حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا تَرَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دِينَارًا وَلاَ دِرْهَمًا وَلاَ بَعِيرًا وَلاَ شَاةً وَلاَ أَوْصَى بِشَىْءٍ .
Bizga Musaddad va Muhammad ibn al-Alo rivoyat qilib, dedilar: Bizga Abu Muoviya al-A'mashdan, u Abu Voildan, u Masruqdan, u Oishadan rivoyat qildi: U: «Rasulullah sollallahu alayhi vasallam na bir dinor, na bir dirham, na bir tuya, na bir qo'y qoldirdilar va biror narsani vasiyat ham qilmadilar», dedi.
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ أَبِي خَلَفٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ مَرِضَ مَرَضًا - قَالَ ابْنُ أَبِي خَلَفٍ - بِمَكَّةَ - ثُمَّ اتَّفَقَا - أَشْفَى فِيهِ فَعَادَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ لِي مَالاً كَثِيرًا وَلَيْسَ يَرِثُنِي إِلاَّ ابْنَتِي أَفَأَتَصَدَّقُ بِالثُّلُثَيْنِ قَالَ " لاَ " . قَالَ فَبِالشَّطْرِ قَالَ " لاَ " . قَالَ فَبِالثُّلُثِ قَالَ " الثُّلُثُ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ إِنَّكَ أَنْ تَتْرُكَ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَدَعَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ وَإِنَّكَ لَنْ تُنْفِقَ نَفَقَةً إِلاَّ أُجِرْتَ بِهَا حَتَّى اللُّقْمَةَ تَرْفَعُهَا إِلَى فِي امْرَأَتِكَ " . قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتَخَلَّفُ عَنْ هِجْرَتِي قَالَ " إِنَّكَ إِنْ تُخَلَّفْ بَعْدِي فَتَعْمَلْ عَمَلاً صَالِحًا تُرِيدُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ لاَ تَزْدَادُ بِهِ إِلاَّ رِفْعَةً وَدَرَجَةً لَعَلَّكَ أَنْ تُخَلَّفَ حَتَّى يَنْتَفِعَ بِكَ أَقْوَامٌ وَيُضَرَّ بِكَ آخَرُونَ " . ثُمَّ قَالَ " اللَّهُمَّ أَمْضِ لأَصْحَابِي هِجْرَتَهُمْ وَلاَ تَرُدَّهُمْ عَلَى أَعْقَابِهِمْ لَكِنِ الْبَائِسُ سَعْدُ ابْنُ خَوْلَةَ يَرْثِي لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ مَاتَ بِمَكَّةَ " .
Bizga Usmon ibn Abu Shayba va Ibn Abu Xalaf rivoyat qilib, dedilar: Bizga Sufyon Zuhriydan, u Omir ibn Sa'ddan, u otasidan rivoyat qildi: U: «Men — Ibn Abu Xalaf: Makkada — dedi, so'ng (ikkalasi) bir xil aytdilar — bir kasallikka uchradim, unda men o'limga yaqinlashdim. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam meni ko'rgani kelganlarida, men: ‹Ey Allahning Rasuli, mening ko'p molim bor, qizimdan boshqa menga vorisim yo'q. Molimning uchdan ikkisini sadaqa qilaymi?› dedim. U: ‹Yo'q›, dedilar. Men: ‹Yarmini-chi?› dedim. U: ‹Yo'q›, dedilar. Men: ‹Uchdan birini-chi?› dedim. U: ‹Uchdan bir — uchdan bir ham ko'pdir. Vorislaringni boy qoldirib ketsang, ularni odamlardan tilanadigan muhtoj qoldirib ketganingdan yaxshiroqdir. Sen Allahning yuzini istab biror nafaqa qilsang, albatta unga savob olasan, hatto xotiningning og'ziga olib borgan luqmang uchun ham›, dedilar. Men: ‹Ey Allahning Rasuli, hijratimdan ortda qolamanmi (Makkada o'lib)?