كتاب الحج
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ، نُمَيْرٍ قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، أَخْبَرَهُ عَمْرُو بْنُ أَوْسٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهُ أَنْ يُرْدِفَ عَائِشَةَ فَيُعْمِرَهَا مِنَ التَّنْعِيمِ .
Abdurrahmon ibn Abu Bakr (rivoyat qildi)ki: Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) unga — Oishani (ulovga) mingashtirib, unga Tan'imdan umra qildirishni — buyurdi.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ رُمْحٍ، جَمِيعًا عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ، - قَالَ قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا لَيْثٌ، - عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، - رضى الله عنه - أَنَّهُ قَالَ أَقْبَلْنَا مُهِلِّينَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِحَجٍّ مُفْرَدٍ وَأَقْبَلَتْ عَائِشَةُ - رضى الله عنها - بِعُمْرَةٍ حَتَّى إِذَا كُنَّا بِسَرِفَ عَرَكَتْ حَتَّى إِذَا قَدِمْنَا طُفْنَا بِالْكَعْبَةِ وَالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَأَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَحِلَّ مِنَّا مَنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ هَدْىٌ - قَالَ - فَقُلْنَا حِلُّ مَاذَا قَالَ " الْحِلُّ كُلُّهُ " . فَوَاقَعْنَا النِّسَاءَ وَتَطَيَّبْنَا بِالطِّيبِ وَلَبِسْنَا ثِيَابَنَا وَلَيْسَ بَيْنَنَا وَبَيْنَ عَرَفَةَ إِلاَّ أَرْبَعُ لَيَالٍ ثُمَّ أَهْلَلْنَا يَوْمَ التَّرْوِيَةِ ثُمَّ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى عَائِشَةَ - رضى الله عنها - فَوَجَدَهَا تَبْكِي فَقَالَ " مَا شَانُكِ " . قَالَتْ شَانِي أَنِّي قَدْ حِضْتُ وَقَدْ حَلَّ النَّاسُ وَلَمْ أَحْلِلْ وَلَمْ أَطُفْ بِالْبَيْتِ وَالنَّاسُ يَذْهَبُونَ إِلَى الْحَجِّ الآنَ . فَقَالَ " إِنَّ هَذَا أَمْرٌ كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَى بَنَاتِ آدَمَ فَاغْتَسِلِي ثُمَّ أَهِلِّي بِالْحَجِّ " . فَفَعَلَتْ وَوَقَفَتِ الْمَوَاقِفَ حَتَّى إِذَا طَهَرَتْ طَافَتْ بِالْكَعْبَةِ وَالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ثُمَّ قَالَ " قَدْ حَلَلْتِ مِنْ حَجِّكِ وَعُمْرَتِكِ جَمِيعًا " . فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَجِدُ فِي نَفْسِي أَنِّي لَمْ أَطُفْ بِالْبَيْتِ حَتَّى حَجَجْتُ . قَالَ " فَاذْهَبْ بِهَا يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ فَأَعْمِرْهَا مِنَ التَّنْعِيمِ " . وَذَلِكَ لَيْلَةَ الْحَصْبَةِ .
Jobir (roziyallahu anhu) aytdi: Biz Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) bilan yolg'iz haj (ifrad) bilan ehlol qilgan holda keldik; Oisha (roziyallahu anho) esa umra bilan keldi, to Sarifda bo'lganimizda, u hayz ko'rdi. (Makkaga) kelganimizda, biz Ka'bani, Safo va Marvani tavof qildik. Bas Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) bizdan yonida hadya bo'lmaganlarga (ehromdan) chiqishni buyurdi. (Jobir:) Biz: «Nimani chiqish (qaysi taqiqlardan)?» dedik. U: «To'liq chiqish (barchasidan)» dedi. Bas biz ayollarga (yaqinlashdi k), atir surtdik va kiyimlarimizni kiydik; bizning bilan Arafa orasida faqat to'rt kecha bor edi. Keyin biz Tarviya kuni ehlol qildik. Keyin Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) Oisha (roziyallahu anho)ning oldiga kirdi va uni yig'layotgan holda topdi. U: «Senga nima bo'ldi?» dedi. U: «Holim shu — men hayz ko'rdim; odamlar (ehromdan) chiqdi, men esa chiqmadim va Baytni tavof qilmadim; odamlar esa hozir hajga boryapti» dedi. Bas u: «Bu — Allah Odam qizlariga yozgan ish; bas g'usl qil, keyin haj bilan ehlol qil» dedi. Bas u shunday qildi va (barcha) vuquf joylarida turdi, to pok bo'lganida, Ka'bani, Safo va Marvani tavof qildi. Keyin u: «Sen hajingdan ham, umrangdan ham — ikkovidan — chiqding» dedi. U: «Ey Rasulullah, men o'z ko'nglimda — haj qilgunimcha Baytni tavof qilmaganimni — (qiynalib) topyapman» dedi. U: «Ey Abdurrahmon, uni olib bor va unga Tan'imdan umra qildir» dedi — bu Hasba kechasi edi.
وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ ابْنُ حَاتِمٍ حَدَّثَنَا وَقَالَ عَبْدٌ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، - رضى الله عنهما - يَقُولُ دَخَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى عَائِشَةَ - رضى الله عنها - وَهْىَ تَبْكِي . فَذَكَرَ بِمِثْلِ حَدِيثِ اللَّيْثِ إِلَى آخِرِهِ وَلَمْ يَذْكُرْ مَا قَبْلَ هَذَا مِنْ حَدِيثِ اللَّيْثِ .
Jobir ibn Abdulloh (roziyallahu anhumo) aytdi: Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) Oisha (roziyallahu anho)ning oldiga kirdi — u yig'layotgan edi — va (roviy) Lays hadisi misli(ni) oxirigacha zikr qildi va bundan oldingi Lays hadisi(qismi)ni zikr qilmadi.
وَحَدَّثَنِي أَبُو غَسَّانَ الْمِسْمَعِيُّ، حَدَّثَنَا مُعَاذٌ، - يَعْنِي ابْنَ هِشَامٍ - حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ مَطَرٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَائِشَةَ، - رضى الله عنها - فِي حَجَّةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَهَلَّتْ بِعُمْرَةٍ . وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِمَعْنَى حَدِيثِ اللَّيْثِ وَزَادَ فِي الْحَدِيثِ قَالَ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَجُلاً سَهْلاً إِذَا هَوِيَتِ الشَّىْءَ تَابَعَهَا عَلَيْهِ فَأَرْسَلَهَا مَعَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ فَأَهَلَّتْ بِعُمْرَةٍ مِنَ التَّنْعِيمِ . قَالَ مَطَرٌ قَالَ أَبُو الزُّبَيْرِ فَكَانَتْ عَائِشَةُ إِذَا حَجَّتْ صَنَعَتْ كَمَا صَنَعَتْ مَعَ نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم .
Jobir ibn Abdulloh (rivoyat qildi)ki: Oisha (roziyallahu anho) Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ning hajida umra bilan ehlol qildi — va (roviy) hadisni Lays hadisi ma'nosida keltirdi va hadisda (shuni) qo'shdi: U: «Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) yumshoq (xushmuomala) kishi edi; (Oisha) bir narsani istasa, unga (shu haqda) ergashar edi; bas u uni Abdurrahmon ibn Abu Bakr bilan jo'natdi; u Tan'imdan umra bilan ehlol qildi» dedi. Matar: «Abu Zubayr: ‹Bas Oisha haj qilganida, Allahning Nabiysi (sollallahu alayhi vasallam) bilan qilganidek qilar edi› dedi» dedi.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، - رضى الله عنه - ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، - وَاللَّفْظُ لَهُ - أَخْبَرَنَا أَبُو خَيْثَمَةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، - رضى الله عنه - قَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُهِلِّينَ بِالْحَجِّ مَعَنَا النِّسَاءُ وَالْوِلْدَانُ فَلَمَّا قَدِمْنَا مَكَّةَ طُفْنَا بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَقَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ هَدْىٌ فَلْيَحْلِلْ " . قَالَ قُلْنَا أَىُّ الْحِلِّ قَالَ " الْحِلُّ كُلُّهُ " . قَالَ فَأَتَيْنَا النِّسَاءَ وَلَبِسْنَا الثِّيَابَ وَمَسِسْنَا الطِّيبَ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ أَهْلَلْنَا بِالْحَجِّ وَكَفَانَا الطَّوَافُ الأَوَّلُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَأَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَشْتَرِكَ فِي الإِبِلِ وَالْبَقَرِ كُلُّ سَبْعَةٍ مِنَّا فِي بَدَنَةٍ
Jobir (roziyallahu anhu) aytdi: Biz Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) bilan haj bilan ehlol qilgan holda chiqdik; biz bilan ayollar va bolalar (ham bor) edi. Makkaga kelganimizda, biz Baytni, Safo va Marvani tavof qildik. Bas Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) bizga: «Kimning yonida hadya bo'lmasa, (ehromdan) chiqsin» dedi. (Jobir:) Biz: «Qaysi chiqish?» dedik. U: «To'liq chiqish» dedi. (Jobir:) Bas biz ayollarga (yaqinlashdi k), kiyim kiydik va atir surtdik. Tarviya kuni bo'lganida, biz haj bilan ehlol qildik; va bizga Safo va Marva orasidagi birinchi tavof yetdi (kifoya qildi). Bas Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) bizga — tuya va sigirda sherik bo'lishni — har yetti(kishi)miz bir badanada (qurbonlikda) — buyurdi.
وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، - رضى الله عنهما - قَالَ أَمَرَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لَمَّا أَحْلَلْنَا أَنْ نُحْرِمَ إِذَا تَوَجَّهْنَا إِلَى مِنًى . قَالَ فَأَهْلَلْنَا مِنَ الأَبْطَحِ .
Jobir ibn Abdulloh (roziyallahu anhumo) aytdi: Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) bizga — (ehromdan) chiqganimizda — Minaga yuzlanganimizda (yana) ehrom bog'lashni buyurdi. (Jobir:) Bas biz Abtahdan ehlol qildik.
وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ، بْنُ حُمَيْدٍ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ، بْنَ عَبْدِ اللَّهِ - رضى الله عنه - يَقُولُ لَمْ يَطُفِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَلاَ أَصْحَابُهُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ إِلاَّ طَوَافًا وَاحِدًا . زَادَ فِي حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ بَكْرٍ طَوَافَهُ الأَوَّلَ .
Jobir ibn Abdulloh (roziyallahu anhu) aytdi: Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) ham, ashoblari ham Safo va Marva orasini faqat bir marta(gina) tavof qildilar — birinchi tavoflari. Muhammad ibn Bakr hadisida: «uning birinchi tavofi» (deb) qo'shdi.
وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، - رضى الله عنهما - فِي نَاسٍ مَعِي قَالَ أَهْلَلْنَا أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم بِالْحَجِّ خَالِصًا وَحْدَهُ - قَالَ عَطَاءٌ قَالَ جَابِرٌ - فَقَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم صُبْحَ رَابِعَةٍ مَضَتْ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ فَأَمَرَنَا أَنْ نَحِلَّ . قَالَ عَطَاءٌ قَالَ " حِلُّوا وَأَصِيبُوا النِّسَاءَ " . قَالَ عَطَاءٌ وَلَمْ يَعْزِمْ عَلَيْهِمْ وَلَكِنْ أَحَلَّهُنَّ لَهُمْ . فَقُلْنَا لَمَّا لَمْ يَكُنْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ عَرَفَةَ إِلاَّ خَمْسٌ أَمَرَنَا أَنْ نُفْضِيَ إِلَى نِسَائِنَا فَنَأْتِيَ عَرَفَةَ تَقْطُرُ مَذَاكِيرُنَا الْمَنِيَّ . قَالَ يَقُولُ جَابِرٌ بِيَدِهِ - كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى قَوْلِهِ بِيَدِهِ يُحَرِّكُهَا - قَالَ فَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِينَا فَقَالَ " قَدْ عَلِمْتُمْ أَنِّي أَتْقَاكُمْ لِلَّهِ وَأَصْدَقُكُمْ وَأَبَرُّكُمْ وَلَوْلاَ هَدْيِي لَحَلَلْتُ كَمَا تَحِلُّونَ وَلَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقِ الْهَدْىَ فَحِلُّوا " . فَحَلَلْنَا وَسَمِعْنَا وَأَطَعْنَا . قَالَ عَطَاءٌ قَالَ جَابِرٌ فَقَدِمَ عَلِيٌّ مِنْ سِعَايَتِهِ فَقَالَ " بِمَ أَهْلَلْتَ " . قَالَ بِمَا أَهَلَّ بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم . فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " فَأَهْدِ وَامْكُثْ حَرَامًا " . قَالَ وَأَهْدَى لَهُ عَلِيٌّ هَدْيًا فَقَالَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لأَبَدٍ فَقَالَ " لأَبَدٍ " .
