حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ خَيْثَمَةَ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلاَّ سَيُكَلِّمُهُ رَبُّهُ، لَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ تَرْجُمَانٌ، فَيَنْظُرُ أَيْمَنَ مِنْهُ فَلاَ يَرَى إِلاَّ مَا قَدَّمَ مِنْ عَمَلِهِ، وَيَنْظُرُ أَشْأَمَ مِنْهُ فَلاَ يَرَى إِلاَّ مَا قَدَّمَ، وَيَنْظُرُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَلاَ يَرَى إِلاَّ النَّارَ تِلْقَاءَ وَجْهِهِ، فَاتَّقُوا النَّارَ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ ". قَالَ الأَعْمَشُ وَحَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ عَنْ خَيْثَمَةَ مِثْلَهُ وَزَادَ فِيهِ " وَلَوْ بِكَلِمَةٍ طَيِّبَةٍ ".
Adiy ibn Hotim aytdi: Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): "Sizdan hech kim yo'qki, Robbi u bilan — uning bilan U orasida tarjimon bo'lmagan holda — gaplashmasa; u o'ngiga qaraydi, qilgan amalidan boshqa narsani ko'rmaydi; chapiga qaraydi, qilgan(amali)dan boshqa narsani ko'rmaydi; oldiga qaraydi, yuziga ro'para do'zaxdan boshqa narsani ko'rmaydi. Bas, do'zaxdan — bir bo'lak xurmo (sadaqasi) bilan bo'lsa ham — saqlaninglar" dedi. (A'mash qo'shdi: ‹Va bir yaxshi so'z bilan bo'lsa ham›.)
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ جَاءَ حَبْرٌ مِنَ الْيَهُودِ فَقَالَ إِنَّهُ إِذَا كَانَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ جَعَلَ اللَّهُ السَّمَوَاتِ عَلَى إِصْبَعٍ، وَالأَرَضِينَ عَلَى إِصْبَعٍ، وَالْمَاءَ وَالثَّرَى عَلَى إِصْبَعٍ، وَالْخَلاَئِقَ عَلَى إِصْبَعٍ، ثُمَّ يَهُزُّهُنَّ ثُمَّ يَقُولُ أَنَا الْمَلِكُ أَنَا الْمَلِكُ. فَلَقَدْ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَضْحَكُ حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ تَعَجُّبًا وَتَصْدِيقًا، لِقَوْلِهِ ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} إِلَى قَوْلِهِ {يُشْرِكُونَ}
Abdulloh (roziyallahu anhu) aytdi: Yahudiylardan bir hibr (olim) kelib: "Albatta qiyomat kuni bo'lganida, Allah osmonlarni bir barmoqda, yerlarni bir barmoqda, suv va (nam) tuproqni bir barmoqda va (barcha) maxluqotni bir barmoqda qiladi (ushlaydi), keyin ularni silkitadi, keyin: ‹Men — Malikman, Men — Malikman› deydi" dedi. Men Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ni — uning so'zini tasdiqlab va taajjublanib — orqa tishlari ko'ringuncha kulganini ko'rdim, keyin Nabiy (sollallahu alayhi vasallam): «Ular Allahni haqiqiy qadrida ulug'lamadilar...» dan «...sherik qiladilar» (so'zigacha) o'qidi.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ مُحْرِزٍ، أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَ ابْنَ عُمَرَ كَيْفَ سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِي النَّجْوَى قَالَ " يَدْنُو أَحَدُكُمْ مِنْ رَبِّهِ حَتَّى يَضَعَ كَنَفَهُ عَلَيْهِ فَيَقُولُ أَعَمِلْتَ كَذَا وَكَذَا فَيَقُولُ نَعَمْ. وَيَقُولُ عَمِلْتَ كَذَا وَكَذَا فَيَقُولُ نَعَمْ. فَيُقَرِّرُهُ، ثُمَّ يَقُولُ إِنِّي سَتَرْتُ عَلَيْكَ فِي الدُّنْيَا، وَأَنَا أَغْفِرُهَا لَكَ الْيَوْمَ ". وَقَالَ آدَمُ حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، حَدَّثَنَا صَفْوَانُ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم
Safvon ibn Muhriz (rivoyat qildi): Bir kishi Ibn Umardan: "Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ni najva (maxfiy suhbat) haqida nima deganini eshitding?" deb so'radi. U: "Biringiz Robbiga yaqinlashadi, hatto U o'z (rahmat) qanotini uning ustiga qo'yadi va: ‹Falon-falon (gunoh)ni qildingmi?› deydi. U: ‹Ha› deydi. (Allah): ‹Falon-falon(ni) qildingmi?› deydi. U: ‹Ha› deydi. U uni (gunohlariga) iqror qildiradi, keyin: ‹Men dunyoda uni senga yashirgan edim; bugun esa Men uni senga mag'firat qilaman› deydi" dedi.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، حَدَّثَنَا عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " احْتَجَّ آدَمُ وَمُوسَى، فَقَالَ مُوسَى أَنْتَ آدَمُ الَّذِي أَخْرَجْتَ ذُرِّيَّتَكَ مِنَ الْجَنَّةِ. قَالَ آدَمُ أَنْتَ مُوسَى الَّذِي اصْطَفَاكَ اللَّهُ بِرِسَالاَتِهِ وَكَلاَمِهِ، ثُمَّ تَلُومُنِي عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِّرَ عَلَىَّ قَبْلَ أَنْ أُخْلَقَ. فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى ".