› dedim. U: ‹Sen mendan keyin (Makkada) ortda qolib, Allahning yuzini istab solih amal qilsang, u bilan faqat (martabang) yuksaladi va daraja (ortadi). Balki sen ortda qolib, sen bilan ba'zi qavmlar manfaat topar, ba'zilar esa zarar ko'rar›, dedilar. So'ng: ‹Ey Allah, ashoblarimning hijratini amalga oshir, ularni ortlariga qaytarma. Lekin Sa'd ibn Xavla baxtsizdir›, dedilar — Rasulullah sollallahu alayhi vasallam uning Makkada vafot etganidan achindilar.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، حَدَّثَنَا عُمَارَةُ بْنُ الْقَعْقَاعِ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ بْنِ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَجُلٌ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَا رَسُولَ اللَّهِ أَىُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ قَالَ " أَنْ تَصَدَّقَ وَأَنْتَ صَحِيحٌ حَرِيصٌ تَأْمُلُ الْبَقَاءَ وَتَخْشَى الْفَقْرَ وَلاَ تُمْهِلْ حَتَّى إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ قُلْتَ لِفُلاَنٍ كَذَا وَلِفُلاَنٍ كَذَا وَقَدْ كَانَ لِفُلاَنٍ " .
Bizga Musaddad rivoyat qildi, bizga Abdulvohid ibn Ziyod rivoyat qildi, bizga Umora ibn al-Qa'qo' Abu Zur'a ibn Amr ibn Jariydan, u Abu Hurayradan rivoyat qildi: U: «Bir kishi Nabiy sollallahu alayhi vasallamga: ‹Ey Allahning Rasuli, qaysi sadaqa afzal?› dedi. U: ‹Sog'lom, (molingga) hirsli, hayotda qolishni umid qilib, kambag'allikdan qo'rqib turgan holingda sadaqa qilishingdir. (Sadaqani) jon halqumga yetganda: ‹Falonchiga buncha, falonchiga buncha›, deyishingga qadar kechiktirma, holbuki u (mol) allaqachon falonchiniki bo'lib qolgandir›, dedilar», dedi.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ شُرَحْبِيلَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لأَنْ يَتَصَدَّقَ الْمَرْءُ فِي حَيَاتِهِ بِدِرْهَمٍ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَتَصَدَّقَ بِمِائَةٍ عِنْدَ مَوْتِهِ " .
Bizga Ahmad ibn Solih rivoyat qildi, bizga Ibn Abu Fudayk rivoyat qildi, menga Ibn Abu Zi'b Shurahbildan, u Abu Sa'id al-Xudriydan xabar berdi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: «Kishining hayotligida bir dirham sadaqa qilishi, o'limi paytida yuz (dirham) sadaqa qilishidan u uchun yaxshiroqdir», dedilar.
حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُدَّانِيُّ، حَدَّثَنَا الأَشْعَثُ بْنُ جَابِرٍ، حَدَّثَنِي شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، حَدَّثَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ الرَّجُلَ لَيَعْمَلُ وَالْمَرْأَةَ بِطَاعَةِ اللَّهِ سِتِّينَ سَنَةً ثُمَّ يَحْضُرُهُمَا الْمَوْتُ فَيُضَارَّانِ فِي الْوَصِيَّةِ فَتَجِبُ لَهُمَا النَّارُ " . قَالَ وَقَرَأَ عَلَىَّ أَبُو هُرَيْرَةَ مِنْ هَا هُنَا { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ } حَتَّى بَلَغَ { ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } . قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا - يَعْنِي الأَشْعَثَ بْنَ جَابِرٍ - جَدُّ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ .
Bizga Abda ibn Abdulloh rivoyat qildi, bizga Abdussamad xabar berdi, bizga Nasr ibn Ali al-Huddoniy rivoyat qildi, bizga al-Ash'as ibn Jobir rivoyat qildi, menga Shahr ibn Havshab rivoyat qildi: Abu Hurayra unga rivoyat qildiki, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: «Albatta er kishi va ayol Allahning toatida oltmish yil amal qiladi, so'ng ularga o'lim hozir bo'lib, ular vasiyatda (vorislarga) zarar yetkazadilar, shu sababli ularga do'zax vojib bo'ladi», dedilar. (Rovi) aytdi: Abu Hurayra menga mana shu yerdan: «‹Zarar yetkazmaydigan vasiyat yoki qarz adosidan keyin› (oyatidan) ‹Ana shu buyuk yutuqdir› (so'ziga) qadar tilovat qildi. Abu Dovud aytdi: Bu — ya'ni al-Ash'as ibn Jobir — Nasr ibn Alining bobosidir.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُقْرِئُ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي جَعْفَرٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي سَالِمٍ الْجَيْشَانِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَا أَبَا ذَرٍّ إِنِّي أَرَاكَ ضَعِيفًا وَإِنِّي أُحِبُّ لَكَ مَا أُحِبُّ لِنَفْسِي فَلاَ تَأَمَّرَنَّ عَلَى اثْنَيْنِ وَلاَ تَوَلَّيَنَّ مَالَ يَتِيمٍ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ تَفَرَّدَ بِهِ أَهْلُ مِصْرَ .
Bizga Hasan ibn Ali rivoyat qildi, bizga Abu Abdurrahmon al-Muqri' rivoyat qildi, bizga Sa'id ibn Abu Ayyub Ubaydulloh ibn Abu Ja'fardan, u Solim ibn Abu Solim al-Jayshoniydan, u otasidan, u Abu Zardan rivoyat qildi: U: «Rasulullah sollallahu alayhi vasallam menga: ‹Ey Abu Zar, men seni zaif ko'ryapman. O'zimga yaxshi ko'rgan narsani senga ham yaxshi ko'raman: ikki kishi ustiga ham amir bo'lma va yetimning moliga vasiy bo'lma›, dedilar», dedi. Abu Dovud aytdi: Bu (hadis)ni Misr ahli yakka o'zi rivoyat qilgan.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمَرْوَزِيُّ، حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ حُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ يَزِيدَ النَّحْوِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، { إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالأَقْرَبِينَ } فَكَانَتِ الْوَصِيَّةُ كَذَلِكَ حَتَّى نَسَخَتْهَا آيَةُ الْمِيرَاثِ .
Bizga Ahmad ibn Muhammad al-Marvaziy rivoyat qildi, menga Ali ibn Husayn ibn Voqid otasidan, u Yazid an-Nahviydan, u Ikrimadan, u Ibn Abbosdan rivoyat qildi: «‹Agar (o'limi yaqinlashganda) yaxshilik (mol) qoldirsa, ota-onaga va yaqin qarindoshlarga vasiyat qilish (vojib qilindi)› (oyati) bo'yicha vasiyat shunday edi, toki uni meros oyati nasx qilguncha.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ نَجْدَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ شُرَحْبِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ، سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ، سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْطَى كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ فَلاَ وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ " .
Bizga Abdulvahhob ibn Najda rivoyat qildi, bizga Ibn Ayyosh Shurahbil ibn Muslimdan rivoyat qildi: Men Abu Umomadan eshitdim, u: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: «Albatta Allah har bir haq egasiga haqqini bergan, bas, vorisga vasiyat (qilish) yo'q», deganlarini eshitdim, dedi.
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { وَلاَ تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } وَ { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا } الآيَةَ انْطَلَقَ مَنْ كَانَ عِنْدَهُ يَتِيمٌ فَعَزَلَ طَعَامَهُ مِنْ طَعَامِهِ وَشَرَابَهُ مِنْ شَرَابِهِ فَجَعَلَ يَفْضُلُ مِنْ طَعَامِهِ فَيُحْبَسُ لَهُ حَتَّى يَأْكُلَهُ أَوْ يَفْسُدَ فَاشْتَدَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلاَحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ } فَخَلَطُوا طَعَامَهُمْ بِطَعَامِهِ وَشَرَابَهُمْ بِشَرَابِهِ .