Ato aytdi: Men Jobir ibn Abdulloh (roziyallahu anhumo)ni — men bilan birga bo'lgan odamlar (orasida) — aytayotgan holda eshitdim: Biz, Muhammad (sollallahu alayhi vasallam)ning ashoblari, sof, yolg'iz haj bilan ehlol qildik. (Ato: Jobir aytdi:) Bas Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) zulhijjadan to'rt (kun) o'tgan tongda (Makkaga) keldi va bizga (ehromdan) chiqishni buyurdi. (Ato:) U: «Chiqinglar va ayollarga (yaqinlashinglar)» dedi. Ato: U ularga (buni) majburiy qilmadi, balki ularni (ayollarga yaqinlashni) halol qildi. Biz: «Bizning bilan Arafa orasida besh (kun)dan boshqa (vaqt) qolmaganida, u bizga ayollarimizga (yaqin) borishni buyurdi-ya — biz Arafaga — zakarlarimizdan maniy tomib turgan holda — kelar ekanmiz-da?!» dedik. (Ato:) Jobir qo'li bilan (ishora qilib) aytdi — go'yo men uning qo'li bilan aytganini, uni harakatlantirayotganini ko'ryapman. (Ato:) Bas Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) bizning oramizda turdi va: «Sizlar bilasizki, men sizlarning Allahdan eng taqvodoringiz, eng rostgo'yingiz va eng yaxsh180ngiz(man); agar mening hadyam bo'lmaganida, men (ham) — sizlar (ehromdan) chiqganidek — chiqar edim; va agar men o'z ishimdan keyin (o'tib) ko'rganimni oldin (boshida) ko'rgan bo'lsam edi, men hadyani haydamas edim; bas chiqinglar» dedi. Bas biz (ehromdan) chiqdik va eshitdik hamda itoat qildik. (Ato: Jobir aytdi:) Ali o'z (zakot) ishidan (Yamandan) keldi. Bas u (Nabiy): «Nima bilan ehlol qilding?» dedi. U: «Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) ehlol qilgan narsa bilan» dedi. Bas Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) unga: «Unday bo'lsa, hadya qil va harom (ehromli) holda qol» dedi. (Ato:) Ali unga bir hadya keltirdi. Bas Suroqa ibn Molik ibn Ju'shum: «Ey Rasulullah, bu yilimiz uchunmi yoki abadiymi?» dedi. U: «Abadiy» dedi.
حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، - رضى الله عنهما - قَالَ أَهْلَلْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْحَجِّ فَلَمَّا قَدِمْنَا مَكَّةَ أَمَرَنَا أَنْ نَحِلَّ وَنَجْعَلَهَا عُمْرَةً فَكَبُرَ ذَلِكَ عَلَيْنَا وَضَاقَتْ بِهِ صُدُورُنَا فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَمَا نَدْرِي أَشَىْءٌ بَلَغَهُ مِنَ السَّمَاءِ أَمْ شَىْءٌ مِنْ قِبَلِ النَّاسِ فَقَالَ " أَيُّهَا النَّاسُ أَحِلُّوا فَلَوْلاَ الْهَدْىُ الَّذِي مَعِي فَعَلْتُ كَمَا فَعَلْتُمْ " . قَالَ فَأَحْلَلْنَا حَتَّى وَطِئْنَا النِّسَاءَ وَفَعَلْنَا مَا يَفْعَلُ الْحَلاَلُ حَتَّى إِذَا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ وَجَعَلْنَا مَكَّةَ بِظَهْرٍ أَهْلَلْنَا بِالْحَجِّ .
Jobir ibn Abdulloh (roziyallahu anhumo) aytdi: Biz Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) bilan haj bilan ehlol qildik. Makkaga kelganimizda, u bizga (ehromdan) chiqishni va uni umra qilib olishni buyurdi. Bas bu bizga og'ir keldi va ko'kraklarimiz undan toraydi. Bu Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ga yetdi; bas biz bilmadik — bu unga osmondan yetgan narsami yoki odamlar tomonidan(mi) — u: «Ey odamlar, (ehromdan) chiqinglar; agar mening yonimda(gi) hadya bo'lmaganida, men (ham) — sizlar qilganidek — qilar edim» dedi. (Jobir:) Bas biz (ehromdan) chiqdik, to ayollarga yaqinlashdi k va halol kishi qiladigan narsani qildik, to Tarviya kuni bo'lib, Makkani orqamizga (qoldirib), haj bilan ehlol qilgunimizcha.
وَحَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ نَافِعٍ، قَالَ قَدِمْتُ مَكَّةَ مُتَمَتِّعًا بِعُمْرَةٍ قَبْلَ التَّرْوِيَةِ بِأَرْبَعَةِ أَيَّامٍ فَقَالَ النَّاسُ تَصِيرُ حَجَّتُكَ الآنَ مَكِّيَّةً فَدَخَلْتُ عَلَى عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ فَاسْتَفْتَيْتُهُ فَقَالَ عَطَاءٌ حَدَّثَنِي جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ - رضى الله عنهما - أَنَّهُ حَجَّ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَامَ سَاقَ الْهَدْىَ مَعَهُ وَقَدْ أَهَلُّوا بِالْحَجِّ مُفْرَدًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَحِلُّوا مِنْ إِحْرَامِكُمْ فَطُوفُوا بِالْبَيْتِ وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَقَصِّرُوا وَأَقِيمُوا حَلاَلاً حَتَّى إِذَا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ فَأَهِلُّوا بِالْحَجِّ وَاجْعَلُوا الَّتِي قَدِمْتُمْ بِهَا مُتْعَةً " . قَالُوا كَيْفَ نَجْعَلُهَا مُتْعَةً وَقَدْ سَمَّيْنَا الْحَجَّ قَالَ " افْعَلُوا مَا آمُرُكُمْ بِهِ فَإِنِّي لَوْلاَ أَنِّي سُقْتُ الْهَدْىَ لَفَعَلْتُ مِثْلَ الَّذِي أَمَرْتُكُمْ بِهِ وَلَكِنْ لاَ يَحِلُّ مِنِّي حَرَامٌ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْىُ مَحِلَّهُ " . فَفَعَلُوا .
Muso ibn Nofi' aytdi: Men Makkaga — Tarviyadan to'rt kun oldin — umra bilan tamattu' qiluvchi bo'lib keldim. Bas odamlar: «Endi hajing makkalik (haji) bo'lib qoladi» dedi. Bas men Ato ibn Abu Rabohning huzuriga kirdim va undan fatvo so'radim. Ato: «Menga Jobir ibn Abdulloh al-Ansoriy (roziyallahu anhumo) so'zladi: U Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) bilan — u hadyani o'zi bilan haydagan yili — haj qildi; ular yolg'iz haj (ifrad) bilan ehlol qilgan edilar. Bas Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): ‹Ehromingizdan chiqinglar; Baytni, Safo va Marva orasini tavof qilinglar; (soch) qisqartiring va halol holda turinglar; to Tarviya kuni bo'lib, haj bilan ehlol qilinglar; va kelgan (ehrom)ingizni mut'a (tamattu') qilib oling› dedi. Ular: ‹Uni qanay mut'a qilaylik — biz hajni nomlagan (niyat qilgan) bo'lsak?!› dedilar. U: ‹Men buyurgan narsani qilinglar; chunki men hadyani haydamaganimda edi, men ham sizlarga buyurgan narsamdek qilar edim; ammo mendan harom (ehrom) — to hadya o'z joyiga (so'yilishga) yetguncha — chiqmaydi› dedi. Bas ular shunday qildi» dedi.
وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرِ بْنِ رِبْعِيٍّ الْقَيْسِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الْمُغِيرَةُ بْنُ سَلَمَةَ، الْمَخْزُومِيُّ عَنْ أَبِي عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، - رضى الله عنهما - قَالَ قَدِمْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُهِلِّينَ بِالْحَجِّ فَأَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَجْعَلَهَا عُمْرَةً وَنَحِلَّ - قَالَ - وَكَانَ مَعَهُ الْهَدْىُ فَلَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يَجْعَلَهَا عُمْرَةً .
Jobir ibn Abdulloh (roziyallahu anhumo) aytdi: Biz Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) bilan haj bilan ehlol qilgan holda keldik. Bas Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) bizga uni umra qilib olishni va (ehromdan) chiqishni buyurdi. (Jobir:) Uning yonida hadya bor edi, bas u uni umra qilib ola olmadi.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ قَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ قَتَادَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، قَالَ كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَأْمُرُ بِالْمُتْعَةِ وَكَانَ ابْنُ الزُّبَيْرِ يَنْهَى عَنْهَا قَالَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ عَلَى يَدَىَّ دَارَ الْحَدِيثُ تَمَتَّعْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَلَمَّا قَامَ عُمَرُ قَالَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ يُحِلُّ لِرَسُولِهِ مَا شَاءَ بِمَا شَاءَ وَإِنَّ الْقُرْآنَ قَدْ نَزَلَ مَنَازِلَهُ فَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ كَمَا أَمَرَكُمُ اللَّهُ وَأَبِتُّوا نِكَاحَ هَذِهِ النِّسَاءِ فَلَنْ أُوتَى بِرَجُلٍ نَكَحَ امْرَأَةً إِلَى أَجَلٍ إِلاَّ رَجَمْتُهُ بِالْحِجَارَةِ .
Abu Nazra aytdi: Ibn Abbos mut'aga (tamattu'ga) buyurar, Ibn Zubayr esa undan qaytarar edi. (Abu Nazra:) Men buni Jobir ibn Abdullohga aytdim. U: «Hadis mening qo'lim ustida aylandi (men u voqeada ishtirokchi edim): biz Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) bilan tamattu' qildik. Umar (xalifa bo'lib) turganida: ‹Albatta Allah O'z Rasuliga nimani xohlasa, qanay xohlasa, halol qilar edi; va albatta Qur'an o'z joylariga nozil bo'lib bo'ldi; bas haj va umrani Allah sizlarga buyurganidek Allah uchun to'ldiringlar; va bu ayollar(bilan mut'a) nikohini uzib (tark etib) qo'yinglar; bas menga — bir muddatga (vaqtga belgilab) ayolni nikohlagan kishi keltirilsa, men uni albatta toshlar edim› dedi» dedi.
وَحَدَّثَنِيهِ زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، بِهَذَا الإِسْنَادِ وَقَالَ فِي الْحَدِيثِ فَافْصِلُوا حَجَّكُمْ مِنْ عُمْرَتِكُمْ فَإِنَّهُ أَتَمُّ لِحَجِّكُمْ وَأَتَمُّ لِعُمْرَتِكُمْ .
(Bu hadis) Qatoda(dan) shu isnodda (rivoyat qilindi). Hadisda u: «Hajingizni umrangizdan ajrating (alohida qiling); chunki bu — hajingiz uchun to'liqroq va umrangiz uchun to'liqroqdir» dedi.
وَحَدَّثَنَا خَلَفُ بْنُ هِشَامٍ، وَأَبُو الرَّبِيعِ، وَقُتَيْبَةُ، جَمِيعًا عَنْ حَمَّادٍ، - قَالَ خَلَفٌ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، - عَنْ أَيُّوبَ، قَالَ سَمِعْتُ مُجَاهِدًا، يُحَدِّثُ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، - رضى الله عنهما - قَالَ قَدِمْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ نَقُولُ لَبَّيْكَ بِالْحَجِّ . فَأَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَجْعَلَهَا عُمْرَةً .
Jobir ibn Abdulloh (roziyallahu anhumo) aytdi: Biz Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) bilan — ‹Labbayk haj bilan› deb aytayotgan holda — keldik. Bas Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) bizga uni umra qilib olishni buyurdi.
وَحَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، قَالَ أَتَيْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ فَسَأَلْتُهُ عَنْ حَجَّةِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِنَحْوِ حَدِيثِ حَاتِمِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ وَزَادَ فِي الْحَدِيثِ وَكَانَتِ الْعَرَبُ يَدْفَعُ بِهِمْ أَبُو سَيَّارَةَ عَلَى حِمَارٍ عُرْىٍ فَلَمَّا أَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ بِالْمَشْعَرِ الْحَرَامِ . لَمْ تَشُكَّ قُرَيْشٌ أَنَّهُ سَيَقْتَصِرُ عَلَيْهِ وَيَكُونُ مَنْزِلُهُ ثَمَّ فَأَجَازَ وَلَمْ يَعْرِضْ لَهُ حَتَّى أَتَى عَرَفَاتٍ فَنَزَلَ .
Muhammad (ibn Ali) aytdi: Men Jobir ibn Abdullohga keldim va undan Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ning haji haqida so'radim — va (roviy) hadisni Hotam ibn Ismoilning hadisi misli(da) keltirdi va hadisda (shuni) qo'shdi: «Arablar — Abu Sayyora ularni bir yalang'och eshakda (Muzdalifadan) (Arafaga) jo'natar edi. Bas Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) Muzdalifadan Mash'arul-Harom (yonidan) o'tganida, Quraysh — u o'sha yerda(gina) to'xtaydi va manzili o'sha yerda bo'ladi deb — shubha qilmadi; ammo u o'tib ketdi va unga (Mash'arga) e'tibor bermadi, to Arafotga kelib, tushguncha».