Abu Hurayra (rivoyat qildi): Nabiy (sollallahu alayhi vasallam): "Odam va Muso munozara qildilar. Muso: ‹Sen — zurriyotingni jannatdan chiqargan Odamsan› dedi. Odam: ‹Sen — Allah seni o'z risolatlari va kalomi bilan tanlagan Musosan, keyin meni — men yaratilishimdan oldin menga taqdir qilingan bir ish uchun — malomat qilyapsanmi?!› dedi. Shunda Odam Musoni (dalilda) yengdi" dedi.
حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يُجْمَعُ الْمُؤْمِنُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُونَ لَوِ اسْتَشْفَعْنَا إِلَى رَبِّنَا، فَيُرِيحُنَا مِنْ مَكَانِنَا هَذَا. فَيَأْتُونَ آدَمَ فَيَقُولُونَ لَهُ أَنْتَ آدَمُ أَبُو الْبَشَرِ خَلَقَكَ اللَّهُ بِيَدِهِ وَأَسْجَدَ لَكَ الْمَلاَئِكَةَ وَعَلَّمَكَ أَسْمَاءَ كُلِّ شَىْءٍ، فَاشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّنَا حَتَّى يُرِيحَنَا. فَيَقُولُ لَهُمْ لَسْتُ هُنَاكُمْ. فَيَذْكُرُ لَهُمْ خَطِيئَتَهُ الَّتِي أَصَابَ ".
Anas (roziyallahu anhu) aytdi: Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): "Mo'minlar qiyomat kuni jamlanadilar va: ‹Koshki biz Robbimizga shafoatchi tutsak — bizni shu joyimizdan tinchitsa› deydilar. Ular Odamning oldiga kelib, unga: ‹Sen — Odamsan, bashar(insoniyat)ning otasi; Allah seni O'z qo'li bilan yaratdi, farishtalarni senga sajda qildirdi va senga hamma narsaning ismlarini o'rgatdi; bizga Robbimizga shafoat qil — to bizni tinchitsa› deydilar. U ularga: ‹Men u (martabada) emasman› deydi va o'zi qilgan xatosini ularga zikr qiladi" dedi.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ، عَنْ شَرِيكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ مَسْجِدِ الْكَعْبَةِ أَنَّهُ جَاءَهُ ثَلاَثَةُ نَفَرٍ قَبْلَ أَنْ يُوحَى إِلَيْهِ وَهْوَ نَائِمٌ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، فَقَالَ أَوَّلُهُمْ أَيُّهُمْ هُوَ فَقَالَ أَوْسَطُهُمْ هُوَ خَيْرُهُمْ. فَقَالَ آخِرُهُمْ خُذُوا خَيْرَهُمْ. فَكَانَتْ تِلْكَ اللَّيْلَةَ، فَلَمْ يَرَهُمْ حَتَّى أَتَوْهُ لَيْلَةً أُخْرَى فِيمَا يَرَى قَلْبُهُ، وَتَنَامُ عَيْنُهُ وَلاَ يَنَامُ قَلْبُهُ وَكَذَلِكَ الأَنْبِيَاءُ تَنَامُ أَعْيُنُهُمْ وَلاَ تَنَامُ قُلُوبُهُمْ، فَلَمْ يُكَلِّمُوهُ حَتَّى احْتَمَلُوهُ فَوَضَعُوهُ عِنْدَ بِئْرِ زَمْزَمَ فَتَوَلاَّهُ مِنْهُمْ جِبْرِيلُ فَشَقَّ جِبْرِيلُ مَا بَيْنَ نَحْرِهِ إِلَى لَبَّتِهِ حَتَّى فَرَغَ مِنْ صَدْرِهِ وَجَوْفِهِ، فَغَسَلَهُ مِنْ مَاءِ زَمْزَمَ بِيَدِهِ، حَتَّى أَنْقَى جَوْفَهُ، ثُمَّ أُتِيَ بِطَسْتٍ مِنْ ذَهَبٍ فِيهِ تَوْرٌ مِنْ ذَهَبٍ مَحْشُوًّا إِيمَانًا وَحِكْمَةً، فَحَشَا بِهِ صَدْرَهُ وَلَغَادِيدَهُ ـ يَعْنِي عُرُوقَ حَلْقِهِ ـ ثُمَّ أَطْبَقَهُ ثُمَّ عَرَجَ بِهِ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا فَضَرَبَ بَابًا مِنْ أَبْوَابِهَا فَنَادَاهُ أَهْلُ السَّمَاءِ مَنْ هَذَا فَقَالَ جِبْرِيلُ. قَالُوا وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مَعِي مُحَمَّدٌ. قَالَ وَقَدْ بُعِثَ قَالَ نَعَمْ. قَالُوا فَمَرْحَبًا بِهِ وَأَهْلاً. فَيَسْتَبْشِرُ بِهِ أَهْلُ السَّمَاءِ، لاَ يَعْلَمُ أَهْلُ السَّمَاءِ بِمَا يُرِيدُ اللَّهُ بِهِ فِي الأَرْضِ حَتَّى يُعْلِمَهُمْ، فَوَجَدَ فِي السَّمَاءِ الدُّنْيَا آدَمَ فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ هَذَا أَبُوكَ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ. فَسَلَّمَ عَلَيْهِ وَرَدَّ عَلَيْهِ آدَمُ وَقَالَ مَرْحَبًا وَأَهْلاً بِابْنِي، نِعْمَ الاِبْنُ أَنْتَ. فَإِذَا هُوَ فِي السَّمَاءِ الدُّنْيَا بِنَهَرَيْنِ يَطَّرِدَانِ فَقَالَ مَا هَذَانِ النَّهَرَانِ يَا جِبْرِيلُ قَالَ هَذَا النِّيلُ وَالْفُرَاتُ عُنْصُرُهُمَا. ثُمَّ مَضَى بِهِ فِي السَّمَاءِ فَإِذَا هُوَ بِنَهَرٍ آخَرَ عَلَيْهِ قَصْرٌ مِنْ لُؤْلُؤٍ وَزَبَرْجَدٍ فَضَرَبَ يَدَهُ فَإِذَا هُوَ مِسْكٌ قَالَ مَا هَذَا يَا جِبْرِيلُ قَالَ هَذَا الْكَوْثَرُ الَّذِي خَبَأَ لَكَ رَبُّكَ. ثُمَّ عَرَجَ إِلَى السَّمَاءِ الثَّانِيَةِ فَقَالَتِ الْمَلاَئِكَةُ لَهُ مِثْلَ مَا قَالَتْ لَهُ الأُولَى مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ. قَالُوا وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم. قَالُوا وَقَدْ بُعِثَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ. قَالُوا مَرْحَبًا بِهِ وَأَهْلاً. ثُمَّ عَرَجَ بِهِ إِلَى السَّمَاءِ الثَّالِثَةِ وَقَالُوا لَهُ مِثْلَ مَا قَالَتِ الأُولَى وَالثَّانِيَةُ، ثُمَّ عَرَجَ بِهِ إِلَى الرَّابِعَةِ فَقَالُوا لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ عَرَجَ بِهِ إِلَى السَّمَاءِ الْخَامِسَةِ فَقَالُوا مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ عَرَجَ بِهِ إِلَى السَّمَاءِ السَّادِسَةِ فَقَالُوا لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ عَرَجَ بِهِ إِلَى السَّمَاءِ السَّابِعَةِ فَقَالُوا لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ، كُلُّ سَمَاءٍ فِيهَا أَنْبِيَاءُ قَدْ سَمَّاهُمْ فَأَوْعَيْتُ مِنْهُمْ إِدْرِيسَ فِي الثَّانِيَةِ، وَهَارُونَ فِي الرَّابِعَةِ، وَآخَرَ فِي الْخَامِسَةِ لَمْ أَحْفَظِ اسْمَهُ، وَإِبْرَاهِيمَ فِي السَّادِسَةِ، وَمُوسَى فِي السَّابِعَةِ بِتَفْضِيلِ كَلاَمِ اللَّهِ، فَقَالَ مُوسَى رَبِّ لَمْ أَظُنَّ أَنْ يُرْفَعَ عَلَىَّ أَحَدٌ. ثُمَّ عَلاَ بِهِ فَوْقَ ذَلِكَ بِمَا لاَ يَعْلَمُهُ إِلاَّ اللَّهُ، حَتَّى جَاءَ سِدْرَةَ الْمُنْتَهَى وَدَنَا الْجَبَّارُ رَبُّ الْعِزَّةِ فَتَدَلَّى حَتَّى كَانَ مِنْهُ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى فَأَوْحَى اللَّهُ فِيمَا أَوْحَى إِلَيْهِ خَمْسِينَ صَلاَةً عَلَى أُمَّتِكَ كُلَّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ. ثُمَّ هَبَطَ حَتَّى بَلَغَ مُوسَى فَاحْتَبَسَهُ مُوسَى فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ مَاذَا عَهِدَ إِلَيْكَ رَبُّكَ قَالَ عَهِدَ إِلَىَّ خَمْسِينَ صَلاَةً كُلَّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ. قَالَ إِنَّ أُمَّتَكَ لاَ تَسْتَطِيعُ ذَلِكَ فَارْجِعْ فَلْيُخَفِّفْ عَنْكَ رَبُّكَ وَعَنْهُمْ. فَالْتَفَتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى جِبْرِيلَ كَأَنَّهُ يَسْتَشِيرُهُ فِي ذَلِكَ، فَأَشَارَ إِلَيْهِ جِبْرِيلُ أَنْ نَعَمْ إِنْ شِئْتَ. فَعَلاَ بِهِ إِلَى الْجَبَّارِ فَقَالَ وَهْوَ مَكَانَهُ يَا رَبِّ خَفِّفْ عَنَّا، فَإِنَّ أُمَّتِي لاَ تَسْتَطِيعُ هَذَا. فَوَضَعَ عَنْهُ عَشْرَ صَلَوَاتٍ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى مُوسَى فَاحْتَبَسَهُ، فَلَمْ يَزَلْ يُرَدِّدُهُ مُوسَى إِلَى رَبِّهِ حَتَّى صَارَتْ إِلَى خَمْسِ صَلَوَاتٍ، ثُمَّ احْتَبَسَهُ مُوسَى عِنْدَ الْخَمْسِ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ وَاللَّهِ لَقَدْ رَاوَدْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَوْمِي عَلَى أَدْنَى مِنْ هَذَا فَضَعُفُوا فَتَرَكُوهُ فَأُمَّتُكَ أَضْعَفُ أَجْسَادًا وَقُلُوبًا وَأَبْدَانًا وَأَبْصَارًا وَأَسْمَاعًا، فَارْجِعْ فَلْيُخَفِّفْ عَنْكَ رَبُّكَ، كُلَّ ذَلِكَ يَلْتَفِتُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى جِبْرِيلَ لِيُشِيرَ عَلَيْهِ وَلاَ يَكْرَهُ ذَلِكَ جِبْرِيلُ، فَرَفَعَهُ عِنْدَ الْخَامِسَةِ فَقَالَ يَا رَبِّ إِنَّ أُمَّتِي ضُعَفَاءُ أَجْسَادُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ وَأَسْمَاعُهُمْ وَأَبْدَانُهُمْ فَخَفِّفْ عَنَّا فَقَالَ الْجَبَّارُ يَا مُحَمَّدُ. قَالَ لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ. قَالَ إِنَّهُ لاَ يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَىَّ، كَمَا فَرَضْتُ عَلَيْكَ فِي أُمِّ الْكِتَابِ ـ قَالَ ـ فَكُلُّ حَسَنَةٍ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا، فَهْىَ خَمْسُونَ فِي أُمِّ الْكِتَابِ وَهْىَ خَمْسٌ عَلَيْكَ. فَرَجَعَ إِلَى مُوسَى فَقَالَ كَيْفَ فَعَلْتَ فَقَالَ خَفَّفَ عَنَّا أَعْطَانَا بِكُلِّ حَسَنَةٍ عَشْرَ أَمْثَالِهَا. قَالَ مُوسَى قَدْ وَاللَّهِ رَاوَدْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى أَدْنَى مِنْ ذَلِكَ فَتَرَكُوهُ، ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَلْيُخَفِّفْ عَنْكَ أَيْضًا. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَا مُوسَى قَدْ وَاللَّهِ اسْتَحْيَيْتُ مِنْ رَبِّي مِمَّا اخْتَلَفْتُ إِلَيْهِ. قَالَ فَاهْبِطْ بِاسْمِ اللَّهِ. قَالَ وَاسْتَيْقَظَ وَهْوَ فِي مَسْجِدِ الْحَرَامِ.