Bizga Usmon ibn Abu Shayba rivoyat qildi, bizga Jarir Atodan, u Sa'id ibn Jubayrdan, u Ibn Abbosdan rivoyat qildi: U: «Allah azza va jalla ‹Yetimning moliga, eng yaxshi (yo'l) bilan bo'lmasa, yaqinlashmanglar› va ‹Albatta yetimlarning mollarini zulm bilan yeydiganlar...› oyatlarini nozil qilganida, qoshida yetim bo'lgan kishilar (yetimning) taomini o'z taomidan, ichimligini o'z ichimligidan ajratib qo'ydilar. Uning taomidan ortib qola boshladi va u (yetim) uni yeguncha yoki buzilguncha saqlanar edi. Bu ularga og'irlik qildi va buni Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga aytdilar. Shunda Allah azza va jalla: ‹Sendan yetimlar haqida so'raydilar. Ayt: ularning ishini yaxshilash xayrlidir. Agar ular bilan aralashsangiz — ular sizning birodarlaringizdir› (oyatini) nozil qildi. Bas, ular o'z taomlarini (yetimning) taomi bilan, o'z ichimliklarini uning ichimligi bilan aralashtirdilar», dedi.
حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، أَنَّ خَالِدَ بْنَ الْحَارِثِ، حَدَّثَهُمْ حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ، - يَعْنِي الْمُعَلِّمَ - عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنِّي فَقِيرٌ لَيْسَ لِي شَىْءٌ وَلِي يَتِيمٌ . قَالَ فَقَالَ " كُلْ مِنْ مَالِ يَتِيمِكَ غَيْرَ مُسْرِفٍ وَلاَ مُبَادِرٍ وَلاَ مُتَأَثِّلٍ " .
Bizga Humayd ibn Mas'ada rivoyat qildiki, Xolid ibn al-Horis ularga rivoyat qildi, bizga Husayn — ya'ni al-Muallim — Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan rivoyat qildi: Bir kishi Nabiy sollallahu alayhi vasallamning oldiga kelib: «Men kambag'alman, menda hech narsa yo'q, ammo menda yetim bor», dedi. (Rovi) aytdi: Shunda u: «Yetimingning molidan isrof qilmasdan, shoshilmasdan va boyimoqchi bo'lmasdan ye», dedilar.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُحَمَّدٍ الْمَدِينِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ خَالِدِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ رُقَيْشٍ، أَنَّهُ سَمِعَ شُيُوخًا، مِنْ بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ وَمِنْ خَالِهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَحْمَدَ قَالَ قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ حَفِظْتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ يُتْمَ بَعْدَ احْتِلاَمٍ وَلاَ صُمَاتَ يَوْمٍ إِلَى اللَّيْلِ " .
Bizga Ahmad ibn Solih rivoyat qildi, bizga Yahyo ibn Muhammad al-Madiniy rivoyat qildi, bizga Abdulloh ibn Xolid ibn Sa'id ibn Abu Maryam otasidan, u Sa'id ibn Abdurrahmon ibn Yazid ibn Ruqaysdan rivoyat qildiki, u Banu Amr ibn Avfdan bo'lgan shayxlardan va tog'asi Abdulloh ibn Abu Ahmaddan eshitdi: U aytdi: Ali ibn Abu Tolib aytdi: Men Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan: «Balog'atdan keyin yetimlik yo'q, kun bo'yi tundan kechgacha sukut saqlash (jim turish) yo'q», deb (aytganlarini) yodlab oldim.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلاَلٍ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَبِي الْغَيْثِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " اجْتَنِبُوا السَّبْعَ الْمُوبِقَاتِ " . قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا هُنَّ قَالَ " الشِّرْكُ بِاللَّهِ وَالسِّحْرُ وَقَتْلُ النَّفْسِ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَأَكْلُ الرِّبَا وَأَكْلُ مَالِ الْيَتِيمِ وَالتَّوَلِّي يَوْمَ الزَّحْفِ وَقَذْفُ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلاَتِ الْمُؤْمِنَاتِ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَبُو الْغَيْثِ سَالِمٌ مَوْلَى ابْنِ مُطِيعٍ .
