ الْمَالِ ثُمَّ وَلِيَهَا أَبُو بَكْرٍ بَعْدَهُ ثُمَّ وُلِّيتُهَا بَعْدَ أَبِي بَكْرٍ فَصَنَعْتُ فِيهَا الَّذِي كَانَ يَصْنَعُ ثُمَّ أَتَيَانِي فَسَأَلاَنِي أَنْ أَدْفَعَهَا إِلَيْهِمَا عَلَى أَنْ يَلِيَاهَا بِالَّذِي وَلِيَهَا بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالَّذِي وَلِيَهَا بِهِ أَبُو بَكْرٍ وَالَّذِي وُلِّيتُهَا بِهِ فَدَفَعْتُهَا إِلَيْهِمَا وَأَخَذْتُ عَلَى ذَلِكَ عُهُودَهُمَا ثُمَّ أَتَيَانِي يَقُولُ هَذَا اقْسِمْ لِي بِنَصِيبِي مِنِ ابْنِ أَخِي . وُيَقُولُ هَذَا اقْسِمْ لِي بِنَصِيبِي مِنِ امْرَأَتِي . وَإِنْ شَاءَا أَنْ أَدْفَعَهَا إِلَيْهِمَا عَلَى أَنْ يَلِيَاهَا بِالَّذِي وَلِيَهَا بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالَّذِي وَلِيَهَا بِهِ أَبُو بَكْرٍ وَالَّذِي وُلِّيتُهَا بِهِ دَفَعْتُهَا إِلَيْهِمَا وَإِنْ أَبَيَا كُفِيَا ذَلِكَ ثُمَّ قَالَ { وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَىْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } هَذَا لِهَؤُلاَءِ { إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ } هَذِهِ لِهَؤُلاَءِ { وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ } قَالَ الزُّهْرِيُّ هَذِهِ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَاصَّةً قُرًى عَرَبِيَّةً فَدَكُ كَذَا وَكَذَا { مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } وَ { لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ } { وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ } { وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ } فَاسْتَوْعَبَتْ هَذِهِ الآيَةُ النَّاسَ فَلَمْ يَبْقَ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِلاَّ لَهُ فِي هَذَا الْمَالِ حَقٌّ - أَوْ قَالَ حَظٌّ - إِلاَّ بَعْضَ مَنْ تَمْلِكُونَ مِنْ أَرِقَّائِكُمْ وَلَئِنْ عِشْتُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَيَأْتِيَنَّ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ حَقُّهُ أَوْ قَالَ حَظُّهُ .
Бизга Али ибн Ҳужр хабар бериб, деди: бизга Исмоил — яъни ибн Иброҳим — Айюбдан, у Икрима ибн Холиддан, у Молик ибн Авс ибн ал-Ҳадасондан ривоят қилдики, у деди: Аббос ва Али Умарнинг олдига жанжаллашиб келишди. Аббос: «Менинг билан бу (киши) ўртасида ҳукм чиқар,» деди. Одамлар: «Уларнинг орасини ажрат (ҳукм қил),» дейишди. Умар деди: «Мен улар орасини ажратмайман. Иккалалари ҳам билишадики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бизга мерос қолдирилмайди, биз қолдирган нарса садақадир,» деган эдилар.» (Ривоятчи) деди: Зуҳрий деди: Уни (хумусни) Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бошқарган, ундан ўз аҳлининг озиғини олиб, қолганини молнинг йўлига (Аллаҳ йўлида сарфлашга) қўйган эдилар. Сўнг ундан кейин уни Абу Бакр бошқарди, сўнг Абу Бакрдан кейин уни мен бошқардим ва мен ҳам унда у (Абу Бакр) қиладиган ишни қилдим. Сўнг бу иккови (Аббос ва Али) менинг олдимга келиб, уни ўзларига топширишимни сўрашди — Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни бошқарган, Абу Бакр уни бошқарган ва мен уни бошқарган тартибда бошқаришлари шарти билан. Шунда мен уни уларга топширдим ва шу хусусда улардан аҳд-паймонларини олдим. Сўнг улар менинг олдимга келиб, бу (бири): «Жиянимдан (қолган)дан менинг улушимни ажратиб бер,» дейди, анави эса: «Хотинимдан (қолган)дан менинг улушимни ажратиб бер,» дейди. Агар улар уни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бошқарган, Абу Бакр бошқарган ва мен бошқарган тартибда бошқаришлари шарти билан ўзларига топширишимни хоҳласалар, мен уни уларга топшираман; агар бош тортсалар, улар бундан (масъулиятдан) озод бўладилар. Сўнг у ўқиди: «Билингки, агар бир нарсани ўлжа олсангиз, унинг бешдан бири Аллаҳ учун, Расул учун, қариндошлар учун, етимлар, мискинлар ва йўловчилар учундир» (Анфол сураси, 41) — бу ана шулар учундир. «Садақалар фақат фақирлар, мискинлар, уни йиғувчилар, кўнгиллари (Исломга) улфат қилинганлар, қулларни (озод қилиш) йўлида, қарздорлар, Аллаҳ йўлида (курашувчилар) ва йўловчилар учундир» (Тавба сураси, 60) — бу ана шулар учундир. «Аллаҳ Расулига улардан қайтариб берган (файъ) нарса — сиз унинг учун на от, на туя югуртиргансиз...» (Ҳашр сураси, 6). Зуҳрий деди: бу Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га хосдир — Фадак каби ва шу каби араб қишлоқлари. «Аллаҳ Расулига қишлоқ аҳлидан қайтариб берган (файъ) нарса — Аллаҳ учун, Расул учун, қариндошлар учун, етимлар, мискинлар ва йўловчилар учундир» (Ҳашр сураси, 7) ва «Уй-жойларидан ҳамда мол-мулкларидан чиқарилган муҳожир фақирлар учундир» (Ҳашр сураси, 8) ва «Улардан олдин диёрни ва имонни макон тутганлар (учун)» (Ҳашр сураси, 9) ва «Улардан кейин келганлар (учун)» (Ҳашр сураси, 10). Бас, бу оят одамларни (ҳаммасини) қамраб олди, шунда мусулмонлардан биронта киши қолмадики, бу молда унинг ҳаққи — ёки: насибаси, деди — бўлмасин, сизлар эгалик қиладиган баъзи қулларингиздан бошқа. Агар яшасам, иншааллоҳ, ҳар бир мусулмонга унинг ҳаққи — ёки: насибаси, деди — албатта етиб боради.