Ibn Molik (Anas) aytdi: Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) Ka'ba masjididan isro qilingan (kechasi olib borilgan) kechada — unga vahiy kelishidan oldin, u Masjidul Haromda uxlab yotgan paytida — unga uch kishi keldi. Ularning birinchisi: "U qaysilari?" dedi. O'rtancha(si): "U — ularning eng yaxshisi" dedi. Oxirgisi: "Ularning eng yaxshisini olinglar" dedi. Bu o'sha kecha edi. U ularni — to boshqa bir kecha unga — qalbi ko'radigan (holda) kelguncha — ko'rmadi (ko'zi uxlaydi, qalbi uxlamaydi; Nabiylar shunday — ko'zlari uxlaydi, qalblari uxlamaydi). Ular u bilan gaplashmadilar, to uni ko'tarib, Zamzam quduqi yanida qo'yguncha. Ulardan Jabroil uni o'z zimmasiga oldi: Jabroil uning bo'g'zidan to qornining tagigacha (orasini) yordi, to ko'ksi va ichini (tozalab) tugatguncha, uni Zamzam suvi bilan o'z qo'li bilan yuvdi, to ichini poklaguncha. Keyin oltindan bir tog'ora keltirildi — unda iymon va hikmat bilan to'ldirilgan oltindan bir tovoq (idish) bor edi; u bilan uning ko'ksi va bo'g'iz tomirlarini to'ldirdi, keyin uni yopdi. Keyin uni dunyo osmoniga olib chiqdi, uning eshiklaridan birini qoqdi. Osmon ahli: "Bu kim?" deb nido qildi. U: "Jabroil" dedi. Ular: "Sen bilan kim bor?" dedilar. U: "Men bilan Muhammad (bor)" dedi. (Ular): "U (payg'ambarlik bilan) yuborildimi?" dedi. U: "Ha" dedi. Ular: "Unga marhabo va xush kelibsiz" dedilar. Osmon ahli u bilan suyundi — osmon ahli Allahning u haqida yerda nima istayotganini — to (Allah) ularga bildirguncha — bilmas edi. U dunyo osmonida Odamni topdi. Jabroil unga: "Bu — sening otang, unga salom ber" dedi. U unga salom berdi, Odam unga (alik) qaytardi va: "Marhabo va xush kelibsiz, o'g'lim; sen qanday yaxshi o'g'ilsan" dedi. Birdan u dunyo osmonida ikki daryoni — oqib turgan holda — (ko'rdi). U: "Bu ikki daryo nima, ey Jabroil?" dedi. U: "Bu — Nil va Furot, ularning manbai (asli shu)dir" dedi. Keyin uni osmonda (yana) olib bordi, birdan u boshqa bir daryoni (ko'rdi) — uning ustida durdan va zabarjaddan bir qasr bor edi. U qo'lini urdi (tegizdi), birdan u — mushk (edi). U: "Bu nima, ey Jabroil?" dedi. U: "Bu — Kavsar, Robbing sen uchun yashirib qo'ygan" dedi. Keyin ikkinchi osmonga ko'tarildi, farishtalar unga birinchisi degan(narsa)ning misli aytdi: "Bu kim?" U: "Jabroil" dedi. Ular: "Sen bilan kim bor?" dedilar. U: "Muhammad (sollallahu alayhi vasallam)" dedi. Ular: "Unga (payg'ambarlik) yuborildimi?" dedi. U: "Ha" dedi. Ular: "Unga marhabo va xush kelibsiz" dedilar. Keyin uni uchinchi osmonga ko'tardi, ular unga birinchi va ikkinchi degan(narsa)ning mislini aytdi; keyin uni to'rtinchiga ko'tardi, ular unga shu kabini aytdi; keyin uni beshinchi osmonga ko'tardi, ular shu kabini aytdi; keyin uni oltinchi osmonga ko'tardi, ular unga shu kabini aytdi; keyin uni yettinchi osmonga ko'tardi, ular unga shu kabini aytdi. Har bir osmonda Nabiylar bor — u (Nabiy) ularni nomlab aytdi; men ulardan: ikkinchida Idris, to'rtinchida Horun, beshinchida — ismini yodlamagan — boshqasi, oltinchida Ibrohim, yettinchida Muso — Allahning kalomi (bilan suhbat sharafi) tufayli — (borligini) yodlab oldim. Muso: "Robbim, men mendan ustun (yuqori) ko'tarilgan birortani bo'ladi deb