حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ نَافِعٍ الْعَبْدِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي مَعْمَرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، { أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ} قَالَ كَانَ نَفَرٌ مِنَ الإِنْسِ يَعْبُدُونَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ فَأَسْلَمَ النَّفَرُ مِنَ الْجِنِّ . وَاسْتَمْسَكَ الإِنْسُ بِعِبَادَتِهِمْ فَنَزَلَتْ { أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ} وَحَدَّثَنِيهِ بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدٌ، - يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ - عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ .
Menga Abu Bakr ibn Nofe' Abdiy rivoyat qildi, bizga Abdurrahmon rivoyat qildi, bizga Sufyon rivoyat qildi, u A'mashdan, u Ibrohimdan, u Abu Ma'mardan, u Abdullohdan ‹Anavi ular duo qilayotgan (ma'budlar)ning o'zlari Robbilariga vasila izlaydilar› (oyati haqida) rivoyat qildi. U (Abdulloh): «Inslardan (odamlardan) bir necha kishi jinlardan bir necha kishiga ibodat qilardi. Shunda jinlardan bo'lgan o'sha kishilar Islomga kirdilar, insllar esa ularga ibodat qilishda davom etdilar. Shunda ‹Anavi ular duo qilayotgan (ma'budlar)ning o'zlari Robbilariga vasila izlaydilar› (oyati) nozil bo'ldi», dedi. Buni menga Bishr ibn Xolid ham rivoyat qildi, bizga Muhammad (ya'ni Ibn Ja'far) xabar berdi, u Shu'badan, u Sulaymondan shu isnod bilan (rivoyat qildi).
وَحَدَّثَنِي حَجَّاجُ بْنُ الشَّاعِرِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنِي أَبِي، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْبَدٍ الزِّمَّانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ، مَسْعُودٍ { أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ} قَالَ نَزَلَتْ فِي نَفَرٍ مِنَ الْعَرَبِ كَانُوا يَعْبُدُونَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ فَأَسْلَمَ الْجِنِّيُّونَ وَالإِنْسُ الَّذِينَ كَانُوا يَعْبُدُونَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ فَنَزَلَتْ { أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ}
Yana menga Hajjoj ibn Sho'ir rivoyat qildi, bizga Abdussamad ibn Abdulvoris rivoyat qildi, menga otam rivoyat qildi, bizga Husayn rivoyat qildi, u Qatodadan, u Abdulloh ibn Ma'bad Zimmoniydan, u Abdulloh ibn Utbadan, u Abdulloh ibn Mas'uddan ‹Anavi ular duo qilayotgan (ma'budlar)ning o'zlari Robbilariga vasila izlaydilar› (oyati haqida rivoyat qildi). U: «Bu arablardan bir necha kishi haqida nozil bo'ldi — ular jinlardan bir necha kishiga ibodat qilardilar. So'ng jinlar Islomga kirdi, ularga ibodat qilayotgan insllar esa (buni) sezmasdilar. Shunda ‹Anavi ular duo qilayotgan (ma'budlar)ning o'zlari Robbilariga vasila izlaydilar› (oyati) nozil bo'ldi», dedi.
حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُطِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ سُورَةُ التَّوْبَةِ قَالَ آلتَّوْبَةِ قَالَ بَلْ هِيَ الْفَاضِحَةُ مَا زَالَتْ تَنْزِلُ وَمِنْهُمْ وَمِنْهُمْ . حَتَّى ظَنُّوا أَنْ لاَ يَبْقَى مِنَّا أَحَدٌ إِلاَّ ذُكِرَ فِيهَا . قَالَ قُلْتُ سُورَةُ الأَنْفَالِ قَالَ تِلْكَ سُورَةُ بَدْرٍ . قَالَ قُلْتُ فَالْحَشْرُ قَالَ نَزَلَتْ فِي بَنِي النَّضِيرِ .
Menga Abdulloh ibn Muti' rivoyat qildi, bizga Hushaym rivoyat qildi, u Abu Bishrdan, u Sa'id ibn Jubayrdan rivoyat qildi, u dedi: Men Ibn Abbosga: «Tavba surasi», dedim. U: «Tavbami?» dedi. (So'ng): «Yo'q, u Foziha (sharmanda qiluvchi) suradir. U ‹va ulardan, va ulardan› deb nozil bo'laverdi, hatto ular bizdan unda zikr qilinmagan biror kishi qolmaydi, deb o'yladilar», dedi. (Sa'id) dedi: Men: «Anfol surasi (qanday)?» dedim. U: «U Badr surasidir», dedi. (Sa'id) dedi: Men: «Hashr (surasi-chi)?» dedim. U: «U Banu Naziyr haqida nozil bo'ldi», dedi.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ أَبِي حَيَّانَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ خَطَبَ عُمَرُ عَلَى مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ أَلاَ وَإِنَّ الْخَمْرَ نَزَلَ تَحْرِيمُهَا يَوْمَ نَزَلَ وَهْىَ مِنْ خَمْسَةِ أَشْيَاءَ مِنَ الْحِنْطَةِ وَالشَّعِيرِ وَالتَّمْرِ وَالزَّبِيبِ وَالْعَسَلِ . وَالْخَمْرُ مَا خَامَرَ الْعَقْلَ وَثَلاَثَةُ أَشْيَاءَ وَدِدْتُ أَيُّهَا النَّاسُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ عَهِدَ إِلَيْنَا فِيهَا الْجَدُّ وَالْكَلاَلَةُ وَأَبْوَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الرِّبَا .
