بَابُ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلاً}
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَعِيدٍ الْخُزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ حُمَيْدٍ، قَالَ سَأَلْتُ أَنَسًا. حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ زُرَارَةَ، حَدَّثَنَا زِيَادٌ، قَالَ حَدَّثَنِي حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ غَابَ عَمِّي أَنَسُ بْنُ النَّضْرِ عَنْ قِتَالِ بَدْرٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، غِبْتُ عَنْ أَوَّلِ قِتَالٍ قَاتَلْتَ الْمُشْرِكِينَ، لَئِنِ اللَّهُ أَشْهَدَنِي قِتَالَ الْمُشْرِكِينَ لَيَرَيَنَّ اللَّهُ مَا أَصْنَعُ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ وَانْكَشَفَ الْمُسْلِمُونَ قَالَ " اللَّهُمَّ إِنِّي أَعْتَذِرُ إِلَيْكَ مِمَّا صَنَعَ هَؤُلاَءِ ـ يَعْنِي أَصْحَابَهُ ـ وَأَبْرَأُ إِلَيْكَ مِمَّا صَنَعَ هَؤُلاَءِ " ـ يَعْنِي الْمُشْرِكِينَ ـ ثُمَّ تَقَدَّمَ، فَاسْتَقْبَلَهُ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ، فَقَالَ يَا سَعْدُ بْنَ مُعَاذٍ، الْجَنَّةَ، وَرَبِّ النَّضْرِ إِنِّي أَجِدُ رِيحَهَا مِنْ دُونِ أُحُدٍ. قَالَ سَعْدٌ فَمَا اسْتَطَعْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا صَنَعَ. قَالَ أَنَسٌ فَوَجَدْنَا بِهِ بِضْعًا وَثَمَانِينَ ضَرْبَةً بِالسَّيْفِ أَوْ طَعْنَةً بِرُمْحٍ أَوْ رَمْيَةً بِسَهْمٍ، وَوَجَدْنَاهُ قَدْ قُتِلَ وَقَدْ مَثَّلَ بِهِ الْمُشْرِكُونَ، فَمَا عَرَفَهُ أَحَدٌ إِلاَّ أُخْتُهُ بِبَنَانِهِ. قَالَ أَنَسٌ كُنَّا نَرَى أَوْ نَظُنُّ أَنَّ هَذِهِ الآيَةَ نَزَلَتْ فِيهِ وَفِي أَشْبَاهِهِ {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ} إِلَى آخِرِ الآيَةِ. وَقَالَ إِنَّ أُخْتَهُ وَهْىَ تُسَمَّى الرُّبَيِّعَ كَسَرَتْ ثَنِيَّةَ امْرَأَةٍ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْقِصَاصِ، فَقَالَ أَنَسٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لاَ تُكْسَرُ ثَنِيَّتُهَا. فَرَضُوا بِالأَرْشِ وَتَرَكُوا الْقِصَاصَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ مَنْ لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لأَبَرَّهُ ".