Bizga Ahmad ibn Sa'id al-Hamdoniy rivoyat qildi, bizga Ibn Vahb Sulaymon ibn Biloldan, u Savr ibn Zayddan, u Abul G'aysdan, u Abu Hurayradan rivoyat qildi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: «Yetti halok qiluvchi (gunoh)dan saqlaninglar», dedilar. «Ey Allahning Rasuli, ular nimalar?» deyildi. U: «Allahga shirk keltirish, sehr, Allah harom qilgan jonni — haq (bilan) bo'lmasa — o'ldirish, ribo yeyish, yetim molini yeyish, jang kuni qochish va g'ofil, mo'mina, pokdomon ayollarga (zino) tuhmat qilishdir», dedilar. Abu Dovud aytdi: Abul G'ays — Ibn Muti'ning ozod qilingan quli Solimdir.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَعْقُوبَ الْجُوزَجَانِيُّ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هَانِئٍ، حَدَّثَنَا حَرْبُ بْنُ شَدَّادٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ - وَكَانَتْ، لَهُ صُحْبَةٌ - أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَهُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا الْكَبَائِرُ فَقَالَ " هُنَّ تِسْعٌ " . فَذَكَرَ مَعْنَاهُ زَادَ " وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ الْمُسْلِمَيْنِ وَاسْتِحْلاَلُ الْبَيْتِ الْحَرَامِ قِبْلَتِكُمْ أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا " .
Bizga Ibrohim ibn Ya'qub al-Juzajoniy rivoyat qildi, bizga Muoz ibn Honi' rivoyat qildi, bizga Harb ibn Shaddod rivoyat qildi, bizga Yahyo ibn Abu Kasir Abdulhamid ibn Sinondan, u Ubayd ibn Umayrdan, u otasidan rivoyat qildiki — uning suhbati (sahobaligi) bor edi — bir kishi undan so'rab: «Ey Allahning Rasuli, kabira (katta gunoh)lar nimalar?» dedi. U: «Ular to'qqiztadir», dedilar. So'ng uning (oldingi hadisning) ma'nosini zikr qildi va: «Musulmon ota-onaga oqibatsizlik qilish (itoatsizlik) va qiblangiz bo'lgan Baytul Harom (Ka'ba)ni — tirikligingda ham, o'lganingda ham — halol sanash», deb ziyoda qildi.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ خَبَّابٍ، قَالَ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ قُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ إِلاَّ نَمِرَةٌ كُنَّا إِذَا غَطَّيْنَا بِهَا رَأْسَهُ خَرَجَتْ رِجْلاَهُ وَإِذَا غَطَّيْنَا رِجْلَيْهِ خَرَجَ رَأْسُهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " غَطُّوا بِهَا رَأْسَهُ وَاجْعَلُوا عَلَى رِجْلَيْهِ مِنَ الإِذْخِرِ " .