o'ylamagan edim" dedi. Keyin uni shundan ham yuqori(roq) — Allahdan boshqa hech kim bilmaydigan (joygacha) — ko'tardi, to Sidrat ul-Muntahoga kelguncha; va Jabbor, izzat Robbi yaqinlashdi, tadalli (egildi) — to undan ikki yoy oralig'idek yoki undan ham yaqinroq bo'lguncha. Allah vahiy qilgan(narsa)lari orasida — har kunduz-u kechada ummating uchun ellik namozni — vahiy qildi. Keyin (Nabiy) tushdi, to Musoga yetguncha. Muso uni to'xtatdi va: "Ey Muhammad, Robbing senga nima ahd (farz) qildi?" dedi. U: "Menga har kunduz-u kechada ellik namozni ahd qildi" dedi. (Muso): "Albatta sening ummating bunga qodir bo'lmaydi, qayt, Robbing sendan va ulardan (yukni) yengillatsin" dedi. Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) Jabroilga — go'yo bu haqda undan maslahat so'rayotgandek — qaradi, Jabroil unga: "Ha, agar xohlasang" deb ishorat qildi. (Nabiy) uni Jabborga ko'tardi va — u (Allah) o'z maqomida turgan holda — "Ey Robbim, bizdan yengillat, chunki mening ummatim bunga qodir bo'lmaydi" dedi. (Allah) undan o'n namozni soqit qildi (tushirdi), keyin u Musoga qaytdi, u uni to'xtatdi. Muso uni — to (namozlar) besh namozga aylanguncha — Robbiga qaytaraverdi. Keyin Muso uni besh(namoz)da to'xtatdi va: "Ey Muhammad, vallahi, men o'z qavmim bani Isroilni bundan kamiga (oz narsaga) (ko'ndirishga) urindim, ular ojiz qolib, uni tashladi; sening ummating esa tana, qalb, badan, ko'z va quloqda (ulardan ham) zaifroq, qayt, Robbing sendan yengillatsin" dedi. Har safar Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) — unga ishorat qilishi uchun — Jabroilga qarar, Jabroil esa buni yoqtirmas emas (rozi) edi. U uni beshinchi(safar) ko'tardi va: "Ey Robbim, mening ummatimning tanalari, qalblari, quloqlari va badanlari zaif, bizdan yengillat" dedi. Jabbor: "Ey Muhammad" dedi. U: "Labbayka va sa'dayka (amringga shay turibman)" dedi. (Allah): "Albatta Mening huzurimda so'z o'zgartirilmaydi — Ummul Kitobda senga farz qilganimdek (bo'ladi). Har bir hasanat — o'n baravari bilan (hisoblanadi); shu bilan u Ummul Kitobda ellik, senga esa besh(namoz)dir" dedi. U Musoga qaytdi, u: "Qanday qilding?" dedi. U: "Bizdan yengillatdi — har bir hasanatga o'n baravarini berdi" dedi. Muso: "Vallahi, men bani Isroilni bundan kamiga (ko'ndirishga) urindim, ular uni tashladi; Robbing huzuriga qayt, senga yana yengillatsin" dedi. Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): "Ey Muso, vallahi, men Robbimdan — unga qancha qatnaganimdan — uyaldim" dedi. (Muso): "Bo'lmasa, Allahning ismi bilan tush" dedi. (Anas:) U — u Masjidul Haromda (turgan) holda — uyg'ondi.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ لأَهْلِ الْجَنَّةِ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ. فَيَقُولُونَ لَبَّيْكَ رَبَّنَا وَسَعْدَيْكَ وَالْخَيْرُ فِي يَدَيْكَ. فَيَقُولُ هَلْ رَضِيتُمْ فَيَقُولُونَ وَمَا لَنَا لاَ نَرْضَى يَا رَبِّ وَقَدْ أَعْطَيْتَنَا مَا لَمْ تُعْطِ أَحَدًا مِنْ خَلْقِكَ. فَيَقُولُ أَلاَ أُعْطِيكُمْ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ. فَيَقُولُونَ يَا رَبِّ وَأَىُّ شَىْءٍ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِكَ فَيَقُولُ أُحِلُّ عَلَيْكُمْ رِضْوَانِي فَلاَ أَسْخَطُ عَلَيْكُمْ بَعْدَهُ أَبَدًا ".