Бизга Муҳаммад ибн Саид Хузоий ривоят қилди, бизга Абдулаъло ривоят қилди, у Ҳумайддан, у деди: Мен Анасдан сўрадим; ва бизга Амр ибн Зурора ривоят қилди, бизга Зиёд ривоят қилди, у деди: Менга Ҳумайд Тавиил ривоят қилди, у Анасдан (розияллаҳу анҳу), у деди: Амаким Анас ибн Назр Бадр жангидан ғойиб (йўқ) бўлиб қолди. У: Ё Расулуллаҳ, мен сен мушрикларга қарши уришган биринчи жангдан ғойиб бўлдим. Агар Аллаҳ мени мушрикларга қарши уришга ҳозир қилса, Аллаҳ мен нима қилишимни албатта кўрар, деди. Уҳуд куни бўлиб, мусулмонлар (орқага) чекинганда, у: «Аллаҳим, мен Сендан — булар (саҳобалар) қилган нарсадан — узр сўрайман, ва булар (мушриклар) қилган нарсадан Сенга (безор бўлиб) тонаман», деди. Сўнг олдинга юрди. Унга Саъд ибн Муоз дуч келди, у: Эй Саъд ибн Муоз, жаннат! Назрнинг Роббига қасамки, мен унинг ҳидини Уҳуд(тоғи) ёнидан топяпман, деди. Саъд: Ё Расулуллаҳ, мен у қилган нарсани (васф қилишга) қодир бўлмадим, деди. Анас деди: Биз унда қилич билан урилган, найза билан санчилган ёки ўқ билан отилган саксон нечта (яра) топдик. Уни ўлдирилган ҳолда топдик, мушриклар уни майиб (масла) қилган эдилар, уни ҳеч ким танимади, фақат опаси бармоқ учларидан танди. Анас деди: Биз бу оят у ҳақда ва унинг ўхшашлари ҳақида нозил бўлган деб кўрар — ёки: ўйлар — эдик: «Мўминлардан шундай эркаклар борки, улар Аллаҳга берган аҳдларида содиқ чиқдилар» — оят охирига қадар. У деди: Унинг опаси — у Рубаййиъ деб аталар эди — бир аёлнинг олдинги тишини синдирди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қисос(қасос)ни буюрди. Анас: Ё Расулуллаҳ, сени ҳақ билан юборган Зотга қасамки, унинг тиши синдирилмайди, деди. Улар арш(товон)га рози бўлиб, қисосни тарк этдилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта Аллаҳнинг бандаларидан шундай(лар) борки, агар у Аллаҳга қасам ичса, У уни рост чиқарар эди», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَعِيدٍ الْخُزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ حُمَيْدٍ، قَالَ سَأَلْتُ أَنَسًا. حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ زُرَارَةَ، حَدَّثَنَا زِيَادٌ، قَالَ حَدَّثَنِي حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ غَابَ عَمِّي أَنَسُ بْنُ النَّضْرِ عَنْ قِتَالِ بَدْرٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، غِبْتُ عَنْ أَوَّلِ قِتَالٍ قَاتَلْتَ الْمُشْرِكِينَ، لَئِنِ اللَّهُ أَشْهَدَنِي قِتَالَ الْمُشْرِكِينَ لَيَرَيَنَّ اللَّهُ مَا أَصْنَعُ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ وَانْكَشَفَ الْمُسْلِمُونَ قَالَ " اللَّهُمَّ إِنِّي أَعْتَذِرُ إِلَيْكَ مِمَّا صَنَعَ هَؤُلاَءِ ـ يَعْنِي أَصْحَابَهُ ـ وَأَبْرَأُ إِلَيْكَ مِمَّا صَنَعَ هَؤُلاَءِ " ـ يَعْنِي الْمُشْرِكِينَ ـ ثُمَّ تَقَدَّمَ، فَاسْتَقْبَلَهُ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ، فَقَالَ يَا سَعْدُ بْنَ مُعَاذٍ، الْجَنَّةَ، وَرَبِّ النَّضْرِ إِنِّي أَجِدُ رِيحَهَا مِنْ دُونِ أُحُدٍ. قَالَ سَعْدٌ فَمَا اسْتَطَعْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا صَنَعَ. قَالَ أَنَسٌ فَوَجَدْنَا بِهِ بِضْعًا وَثَمَانِينَ ضَرْبَةً بِالسَّيْفِ أَوْ طَعْنَةً بِرُمْحٍ أَوْ رَمْيَةً بِسَهْمٍ، وَوَجَدْنَاهُ قَدْ قُتِلَ وَقَدْ مَثَّلَ بِهِ الْمُشْرِكُونَ، فَمَا عَرَفَهُ أَحَدٌ إِلاَّ أُخْتُهُ بِبَنَانِهِ. قَالَ أَنَسٌ كُنَّا نَرَى أَوْ نَظُنُّ أَنَّ هَذِهِ الآيَةَ نَزَلَتْ فِيهِ وَفِي أَشْبَاهِهِ {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ} إِلَى آخِرِ الآيَةِ. وَقَالَ إِنَّ أُخْتَهُ وَهْىَ تُسَمَّى الرُّبَيِّعَ كَسَرَتْ ثَنِيَّةَ امْرَأَةٍ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْقِصَاصِ، فَقَالَ أَنَسٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لاَ تُكْسَرُ ثَنِيَّتُهَا. فَرَضُوا بِالأَرْشِ وَتَرَكُوا الْقِصَاصَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ مَنْ لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لأَبَرَّهُ ".
