حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ لَمَّا أَرَادَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَكْتُبَ إِلَى الرُّومِ، قِيلَ لَهُ إِنَّهُمْ لاَ يَقْرَءُونَ كِتَابًا إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مَخْتُومًا. فَاتَّخَذَ خَاتَمًا مِنْ فِضَّةٍ، فَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى بَيَاضِهِ فِي يَدِهِ، وَنَقَشَ فِيهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ.
Ali ibnul-Ja'd bizga aytdi, Shu'ba bizga xabar berdi, Qatodadan, u dedi: Anas roziyallahu anhudan eshitdim, u der edi: Nabiy sollallahu alayhi vasallam Rumga (xat) yozmoqchi bo'lganida, unga: «Ular muhrlangan xatdan boshqasini o'qimaydilar», deyildi. Shunda u kumushdan bir uzuk (muhr) yasatdi. Go'yo men hozir ham uning qo'lidagi oqligini (uzukni) ko'rib turibman; unga ‹Muhammad — Rasulullah› deb naqsh qilingan edi.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ بِكِتَابِهِ إِلَى كِسْرَى، فَأَمَرَهُ أَنْ يَدْفَعَهُ إِلَى عَظِيمِ الْبَحْرَيْنِ، يَدْفَعُهُ عَظِيمُ الْبَحْرَيْنِ إِلَى كِسْرَى، فَلَمَّا قَرَأَهُ كِسْرَى خَرَّقَهُ، فَحَسِبْتُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ قَالَ فَدَعَا عَلَيْهِمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُمَزَّقُوا كُلَّ مُمَزَّقٍ.
Abdulloh ibn Yusuf bizga aytdi, Lays bizga aytdi, u dedi: Uqayl menga aytdi, Ibn Shihobdan, u dedi: Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba menga xabar berdi, Abdulloh ibn Abbos unga xabar berdiki, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Kisroga xatini jo'natdi va unga (elchiga) uni Bahrayn hokimiga topshirishni buyurdi, Bahrayn hokimi uni Kisroga topshiradi. Kisro uni o'qigach, uni yirtib tashladi. Men o'ylaymanki, Sa'id ibnul-Musayyab dedi: Shunda Nabiy sollallahu alayhi vasallam ularga qarshi, ular butunlay parcha-parcha bo'lib ketishlarini (so'rab) duo qildi.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ إِلَى قَيْصَرَ يَدْعُوهُ إِلَى الإِسْلاَمِ، وَبَعَثَ بِكِتَابِهِ إِلَيْهِ مَعَ دِحْيَةَ الْكَلْبِيِّ، وَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَدْفَعَهُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى لِيَدْفَعَهُ إِلَى قَيْصَرَ، وَكَانَ قَيْصَرُ لَمَّا كَشَفَ اللَّهُ عَنْهُ جُنُودَ فَارِسَ مَشَى مِنْ حِمْصَ إِلَى إِيلِيَاءَ، شُكْرًا لِمَا أَبْلاَهُ اللَّهُ، فَلَمَّا جَاءَ قَيْصَرَ كِتَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ حِينَ قَرَأَهُ الْتَمِسُوا لِي هَا هُنَا أَحَدًا مِنْ قَوْمِهِ لأَسْأَلَهُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَخْبَرَنِي أَبُو سُفْيَانَ، أَنَّهُ كَانَ بِالشَّأْمِ فِي رِجَالٍ مِنْ قُرَيْشٍ، قَدِمُوا تِجَارًا فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبَيْنَ كُفَّارِ قُرَيْشٍ، قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَوَجَدَنَا رَسُولُ قَيْصَرَ بِبَعْضِ الشَّأْمِ فَانْطَلَقَ بِي وَبِأَصْحَابِي حَتَّى قَدِمْنَا إِيلِيَاءَ، فَأُدْخِلْنَا عَلَيْهِ، فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ فِي مَجْلِسِ مُلْكِهِ وَعَلَيْهِ التَّاجُ، وَإِذَا حَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ فَقَالَ لِتُرْجُمَانِهِ سَلْهُمْ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا إِلَى هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ نَسَبًا. قَالَ مَا قَرَابَةُ مَا بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ فَقُلْتُ هُوَ ابْنُ عَمِّي، وَلَيْسَ فِي الرَّكْبِ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ غَيْرِي. فَقَالَ قَيْصَرُ أَدْنُوهُ. وَأَمَرَ بِأَصْحَابِي فَجُعِلُوا خَلْفَ ظَهْرِي عِنْدَ كَتِفِي، ثُمَّ قَالَ لِتُرْجُمَانِهِ قُلْ لأَصْحَابِهِ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا الرَّجُلَ عَنِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ، فَإِنْ كَذَبَ فَكَذِّبُوهُ. قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَاللَّهِ لَوْلاَ الْحَيَاءُ يَوْمَئِذٍ مِنْ أَنْ يَأْثُرَ أَصْحَابِي عَنِّي الْكَذِبَ لَكَذَبْتُهُ حِينَ سَأَلَنِي عَنْهُ، وَلَكِنِّي اسْتَحْيَيْتُ أَنْ يَأْثُرُوا الْكَذِبَ عَنِّي فَصَدَقْتُهُ، ثُمَّ قَالَ لِتُرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُ كَيْفَ نَسَبُ هَذَا الرَّجُلِ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ. قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَبْلَهُ قُلْتُ لاَ. فَقَالَ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ عَلَى الْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لاَ. قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لاَ. قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ قُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ. قَالَ فَيَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ. قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لاَ. قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لاَ، وَنَحْنُ الآنَ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ، نَحْنُ نَخَافُ أَنْ يَغْدِرَ. قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَلَمْ يُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا أَنْتَقِصُهُ بِهِ لاَ أَخَافُ أَنْ تُؤْثَرَ عَنِّي غَيْرُهَا. قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ أَوْ قَاتَلَكُمْ قُلْتُ نَعَمْ. قَالَ فَكَيْفَ كَانَتْ حَرْبُهُ وَحَرْبُكُمْ قُلْتُ كَانَتْ دُوَلاً وَسِجَالاً، يُدَالُ عَلَيْنَا الْمَرَّةَ وَنُدَالُ عَلَيْهِ الأُخْرَى. قَالَ فَمَاذَا يَأْمُرُكُمْ قَالَ يَأْمُرُنَا أَنْ نَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ لاَ نُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا، وَيَنْهَانَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا، وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلاَةِ وَالصَّدَقَةِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَأَدَاءِ الأَمَانَةِ. فَقَالَ لِتُرْجُمَانِهِ حِينَ قُلْتُ ذَلِكَ لَهُ قُلْ لَهُ إِنِّي سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فِيكُمْ، فَزَعَمْتَ أَنَّهُ ذُو نَسَبٍ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا، وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ قُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَمُّ بِقَوْلٍ قَدْ قِيلَ قَبْلَهُ. وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَعَرَفْتُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَدَعَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَقُلْتُ لَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ قُلْتُ يَطْلُبُ مُلْكَ آبَائِهِ. وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمُ اتَّبَعُوهُ، وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ فَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ، وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حِينَ تَخْلِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ لاَ يَسْخَطُهُ أَحَدٌ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لاَ يَغْدِرُونَ. وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَاتَلْتُمُوهُ وَقَاتَلَكُمْ فَزَعَمْتَ أَنْ قَدْ فَعَلَ، وَأَنَّ حَرْبَكُمْ وَحَرْبَهُ تَكُونُ دُوَلاً، وَيُدَالُ عَلَيْكُمُ الْمَرَّةَ وَتُدَالُونَ عَلَيْهِ الأُخْرَى، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى، وَتَكُونُ لَهَا الْعَاقِبَةُ، وَسَأَلْتُكَ بِمَاذَا يَأْمُرُكُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلاَ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وَيَنْهَاكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ، وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلاَةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ، وَأَدَاءِ الأَمَانَةِ، قَالَ وَهَذِهِ صِفَةُ النَّبِيِّ، قَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ، وَلَكِنْ لَمْ أَظُنَّ أَنَّهُ مِنْكُمْ، وَإِنْ يَكُ مَا قُلْتَ حَقًّا، فَيُوشِكُ أَنْ يَمْلِكَ مَوْضِعَ قَدَمَىَّ هَاتَيْنِ، وَلَوْ أَرْجُو أَنْ أَخْلُصَ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لُقِيَّهُ، وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ قَدَمَيْهِ. قَالَ أَبُو سُفْيَانَ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُرِئَ فَإِذَا فِيهِ " بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ، سَلاَمٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى، أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الإِسْلاَمِ، أَسْلِمْ تَسْلَمْ، وَأَسْلِمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ، فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَعَلَيْكَ إِثْمُ الأَرِيسِيِّينَ وَ{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لاَ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلاَ نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلاَ يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ}". قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا أَنْ قَضَى مَقَالَتَهُ، عَلَتْ أَصْوَاتُ الَّذِينَ حَوْلَهُ مِنْ عُظَمَاءِ الرُّومِ، وَكَثُرَ لَغَطُهُمْ، فَلاَ أَدْرِي مَاذَا قَالُوا، وَأُمِرَ بِنَا فَأُخْرِجْنَا، فَلَمَّا أَنْ خَرَجْتُ مَعَ أَصْحَابِي وَخَلَوْتُ بِهِمْ قُلْتُ لَهُمْ لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ، هَذَا مَلِكُ بَنِي الأَصْفَرِ يَخَافُهُ، قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَاللَّهِ مَا زِلْتُ ذَلِيلاً مُسْتَيْقِنًا بِأَنَّ أَمْرَهُ سَيَظْهَرُ، حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ قَلْبِي الإِسْلاَمَ وَأَنَا كَارِهٌ.
Ibrohim ibn Hamza bizga aytdi, Ibrohim ibn Sa'd bizga aytdi, Solih ibn Kaysondan, Ibn Shihobdan, Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utbadan, Abdulloh ibn Abbos roziyallahu anhumodan: U xabar berdiki, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Qaysarga, uni Islomga chaqirib (xat) yozdi va xatini unga Dihya Kalbiy bilan jo'natdi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam unga (Dihyaga) xatni Busro hokimiga topshirishni, u esa Qaysarga topshirishni buyurdi. Qaysar — Allah undan Fors qo'shinlarini daf qilganida, Allah unga (g'alaba) bergani uchun shukrona qilib, Himsdan Iyliyo (Quddus)gacha piyoda yurgan edi. Qaysarga Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning xati kelganida, uni o'qigach: «Bu yerda uning (Payg'ambarning) qavmidan birovni izlab keling, men ulardan Rasulullah sollallahu