Bizga Muhammad ibn Kasir rivoyat qildi, bizga Sufyon al-A'mashdan, u Abu Voildan, u Xabbobdan xabar berdi: U: «Mus'ab ibn Umayr Uhud kuni o'ldirildi (shahid bo'ldi), uning faqat bir gilamchasi (namira) bor edi, biz u bilan boshini yopsak, oyoqlari chiqib qolar, oyoqlarini yopsak, boshi chiqib qolar edi. Shunda Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: ‹U bilan boshini yopinglar, oyoqlariga izxir (xushbo'y o't)dan qo'yinglar›, dedilar», dedi.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَطَاءٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، بُرَيْدَةَ أَنَّ امْرَأَةً، أَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ كُنْتُ تَصَدَّقْتُ عَلَى أُمِّي بِوَلِيدَةٍ وَإِنَّهَا مَاتَتْ وَتَرَكَتْ تِلْكَ الْوَلِيدَةَ . قَالَ " قَدْ وَجَبَ أَجْرُكِ وَرَجَعَتْ إِلَيْكِ فِي الْمِيرَاثِ " . قَالَتْ وَإِنَّهَا مَاتَتْ وَعَلَيْهَا صَوْمُ شَهْرٍ أَفَيُجْزِئُ - أَوْ يَقْضِي - عَنْهَا أَنْ أَصُومَ عَنْهَا قَالَ " نَعَمْ " . قَالَتْ وَإِنَّهَا لَمْ تَحُجَّ أَفَيُجْزِئُ - أَوْ يَقْضِي - عَنْهَا أَنْ أَحُجَّ عَنْهَا قَالَ " نَعَمْ " .
Bizga Ahmad ibn Yunus rivoyat qildi, bizga Zuhayr rivoyat qildi, bizga Abdulloh ibn Ato Abdulloh ibn Buraydadan, u otasi Buraydadan rivoyat qildi: Bir ayol Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning oldiga kelib: «Men onamga bir cho'ri sadaqa qilgan edim, u (onam) vafot etdi va o'sha cho'rini qoldirdi», dedi. U: «Savobing vojib bo'ldi, u (cho'ri) meros yo'li bilan senga qaytdi», dedilar. U: «U vafot etganida, zimmasida bir oylik ro'za bor edi, men uning o'rniga ro'za tutsam, u kifoya qiladimi — yoki uning o'rnini qazo qiladimi?» dedi. U: «Ha», dedilar. U: «U haj qilmagan edi, men uning o'rniga haj qilsam, kifoya qiladimi — yoki uning o'rnini qazo qiladimi?» dedi. U: «Ha», dedilar.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، ح وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، ح وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ أَصَابَ عُمَرُ أَرْضًا بِخَيْبَرَ فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَصَبْتُ أَرْضًا لَمْ أُصِبْ مَالاً قَطُّ أَنْفَسَ عِنْدِي مِنْهُ فَكَيْفَ تَأْمُرُنِي بِهِ قَالَ " إِنْ شِئْتَ حَبَّسْتَ أَصْلَهَا وَتَصَدَّقْتَ بِهَا " . فَتَصَدَّقَ بِهَا عُمَرُ أَنَّهُ لاَ يُبَاعُ أَصْلُهَا وَلاَ يُوهَبُ وَلاَ يُورَثُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْقُرْبَى وَالرِّقَابِ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ - وَزَادَ عَنْ بِشْرٍ - وَالضَّيْفِ - ثُمَّ اتَّفَقُوا - لاَ جُنَاحَ عَلَى مَنْ وَلِيَهَا أَنْ يَأْكُلَ مِنْهَا بِالْمَعْرُوفِ وَيُطْعِمَ صَدِيقًا غَيْرَ مُتَمَوِّلٍ فِيهِ . زَادَ عَنْ بِشْرٍ قَالَ وَقَالَ مُحَمَّدٌ غَيْرَ مُتَأَثِّلٍ مَالاً .