Бизга Муҳаммад ибн Саид Хузоий ривоят қилди, бизга Абдулаъло ривоят қилди, у Ҳумайддан, у деди: Мен Анасдан сўрадим; ва бизга Амр ибн Зурора ривоят қилди, бизга Зиёд ривоят қилди, у деди: Менга Ҳумайд Тавиил ривоят қилди, у Анасдан (розияллаҳу анҳу), у деди: Амаким Анас ибн Назр Бадр жангидан ғойиб (йўқ) бўлиб қолди. У: Ё Расулуллаҳ, мен сен мушрикларга қарши уришган биринчи жангдан ғойиб бўлдим. Агар Аллаҳ мени мушрикларга қарши уришга ҳозир қилса, Аллаҳ мен нима қилишимни албатта кўрар, деди. Уҳуд куни бўлиб, мусулмонлар (орқага) чекинганда, у: «Аллаҳим, мен Сендан — булар (саҳобалар) қилган нарсадан — узр сўрайман, ва булар (мушриклар) қилган нарсадан Сенга (безор бўлиб) тонаман», деди. Сўнг олдинга юрди. Унга Саъд ибн Муоз дуч келди, у: Эй Саъд ибн Муоз, жаннат! Назрнинг Роббига қасамки, мен унинг ҳидини Уҳуд(тоғи) ёнидан топяпман, деди. Саъд: Ё Расулуллаҳ, мен у қилган нарсани (васф қилишга) қодир бўлмадим, деди. Анас деди: Биз унда қилич билан урилган, найза билан санчилган ёки ўқ билан отилган саксон нечта (яра) топдик. Уни ўлдирилган ҳолда топдик, мушриклар уни майиб (масла) қилган эдилар, уни ҳеч ким танимади, фақат опаси бармоқ учларидан танди. Анас деди: Биз бу оят у ҳақда ва унинг ўхшашлари ҳақида нозил бўлган деб кўрар — ёки: ўйлар — эдик: «Мўминлардан шундай эркаклар борки, улар Аллаҳга берган аҳдларида содиқ чиқдилар» — оят охирига қадар. У деди: Унинг опаси — у Рубаййиъ деб аталар эди — бир аёлнинг олдинги тишини синдирди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қисос(қасос)ни буюрди. Анас: Ё Расулуллаҳ, сени ҳақ билан юборган Зотга қасамки, унинг тиши синдирилмайди, деди. Улар арш(товон)га рози бўлиб, қисосни тарк этдилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта Аллаҳнинг бандаларидан шундай(лар) борки, агар у Аллаҳга қасам ичса, У уни рост чиқарар эди», деди.
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي أَخِي، عَنْ سُلَيْمَانَ، أُرَاهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَتِيقٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدٍ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ نَسَخْتُ الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ، فَفَقَدْتُ آيَةً مِنْ سُورَةِ الأَحْزَابِ، كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ بِهَا، فَلَمْ أَجِدْهَا إِلاَّ مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ الأَنْصَارِيِّ الَّذِي جَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَهَادَتَهُ شَهَادَةَ رَجُلَيْنِ، وَهْوَ قَوْلُهُ {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ}
Бизга Абулямон ривоят қилди, бизга Шуайб хабар берди, у Зуҳрийдан, менга Исмоил ривоят қилди, у деди: Менга акам ривоят қилди, у Сулаймондан — мен уни Муҳаммад ибн Абу Атиқдан деб ўйлайман — у Ибн Шиҳобдан, у Хорижа ибн Зайддан: Зайд ибн Собит (розияллаҳу анҳу) деди: Мен саҳифаларни мушафларга кўчираётганимда, Аҳзоб сурасидан бир оятни йўқотди м — мен уни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўқияётганини эшитар эдим. Мен уни фақат Хузайма ибн Собит Ансорий — Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг шаҳодатини икки кишининг шаҳодати (деб) қилган — билан (ёзилган ҳолда) топдим. У (оят) — Аллаҳнинг: «Мўминлардан шундай эркаклар борки, улар Аллаҳга берган аҳдларида содиқ чиқдилар» деган сўзидир.