Abu Sa'id al-Xudriy (roziyallahu anhu) aytdi: Nabiy (sollallahu alayhi vasallam): "Albatta Allah jannat ahliga: ‹Ey jannat ahli› deydi. Ular: ‹Labbayka, Robbimiz, va sa'dayka, xayr Sening qo'lingda(dir)› deydilar. (Allah): ‹Rozi bo'ldinglarmi?› deydi. Ular: ‹Nega rozi bo'lmaylik, ey Robbim — Sen bizga maxluqotingdan hech kimga bermagan(narsa)ni berding-ku› deydilar. (Allah): ‹Men sizlarga bundan afzalini bermaymanmi?› deydi. Ular: ‹Ey Robbim, bundan afzal qaysi narsa?› deydilar. U: ‹Men sizlarga O'z rizvonimni (rozilligimni) halol (doimiy) qilaman, undan keyin hech qachon sizlarga g'azablanmayman› deydi" dedi.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ، حَدَّثَنَا فُلَيْحٌ، حَدَّثَنَا هِلاَلٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَوْمًا يُحَدِّثُ وَعِنْدَهُ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْبَادِيَةِ " أَنَّ رَجُلاً مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ اسْتَأْذَنَ رَبَّهُ فِي الزَّرْعِ فَقَالَ أَوَ لَسْتَ فِيمَا شِئْتَ. قَالَ بَلَى وَلَكِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَزْرَعَ. فَأَسْرَعَ وَبَذَرَ فَتَبَادَرَ الطَّرْفَ نَبَاتُهُ وَاسْتِوَاؤُهُ وَاسْتِحْصَادُهُ وَتَكْوِيرُهُ أَمْثَالَ الْجِبَالِ فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى دُونَكَ يَا ابْنَ آدَمَ فَإِنَّهُ لاَ يُشْبِعُكَ شَىْءٌ ". فَقَالَ الأَعْرَابِيُّ يَا رَسُولَ اللَّهِ لاَ تَجِدُ هَذَا إِلاَّ قُرَشِيًّا أَوْ أَنْصَارِيًّا فَإِنَّهُمْ أَصْحَابُ زَرْعٍ، فَأَمَّا نَحْنُ فَلَسْنَا بِأَصْحَابِ زَرْعٍ. فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم.
Abu Hurayra (rivoyat qildi): Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) bir kun (rivoyat qilib) gapirar edi — uning yanida badiya (cho'l) ahlidan bir kishi (bor edi): "Jannat ahlidan bir kishi Robbidan ekin (ekish)ga izn so'radi. (Allah): ‹Sen xohlagan(narsa)da emasmisan (yetarli emasmi)?› dedi. U: ‹Ha, lekin men ekishni yaxshi ko'raman› dedi. U tez (qilib) urug' sochdi, uning unib chiqishi, barobarlashishi (yetilishi), o'rilishi va — tog'lardek — uyilishi (g'aramlanishi) ko'z ochib-yumgandek (tez) bo'ldi. Allah taolo: ‹Mana, ey Odam (bola)si, chunki seni hech narsa to'ydirmaydi (qanoatlantirmaydi)› deydi" dedi. Badaviy: "Ey Rasulullah, bu(nday kishi)ni faqat qurayshlik yoki ansorlik topasan, chunki ular ekin ahlidir; bizga kelsak, biz ekin ahli emasmiz" dedi. Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) kuldi.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُرَحْبِيلَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَأَلْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الذَّنْبِ أَعْظَمُ عِنْدَ اللَّهِ قَالَ " أَنْ تَجْعَلَ لِلَّهِ نِدًّا وَهْوَ خَلَقَكَ ". قُلْتُ إِنَّ ذَلِكَ لَعَظِيمٌ. قُلْتُ ثُمَّ أَىّ قَالَ " ثُمَّ أَنْ تَقْتُلَ وَلَدَكَ تَخَافُ أَنْ يَطْعَمَ مَعَكَ ". قُلْتُ ثُمَّ أَىّ قَالَ " ثُمَّ أَنْ تُزَانِيَ بِحَلِيلَةِ جَارِكَ ".
Abdulloh (ibn Mas'ud) aytdi: Men Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)dan: "Qaysi gunoh Allah huzurida eng kattadir?" deb so'radim. U: "Allahga — U seni yaratgan holda — bir teng (sherik) qilishing" dedi. Men: "Albatta bu kattadir" dedim. Men: "Keyin qaysi?" dedim. U: "Keyin bolangni — u sen bilan birga yeishidan qo'rqib — o'ldirishing" dedi. Men: "Keyin qaysi?" dedim. U: "Keyin qo'shning ayoli bilan zino qilishing" dedi.
حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا مَنْصُورٌ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ أَبِي مَعْمَرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ اجْتَمَعَ عِنْدَ الْبَيْتِ ثَقَفِيَّانِ وَقُرَشِيٌّ، أَوْ قُرَشِيَّانِ وَثَقَفِيٌّ، كَثِيرَةٌ شَحْمُ بُطُونِهِمْ قَلِيلَةٌ فِقْهُ قُلُوبِهِمْ فَقَالَ أَحَدُهُمْ أَتَرَوْنَ أَنَّ اللَّهَ يَسْمَعُ مَا نَقُولُ قَالَ الآخَرُ يَسْمَعُ إِنْ جَهَرْنَا وَلاَ يَسْمَعُ إِنْ أَخْفَيْنَا وَقَالَ الآخَرُ إِنْ كَانَ يَسْمَعُ إِذَا جَهَرْنَا فَإِنَّهُ يَسْمَعُ إِذَا أَخْفَيْنَا. فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلاَ أَبْصَارُكُمْ وَلاَ جُلُودُكُمْ} الآيَةَ.
Abdulloh (roziyallahu anhu) aytdi: Bayt (Ka'ba) yanida ikki saqafiy va bir qurayshlik — yoki ikki qurayshlik va bir saqafiy — yig'ildi; qornlarining yog'i ko'p, qalblarining fiqhi (tushunchasi) oz edi. Ulardan biri: "Allah biz aytayotgan(gap)ni eshitadi deb o'ylaysizmi?" dedi. Boshqasi: "Baland (ovoz bilan) aytsak eshitadi, yashirin aytsak eshitmaydi" dedi. Yana boshqasi: "Agar baland aytganimizda eshitsa, demak yashirin aytganimizda ham eshitadi" dedi. Shunda Allah taolo: «Quloqlaringiz, ko'zlaringiz va terilaringiz sizning ziyoningizga guvohlik berishidan (qo'rqib) yashirinib (gunoh qilmas) emas edingiz...» (oyatni) nozil qildi.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ وَرْدَانَ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَيْفَ تَسْأَلُونَ أَهْلَ الْكِتَابِ عَنْ كُتُبِهِمْ وَعِنْدَكُمْ كِتَابُ اللَّهِ أَقْرَبُ الْكُتُبِ عَهْدًا بِاللَّهِ، تَقْرَءُونَهُ مَحْضًا لَمْ يُشَبْ
Ibn Abbos (roziyallahu anhumo) aytdi: "Ahli kitobdan ularning kitoblari haqida qanday so'raysiz, holbuki sizda Allahning Kitobi — Allahga (nuzul jihatdan) eng yaqin ahddagi (eng yangi) Kitob — bor, uni siz sof (aralashmagan) holda o'qiysiz?"