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، جَمِيعًا عَنْ حَاتِمٍ، - قَالَ أَبُو بَكْرٍ حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْمَدَنِيُّ، - عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ دَخَلْنَا عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَسَأَلَ عَنِ الْقَوْمِ، حَتَّى انْتَهَى إِلَىَّ فَقُلْتُ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ، . فَأَهْوَى بِيَدِهِ إِلَى رَأْسِي فَنَزَعَ زِرِّي الأَعْلَى ثُمَّ نَزَعَ زِرِّي الأَسْفَلَ ثُمَّ وَضَعَ كَفَّهُ بَيْنَ ثَدْيَىَّ وَأَنَا يَوْمَئِذٍ غُلاَمٌ شَابٌّ فَقَالَ مَرْحَبًا بِكَ يَا ابْنَ أَخِي سَلْ عَمَّا شِئْتَ . فَسَأَلْتُهُ وَهُوَ أَعْمَى وَحَضَرَ وَقْتُ الصَّلاَةِ فَقَامَ فِي نِسَاجَةٍ مُلْتَحِفًا بِهَا كُلَّمَا وَضَعَهَا عَلَى مَنْكِبِهِ رَجَعَ طَرَفَاهَا إِلَيْهِ مِنْ صِغَرِهَا وَرِدَاؤُهُ إِلَى جَنْبِهِ عَلَى الْمِشْجَبِ فَصَلَّى بِنَا فَقُلْتُ أَخْبِرْنِي عَنْ حَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَقَالَ بِيَدِهِ فَعَقَدَ تِسْعًا فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَكَثَ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ ثُمَّ أَذَّنَ فِي النَّاسِ فِي الْعَاشِرَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَاجٌّ فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ كُلُّهُمْ يَلْتَمِسُ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَيَعْمَلَ مِثْلَ عَمَلِهِ فَخَرَجْنَا مَعَهُ حَتَّى أَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَيْفَ أَصْنَعُ قَالَ " اغْتَسِلِي وَاسْتَثْفِرِي بِثَوْبٍ وَأَحْرِمِي " . فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ نَظَرْتُ إِلَى مَدِّ بَصَرِي بَيْنَ يَدَيْهِ مِنْ رَاكِبٍ وَمَاشٍ وَعَنْ يَمِينِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَعَنْ يَسَارِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَمِنْ خَلْفِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَظْهُرِنَا وَعَلَيْهِ يَنْزِلُ الْقُرْآنُ وَهُوَ يَعْرِفُ تَأْوِيلَهُ وَمَا عَمِلَ بِهِ مِنْ شَىْءٍ عَمِلْنَا بِهِ فَأَهَلَّ بِالتَّوْحِيدِ " لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ " . وَأَهَلَّ النَّاسُ بِهَذَا الَّذِي يُهِلُّونَ بِهِ فَلَمْ يَرُدَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَيْهِمْ شَيْئًا مِنْهُ وَلَزِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَلْبِيَتَهُ قَالَ جَابِرٌ - رضى الله عنه - لَسْنَا نَنْوِي إِلاَّ الْحَجَّ لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَرَمَلَ ثَلاَثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ثُمَّ نَفَذَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - فَقَرَأَ { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ فَكَانَ أَبِي يَقُولُ وَلاَ أَعْلَمُهُ ذَكَرَهُ إِلاَّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ} وَ { قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ} ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الرُّكْنِ فَاسْتَلَمَهُ ثُمَّ خَرَجَ مِنَ الْبَابِ إِلَى الصَّفَا فَلَمَّا دَنَا مِنَ الصَّفَا قَرَأَ { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ} " أَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ " . فَبَدَأَ بِالصَّفَا فَرَقِيَ عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى الْبَيْتَ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَوَحَّدَ اللَّهَ وَكَبَّرَهُ وَقَالَ " لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كَلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الأَحْزَابَ وَحْدَهُ " . ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ قَالَ مِثْلَ هَذَا ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ نَزَلَ إِلَى الْمَرْوَةِ حَتَّى إِذَا انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ فِي بَطْنِ الْوَادِي سَعَى حَتَّى إِذَا صَعِدَتَا مَشَى حَتَّى أَتَى الْمَرْوَةَ فَفَعَلَ عَلَى الْمَرْوَةِ كَمَا فَعَلَ عَلَى الصَّفَا حَتَّى إِذَا كَانَ آخِرُ طَوَافِهِ عَلَى الْمَرْوَةِ فَقَالَ " لَوْ أَنِّي اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقِ الْهَدْىَ وَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ لَيْسَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلْيَحِلَّ وَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً " . فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لأَبَدٍ فَشَبَّكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَصَابِعَهُ وَاحِدَةً فِي الأُخْرَى وَقَالَ " دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ - مَرَّتَيْنِ - لاَ بَلْ لأَبَدٍ أَبَدٍ " . وَقَدِمَ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ بِبُدْنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَ فَاطِمَةَ - رضى الله عنها - مِمَّنْ حَلَّ وَلَبِسَتْ ثِيَابًا صَبِيغًا وَاكْتَحَلَتْ فَأَنْكَرَ ذَلِكَ عَلَيْهَا فَقَالَتْ إِنَّ أَبِي أَمَرَنِي بِهَذَا . قَالَ فَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ بِالْعِرَاقِ فَذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُحَرِّشًا عَلَى فَاطِمَةَ لِلَّذِي صَنَعَتْ مُسْتَفْتِيًا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيمَا ذَكَرَتْ عَنْهُ فَأَخْبَرْتُهُ أَنِّي أَنْكَرْتُ ذَلِكَ عَلَيْهَا فَقَالَ " صَدَقَتْ صَدَقَتْ مَاذَا قُلْتَ حِينَ فَرَضْتَ الْحَجَّ " . قَالَ قُلْتُ اللَّهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُكَ . قَالَ " فَإِنَّ مَعِيَ الْهَدْىَ فَلاَ تَحِلُّ " . قَالَ فَكَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْىِ الَّذِي قَدِمَ بِهِ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ وَالَّذِي أَتَى بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِائَةً - قَالَ - فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلاَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ تَوَجَّهُوا إِلَى مِنًى فَأَهَلُّوا بِالْحَجِّ وَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى بِهَا الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالْفَجْرَ ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلاً حَتَّى طَلَعَتِ الشَّمْسُ وَأَمَرَ بِقُبَّةٍ مِنْ شَعَرٍ تُضْرَبُ لَهُ بِنَمِرَةَ فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ تَشُكُّ قُرَيْشٌ إِلاَّ أَنَّهُ وَاقِفٌ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَصْنَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَنَزَلَ بِهَا حَتَّى إِذَا زَاغَتِ الشَّمْسُ أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِلَتْ لَهُ فَأَتَى بَطْنَ الْوَادِي فَخَطَبَ النَّاسَ وَقَالَ " إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ حَرَامٌ عَلَيْكُمْ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَلاَ كُلُّ شَىْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ تَحْتَ قَدَمَىَّ مَوْضُوعٌ وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَإِنَّ أَوَّلَ دَمٍ أَضَعُ مِنْ دِمَائِنَا دَمُ ابْنِ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ كَانَ مُسْتَرْضِعًا فِي بَنِي سَعْدٍ فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُ رِبَانَا رِبَا عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ فَاتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لاَ يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ . فَإِنْ فَعَلْنَ ذَلِكَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَقَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ إِنِ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ كِتَابَ اللَّهِ . وَأَنْتُمْ تُسْأَلُونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ " . قَالُوا نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ . فَقَالَ بِإِصْبَعِهِ السَّبَّابَةِ يَرْفَعُهَا إِلَى السَّمَاءِ وَيَنْكُتُهَا إِلَى النَّاسِ " اللَّهُمَّ اشْهَدِ اللَّهُمَّ اشْهَدْ " . ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ أَذَّنَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَتَى الْمَوْقِفَ فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ الْقَصْوَاءِ إِلَى الصَّخَرَاتِ وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَذَهَبَتِ الصُّفْرَةُ قَلِيلاً حَتَّى غَابَ الْقُرْصُ وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ خَلْفَهُ وَدَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ شَنَقَ لِلْقَصْوَاءِ الزِّمَامَ حَتَّى إِنَّ رَأْسَهَا لَيُصِيبُ مَوْرِكَ رَحْلِهِ وَيَقُولُ بِيَدِهِ الْيُمْنَى " أَيُّهَا النَّاسُ السَّكِينَةَ السَّكِينَةَ " . كُلَّمَا أَتَى حَبْلاً مِنَ الْحِبَالِ أَرْخَى لَهَا قَلِيلاً حَتَّى تَصْعَدَ حَتَّى أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ فَصَلَّى بِهَا الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ وَلَمْ يُسَبِّحْ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ اضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ وَصَلَّى الْفَجْرَ - حِينَ تَبَيَّنَ لَهُ الصُّبْحُ - بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَدَعَاهُ وَكَبَّرَهُ وَهَلَّلَهُ وَوَحَّدَهُ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا فَدَفَعَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَأَرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ عَبَّاسٍ وَكَانَ رَجُلاً حَسَنَ الشَّعْرِ أَبْيَضَ وَسِيمًا فَلَمَّا دَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّتْ بِهِ ظُعُنٌ يَجْرِينَ فَطَفِقَ الْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهِنَّ فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ عَلَى وَجْهِ الْفَضْلِ فَحَوَّلَ الْفَضْلُ وَجْهَهُ إِلَى الشِّقِّ الآخَرِ يَنْظُرُ فَحَوَّلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ مِنَ الشِّقِّ الآخَرِ عَلَى وَجْهِ الْفَضْلِ يَصْرِفُ وَجْهَهُ مِنَ الشِّقِّ الآخَرِ يَنْظُرُ حَتَّى أَتَى بَطْنَ مُحَسِّرٍ فَحَرَّكَ قَلِيلاً ثُمَّ سَلَكَ الطَّرِيقَ الْوُسْطَى الَّتِي تَخْرُجُ عَلَى الْجَمْرَةِ الْكُبْرَى حَتَّى أَتَى الْجَمْرَةَ الَّتِي عِنْدَ الشَّجَرَةِ فَرَمَاهَا بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ مِنْهَا مِثْلِ حَصَى الْخَذْفِ رَمَى مِنْ بَطْنِ الْوَادِي ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَى الْمَنْحَرِ فَنَحَرَ ثَلاَثًا وَسِتِّينَ بِيَدِهِ ثُمَّ أَعْطَى عَلِيًّا فَنَحَرَ مَا غَبَرَ وَأَشْرَكَهُ فِي هَدْيِهِ ثُمَّ أَمَرَ مِنْ كُلِّ بَدَنَةٍ بِبَضْعَةٍ فَجُعِلَتْ فِي قِدْرٍ فَطُبِخَتْ فَأَكَلاَ مِنْ لَحْمِهَا وَشَرِبَا مِنْ مَرَقِهَا ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَفَاضَ إِلَى الْبَيْتِ فَصَلَّى بِمَكَّةَ الظُّهْرَ فَأَتَى بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ يَسْقُونَ عَلَى زَمْزَمَ فَقَالَ " انْزِعُوا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَلَوْلاَ أَنْ يَغْلِبَكُمُ النَّاسُ عَلَى سِقَايَتِكُمْ لَنَزَعْتُ مَعَكُمْ " . فَنَاوَلُوهُ دَلْوًا فَشَرِبَ مِنْهُ .
Muhammad ibn Ali ibn Husayn (otam) aytdi: Biz Jobir ibn Abdullohning huzuriga kirdik; u qavmdan (kimligini) so'radi, to menga yetguncha. Men: «Men Muhammad ibn Ali ibn Husayn(man)» dedim. Bas u qo'lini boshimga (cho'zdi) va yuqori tugmamni yechdi, keyin pastki tugmamni yechdi, keyin kaftini ko'kragim orasiga qo'ydi — men o'sha kun yosh, navqiron bola edim. U: «Marhaba, ey jiyanim; xohlagan narsangni so'ra» dedi. Men undan so'radim — u ko'zi ojiz edi. Namoz vaqti yetdi; bas u — o'rab olgan bir to'qima (mato) ichida — turdi; har gal uni yelkasiga qo'ysa, kichikligidan ikki uchi unga qaytar (tushib ketar) edi; ridosi esa yonida ilgakda edi. Bas u bizga namoz o'qidi. Men: «Menga Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ning haji haqida xabar ber» dedim. Bas u qo'li bilan (ishora qilib) to'qqizni tugdi (sanadi) va: Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) to'qqiz yil turdi, haj qilmadi; keyin o'ninchi (yili) odamlar ichida: ‹Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) haj qiluvchi› deb e'lon qildi. Bas Madinaga ko'p odam keldi — hammasi Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ga iqtido qilishni (ergashishni) va u qilgan amel kabi qilishni istar edi. Biz u bilan chiqdik, to Zul-Hulayfaga kelguncha; bas Asma bint Umays Muhammad ibn Abu Bakrni tug'di va Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ga: ‹Qanay qilay?› deb (odam) yubordi. U: ‹G'usl qil, bir kiyim bilan (qonni) to'sib (bog'lab) ol va ehrom bog'la› dedi. Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) masjidda namoz o'qidi, keyin Qasvo (tuyasi)ga mindi, to uni naqasi Baydoda (tik turib) tenglashganida, men ko'z yetganicha — uning oldida ot-ulovli va piyoda(lar)ni ko'rdim; o'ngida ham shunday, chapida ham shunday, ortida ham shunday; Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) bizning oramizda edi; unga Qur'an nozil bo'lib turar edi, u uning ta'vilini bilar edi; u nima amel qilsa, biz ham unga amel qilar edik. Bas u tavhid bilan ehlol qildi: ‹Labbayk, Allahumma, labbayk; labbayk, La sharika laka, labbayk; innal-hamda van-ni'mata laka val-mulk, La sharika laka›. Odamlar ham o'zlari aytadigan shu (talbiya) bilan ehlol qildilar; Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) ulardan unga hech narsani qaytarmadi (rad etmadi) va Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) o'z talbiyasiga lozim bo'lib turaverdi. Jobir (roziyallahu anhu): Biz faqat hajni(gina) niyat qilar edik, umrani bilmas edik; to u bilan Baytga kelganimizda, u Ruknni (Hajarul-Asvadni) istilom qildi (tutdi); bas (birinchi) uch (aylanishda) raml qildi (yelkani qoqib yurdi) va to'rt (aylanishda) (oddiy) yurdi. Keyin Maqomi Ibrohim (alayhissalom)ga o'tdi va: {Ibrohim maqomidan namozgoh tutinglar} (oyatini) o'qidi. Bas Maqomni o'zi bilan Bayt orasida qildi. Otam: Men uni faqat Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)dan(gina) zikr qilganini bilaman — u ikki rakatda: {Qul huvallahu ahad} va {Qul yo ayyuhal-kafirun}(ni) o'qir edi. Keyin Ruknga qaytdi va uni istilom qildi. Keyin eshikdan Safoga chiqdi; Safoga yaqinlashganida: {Albatta Safo va Marva Allah sha'oirlaridandir} (oyatini) o'qidi (va): ‹Men Allah boshlagan narsa bilan boshlayman› dedi. Bas Safodan boshladi va unga chiqdi, to Baytni ko'rguncha; keyin qiblaga yuzlandi, Allahni yagonalab, takbir aytdi va: ‹La ilaha illallah, vahdahu la sharika lah; lahul-mulk va lahul-hamd, va huva ala kulli shay'in qadir; La ilaha illallah, vahdahu; anjaza va'dah, va nasara abdah, va hazamal-ahzaba vahdah (Yolg'iz Allahdan boshqa iloh yo'q, Unga sherik yo'q; mulk Uniki va hamd Uniki, U har narsaga qodir; yolg'iz Allahdan boshqa iloh yo'q; va'dasini ado etdi, bandasiga nusrat berdi va guruhlarni (ahzobni) yolg'iz O'zi mag'lub qildi)› dedi. Keyin shular orasida duo qildi, shu kabini uch marta aytdi. Keyin Marvaga tushdi, to oyoqlari vodiyning ichida (pastida)ga tushganida, sa'y qildi (yugurdi), to ular (oyoqlari) ko'tarilganida (oddiy) yurdi, to Marvaga kelguncha; bas Marvada — Safoda qilganidek — qildi. To Marvada(gi) oxirgi tavofi (sa'yi) bo'lganida: ‹Agar men o'z ishimdan keyin ko'rganimni oldin ko'rgan bo'lsam edi, hadyani haydamas edim va uni umra qilib olar edim; bas sizlardan kimning yonida hadya bo'lmasa, (ehromdan) chiqsin va uni umra qilib olsin› dedi. Bas Suroqa ibn Molik ibn Ju'shum turdi va: ‹Ey Rasulullah, bu yilimiz uchunmi yoki abadiymi?› dedi. Bas Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) barmoqlarini bir-biriga kiritdi (kirishtirdi) va: ‹Umra hajga kirdi — (ikki marta) — yo'q, balki abadiy-abadiy› dedi. Ali Yamandan Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ning badanalari (qurbonliklari) bilan keldi va Fotima (roziyallahu anho)ni (ehromdan) chiqganlardan (biri) holda topdi — u rangli (bo'yagan) kiyimlar kiygan va surma qo'ygan edi. Bas u buni unga inkor qildi. U: ‹Albatta otam menga shuni buyurdi› dedi. (Ali:) Ali Iroqda: ‹Bas men Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ga — Fotima qilgan ish uchun unga (norozilik bilan) gap qaytarib, u o'zidan zikr qilgan narsada Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)dan fatvo so'rab — bordim; men unga — buni unga inkor qilganimni — xabar berdim. U: Rost aytdi, rost aytdi; hajni farz qilganingda (niyat qilganingda) nima deding? dedi. Men: Allahim, men Rasuling ehlol qilgan narsa bilan ehlol qilaman, dedim. U: Albatta mening yonimda hadya bor; bas (ehromdan) chiqma, dedi› der edi. (Jobir:) Ali Yamandan keltirgan va Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) keltirgan hadyaning jami(soni) yuz(ta) edi. (Jobir:) Odamlarning hammasi (ehromdan) chiqdi va (soch) qisqartirdi — faqat Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) va yonida hadya bo'lganlardan boshqa. Tarviya kuni bo'lganida, ular Minaga yuzlandi va haj bilan ehlol qildi; Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) mindi va u (Minada) peshin, asr, shom, xufton va bomdodni o'qidi; keyin quyosh chiqguncha ozgina turdi (kutdi) va Namirada o'zi uchun jundan bir chodir tikilishni buyurdi. Bas Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) yo'lga tushdi — Quraysh u Mash'arul-Haromda — Quraysh johiliyatda qilganidek — to'xtaydi deb shubha qilmadi; ammo Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) o'tib ketdi, to Arafaga kelguncha; bas o'zi uchun Namirada tikilgan chodirni topdi va unda tushdi. To quyosh og'ganida (zavoldan keyin), Qasvoni (tayyorlashni) buyurdi; bas unga egar urildi (tayyorlandi). Bas vodiyning ichiga (o'rtasiga) keldi va odamlarga xutba qildi hamda: ‹Albatta qonlaringiz va mollaringiz sizlarga — shu oyingizda, shu shahringizda, shu kuningizning hurmati kabi — haromdir. Bilingki, johiliyat ishidan har bir narsa mening oyoqlarim ostida qo'yilgan (bekor qilingan); johiliyat qonlari (qasoslari) qo'yilgan (bekor); va men qonlarimizdan birinchi bo'lib qo'yayotgan (bekor qilayotgan) qon — Ibn Rabia ibn al-Horisning qoni — u Banu Sa'dda emizilayotgan (chaqaloq) edi, uni Huzayl o'ldirgan edi. Johiliyat ribosi (foizi) qo'yilgan (bekor); va men birinchi bo'lib qo'yayotgan ribomiz — Abbos ibn Abdulmuttalibning ribosi — u butunlay qo'yildi (bekor). Bas ayollar haqida Allahdan qo'rqinglar; chunki sizlar ularni Allahning omonati bilan oldingiz va ularning farjlarini Allahning kalimasi bilan o'zingizga halol qildingiz; sizning ular ustingizda(gi haqqingiz) — to'shaklaringizni sizlar yoqtirmaydigan biror kimsaga toptirmasligi(dir); agar shunday qilsalar, ularni — qattiq bo'lmagan (jarohat yetkazmaydigan) bir urish bilan — uringlar; ularning siz ustingizda(gi haqqi) — ma'ruf (yaxshilik) bilan rizqlari va kiyimlari(dir). Men sizlarga — undan keyin adashmaydigan narsangizni — agar unga mahkam yopishsangiz — qoldirdim: Allahning Kitobini. Va sizlardan men haqimda so'raladi; bas siz nima deysiz?