alayhi vasallam haqida so'rayman», dedi. Ibn Abbos dedi: Menga Abu Sufyon xabar berdiki, u o'sha paytda Shomda, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bilan Quraysh kofirlari orasidagi sulh muddatida savdo uchun kelgan Quraysh kishilari orasida edi. Abu Sufyon dedi: Qaysarning elchisi bizni Shomning bir joyida topdi, meni va hamrohlarimni olib ketdi, toki Iyliyoga keldik. Bizni uning oldiga kiritishdi, u o'z saltanati majlisida o'tirgan, boshida toj bor, atrofida Rum ulug'lari bor edi. U tarjimoniga: «Ulardan, payg'ambar deb da'vo qilayotgan bu kishiga nasabi eng yaqini qaysi biri ekanini so'ra», dedi. Abu Sufyon dedi: Men: «Men nasab jihatdan ularning eng yaqiniman», dedim. U: «Sen bilan uning orasidagi qarindoshlik nima?», dedi. Men: «U amakimning o'g'li», dedim — o'sha kunlari karvonda Abdumanaf o'g'illaridan mendan boshqa hech kim yo'q edi. Qaysar: «Uni yaqinlashtiringlar», dedi va hamrohlarimni mening orqamga, yelkam yoniga turg'izishni buyurdi. So'ng tarjimoniga: «Uning hamrohlariga ayt, men bu kishidan u payg'ambar deb da'vo qilayotgani haqida so'rayman, agar u yolg'on aytsa, uni yolg'onchiga chiqaringlar», dedi. Abu Sufyon dedi: Allahga qasamki, agar o'sha kunlari hamrohlarim mendan yolg'onni rivoyat qilishlaridan uyalmaganimda, u mendan u haqida so'raganida albatta yolg'on aytardim. Lekin men ulardan yolg'onni rivoyat qilishlaridan uyaldim, shu sababli rost gapirdim. So'ng u tarjimoniga: «Unga ayt, bu kishining sizlardagi nasabi qanday?», dedi. Men: «U bizning ichimizda nasabli (zoti ulug')», dedim. U: «Bu so'zni (payg'ambarlik da'vosini) undan oldin sizlardan biror kishi aytganmidi?», dedi. Men: «Yo'q», dedim. U: «U aytgan gapini aytishidan oldin uni yolg'onga ayblar edingizmi?», dedi. Men: «Yo'q», dedim. U: «Uning ota-bobolaridan biron podshoh bo'lganmi?», dedi. Men: «Yo'q», dedim. U: «Odamlarning ashroflari (zodagonlari) unga ergashadimi yoki zaiflarimi?», dedi. Men: «Balki zaiflari», dedim. U: «Ular ko'payadimi yoki kamayadimi?», dedi. Men: «Balki ko'payadilar», dedim. U: «Diniga kirganidan keyin biron kishi (dinidan) g'azablanib qaytadimi (murtad bo'ladimi)?», dedi. Men: «Yo'q», dedim. U: «U ahdiga xiyonat qiladimi?», dedi. Men: «Yo'q, biz hozir undan (sulh) muddatida turibmiz, uning xiyonat qilishidan qo'rqamiz», dedim. Abu Sufyon dedi: O'shanda men uni kamsitadigan biron so'z qo'shishga imkon topolmadim — mendan boshqasi rivoyat qilinishidan qo'rqmaydigan (joyi yo'q edi). U: «Sizlar u bilan jang qildingizmi yoki u sizlar bilan?», dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Uning jangi va sizlarning jangingiz qanday bo'ldi?», dedi. Men: «Galma-gal (navbatma-navbat) bo'lar edi: u bir gal bizni yengar, biz bir gal uni yengar edik», dedim. U: «U sizlarni nimaga buyuradi?», dedi. (Abu Sufyon) dedi: «U bizni yolg'iz Allahga ibodat qilishga, Unga hech narsani sherik qilmaslikka buyuradi; ota-bobolarimiz ibodat qilgan narsalardan qaytaradi; namoz, sadaqa, iffat, ahdga vafo va omonatni ado etishga buyuradi», dedim. U tarjimoniga, men buni unga aytganimda dedi: «Unga ayt: Men sendan uning sizlardagi nasabini so'radim, sen uni nasabli deding — payg'ambarlar shunday, o'z qavmining nasabida yuboriladilar. Men sendan, bu so'zni undan oldin sizlardan biror kishi aytganmi deb so'radim, sen yo'q deding; men o'yladim: agar sizlardan biror kishi bu so'zni undan oldin aytgan bo'lganda, ‹o'zidan oldin aytilgan so'zga ergashayotgan kishi› der edim. Men sendan, u aytgan gapini aytishidan oldin uni yolg'onga ayblar edingizmi deb so'radim, sen yo'q deding; men bildimki, u odamlarga (qarshi) yolg'onni tark etib, Allahga (qarshi) yolg'on aytadigan (kishi) emas. Men sendan, ota-bobolaridan biron podshoh bo'lganmi deb so'radim, sen yo'q deding; agar ota-bobolaridan podshoh bo'lganda, ‹ota-bobolarining mulkini talab qilmoqda› der edim. Men sendan, odamlarning ashroflari unga ergashadimi yoki zaiflarimi deb so'radim, sen zaiflari ergashdi deding — ular payg'ambarlarning izdoshlaridir. Men sendan, ular ko'payadimi yoki kamayadimi deb so'radim, sen ko'payadilar deding — iymon shunaqa, toki u to'liq bo'lguncha. Men sendan, diniga kirganidan keyin biron kishi g'azablanib qaytadimi deb so'radim, sen yo'q deding — iymon shunaqa, uning xushligi qalblarga aralashganda, hech kim undan g'azablanmaydi. Men sendan, u ahdiga xiyonat qiladimi deb so'radim, sen yo'q deding — payg'ambarlar shunaqa, xiyonat qilmaydilar. Men sendan, sizlar u bilan jang qildingizmi va u sizlar bilan deb so'radim, sen ha, qilgan deding, jangingiz galma-gal bo'lar, u bir gal sizlarni yengar, sizlar bir gal uni yengar deding — payg'ambarlar shunaqa, sinaladilar, oqibat ularniki bo'ladi. Men sendan, u sizlarni nimaga buyuradi deb so'radim, sen — Allahga ibodat qilishga va Unga hech narsani sherik qilmaslikka buyuradi, ota-bobolaringiz ibodat qilgan narsalardan qaytaradi, namoz, rostgo'ylik, iffat