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، قَالَ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ كَيْفَ تَسْأَلُونَ أَهْلَ الْكِتَابِ عَنْ شَىْءٍ وَكِتَابُكُمُ الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى نَبِيِّكُمْ صلى الله عليه وسلم أَحْدَثُ الأَخْبَارِ بِاللَّهِ مَحْضًا لَمْ يُشَبْ وَقَدْ حَدَّثَكُمُ اللَّهُ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ بَدَّلُوا مِنْ كُتُبِ اللَّهِ وَغَيَّرُوا فَكَتَبُوا بِأَيْدِيهِمْ، قَالُوا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. لِيَشْتَرُوا بِذَلِكَ ثَمَنًا قَلِيلاً، أَوَ لاَ يَنْهَاكُمْ مَا جَاءَكُمْ مِنَ الْعِلْمِ عَنْ مَسْأَلَتِهِمْ، فَلاَ وَاللَّهِ مَا رَأَيْنَا رَجُلاً مِنْهُمْ يَسْأَلُكُمْ عَنِ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْكُمْ.
Abdulloh ibn Abbos aytdi: "Ey musulmonlar jamoasi, ahli kitobdan biror narsani qanday so'raysiz, holbuki sizning Kitobingiz — Allah Nabiyngiz (sollallahu alayhi vasallam)ga nozil qilgan — Allah haqidagi eng yangi xabar, sof (aralashmagan); Allah sizlarga — ahli kitob Allahning Kitoblarini almashtirib, o'zgartirib, o'z qo'llari bilan yozib: ‹Bu — Allah huzuridan› deganlarini, uni oz bahoga sotib olish uchun — xabar bergan-ku. Sizlarga kelgan ilm sizlarni ulardan so'rashdan qaytarmaydimi? Yo'q, vallahi, biz ulardan biror kishini — sizlarga nozil qilingan(narsa) haqida sizdan so'rayotganini — ko'rmadik" dedi.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى {لاَ تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ} قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُعَالِجُ مِنَ التَّنْزِيلِ شِدَّةً، وَكَانَ يُحَرِّكُ شَفَتَيْهِ ـ فَقَالَ لِي ابْنُ عَبَّاسٍ أُحَرِّكُهُمَا لَكَ كَمَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُحَرِّكُهُمَا فَقَالَ سَعِيدٌ أَنَا أُحَرِّكُهُمَا كَمَا كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يُحَرِّكُهُمَا فَحَرَّكَ شَفَتَيْهِ ـ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ {لاَ تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ * إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ} قَالَ جَمْعُهُ فِي صَدْرِكَ ثُمَّ تَقْرَؤُهُ. {فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ} قَالَ فَاسْتَمِعْ لَهُ وَأَنْصِتْ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا أَنْ تَقْرَأَهُ. قَالَ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَتَاهُ جِبْرِيلُ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ اسْتَمَعَ فَإِذَا انْطَلَقَ جِبْرِيلُ قَرَأَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم كَمَا أَقْرَأَهُ.
Ibn Abbos — «Uni (Qur'anni) tiling bilan harakatlantirma» (oyati haqida) — aytdi: Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) (vahiy) nozil bo'lishidan (uni yodda saqlashdan) qiynalar edi va lablarini harakatlantirar edi. Ibn Abbos menga: "Men ularni senga — Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) harakatlantirgandek — harakatlantiraman" dedi. Sa'id: "Men ularni — Ibn Abbos harakatlantirgandek — harakatlantiraman" dedi va lablarini harakatlantirdi. Shunda Allah azza va jalla: «Uni (Qur'anni) — uni (tezroq olishga) shoshilishing uchun — tiling bilan harakatlantirma; albatta uni jamlab (qalbingda) saqlash va o'qitish Bizning zimmamizda» (oyatni) nozil qildi. (Ibn Abbos): "Uni ko'ksingda jamlash (Bizning zimmamizda); keyin uni o'qiysan. «Bas, Biz uni o'qiganimizda, uning qiroatiga ergash» — unga quloq sol va jim tur; keyin uni (tiling bilan) o'qishing Bizning zimmamizda" dedi. (Ibn Abbos:) Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ga Jabroil (alayhissalom) kelsa, u quloq solar, Jabroil ketsa, Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) uni — u (Jabroil) o'qitgandek — o'qir edi.
حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ زُرَارَةَ، عَنْ هُشَيْمٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى {وَلاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِكَ وَلاَ تُخَافِتْ بِهَا} قَالَ نَزَلَتْ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُخْتَفٍ بِمَكَّةَ، فَكَانَ إِذَا صَلَّى بِأَصْحَابِهِ رَفَعَ صَوْتَهُ بِالْقُرْآنِ، فَإِذَا سَمِعَهُ الْمُشْرِكُونَ سَبُّوا الْقُرْآنَ وَمَنْ أَنْزَلَهُ وَمَنْ جَاءَ بِهِ، فَقَالَ اللَّهُ لِنَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم {وَلاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِكَ} أَىْ بِقِرَاءَتِكَ، فَيَسْمَعَ الْمُشْرِكُونَ، فَيَسُبُّوا الْقُرْآنَ {وَلاَ تُخَافِتْ بِهَا} عَنْ أَصْحَابِكَ فَلاَ تُسْمِعُهُمْ {وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلاً}
Ibn Abbos (roziyallahu anhumo) — «Namozingni baland ham qilma, uni past ham qilma» (oyati haqida) — aytdi: U Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) Makkada yashirinib yurgan paytida nozil bo'lgan. U ashoblariga namoz o'qib bersa, Qur'anni baland ovoz bilan o'qir edi; mushriklar uni eshitsa, Qur'anni, uni nozil qilgan(Allah)ni va uni keltirgan(Nabiy)ni so'kardilar. Allah o'z Nabiysi (sollallahu alayhi vasallam)ga: «Namozingni baland qilma» — ya'ni qiroatingni — mushriklar eshitib, Qur'anni so'kmasliclari uchun; «uni past ham qilma» — ashoblaringdan (yashirib), ularga eshittirmas (bo'lib) qilma; «bularning orasida bir yo'l izla» (dedi).
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ {وَلاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِكَ وَلاَ تُخَافِتْ بِهَا} فِي الدُّعَاءِ.
Oisha (roziyallahu anho) aytdi: Bu oyat — «Namozingni baland ham qilma, uni past ham qilma» — du'o haqida nozil bo'lgan.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يَتَغَنَّ بِالْقُرْآنِ ". وَزَادَ غَيْرُهُ " يَجْهَرُ بِهِ ".
Abu Hurayra aytdi: Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): "Qur'anni taranna qilmagan (chiroyli, yoqimli ovoz bilan o'qimagan) kishi bizdan emas" dedi. Boshqasi (raviy) qo'shdi: "...uni jahrlab (ovoz chiqarib) o'qiydi".
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تَحَاسُدَ إِلاَّ فِي اثْنَتَيْنِ رَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ الْقُرْآنَ فَهْوَ يَتْلُوهُ آنَاءَ اللَّيْلِ وَآنَاءَ النَّهَارِ، فَهْوَ يَقُولُ لَوْ أُوتِيتُ مِثْلَ مَا أُوتِيَ هَذَا، لَفَعَلْتُ كَمَا يَفْعَلُ. وَرَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ مَالاً فَهْوَ يُنْفِقُهُ فِي حَقِّهِ فَيَقُولُ لَوْ أُوتِيتُ مِثْلَ مَا أُوتِيَ عَمِلْتُ فِيهِ مِثْلَ مَا يَعْمَلُ ".
Abu Hurayra aytdi: Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): "Faqat ikki (kishi)da hasad (qilishga arziydi): Allah Qur'an bergan kishi — u uni kecha-kunduz tilovat qiladi va: ‹Koshki menga ham bunga berilgandek berilsa edi, men ham u qilgandek qilar edim› deydi; va Allah mol bergan kishi — u uni o'z haqida sarflaydi — (boshqasi): ‹Koshki menga ham bunga berilgandek berilsa edi, men ham u qilgandek qilar edim› deydi" dedi.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ الزُّهْرِيُّ عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ حَسَدَ إِلاَّ فِي اثْنَتَيْنِ رَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ الْقُرْآنَ فَهْوَ يَتْلُوهُ آنَاءَ اللَّيْلِ وَآنَاءَ النَّهَارِ، وَرَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ مَالاً فَهْوَ يُنْفِقُهُ آنَاءَ اللَّيْلِ وَآنَاءَ النَّهَارِ ". سَمِعْتُ سُفْيَانَ مِرَارًا لَمْ أَسْمَعْهُ يَذْكُرُ الْخَبَرَ وَهْوَ مِنْ صَحِيحِ حَدِيثِهِ.
Solim otasidan (Ibn Umar), Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)dan (rivoyat qildi): Dedi: "Faqat ikki (kishi)da hasad (qilishga arziydi): Allah Qur'an bergan kishi — u uni kecha-kunduz tilovat qiladi; va Allah mol bergan kishi — u uni kecha-kunduz sarflaydi."
حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الرَّقِّيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيُّ، وَزِيَادُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ حَيَّةَ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ حَيَّةَ، قَالَ الْمُغِيرَةُ أَخْبَرَنَا نَبِيُّنَا، صلى الله عليه وسلم عَنْ رِسَالَةِ، رَبِّنَا " أَنَّهُ مَنْ قُتِلَ مِنَّا صَارَ إِلَى الْجَنَّةِ ".
Jubayr ibn Hayya aytdi: Mug'iyra: Bizning Nabiymiz (sollallahu alayhi vasallam) bizga Robbimizning risolatidan (xabar berib) aytdi: "Bizdan kim o'ldirilsa, jannatga boradi."
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ مَنْ حَدَّثَكَ أَنَّ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم كَتَمَ شَيْئًا وَقَالَ مُحَمَّدٌ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ مَنْ حَدَّثَكَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَتَمَ شَيْئًا مِنَ الْوَحْىِ، فَلاَ تُصَدِّقْهُ، إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ}
Oisha (roziyallahu anho) aytdi: "Kim senga Muhammad (sollallahu alayhi vasallam) vahydan biror narsani yashirdi deb aytsa — uni tasdiqlama; albatta Allah taolo: «Ey Rasul, senga Robbingdan nozil qilingan(narsa)ni yetkaz; agar (shunday) qilmasang, Uning risolatini yetkazmading» deydi."