حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، زَعَمَ أَنَّ رَجُلاً، مِنَ الأَنْصَارِ يُقَالُ لَهُ سَهْلُ بْنُ أَبِي حَثْمَةَ أَخْبَرَهُ أَنَّ نَفَرًا مِنْ قَوْمِهِ انْطَلَقُوا إِلَى خَيْبَرَ فَتَفَرَّقُوا فِيهَا، وَوَجَدُوا أَحَدَهُمْ قَتِيلاً، وَقَالُوا لِلَّذِي وُجِدَ فِيهِمْ قَتَلْتُمْ صَاحِبَنَا. قَالُوا مَا قَتَلْنَا وَلاَ عَلِمْنَا قَاتِلاً. فَانْطَلَقُوا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ انْطَلَقْنَا إِلَى خَيْبَرَ فَوَجَدْنَا أَحَدَنَا قَتِيلاً. فَقَالَ " الْكُبْرَ الْكُبْرَ ". فَقَالَ لَهُمْ " تَأْتُونَ بِالْبَيِّنَةِ عَلَى مَنْ قَتَلَهُ ". قَالُوا مَا لَنَا بَيِّنَةٌ. قَالَ " فَيَحْلِفُونَ ". قَالُوا لاَ نَرْضَى بِأَيْمَانِ الْيَهُودِ. فَكَرِهَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُبْطِلَ دَمَهُ، فَوَدَاهُ مِائَةً مِنْ إِبِلِ الصَّدَقَةِ.
Саҳл ибн Абу Ҳасма (ривоят қилди): Унинг қавмидан бир неча киши Хайбарга борди, у ерда тарқаб кетди, улардан бирини ўлдирилган топдилар. Улар ўзлари топган (жойдаги)ларга: "Бизнинг шеригимизни сиз ўлдирдингиз" дедилар. Улар: "Биз ўлдирмадик, қотилни ҳам билмаймиз" дедилар. Улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га келдилар ва: "Эй Расулуллаҳ, биз Хайбарга бордик, биримизни ўлдирилган топдик" дедилар. Деди: "Каттангиз (гапирсин), каттангиз (гапирсин)." Уларга: "Уни ким ўлдирганига баййина (далил) келтирасизми?" деди. Улар: "Бизда баййина йўқ" дедилар. Деди: "Ундай бўлса, улар (яҳудийлар) қасам ичсин." Улар: "Яҳудийларнинг қасамига рози эмасмиз" дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг қонини бекор қилишни ёқтирмади, уни садақа туяларидан юзтаси билан дия қилди (қон пули тўлади).
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بِشْرٍ، إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الأَسَدِيُّ حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ أَبِي عُثْمَانَ، حَدَّثَنِي أَبُو رَجَاءٍ، مِنْ آلِ أَبِي قِلاَبَةَ حَدَّثَنِي أَبُو قِلاَبَةَ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، أَبْرَزَ سَرِيرَهُ يَوْمًا لِلنَّاسِ، ثُمَّ أَذِنَ لَهُمْ فَدَخَلُوا فَقَالَ مَا تَقُولُونَ فِي الْقَسَامَةِ قَالَ نَقُولُ الْقَسَامَةُ الْقَوَدُ بِهَا حَقٌّ، وَقَدْ أَقَادَتْ بِهَا الْخُلَفَاءُ. قَالَ لِي مَا تَقُولُ يَا أَبَا قِلاَبَةَ وَنَصَبَنِي لِلنَّاسِ. فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عِنْدَكَ رُءُوسُ الأَجْنَادِ وَأَشْرَافُ الْعَرَبِ، أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ خَمْسِينَ مِنْهُمْ شَهِدُوا عَلَى رَجُلٍ مُحْصَنٍ بِدِمَشْقَ أَنَّهُ قَدْ زَنَى، لَمْ يَرَوْهُ أَكُنْتَ تَرْجُمُهُ قَالَ لاَ. قُلْتُ أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ خَمْسِينَ مِنْهُمْ شَهِدُوا عَلَى رَجُلٍ بِحِمْصَ أَنَّهُ سَرَقَ أَكُنْتَ تَقْطَعُهُ وَلَمْ يَرَوْهُ قَالَ لاَ. قُلْتُ فَوَاللَّهِ مَا قَتَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَطُّ، إِلاَّ فِي إِحْدَى ثَلاَثِ خِصَالٍ رَجُلٌ قَتَلَ بِجَرِيرَةِ نَفْسِهِ فَقُتِلَ، أَوْ رَجُلٌ زَنَى بَعْدَ إِحْصَانٍ، أَوْ رَجُلٌ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَارْتَدَّ عَنِ الإِسْلاَمِ. فَقَالَ الْقَوْمُ أَوَلَيْسَ قَدْ حَدَّثَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَطَعَ فِي السَّرَقِ وَسَمَرَ الأَعْيُنَ، ثُمَّ نَبَذَهُمْ فِي الشَّمْسِ. فَقُلْتُ أَنَا أُحَدِّثُكُمْ حَدِيثَ أَنَسٍ، حَدَّثَنِي أَنَسٌ أَنَّ نَفَرًا مِنْ عُكْلٍ ثَمَانِيَةً قَدِمُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَبَايَعُوهُ عَلَى الإِسْلاَمِ، فَاسْتَوْخَمُوا الأَرْضَ فَسَقِمَتْ أَجْسَامُهُمْ، فَشَكَوْا ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَفَلاَ تَخْرُجُونَ مَعَ رَاعِينَا فِي إِبِلِهِ، فَتُصِيبُونَ مِنْ أَلْبَانِهَا وَأَبْوَالِهَا ". قَالُوا بَلَى، فَخَرَجُوا فَشَرِبُوا مِنْ أَلْبَانِهَا وَأَبْوَالِهَا فَصَحُّوا، فَقَتَلُوا رَاعِيَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَطْرَدُوا النَّعَمَ، فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَرْسَلَ فِي آثَارِهِمْ، فَأُدْرِكُوا فَجِيءَ بِهِمْ، فَأَمَرَ بِهِمْ فَقُطِّعَتْ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ، وَسَمَرَ أَعْيُنَهُمْ، ثُمَّ نَبَذَهُمْ فِي الشَّمْسِ حَتَّى مَاتُوا. قُلْتُ وَأَىُّ شَىْءٍ أَشَدُّ مِمَّا صَنَعَ هَؤُلاَءِ ارْتَدُّوا عَنِ الإِسْلاَمِ وَقَتَلُوا وَسَرَقُوا. فَقَالَ عَنْبَسَةُ بْنُ سَعِيدٍ وَاللَّهِ إِنْ سَمِعْتُ كَالْيَوْمِ قَطُّ. فَقُلْتُ أَتَرُدُّ عَلَىَّ حَدِيثِي يَا عَنْبَسَةُ قَالَ لاَ، وَلَكِنْ جِئْتَ بِالْحَدِيثِ عَلَى وَجْهِهِ، وَاللَّهِ لاَ يَزَالُ هَذَا الْجُنْدُ بِخَيْرٍ مَا عَاشَ هَذَا الشَّيْخُ بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ. قُلْتُ وَقَدْ كَانَ فِي هَذَا سُنَّةٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَلَيْهِ نَفَرٌ مِنَ الأَنْصَارِ فَتَحَدَّثُوا عِنْدَهُ، فَخَرَجَ رَجُلٌ مِنْهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ فَقُتِلَ، فَخَرَجُوا بَعْدَهُ، فَإِذَا هُمْ بِصَاحِبِهِمْ يَتَشَحَّطُ فِي الدَّمِ، فَرَجَعُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ صَاحِبُنَا كَانَ تَحَدَّثَ مَعَنَا، فَخَرَجَ بَيْنَ أَيْدِينَا، فَإِذَا نَحْنُ بِهِ يَتَشَحَّطُ فِي الدَّمِ. فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " بِمَنْ تَظُنُّونَ أَوْ تَرَوْنَ قَتَلَهُ ". قَالُوا نَرَى أَنَّ الْيَهُودَ قَتَلَتْهُ. فَأَرْسَلَ إِلَى الْيَهُودِ فَدَعَاهُمْ. فَقَالَ " آنْتُمْ قَتَلْتُمْ هَذَا ". قَالُوا لاَ. قَالَ " أَتَرْضَوْنَ نَفَلَ خَمْسِينَ مِنَ الْيَهُودِ مَا قَتَلُوهُ ". فَقَالُوا مَا يُبَالُونَ أَنْ يَقْتُلُونَا أَجْمَعِينَ ثُمَّ يَنْتَفِلُونَ. قَالَ " أَفَتَسْتَحِقُّونَ الدِّيَةَ بِأَيْمَانِ خَمْسِينَ مِنْكُمْ ". قَالُوا مَا كُنَّا لِنَحْلِفَ، فَوَدَاهُ مِنْ عِنْدِهِ. قُلْتُ وَقَدْ كَانَتْ هُذَيْلٌ خَلَعُوا خَلِيعًا لَهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَطَرَقَ أَهْلَ بَيْتٍ مِنَ الْيَمَنِ بِالْبَطْحَاءِ فَانْتَبَهَ لَهُ رَجُلٌ مِنْهُمْ فَحَذَفَهُ بِالسَّيْفِ فَقَتَلَهُ، فَجَاءَتْ هُذَيْلٌ فَأَخَذُوا الْيَمَانِيَ فَرَفَعُوهُ إِلَى عُمَرَ بِالْمَوْسِمِ وَقَالُوا قَتَلَ صَاحِبَنَا. فَقَالَ إِنَّهُمْ قَدْ خَلَعُوهُ. فَقَالَ يُقْسِمُ خَمْسُونَ مِنْ هُذَيْلٍ مَا خَلَعُوهُ. قَالَ فَأَقْسَمَ مِنْهُمْ تِسْعَةٌ وَأَرْبَعُونَ رَجُلاً، وَقَدِمَ رَجُلٌ مِنْهُمْ مِنَ الشَّأْمِ فَسَأَلُوهُ أَنْ يُقْسِمَ فَافْتَدَى يَمِينَهُ مِنْهُمْ بِأَلْفِ دِرْهَمٍ، فَأَدْخَلُوا مَكَانَهُ رَجُلاً آخَرَ، فَدَفَعَهُ إِلَى أَخِي الْمَقْتُولِ فَقُرِنَتْ يَدُهُ بِيَدِهِ، قَالُوا فَانْطَلَقَا وَالْخَمْسُونَ الَّذِينَ أَقْسَمُوا حَتَّى إِذَا كَانُوا بِنَخْلَةَ، أَخَذَتْهُمُ السَّمَاءُ فَدَخَلُوا فِي غَارٍ فِي الْجَبَلِ، فَانْهَجَمَ الْغَارُ عَلَى الْخَمْسِينَ الَّذِينَ أَقْسَمُوا فَمَاتُوا جَمِيعًا، وَأَفْلَتَ الْقَرِينَانِ وَاتَّبَعَهُمَا حَجَرٌ فَكَسَرَ رِجْلَ أَخِي الْمَقْتُولِ، فَعَاشَ حَوْلاً ثُمَّ مَاتَ. قُلْتُ وَقَدْ كَانَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مَرْوَانَ أَقَادَ رَجُلاً بِالْقَسَامَةِ ثُمَّ نَدِمَ بَعْدَ مَا صَنَعَ، فَأَمَرَ بِالْخَمْسِينَ الَّذِينَ أَقْسَمُوا فَمُحُوا مِنَ الدِّيوَانِ وَسَيَّرَهُمْ إِلَى الشَّأْمِ.
Абу Қилоба (ривоят қилди): Умар ибн Абдулазиз бир куни одамларга тахтини чиқарди (очиқ мажлис), кейин уларга изн берди, кирдилар. (Умар): "Қасама ҳақида нима дейсиз?" деди. (Биров): "Биз қасама билан қисос қилишни ҳақ деймиз, халифалар ҳам у билан қисос қилган" деди. (Умар) менга: "Сен нима дейсан, эй Абу Қилоба?" деди ва мени одамлар олдига турғазди. Мен: "Эй мўминлар амири, сенда қўшин бошлиқлари ва арабларнинг ашрофлари бор. Айт-чи: агар улардан эллик киши Дамашқда бир муҳсан киши ҳақида — уни кўрмаган ҳолда — зино қилди деб гувоҳлик берса, уни ражм қилармидинг?" дедим. У: "Йўқ" деди. Мен: "Айт-чи: агар улардан эллик киши Ҳимсда бир киши ҳақида — уни кўрмаган ҳолда — ўғрилик қилди деб гувоҳлик берса, уни кесармидинг?" дедим. У: "Йўқ" деди. Мен: "Валлаҳи, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳеч қачон (ҳеч кимни) ўлдирмади, магар уч хислатдан бири билан: ўз жинояти билан (қотиллик қилиб) ўлдирган киши — ўлдирилди; ёки уйлангандан кейин зино қилган киши; ёки Аллаҳ ҳамда Расулига қарши уруш қилиб, Исломдан иртидод қилган киши" дедим. Қавм: "Анас ибн Молик: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўғрилик (учун қўлни) кесди, кўзларни (куйдириб) кўр қилди, кейин уларни қуёшга ташлади» деб айтмаганмиди?" дедилар. Мен: "Мен сизларга Анаснинг ҳадисини айтаман: Анас менга, Уклдан саккиз киши Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га келиб, Ислом учун байъат қилганини айтди. Улар (Мадина) ҳавосидан касал бўлиб, таналари хаста бўлди, буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га шикоят қилдилар. Деди: «Чўпонимиз билан бирга туяларига чиқиб, уларнинг сутидан ва сийдигидан ичмаймисиз?» Улар: «Ҳа» дедилар. Чиқиб, сутидан ва сийдигидан ичди, соғайдилар. Кейин Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг чўпонини ўлдирди ва туяларни ҳайдаб кетди. Бу Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га етди. Изларида (қувғин) юборди, улар тутилди, келтирилди. Уларни буюрди, қўл-оёқлари