Bizga Abu Bakr ibn Abu Shayba rivoyat qildi, bizga Ali ibn Mushir rivoyat qildi, u Abu Hayyondan, u Sha'biydan, u Ibn Umardan rivoyat qildi, u dedi: Umar Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning minbarida xutba o'qidi, Allahga hamd aytib, Uni ulug'ladi, so'ng dedi: «Ammo ba'd. Ogoh bo'lingki, xamr (mast qiluvchi ichimlik) harom qilinishi nozil bo'lgan kunda nozil bo'lganda, u besh narsadan (tayyorlanardi): bug'doy, arpa, xurmo, mayiz va asaldan. Xamr — aqlni qoplab oluvchi (mast qiluvchi) narsadir. Ey odamlar, men Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bizga bayon qilib ketishini istagan uchta narsa bor: bobo (ning merosi), kalola (ota va farzandsiz vorisiy) va ribo eshiklaridan bir necha eshik (mas'alalari)».
وَحَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ، حَدَّثَنَا أَبُو حَيَّانَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ ابْنِ، عُمَرَ قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، عَلَى مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ أَمَّا بَعْدُ أَيُّهَا النَّاسُ فَإِنَّهُ نَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ وَهْىَ مِنْ خَمْسَةٍ مِنَ الْعِنَبِ وَالتَّمْرِ وَالْعَسَلِ وَالْحِنْطَةِ وَالشَّعِيرِ وَالْخَمْرُ مَا خَامَرَ الْعَقْلَ وَثَلاَثٌ أَيُّهَا النَّاسُ وَدِدْتُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ عَهِدَ إِلَيْنَا فِيهِنَّ عَهْدًا نَنْتَهِي إِلَيْهِ الْجَدُّ وَالْكَلاَلَةُ وَأَبْوَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الرِّبَا .
Yana bizga Abu Kurayb rivoyat qildi, bizga Ibn Idris xabar berdi, bizga Abu Hayyon rivoyat qildi, u Sha'biydan, u Ibn Umardan rivoyat qildi, u dedi: Men Umar ibn Xattobning Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning minbarida shunday deganini eshitdim: «Ammo ba'd, ey odamlar. Albatta xamrning harom qilinishi nozil bo'ldi, u besh narsadan (tayyorlanardi): uzum, xurmo, asal, bug'doy va arpadan. Xamr — aqlni qoplab oluvchi (mast qiluvchi) narsadir. Uchta (narsa bor), ey odamlar, men Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bular borasida bizga, biz amal qiladigan ahd qilib ketishini istardim: bobo (ning merosi), kalola va ribo eshiklaridan bir necha eshik».
وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، كِلاَهُمَا عَنْ أَبِي حَيَّانَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ . بِمِثْلِ حَدِيثِهِمَا غَيْرَ أَنَّ ابْنَ عُلَيَّةَ فِي حَدِيثِهِ الْعِنَبِ . كَمَا قَالَ ابْنُ إِدْرِيسَ وَفِي حَدِيثِ عِيسَى الزَّبِيبِ . كَمَا قَالَ ابْنُ مُسْهِرٍ .
Yana bizga Abu Bakr ibn Abu Shayba rivoyat qildi, bizga Ismoil ibn Ulayya rivoyat qildi. (h) Yana bizga Is'hoq ibn Ibrohim rivoyat qildi, bizga Iso ibn Yunus xabar berdi, ikkalasi Abu Hayyondan, shu isnod bilan, ularning ikkovi hadisiga o'xshash (rivoyat qildilar). Faqat Ibn Ulayya o'z hadisida «uzum» (dedi), Ibn Idris aytganidek; Iso hadisida esa «mayiz» (dedi), Ibn Mushir aytganidek.
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ زُرَارَةَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ أَبِي هَاشِمٍ، عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ، عَنْ قَيْسِ، بْنِ عُبَادٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا ذَرٍّ، يُقْسِمُ قَسَمًا إِنَّ { هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ} إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ بَرَزُوا يَوْمَ بَدْرٍ حَمْزَةُ وَعَلِيٌّ وَعُبَيْدَةُ بْنُ الْحَارِثِ وَعُتْبَةُ وَشَيْبَةُ ابْنَا رَبِيعَةَ وَالْوَلِيدُ بْنُ عُتْبَةَ .
Bizga Amr ibn Zuroro rivoyat qildi, bizga Hushaym Abu Hoshimdan, u Abu Mijlazdan, u Qays ibn Uboddan rivoyat qildi. U dedi: Abu Zar roziyallahu anhu qasam ichib aytayotganini eshitdim: ‹Bu ikkov o'z Robblari haqida tortishgan ikki da'vogardir› (oyati) Badr kunida (jangga) chiqqan kishilar haqida nozil bo'lgan: Hamza, Ali, Ubayda ibnul Horis hamda Utba, Shayba — Robia ikki o'g'li va Validu ibn Utba haqida.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، ح وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، جَمِيعًا عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي هَاشِمٍ، عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ عُبَادٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا ذَرٍّ، يُقْسِمُ لَنَزَلَتْ { هَذَانِ خَصْمَانِ} بِمِثْلِ حَدِيثِ هُشَيْمٍ .
Bizga Abu Bakr ibn Abu Shayba rivoyat qildi, bizga Vakiy rivoyat qildi; (h) menga Muhammad ibnul Musanno ham rivoyat qildi, bizga Abdurrohmon, ikkovi Sufyondan, u Abu Hoshimdan, u Abu Mijlazdan, u Qays ibn Uboddan rivoyat qildi. U dedi: Abu Zar roziyallahu anhu qasam ichib ‹Bu ikkov ikki da'vogardir› (oyati) nozil bo'lganini (aytayotganini eshitdim) — Hushaym hadisining o'xshashi bilan.