va ahdga vafoga buyuradi deding. Bu — payg'ambarning sifatidir; men uning chiqishini bilar edim, lekin u sizlardan bo'lishini gumon qilmagandim. Agar aytganing rost bo'lsa, u tez orada mana shu ikki oyog'im (turgan) joyga ham hukmronlik qiladi. Agar uning oldiga yetib bora olishimga umid qilganimda, albatta uni uchratishga qiyinchilikka botardim; agar uning oldida bo'lganimda, albatta uning ikki oyog'ini yuvardim», dedi. Abu Sufyon dedi: So'ng u Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning xatini chaqirtirdi, o'qildi, unda: «Bismillahir Rohmanir Rohiym. Allahning bandasi va Rasuli Muhammaddan, Rum ulug'i Hiraqlga. Hidoyatga ergashganlarga salom bo'lsin. So'ngra: Men seni Islom da'vati bilan chaqiraman; musulmon bo'l, salomat bo'lasan; musulmon bo'l, Allah senga ajringni ikki marta beradi. Agar yuz o'girsang, sening ustingda dehqonlarning (qaramog'ingdagilarning) gunohi bo'ladi. ‹Ey ahli kitob! Bizning va sizlarning oramizdagi bir teng so'zga keling: Allahdan boshqaga ibodat qilmaylik, Unga hech narsani sherik qilmaylik va Allahni qo'yib ba'zimiz ba'zimizni rabblar qilib olmaylik›. Agar yuz o'girsalar: ‹Bizning musulmon ekanimizga guvoh bo'linglar›, denglar», deb yozilgan edi. Abu Sufyon dedi: U o'z so'zini tugatgach, atrofidagi Rum ulug'larining ovozlari ko'tarildi, shovqinlari ko'paydi, nima deyishganini bilmadim. Bizni (olib) chiqishni buyurdilar, biz chiqdik. Hamrohlarim bilan yolg'iz qolganimda ularga: «Ibn Abu Kabshaning (Muhammadning) ishi ulug'aydi; mana, Banul-Asfar (Rum) podshohi undan qo'rqyapti», dedim. Abu Sufyon dedi: Allahga qasamki, men uning ishi g'olib chiqishiga ishongan holda xor (his qilgan) bo'lib qoldim, toki Allah qalbimga Islomni — men istamasam-da — kiritdi.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ إِلَى قَيْصَرَ يَدْعُوهُ إِلَى الإِسْلاَمِ، وَبَعَثَ بِكِتَابِهِ إِلَيْهِ مَعَ دِحْيَةَ الْكَلْبِيِّ، وَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَدْفَعَهُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى لِيَدْفَعَهُ إِلَى قَيْصَرَ، وَكَانَ قَيْصَرُ لَمَّا كَشَفَ اللَّهُ عَنْهُ جُنُودَ فَارِسَ مَشَى مِنْ حِمْصَ إِلَى إِيلِيَاءَ، شُكْرًا لِمَا أَبْلاَهُ اللَّهُ، فَلَمَّا جَاءَ قَيْصَرَ كِتَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ حِينَ قَرَأَهُ الْتَمِسُوا لِي هَا هُنَا أَحَدًا مِنْ قَوْمِهِ لأَسْأَلَهُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَخْبَرَنِي أَبُو سُفْيَانَ، أَنَّهُ كَانَ بِالشَّأْمِ فِي رِجَالٍ مِنْ قُرَيْشٍ، قَدِمُوا تِجَارًا فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبَيْنَ كُفَّارِ قُرَيْشٍ، قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَوَجَدَنَا رَسُولُ قَيْصَرَ بِبَعْضِ الشَّأْمِ فَانْطَلَقَ بِي وَبِأَصْحَابِي حَتَّى قَدِمْنَا إِيلِيَاءَ، فَأُدْخِلْنَا عَلَيْهِ، فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ فِي مَجْلِسِ مُلْكِهِ وَعَلَيْهِ التَّاجُ، وَإِذَا حَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ فَقَالَ لِتُرْجُمَانِهِ سَلْهُمْ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا إِلَى هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ نَسَبًا. قَالَ مَا قَرَابَةُ مَا بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ فَقُلْتُ هُوَ ابْنُ عَمِّي، وَلَيْسَ فِي الرَّكْبِ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ غَيْرِي. فَقَالَ قَيْصَرُ أَدْنُوهُ. وَأَمَرَ بِأَصْحَابِي فَجُعِلُوا خَلْفَ ظَهْرِي عِنْدَ كَتِفِي، ثُمَّ قَالَ لِتُرْجُمَانِهِ قُلْ لأَصْحَابِهِ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا الرَّجُلَ عَنِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ، فَإِنْ كَذَبَ فَكَذِّبُوهُ. قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَاللَّهِ لَوْلاَ الْحَيَاءُ يَوْمَئِذٍ مِنْ أَنْ يَأْثُرَ أَصْحَابِي عَنِّي الْكَذِبَ لَكَذَبْتُهُ حِينَ سَأَلَنِي عَنْهُ، وَلَكِنِّي اسْتَحْيَيْتُ أَنْ يَأْثُرُوا الْكَذِبَ عَنِّي فَصَدَقْتُهُ، ثُمَّ قَالَ لِتُرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُ كَيْفَ نَسَبُ هَذَا الرَّجُلِ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ. قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَبْلَهُ قُلْتُ لاَ. فَقَالَ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ عَلَى الْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لاَ. قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لاَ. قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ قُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ. قَالَ فَيَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ. قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لاَ. قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لاَ، وَنَحْنُ الآنَ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ، نَحْنُ نَخَافُ أَنْ يَغْدِرَ. قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَلَمْ يُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا أَنْتَقِصُهُ بِهِ لاَ أَخَافُ أَنْ تُؤْثَرَ عَنِّي غَيْرُهَا. قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ أَوْ قَاتَلَكُمْ قُلْتُ نَعَمْ. قَالَ فَكَيْفَ كَانَتْ حَرْبُهُ وَحَرْبُكُمْ قُلْتُ كَانَتْ دُوَلاً وَسِجَالاً، يُدَالُ عَلَيْنَا الْمَرَّةَ وَنُدَالُ عَلَيْهِ الأُخْرَى. قَالَ فَمَاذَا يَأْمُرُكُمْ قَالَ يَأْمُرُنَا أَنْ نَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ لاَ نُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا، وَيَنْهَانَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا، وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلاَةِ وَالصَّدَقَةِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَأَدَاءِ الأَمَانَةِ. فَقَالَ لِتُرْجُمَانِهِ حِينَ قُلْتُ ذَلِكَ لَهُ قُلْ لَهُ إِنِّي سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فِيكُمْ، فَزَعَمْتَ أَنَّهُ ذُو نَسَبٍ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا، وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ قُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَمُّ بِقَوْلٍ قَدْ قِيلَ قَبْلَهُ. وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَعَرَفْتُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَدَعَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَقُلْتُ لَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ قُلْتُ يَطْلُبُ مُلْكَ آبَائِهِ. وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمُ اتَّبَعُوهُ، وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ فَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ، وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حِينَ تَخْلِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ لاَ يَسْخَطُهُ أَحَدٌ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لاَ يَغْدِرُونَ. وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَاتَلْتُمُوهُ وَقَاتَلَكُمْ فَزَعَمْتَ أَنْ قَدْ فَعَلَ، وَأَنَّ حَرْبَكُمْ وَحَرْبَهُ تَكُونُ دُوَلاً، وَيُدَالُ عَلَيْكُمُ الْمَرَّةَ وَتُدَالُونَ عَلَيْهِ الأُخْرَى، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى، وَتَكُونُ لَهَا الْعَاقِبَةُ، وَسَأَلْتُكَ بِمَاذَا يَأْمُرُكُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلاَ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وَيَنْهَاكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ، وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلاَةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ، وَأَدَاءِ الأَمَانَةِ، قَالَ وَهَذِهِ صِفَةُ النَّبِيِّ، قَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ، وَلَكِنْ لَمْ أَظُنَّ أَنَّهُ مِنْكُمْ، وَإِنْ يَكُ مَا قُلْتَ حَقًّا، فَيُوشِكُ أَنْ يَمْلِكَ مَوْضِعَ قَدَمَىَّ هَاتَيْنِ، وَلَوْ أَرْجُو أَنْ أَخْلُصَ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لُقِيَّهُ، وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ قَدَمَيْهِ. قَالَ أَبُو سُفْيَانَ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُرِئَ فَإِذَا فِيهِ " بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ، سَلاَمٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى، أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الإِسْلاَمِ، أَسْلِمْ تَسْلَمْ، وَأَسْلِمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ، فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَعَلَيْكَ إِثْمُ الأَرِيسِيِّينَ وَ{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لاَ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلاَ نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلاَ يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ}". قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا أَنْ قَضَى مَقَالَتَهُ، عَلَتْ أَصْوَاتُ الَّذِينَ حَوْلَهُ مِنْ عُظَمَاءِ الرُّومِ، وَكَثُرَ لَغَطُهُمْ، فَلاَ أَدْرِي مَاذَا قَالُوا، وَأُمِرَ بِنَا فَأُخْرِجْنَا، فَلَمَّا أَنْ خَرَجْتُ مَعَ أَصْحَابِي وَخَلَوْتُ بِهِمْ قُلْتُ لَهُمْ لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ، هَذَا مَلِكُ بَنِي الأَصْفَرِ يَخَافُهُ، قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَاللَّهِ مَا زِلْتُ ذَلِيلاً مُسْتَيْقِنًا بِأَنَّ أَمْرَهُ سَيَظْهَرُ، حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ قَلْبِي الإِسْلاَمَ وَأَنَا كَارِهٌ.
Ibrohim ibn Hamza bizga aytdi, Ibrohim ibn Sa'd bizga aytdi, Solih ibn Kaysondan, Ibn Shihobdan, Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utbadan, Abdulloh ibn Abbos roziyallahu anhumodan: U xabar berdiki, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Qaysarga, uni Islomga chaqirib (xat) yozdi va xatini unga Dihya Kalbiy bilan jo'natdi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam unga (Dihyaga) xatni Busro hokimiga topshirishni, u esa Qaysarga topshirishni buyurdi. Qaysar — Allah undan Fors qo'shinlarini daf qilganida, Allah unga (g'alaba) bergani uchun shukrona qilib, Himsdan Iyliyo (Quddus)gacha piyoda yurgan edi. Qaysarga Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning xati kelganida, uni o'qigach: «Bu yerda uning (Payg'ambarning) qavmidan birovni izlab keling, men ulardan Rasulullah sollallahu alayhi vasallam haqida so'rayman», dedi. Ibn Abbos dedi: Menga Abu Sufyon xabar berdiki, u o'sha paytda