кесилди, кўзлари (куйдириб) кўр қилинди, кейин қуёшга ташланди, то ўлгунча» (деди). Мен: «Буларнинг қилганидан ортиқ қайси нарса қаттиқроқ? Улар Исломдан иртидод қилди, ўлдирди ва ўғрилик қилди» дедим. Анбаса ибн Саид: «Валлаҳи, мен бугунгидек (сўз) ҳеч эшитмаган эдим» деди. Мен: «Ҳадисимни рад қиляпсанми, эй Анбаса?» дедим. У: «Йўқ, лекин сен ҳадисни ўз юзи (асли) билан келтирдинг. Валлаҳи, бу қўшин — бу шайх (Абу Қилоба) улар орасида яшар экан — яхшиликда бўлаверади» деди. Мен: «Бу ҳақда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бир суннат бор: унга Ансордан бир неча киши кирди, унинг ҳузурида суҳбатлашди. Улардан бир киши улар олдида (олдинга) чиқди ва ўлдирилди. Улар кейин чиқди, бирдан ўз шеригини қонга беланган (ётган) топди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га қайтиб: «Эй Расулуллаҳ, шеригимиз биз билан суҳбатлашаётган эди, олдимизда чиқди, бирдан уни қонга беланган топдик» дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) чиқиб: «Уни ким ўлдирди деб гумон — ёки: деб ўйлайсиз?» деди. Улар: «Бизнинг фикримизча, уни яҳудийлар ўлдирган» дедилар. (Набий) яҳудийларга юбориб, уларни чақирди. «Буни сизлар ўлдирдингизми?» деди. Улар: «Йўқ» дедилар. Деди: «Улардан эллик яҳудий биз уни ўлдирмадик деб қасам ичишига рози бўласизми?» Улар: «Улар бизнинг ҳаммамизни ўлдириб, кейин қасам ичишдан тап тортмайди» дедилар. Деди: «Ундай бўлса, сизларингиз эллик кишининг қасами билан дияга ҳақли бўласизми?» Улар: «Биз қасам ичмаймиз» дедилар. Шунда (Набий) уни ўз (мол)идан дия қилди» дедим. Мен: «Жоҳилиятда Ҳузайл (қабиласи) бир халиа (ҳимоясидан воз кечилган) кишиларини халъ қилган эди. У (халиъ) Ямандан бир оилага Батҳўда (кечаси) бостириб кирди. Улардан бир киши унга сезгир (уйғоқ) бўлиб, уни қилич билан уриб ўлдирди. Ҳузайл келиб, яманликни тутди, уни Умарга, мавсумда олиб борди ва: «У бизнинг шеригимизни ўлдирди» деди. (Яманлик): «Улар уни халъ қилган эдилар (ҳимоясидан воз кечган эдилар)» деди. (Умар): «Ҳузайлдан эллик киши биз уни халъ қилмадик деб қасам ичсин» деди. Улардан қирқ тўққиз киши қасам ичди. Улардан бир киши Шомдан келди, ундан қасам ичишни сўрадилар, у ўз қасамини улардан минг дирҳамга фидя қилди (сотиб олди). Унинг ўрнига бошқа кишини киритдилар. (Умар) уни (яманликни) мақтулнинг биродарига топширди, унинг (яманликнинг) қўли унинг (биродарнинг) қўлига боғланди. Иккови ва қасам ичган эллик киши йўлга чиқди, то Нахла (деган жой)да бўлганларида, уларни ёмғир тутди, улар тоғда бир ғорга кирдилар. Ғор қасам ичган эллик киши устига қулади, улар ҳаммаси ўлди. Икки боғланган (киши) қутулди, уларнинг изидан бир тош келиб мақтулнинг биродарининг оёғини синдирди. У бир йил яшади, кейин ўлди» дедим. Мен: «Абдулмалик ибн Марвон бир кишини қасама билан қисос қилган эди, кейин қилганидан пушаймон бўлди, қасам ичган эллик кишини диван (рўйхат)дан ўчиришни буюрди ва уларни Шомга сургун қилди» дедим.