Bizga Musaddad rivoyat qildi, bizga Yazid ibn Zuray' rivoyat qildi, (h) yana bizga Musaddad rivoyat qildi, bizga Bishr ibn al-Mufazzal rivoyat qildi, (h) yana bizga Musaddad rivoyat qildi, bizga Yahyo Ibn Avndan, u Nofi'dan, u Ibn Umardan rivoyat qildi: U: «Umar Xaybarda bir yerga ega bo'ldi, so'ng Nabiy sollallahu alayhi vasallamning oldiga kelib: ‹Men bir yerga ega bo'ldim, men hech qachon nazarimda bundan qadrliroq mol topmaganman. Uni nima qilishga buyurasiz?› dedi. U: ‹Xohlasang, uning aslini (mulkligicha) ushlab turib, uni (hosilini) sadaqa qilasan›, dedilar. Bas, Umar uni — asli sotilmaydigan, hadya qilinmaydigan, meros qilinmaydigan tarzda — kambag'allar, qarindoshlar, qullar (ozod qilish), Allah yo'li va yo'lovchilar uchun sadaqa qildi. — (Rovi) Bishrdan: ‹va mehmon› deb ziyoda qildi — so'ng (rovilar) bir xil aytdilar: Uni boshqargan kishiga undan ma'ruf (odob) bilan yeyishida va boy bo'lib ketmagan holda do'stiga yedirishida gunoh yo'q. Bishrdan ziyoda qildi: (Rovi) aytdi: Muhammad: ‹mol to'plamagan holda›, dedi.
حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْمَهْرِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ صَدَقَةِ، عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رضى الله عنه قَالَ نَسَخَهَا لِي عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ هَذَا مَا كَتَبَ عَبْدُ اللَّهِ عُمَرُ فِي ثَمْغٍ فَقَصَّ مِنْ خَبَرِهِ نَحْوَ حَدِيثِ نَافِعٍ قَالَ غَيْرَ مُتَأَثِّلٍ مَالاً فَمَا عَفَا عَنْهُ مِنْ ثَمَرِهِ فَهُوَ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ - قَالَ وَسَاقَ الْقِصَّةَ - قَالَ وَإِنْ شَاءَ وَلِيُّ ثَمْغٍ اشْتَرَى مِنْ ثَمَرِهِ رَقِيقًا لِعَمَلِهِ وَكَتَبَ مُعَيْقِيبٌ وَشَهِدَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الأَرْقَمِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ هَذَا مَا أَوْصَى بِهِ عَبْدُ اللَّهِ عُمَرُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ إِنْ حَدَثَ بِهِ حَدَثٌ أَنَّ ثَمْغًا وَصِرْمَةَ بْنَ الأَكْوَعِ وَالْعَبْدَ الَّذِي فِيهِ وَالْمِائَةَ سَهْمٍ الَّتِي بِخَيْبَرَ وَرَقِيقَهُ الَّذِي فِيهِ وَالْمِائَةَ الَّتِي أَطْعَمَهُ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم بِالْوَادِي تَلِيهِ حَفْصَةُ مَا عَاشَتْ ثُمَّ يَلِيهِ ذُو الرَّأْىِ مِنْ أَهْلِهَا أَنْ لاَ يُبَاعَ وَلاَ يُشْتَرَى يُنْفِقُهُ حَيْثُ رَأَى مِنَ السَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ وَذِي الْقُرْبَى وَلاَ حَرَجَ عَلَى مَنْ وَلِيَهُ إِنْ أَكَلَ أَوْ آكَلَ أَوِ اشْتَرَى رَقِيقًا مِنْهُ .