Shomda, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bilan Quraysh kofirlari orasidagi sulh muddatida savdo uchun kelgan Quraysh kishilari orasida edi. Abu Sufyon dedi: Qaysarning elchisi bizni Shomning bir joyida topdi, meni va hamrohlarimni olib ketdi, toki Iyliyoga keldik. Bizni uning oldiga kiritishdi, u o'z saltanati majlisida o'tirgan, boshida toj bor, atrofida Rum ulug'lari bor edi. U tarjimoniga: «Ulardan, payg'ambar deb da'vo qilayotgan bu kishiga nasabi eng yaqini qaysi biri ekanini so'ra», dedi. Abu Sufyon dedi: Men: «Men nasab jihatdan ularning eng yaqiniman», dedim. U: «Sen bilan uning orasidagi qarindoshlik nima?», dedi. Men: «U amakimning o'g'li», dedim — o'sha kunlari karvonda Abdumanaf o'g'illaridan mendan boshqa hech kim yo'q edi. Qaysar: «Uni yaqinlashtiringlar», dedi va hamrohlarimni mening orqamga, yelkam yoniga turg'izishni buyurdi. So'ng tarjimoniga: «Uning hamrohlariga ayt, men bu kishidan u payg'ambar deb da'vo qilayotgani haqida so'rayman, agar u yolg'on aytsa, uni yolg'onchiga chiqaringlar», dedi. Abu Sufyon dedi: Allahga qasamki, agar o'sha kunlari hamrohlarim mendan yolg'onni rivoyat qilishlaridan uyalmaganimda, u mendan u haqida so'raganida albatta yolg'on aytardim. Lekin men ulardan yolg'onni rivoyat qilishlaridan uyaldim, shu sababli rost gapirdim. So'ng u tarjimoniga: «Unga ayt, bu kishining sizlardagi nasabi qanday?», dedi. Men: «U bizning ichimizda nasabli (zoti ulug')», dedim. U: «Bu so'zni (payg'ambarlik da'vosini) undan oldin sizlardan biror kishi aytganmidi?», dedi. Men: «Yo'q», dedim. U: «U aytgan gapini aytishidan oldin uni yolg'onga ayblar edingizmi?», dedi. Men: «Yo'q», dedim. U: «Uning ota-bobolaridan biron podshoh bo'lganmi?», dedi. Men: «Yo'q», dedim. U: «Odamlarning ashroflari (zodagonlari) unga ergashadimi yoki zaiflarimi?», dedi. Men: «Balki zaiflari», dedim. U: «Ular ko'payadimi yoki kamayadimi?», dedi. Men: «Balki ko'payadilar», dedim. U: «Diniga kirganidan keyin biron kishi (dinidan) g'azablanib qaytadimi (murtad bo'ladimi)?», dedi. Men: «Yo'q», dedim. U: «U ahdiga xiyonat qiladimi?», dedi. Men: «Yo'q, biz hozir undan (sulh) muddatida turibmiz, uning xiyonat qilishidan qo'rqamiz», dedim. Abu Sufyon dedi: O'shanda men uni kamsitadigan biron so'z qo'shishga imkon topolmadim — mendan boshqasi rivoyat qilinishidan qo'rqmaydigan (joyi yo'q edi). U: «Sizlar u bilan jang qildingizmi yoki u sizlar bilan?», dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Uning jangi va sizlarning jangingiz qanday bo'ldi?», dedi. Men: «Galma-gal (navbatma-navbat) bo'lar edi: u bir gal bizni yengar, biz bir gal uni yengar edik», dedim. U: «U sizlarni nimaga buyuradi?», dedi. (Abu Sufyon) dedi: «U bizni yolg'iz Allahga ibodat qilishga, Unga hech narsani sherik qilmaslikka buyuradi; ota-bobolarimiz ibodat qilgan narsalardan qaytaradi; namoz, sadaqa, iffat, ahdga vafo va omonatni ado etishga buyuradi», dedim. U tarjimoniga, men buni unga aytganimda dedi: «Unga ayt: Men sendan uning sizlardagi nasabini so'radim, sen uni nasabli deding — payg'ambarlar shunday, o'z qavmining nasabida yuboriladilar. Men sendan, bu so'zni undan oldin sizlardan biror kishi aytganmi deb so'radim, sen yo'q deding; men o'yladim: agar sizlardan biror kishi bu so'zni undan oldin aytgan bo'lganda, ‹o'zidan oldin aytilgan so'zga ergashayotgan kishi› der edim. Men sendan, u aytgan gapini aytishidan oldin uni yolg'onga ayblar edingizmi deb so'radim, sen yo'q deding; men bildimki, u odamlarga (qarshi) yolg'onni tark etib, Allahga (qarshi) yolg'on aytadigan (kishi) emas. Men sendan, ota-bobolaridan biron podshoh bo'lganmi deb so'radim, sen yo'q deding; agar ota-bobolaridan podshoh bo'lganda, ‹ota-bobolarining mulkini talab qilmoqda› der edim. Men sendan, odamlarning ashroflari unga ergashadimi yoki zaiflarimi deb so'radim, sen zaiflari ergashdi deding — ular payg'ambarlarning izdoshlaridir. Men sendan, ular ko'payadimi yoki kamayadimi deb so'radim, sen ko'payadilar deding — iymon shunaqa, toki u to'liq bo'lguncha. Men sendan, diniga kirganidan keyin biron kishi g'azablanib qaytadimi deb so'radim, sen yo'q deding — iymon shunaqa, uning xushligi qalblarga aralashganda, hech kim undan g'azablanmaydi. Men sendan, u ahdiga xiyonat qiladimi deb so'radim, sen yo'q deding — payg'ambarlar shunaqa, xiyonat qilmaydilar. Men sendan, sizlar u bilan jang qildingizmi va u sizlar bilan deb so'radim, sen ha, qilgan deding, jangingiz galma-gal bo'lar, u bir gal sizlarni yengar, sizlar bir gal uni yengar deding — payg'ambarlar shunaqa, sinaladilar, oqibat ularniki bo'ladi. Men sendan, u sizlarni nimaga buyuradi deb so'radim, sen — Allahga ibodat qilishga va Unga hech narsani sherik qilmaslikka buyuradi, ota-bobolaringiz ibodat qilgan narsalardan qaytaradi, namoz, rostgo'ylik, iffat va ahdga vafoga buyuradi deding. Bu — payg'ambarning sifatidir; men uning chiqishini bilar