قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ الْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ، وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَبْدٍ الْقَارِيَّ، أَخْبَرَاهُ أَنَّهُمَا، سَمِعَا عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ سَمِعْتُ هِشَامَ بْنَ حَكِيمٍ، يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَمَعْتُ لِقِرَاءَتِهِ، فَإِذَا هُوَ يَقْرَؤُهَا عَلَى حُرُوفٍ كَثِيرَةٍ لَمْ يُقْرِئْنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَذَلِكَ، فَكِدْتُ أُسَاوِرُهُ فِي الصَّلاَةِ فَانْتَظَرْتُهُ حَتَّى سَلَّمَ، ثُمَّ لَبَّبْتُهُ بِرِدَائِهِ أَوْ بِرِدَائِي فَقُلْتُ مَنْ أَقْرَأَكَ هَذِهِ السُّورَةَ قَالَ أَقْرَأَنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ لَهُ كَذَبْتَ فَوَاللَّهِ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَقْرَأَنِي هَذِهِ السُّورَةَ الَّتِي سَمِعْتُكَ تَقْرَؤُهَا. فَانْطَلَقْتُ أَقُودُهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي سَمِعْتُ هَذَا يَقْرَأُ بِسُورَةِ الْفُرْقَانِ عَلَى حُرُوفٍ لَمْ تُقْرِئْنِيهَا، وَأَنْتَ أَقْرَأْتَنِي سُورَةَ الْفُرْقَانِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَرْسِلْهُ يَا عُمَرُ، اقْرَأْ يَا هِشَامُ ". فَقَرَأَ عَلَيْهِ الْقِرَاءَةَ الَّتِي سَمِعْتُهُ يَقْرَؤُهَا. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " هَكَذَا أُنْزِلَتْ ". ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " اقْرَأْ يَا عُمَرُ ". فَقَرَأْتُ فَقَالَ " هَكَذَا أُنْزِلَتْ ". ثُمَّ قَالَ " إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ ".
Умар ибн Хаттоб (розияллаҳу анҳу) айтди: "Мен Ҳишом ибн Ҳакимни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳаётида Фурқан сурасини ўқиётганини эшитдим, қироатини диққат билан тингладим — бирдан у уни менга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шундай ўқитмаган кўп ҳарфлар (қироатлар) билан ўқир эди. Намозда унга ташланай дедим, лекин уни кутдим, то салом бергунига. Кейин уни ридоси (ёки ридом) билан бўғиб (ушлаб): «Сенга бу сурани ким ўқитди?» дедим. У: «Уни менга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўқитди» деди. Мен унга: «Ёлғон айтдинг, валлаҳи, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга сени ўқиётганини эшитган шу сурани (бошқача) ўқитган» дедим. Уни етаклаб Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га олиб бордим ва: «Эй Расулуллаҳ, мен буни Фурқан сурасини сен менга ўқитмаган ҳарфлар билан ўқиётганини эшитдим, сен менга Фурқан сурасини ўқитгансан» дедим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни қўйиб юбор, эй Умар. Ўқи, эй Ҳишом» деди. У унга мен эшитган қироатни ўқиди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Шундай нозил қилинган» деди. Кейин: «Ўқи, эй Умар» деди. Мен ўқидим. Деди: «Шундай нозил қилинган.» Кейин: «Албатта бу Қуръан етти ҳарф (қироат) устида нозил қилинган, ундан ўзингга осон бўлганини ўқинглар» деди."
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ، ح حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، رضى الله عنه قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} شَقَّ ذَلِكَ عَلَى أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَالُوا أَيُّنَا لَمْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لَيْسَ كَمَا تَظُنُّونَ. إِنَّمَا هُوَ كَمَا قَالَ لُقْمَانُ لاِبْنِهِ {يَا بُنَىَّ لاَ تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ}".
Абдуллаҳ (розияллаҳу анҳу) айтди: Бу оят: «Иймон келтирган ва иймонини зулм билан аралаштирмаганлар...» нозил бўлганда, бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларига оғир ботди ва: "Қайсимиз ўзига зулм қилмаган?" дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "У сиз ўйлаганидек эмас. У фақат Луқмон ўғлига айтган кабидир: «Эй ўғлим, Аллаҳга ширк келтирма, албатта ширк — катта зулмдир» (оят)" деди.
حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي مَحْمُودُ بْنُ الرَّبِيعِ، قَالَ سَمِعْتُ عِتْبَانَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ غَدَا عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَجُلٌ أَيْنَ مَالِكُ بْنُ الدُّخْشُنِ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَّا ذَلِكَ مُنَافِقٌ لاَ يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ. فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " أَلاَ تَقُولُوهُ يَقُولُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ يَبْتَغِي. بِذَلِكَ وَجْهَ اللَّهِ ". قَالَ بَلَى. قَالَ " فَإِنَّهُ لاَ يُوَافَى عَبْدٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِهِ إِلاَّ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ النَّارَ ".
Итбон ибн Молик айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эрталаб ҳузуримга келди. Бир киши: "Молик ибн ад-Духшун қани?" деди. Биздан бир киши: "У мунофиқ, Аллаҳ ва Расулини яхши кўрмайди" деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "Ундай деманглар. У Аллаҳнинг юзини истаб «Ла илаҳа иллаллаҳ» дейди-ку?" деди. У: "Ҳа (лекин...)" деди. Деди: "Албатта ҳеч бир банда қиёмат кунида уни (шаҳодатни) келтирмайди, магар Аллаҳ унга дўзахни ҳаром қилмаса."
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ فُلاَنٍ، قَالَ تَنَازَعَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَحِبَّانُ بْنُ عَطِيَّةَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ لِحِبَّانَ لَقَدْ عَلِمْتُ الَّذِي جَرَّأَ صَاحِبَكَ عَلَى الدِّمَاءِ يَعْنِي عَلِيًّا. قَالَ مَا هُوَ لاَ أَبَا لَكَ قَالَ شَىْءٌ سَمِعْتُهُ يَقُولُهُ. قَالَ مَا هُوَ قَالَ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالزُّبَيْرَ وَأَبَا مَرْثَدٍ وَكُلُّنَا فَارِسٌ قَالَ " انْطَلِقُوا حَتَّى تَأْتُوا رَوْضَةَ حَاجٍ ـ قَالَ أَبُو سَلَمَةَ هَكَذَا قَالَ أَبُو عَوَانَةَ حَاجٍ ـ فَإِنَّ فِيهَا امْرَأَةً مَعَهَا صَحِيفَةٌ مِنْ حَاطِبِ بْنِ أَبِي بَلْتَعَةَ إِلَى الْمُشْرِكِينَ فَأْتُونِي بِهَا ". فَانْطَلَقْنَا عَلَى أَفْرَاسِنَا حَتَّى أَدْرَكْنَاهَا حَيْثُ قَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَسِيرُ عَلَى بَعِيرٍ لَهَا، وَكَانَ كَتَبَ إِلَى أَهْلِ مَكَّةَ بِمَسِيرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَيْهِمْ. فَقُلْنَا أَيْنَ الْكِتَابُ الَّذِي مَعَكِ قَالَتْ مَا مَعِي كِتَابٌ. فَأَنَخْنَا بِهَا بَعِيرَهَا، فَابْتَغَيْنَا فِي رَحْلِهَا فَمَا وَجَدْنَا شَيْئًا. فَقَالَ صَاحِبِي مَا نَرَى مَعَهَا كِتَابًا. قَالَ فَقُلْتُ لَقَدْ عَلِمْنَا مَا كَذَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ حَلَفَ عَلِيٌّ وَالَّذِي يُحْلَفُ بِهِ لَتُخْرِجِنَّ الْكِتَابَ أَوْ لأُجَرِّدَنَّكِ. فَأَهْوَتْ إِلَى حُجْزَتِهَا وَهْىَ مُحْتَجِزَةٌ بِكِسَاءٍ فَأَخْرَجَتِ الصَّحِيفَةَ، فَأَتَوْا بِهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عُمَرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ خَانَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالْمُؤْمِنِينَ. دَعْنِي فَأَضْرِبَ عُنُقَهُ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَا حَاطِبُ مَا حَمَلَكَ عَلَى مَا صَنَعْتَ ". قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَالِي أَنْ لاَ أَكُونَ مُؤْمِنًا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَلَكِنِّي أَرَدْتُ أَنْ يَكُونَ لِي عِنْدَ الْقَوْمِ يَدٌ، يُدْفَعُ بِهَا عَنْ أَهْلِي وَمَالِي، وَلَيْسَ مِنْ أَصْحَابِكَ أَحَدٌ إِلاَّ لَهُ هُنَالِكَ مِنْ قَوْمِهِ مَنْ يَدْفَعُ اللَّهُ بِهِ عَنْ أَهْلِهِ وَمَالِهِ. قَالَ " صَدَقَ، لاَ تَقُولُوا لَهُ إِلاَّ خَيْرًا ". قَالَ فَعَادَ عُمَرُ فَقَالَ يَا رَسُولُ اللَّهِ قَدْ خَانَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالْمُؤْمِنِينَ، دَعْنِي فَلأَضْرِبَ عُنُقَهُ. قَالَ " أَوَلَيْسَ مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ، وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ اللَّهَ اطَّلَعَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ فَقَدْ أَوْجَبْتُ لَكُمُ الْجَنَّةَ ". فَاغْرَوْرَقَتْ عَيْنَاهُ فَقَالَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ.