Bizga Sulaymon ibn Dovud al-Mahriy rivoyat qildi, bizga Ibn Vahb rivoyat qildi, menga al-Lays Yahyo ibn Sa'iddan, u Umar ibn al-Xattob roziyallahu anhuning sadaqasi haqida xabar berdi: U aytdi: Uni menga Abdulhamid ibn Abdulloh ibn Abdulloh ibn Umar ibn al-Xattob ko'chirib berdi: «Bismillahir Rahmonir Rahiym. Bu Abdulloh Umarning Samg' (yeri) haqida yozgan narsasidir», deb Nofi'ning hadisiga o'xshash xabarni qisqacha bayon qildi. U: «mol to'plamagan holda» dedi. «Uning mevasidan ortib qolgani esa tilanchi va mahrum (qoldirilgan)niki bo'ladi», dedi. (Rovi) aytdi: Va u qissani (to'liq) keltirdi. U dedi: «Agar Samg'ning vasiysi xohlasa, uning mevasidan (tushgan mablag'dan) ishlash uchun qul sotib oladi. Muayqib yozdi, Abdulloh ibn al-Arqam guvoh bo'ldi: Bismillahir Rahmonir Rahiym. Bu mo'minlar amiri Abdulloh Umar vasiyat qilgan narsadir: Agar unga biror hodisa (o'lim) yetsa, Samg' va Sirma ibn al-Akva' (yeri) va undagi qul, Xaybardagi yuz ulush va undagi quli, hamda Muhammad sollallahu alayhi vasallam unga vodiyda yedirgan (atab bergan) yuz (ulush) — barchasini Hafsa hayot ekan boshqaradi, so'ng uning ahlidan (bo'lgan) ra'y (tadbir) egasi boshqaradi: u sotilmasin va sotib olinmasin, uni (vasiy) o'zi ma'qul ko'rgan tarzda tilanchi, mahrum va qarindoshlarga sarflaydi. Uni boshqargan kishiga undan yeyishi, (boshqalarga) yedirishi yoki undan qul sotib olishida gunoh yo'q.»
حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُؤَذِّنُ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ، - يَعْنِي ابْنَ بِلاَلٍ - عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أُرَاهُ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا مَاتَ الإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَنْهُ عَمَلُهُ إِلاَّ مِنْ ثَلاَثَةِ أَشْيَاءَ مِنْ صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ أَوْ عِلْمٍ يُنْتَفَعُ بِهِ أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو لَهُ " .
Bizga Robiy' ibn Sulaymon al-Muazzin rivoyat qildi, bizga Ibn Vahb Sulaymondan — ya'ni ibn Bilol — u Alo ibn Abdurrahmondan, men uni otasidan, u Abu Hurayradan deb o'ylayman, dedi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam shunday dedilar: «Inson vafot etganda, uning amali uzilur, faqat uch narsadan boshqa: davom etuvchi sadaqa yoki foydalaniladigan ilm yoki unga duo qiluvchi solih farzand.»
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ امْرَأَةً، قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أُمِّيَ افْتُلِتَتْ نَفْسُهَا وَلَوْلاَ ذَلِكَ لَتَصَدَّقَتْ وَأَعْطَتْ أَفَيُجْزِئُ أَنْ أَتَصَدَّقَ عَنْهَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " نَعَمْ فَتَصَدَّقِي عَنْهَا " .
Bizga Muso ibn Ismoil rivoyat qildi, bizga Hammod Hishomdan, u otasidan, u Oishadan rivoyat qildi: Bir ayol dedi: «Ey Allahning Rasuli, onamning joni to'satdan olindi, agar shunday bo'lmaganida albatta sadaqa berar va in'om qilar edi. Men uning nomidan sadaqa bersam, bu unga foyda berarmikan?» Shunda Nabiy sollallahu alayhi vasallam dedilar: «Ha, uning nomidan sadaqa ber.»
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ إِسْحَاقَ، أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أُمِّي تُوُفِّيَتْ أَفَيَنْفَعُهَا إِنْ تَصَدَّقْتُ عَنْهَا فَقَالَ " نَعَمْ " . قَالَ فَإِنَّ لِي مَخْرَفًا وَإِنِّي أُشْهِدُكَ أَنِّي قَدْ تَصَدَّقْتُ بِهِ عَنْهَا .
Bizga Ahmad ibn Mani' rivoyat qildi, bizga Ravh ibn Uboda, bizga Zakariyo ibn Ishoq, bizga Amr ibn Dinor xabar berdi, u Ikrimadan, u Ibn Abbosdan rivoyat qildi: Bir kishi dedi: «Ey Allahning Rasuli, onam vafot etdi, agar men uning nomidan sadaqa bersam, bu unga foyda berarmi?» U: «Ha» dedi. Haligi kishi: «Mening mevazorim bor, men seni guvoh qilamanki, men uni onam nomidan sadaqa qildim» dedi.