edim, lekin u sizlardan bo'lishini gumon qilmagandim. Agar aytganing rost bo'lsa, u tez orada mana shu ikki oyog'im (turgan) joyga ham hukmronlik qiladi. Agar uning oldiga yetib bora olishimga umid qilganimda, albatta uni uchratishga qiyinchilikka botardim; agar uning oldida bo'lganimda, albatta uning ikki oyog'ini yuvardim», dedi. Abu Sufyon dedi: So'ng u Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning xatini chaqirtirdi, o'qildi, unda: «Bismillahir Rohmanir Rohiym. Allahning bandasi va Rasuli Muhammaddan, Rum ulug'i Hiraqlga. Hidoyatga ergashganlarga salom bo'lsin. So'ngra: Men seni Islom da'vati bilan chaqiraman; musulmon bo'l, salomat bo'lasan; musulmon bo'l, Allah senga ajringni ikki marta beradi. Agar yuz o'girsang, sening ustingda dehqonlarning (qaramog'ingdagilarning) gunohi bo'ladi. ‹Ey ahli kitob! Bizning va sizlarning oramizdagi bir teng so'zga keling: Allahdan boshqaga ibodat qilmaylik, Unga hech narsani sherik qilmaylik va Allahni qo'yib ba'zimiz ba'zimizni rabblar qilib olmaylik›. Agar yuz o'girsalar: ‹Bizning musulmon ekanimizga guvoh bo'linglar›, denglar», deb yozilgan edi. Abu Sufyon dedi: U o'z so'zini tugatgach, atrofidagi Rum ulug'larining ovozlari ko'tarildi, shovqinlari ko'paydi, nima deyishganini bilmadim. Bizni (olib) chiqishni buyurdilar, biz chiqdik. Hamrohlarim bilan yolg'iz qolganimda ularga: «Ibn Abu Kabshaning (Muhammadning) ishi ulug'aydi; mana, Banul-Asfar (Rum) podshohi undan qo'rqyapti», dedim. Abu Sufyon dedi: Allahga qasamki, men uning ishi g'olib chiqishiga ishongan holda xor (his qilgan) bo'lib qoldim, toki Allah qalbimga Islomni — men istamasam-da — kiritdi.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْد ٍ ـ رضى الله عنه ـ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ يَوْمَ خَيْبَرَ " لأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ رَجُلاً يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ ". فَقَامُوا يَرْجُونَ لِذَلِكَ أَيُّهُمْ يُعْطَى، فَغَدَوْا وَكُلُّهُمْ يَرْجُو أَنْ يُعْطَى فَقَالَ " أَيْنَ عَلِيٌّ ". فَقِيلَ يَشْتَكِي عَيْنَيْهِ، فَأَمَرَ فَدُعِيَ لَهُ، فَبَصَقَ فِي عَيْنَيْهِ، فَبَرَأَ مَكَانَهُ حَتَّى كَأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ بِهِ شَىْءٌ فَقَالَ نُقَاتِلُهُمْ حَتَّى يَكُونُوا مِثْلَنَا. فَقَالَ " عَلَى رِسْلِكَ حَتَّى تَنْزِلَ بِسَاحَتِهِمْ، ثُمَّ ادْعُهُمْ إِلَى الإِسْلاَمِ، وَأَخْبِرْهُمْ بِمَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ، فَوَاللَّهِ لأَنْ يُهْدَى بِكَ رَجُلٌ وَاحِدٌ خَيْرٌ لَكَ مِنْ حُمْرِ النَّعَمِ ".
Abdulloh ibn Maslama Qa'nabiy bizga aytdi, Abdulaziz ibn Abu Hozim bizga aytdi, otasidan, Sahl ibn Sa'd roziyallahu anhudan: U Nabiy sollallahu alayhi vasallamning Xaybar kuni shunday deganini eshitdi: «Albatta, men bayroqni shunday bir kishiga beramanki, Allah uning qo'li bilan (g'alaba) fath qiladi». Shunda ular kim (bayroq) berilishini umid qilib, turdilar. Ertasi kuni hammasi unga berilishini umid qilib (ertalab keldilar). U: «Ali qani?», dedi. «U ko'zlaridan shikoyat qilmoqda (og'rimoqda)», deyildi. U buyurdi, (Ali) chaqirildi, u (Nabiy) uning ko'zlariga tupurdi, shu zahoti tuzaldi, go'yo unda hech narsa bo'lmagandek. (Ali): «Ular biz kabi (musulmon) bo'lguncha jang qilamizmi?», dedi. U: «Sekinlik bilan (bor), toki ularning maydoniga tushib, so'ng ularni Islomga chaqirgin, ularga zimmalariga vojib bo'lgan narsani xabar bergin. Allahga qasamki, sen sababli bir kishining hidoyat topishi sen uchun qizil tuyalardan (eng qimmatli mol) yaxshiroqdir», dedi.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ حُمَيْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا غَزَا قَوْمًا لَمْ يُغِرْ حَتَّى يُصْبِحَ، فَإِنْ سَمِعَ أَذَانًا أَمْسَكَ، وَإِنْ لَمْ يَسْمَعْ أَذَانًا أَغَارَ بَعْدَ مَا يُصْبِحُ، فَنَزَلْنَا خَيْبَرَ لَيْلاً.
Abdulloh ibn Muhammad bizga aytdi, Muoviya ibn Amr bizga aytdi, Abu Is'hoq bizga aytdi, Humayddan, u dedi: Anas roziyallahu anhudan eshitdim, u der edi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bir qavmga g'azot qilsa, tonggacha hujum qilmas edi; agar azon eshitsa, (hujumdan) tiyilar, azon eshitmasa, tong otganidan keyin hujum qilar edi. Biz Xaybarga kechasi (yetib) tushdik.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا غَزَا بِنَا.
Qutayba bizga aytdi, Ismoil ibn Ja'far bizga aytdi, Humayddan, Anasdan: Nabiy sollallahu alayhi vasallam biz bilan g'azot qilganida (shunday qilar edi).
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ إِلَى خَيْبَرَ فَجَاءَهَا لَيْلاً، وَكَانَ إِذَا جَاءَ قَوْمًا بِلَيْلٍ لاَ يُغِيرُ عَلَيْهِمْ حَتَّى يُصْبِحَ، فَلَمَّا أَصْبَحَ، خَرَجَتْ يَهُودُ بِمَسَاحِيهِمْ وَمَكَاتِلِهِمْ، فَلَمَّا رَأَوْهُ قَالُوا مُحَمَّدٌ وَاللَّهِ، مُحَمَّدٌ وَالْخَمِيسُ. فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " اللَّهُ أَكْبَرُ، خَرِبَتْ خَيْبَرُ، إِنَّا إِذَا نَزَلْنَا بِسَاحَةِ قَوْمٍ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ ".