Абу Абдураҳмон ва Ҳиббон ибн Атия тортишди. Абу Абдураҳмон Ҳиббонга: "Мен сенинг соҳибингни (Алини) қонларга журъатли қилган нарсани биламан" деди. (Ҳиббон): "У нима — сен отасиз қолгир?" деди. (Абу Абдураҳмон): "Мен уни (Алини) айтаётганини эшитган бир нарса" деди. (Ҳиббон): "У нима?" деди. (Абу Абдураҳмон): "Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени, Зубайрни ва Абу Марсадни — ҳаммамиз отлиқ эдик — юборди ва: «Боринг, то Равзату Ҳож (деган жой)га етинг — унда бир аёл бор, ёнида Ҳотиб ибн Абу Балтаъанинг мушрикларга (ёзган) саҳифаси бор, уни менга келтиринглар» деди. Биз отларимизда йўлга чиқдик, то уни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга айтган жойда топдик — ўз туясида кетаётган эди. У Макка аҳлига Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг уларга (қарши) юришини (хабарини) ёзган эди. Биз: «Сенда бўлган хат қани?» дедик. У: «Менда хат йўқ» деди. Туясини чўктирдик, юкида қидирдик, ҳеч нарса топмадик. Шеригим: «Унда хат кўрмаймиз» деди. Мен: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ёлғон айтмаганини биламиз» дедим. Кейин Али: «Ўзи билан қасам ичиладиган Зотга қасам, албатта хатни чиқарасан, ёки сени яланғочлайман» деб қасам ичди. У белига (қўлини) узатди — у бир тўнчага ўралган эди — ва саҳифани чиқарди. Уни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га келтирдилар. Умар: «Эй Расулуллаҳ, у Аллаҳга, Расулига ва мўминларга хиёнат қилди, мени қўй, унинг бўйнини урай» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Ҳотиб, сени қилган ишингга нима ундади?» деди. У: «Эй Расулуллаҳ, менга Аллаҳга ва Расулига мўмин бўлмаслик (қаердан)? Лекин мен ўша қавм ҳузурида менга — оилам ва молимни ҳимоя қиладиган — бир қўли (таъсирим) бўлишини истадим. Сенинг ашобингдан ҳар бирининг у ерда қавмидан оиласи ва молини Аллаҳ (ҳимоя қиладиган) кишиси бор (мен эса ёлғиз Маккада)» деди. Деди: «Рост айтди. Унга фақат яхши (сўз) айтинг.» Умар яна: «Эй Расулуллаҳ, у Аллаҳга, Расулига ва мўминларга хиёнат қилди, мени қўй, бўйнини урай» деди. Деди: «У Бадр аҳлидан эмасми? Сен нимани биласан, балки Аллаҳ Бадр аҳлига боқиб: «Хоҳлаганингизни қилинглар, мен сизларга жаннатни вожиб қилдим» дегандир.» Умарнинг кўзлари ёшга тўлди ва: «Аллаҳ ва Расули билгувчироқ» деди."