Abdulloh ibn Maslama bizga aytdi, Molikdan, Humayddan, Anas roziyallahu anhudan: Nabiy sollallahu alayhi vasallam Xaybarga chiqdi, unga kechasi yetib keldi. U bir qavmga kechasi kelsa, tong otguncha ularga hujum qilmas edi. Tong otgach, yahudiylar belkurak va savatlari bilan (ishga) chiqdilar. Uni ko'rganlarida: «Muhammad, Allahga qasamki, Muhammad va (uning) qo'shini!», dedilar. Shunda Nabiy sollallahu alayhi vasallam: «Allahu akbar! Xaybar vayron bo'ldi! Albatta, biz bir qavmning maydoniga tushsak, ogohlantirilganlarning tongi naqadar yomon bo'lur», dedi.
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ. فَمَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، فَقَدْ عَصَمَ مِنِّي نَفْسَهُ وَمَالَهُ، إِلاَّ بِحَقِّهِ، وَحِسَابُهُ عَلَى اللَّهِ ". رَوَاهُ عُمَرُ وَابْنُ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
Abul-Yamon bizga aytdi, Shu'ayb bizga xabar berdi, Zuhriydan, Sa'id ibnul-Musayyab bizga aytdi, Abu Hurayra roziyallahu anhu dedi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedi: «Men odamlar ‹Lo ilaha illallah› deguncha ular bilan jang qilishga buyurilganman. Kim ‹Lo ilaha illallah› desa, mendan o'zining jonini va molini saqlab oldi — haqqi (vojib bo'lgan narsa) bundan mustasno; hisobi esa Allah zimmasidadir». Buni Umar va Ibn Umar Nabiy sollallahu alayhi vasallamdan rivoyat qildilar.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبٍ ـ رضى الله عنه ـ وَكَانَ قَائِدَ كَعْبٍ مِنْ بَنِيهِ قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. وَلَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُرِيدُ غَزْوَةً إِلاَّ وَرَّى بِغَيْرِهَا.
Yahyo ibn Bukayr bizga aytdi, Lays bizga aytdi, Uqayldan, Ibn Shihobdan, u dedi: Abdurahmon ibn Abdulloh ibn Ka'b ibn Molik menga xabar berdiki, Abdulloh ibn Ka'b roziyallahu anhu — u Ka'bning farzandlaridan, (ko'r bo'lib qolgan) Ka'bning yetakchisi edi — dedi: Men Ka'b ibn Molikdan, u Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan (Tabuk g'azotida) ortda qolgan paytidagi (voqeani) eshitdim. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam biror g'azotni xohlasa, albatta boshqasini (pesh qilib) yashirar edi.
وَحَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَلَّمَا يُرِيدُ غَزْوَةً يَغْزُوهَا إِلاَّ وَرَّى بِغَيْرِهَا، حَتَّى كَانَتْ غَزْوَةُ تَبُوكَ، فَغَزَاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَرٍّ شَدِيدٍ، وَاسْتَقْبَلَ سَفَرًا بَعِيدًا وَمَفَازًا، وَاسْتَقْبَلَ غَزْوَ عَدُوٍّ كَثِيرٍ، فَجَلَّى لِلْمُسْلِمِينَ أَمْرَهُمْ، لِيَتَأَهَّبُوا أُهْبَةَ عَدُوِّهِمْ، وَأَخْبَرَهُمْ بِوَجْهِهِ الَّذِي يُرِيدُ.
Ahmad ibn Muhammad menga aytdi, Abdulloh bizga xabar berdi, Yunus bizga xabar berdi, Zuhriydan, u dedi: Abdurahmon ibn Abdulloh ibn Ka'b ibn Molik menga xabar berdi, u dedi: Ka'b ibn Molik roziyallahu anhudan eshitdim, u der edi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam biror g'azotni xohlasa, deyarli boshqasini (pesh qilib) yashirar (ovoza qilmas) edi, toki Tabuk g'azoti bo'ldi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam uni qattiq issiqda g'azot qildi, uzoq safar va cho'lga ro'baru bo'ldi, ko'p sonli dushman g'azotiga ro'baru bo'ldi. Shu sababli u musulmonlarga ishlarini ochiq aytdi, toki dushmanlariga (qarshi) tayyorgarlik ko'rsinlar, va ularga o'zi mo'ljallagan yo'nalishni xabar berdi.
وَعَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ كَانَ يَقُولُ لَقَلَّمَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْرُجُ إِذَا خَرَجَ فِي سَفَرٍ إِلاَّ يَوْمَ الْخَمِيسِ.
Yunusdan, Zuhriydan, u dedi: Abdurahmon ibn Ka'b ibn Molik menga xabar berdiki, Ka'b ibn Molik roziyallahu anhu der edi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam safarga chiqsa, deyarli faqat Payshanba kuni chiqar edi.
حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ يَوْمَ الْخَمِيسِ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، وَكَانَ يُحِبُّ أَنْ يَخْرُجَ يَوْمَ الْخَمِيسِ.
Abdulloh ibn Muhammad menga aytdi, Hishom bizga aytdi, Ma'mar bizga xabar berdi, Zuhriydan, Abdurahmon ibn Ka'b ibn Molikdan, otasidan roziyallahu anhu: Nabiy sollallahu alayhi vasallam Tabuk g'azotida Payshanba kuni chiqdi, u Payshanba kuni chiqishni yaxshi ko'rar edi.
حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى بِالْمَدِينَةِ الظُّهْرَ أَرْبَعًا، وَالْعَصْرَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ رَكْعَتَيْنِ، وَسَمِعْتُهُمْ يَصْرُخُونَ بِهِمَا جَمِيعًا.
Sulaymon ibn Harb bizga aytdi, Hammod bizga aytdi, Ayyubdan, Abu Qilobadan, Anas roziyallahu anhudan: Nabiy sollallahu alayhi vasallam Madinada peshinni to'rt rakat, asrni Zul-Hulayfada ikki rakat o'qidi. Men ularning (talbiyani) baland ovozda aytayotganlarini eshitdim — barchasi birga.