› dedi. Ular: ‹Biz guvohlik beramiz — sen (dini) yetkazding, (omonatni) ado etding va nasihat qilding› dedilar. Bas u ko'rsatkich barmog'ini — uni osmonga ko'tarib va uni odamlarga (qaratib) tushirib — : ‹Allahim, guvoh bo'l; Allahim, guvoh bo'l› dedi — uch marta. Keyin azon aytdi, keyin iqomat qildi va peshinni o'qidi, keyin iqomat qildi va asrni o'qidi; ular orasida (boshqa) hech narsa o'qimadi. Keyin Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) mindi, to Mavqif (vuquf joyi)ga kelguncha; bas Qasvo naqasining qornini toshlarga (qarab) qildi, piyodalar yo'lini (yo'l arqonini) oldiga qildi va qiblaga yuzlandi. Bas u — quyosh botib, sarg'ish (shafaq) ozgina ketib, disk (quyosh) g'oyib bo'lguncha — to'xtab turaverdi. Usomani ortiga (mingashtirib) oldi va Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) (yo'lga) tushdi; Qasvoning jilovini shunchalik tortgan ediki, uning boshi egar bo'g'imiga tegar edi; o'ng qo'li bilan (ishora qilib): ‹Ey odamlar, sokinlik (osoyishtalik), sokinlik!› der edi. Har gal qumtepalardan (yoki tog'lardan) biriga kelsa, ko'tarilishi uchun unga ozgina (jilov) bo'shatar edi, to Muzdalifaga kelguncha; bas u (Muzdalifada) shom va xuftonni bir azon va ikki iqomat bilan o'qidi; ular orasida hech narsa (nafl) o'qimadi. Keyin Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) — fajr chiqguncha — yonboshlab yotdi va bomdodni — unga subh (tong) oydinlashganida — bir azon va bir iqomat bilan o'qidi. Keyin Qasvoga mindi, to Mash'arul-Haromga kelguncha; bas qiblaga yuzlandi, unga (Allahga) duo qildi, takbir, tahlil va tavhid aytdi. Bas — yaxshi yorishguncha — to'xtab turdi, keyin quyosh chiqmasdan oldin (yo'lga) tushdi. Fazl ibn Abbosni ortiga (mingashtirib) oldi — u soch(lari) chiroyli, oq, ko'rkam kishi edi. Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) (yo'lga) tushganida, undan ayollar (kajavalari) yurib o'tdi; bas Fazl ularga qaray boshladi. Bas Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) qo'lini Fazlning yuziga qo'ydi; Fazl yuzini boshqa tomonga burdi — qarab (turar edi); Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) qo'lini boshqa tomondan Fazlning yuziga qo'ydi — uning yuzini boshqa tomondan burar edi — u (Fazl) qarab (turar) edi; to Botni Muhassirga kelguncha. Bas (ulovni) ozgina harakatlantirdi, keyin — Jamratul-Kubroga chiqadigan — o'rta yo'lni tutdi, to daraxt yonidagi Jamraga kelguncha. Bas unga yetti tosh (mayda toshcha) bilan — har bir tosh bilan takbir aytib — otdi; (toshlar) chertma tosh kabi (mayda) edi; vodiy ichidan otdi. Keyin Manhar (so'yish joyi)ga qaytdi va o'z qo'li bilan oltmish uch(ta tuya)ni so'ydi; keyin Aliga berdi — u qolganini so'ydi va uni o'z hadyasiga sherik qildi. Keyin har bir badanadan bir bo'lak (go'sht olishni) buyurdi; bas (ular) bir qozonga solindi va pishirildi; ikkovi uning go'shtidan yedi va sho'rvasidan ichdi. Keyin Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) mindi va Baytga (ifoza uchun) qaytdi (tushdi) va Makkada peshinni o'qidi. Keyin Banu Abdulmuttalibning oldiga keldi — ular Zamzam (suvi)dan (hojilarga) suv berar edilar. U: ‹Ey Banu Abdulmuttalib, (suv) torting (chiqaring); agar odamlar sizlarni suv berish (xizmati)da yengib qo'yishidan (qo'rqmaganimda) edi, men ham sizlar bilan birga tortar edim› dedi. Bas ular unga bir chelak (suv) uzatdi; u undan ichdi» dedi.
حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَابِرٍ، فِي حَدِيثِهِ ذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " نَحَرْتُ هَا هُنَا وَمِنًى كُلُّهَا مَنْحَرٌ فَانْحَرُوا فِي رِحَالِكُمْ وَوَقَفْتُ هَا هُنَا وَعَرَفَةُ كُلُّهَا مَوْقِفٌ وَوَقَفْتُ هَا هُنَا وَجَمْعٌ كُلُّهَا مَوْقِفٌ " .
Jobir (roziyallahu anhu) o'z hadisida (rivoyat qildi)ki: Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): «Men shu yerda so'ydim; Minaning hammasi — so'yish joyi; bas o'z manzillaringizda so'yinglar. Men shu yerda (vuquf qilib) turdim; Arafaning hammasi — vuquf joyi. Va men shu yerda turdim; Jam'(Muzdalifa)ning hammasi — vuquf joyi» dedi.
وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ، مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، - رضى الله عنهما - أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا قَدِمَ مَكَّةَ أَتَى الْحَجَرَ فَاسْتَلَمَهُ ثُمَّ مَشَى عَلَى يَمِينِهِ فَرَمَلَ ثَلاَثًا وَمَشَى أَرْبَعًا
Jobir ibn Abdulloh (roziyallahu anhumo) (rivoyat qildi)ki: Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) Makkaga kelganida, Hajar(ul-Asvad)ga keldi va uni istilom qildi (tutdi), keyin uning o'ng tomoniga yurdi va (uch aylanishda) raml qildi va (to'rt aylanishda) (oddiy) yurdi.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، - رضى الله عنها - قَالَتْ كَانَ قُرَيْشٌ وَمَنْ دَانَ دِينَهَا يَقِفُونَ بِالْمُزْدَلِفَةِ وَكَانُوا يُسَمَّوْنَ الْحُمْسَ وَكَانَ سَائِرُ الْعَرَبِ يَقِفُونَ بِعَرَفَةَ فَلَمَّا جَاءَ الإِسْلاَمُ أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَأْتِيَ عَرَفَاتٍ فَيَقِفَ بِهَا ثُمَّ يُفِيضَ مِنْهَا فَذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ { ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ}
Oisha (roziyallahu anho) aytdi: Quraysh va uning diniga tobe' bo'lganlar Muzdalifada turar edilar — ularga ‹Hums› deyilar edi; arablarning qolgani esa Arafada turar edi. Islom kelganida, Allah azza va jalla O'z Nabiysi (sollallahu alayhi vasallam)ga — Arafotga kelib, unda turishni, keyin undan ifoza qilishni (qaytishni) — buyurdi. Bas bu — Allah azza va jallaning {Keyin odamlar ifoza qilgan (qaytgan) joydan ifoza qilinglar} degan so'zidir.
وَحَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَانَتِ الْعَرَبُ تَطُوفُ بِالْبَيْتِ عُرَاةً إِلاَّ الْحُمْسَ وَالْحُمْسُ قُرَيْشٌ وَمَا وَلَدَتْ كَانُوا يَطُوفُونَ عُرَاةً إِلاَّ أَنْ تُعْطِيَهُمُ الْحُمْسُ ثِيَابًا فَيُعْطِي الرِّجَالُ الرِّجَالَ وَالنِّسَاءُ النِّسَاءَ وَكَانَتِ الْحُمْسُ لاَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ وَكَانَ النَّاسُ كُلُّهُمْ يَبْلُغُونَ عَرَفَاتٍ . قَالَ هِشَامٌ فَحَدَّثَنِي أَبِي عَنْ عَائِشَةَ - رضى الله عنها - قَالَتِ الْحُمْسُ هُمُ الَّذِينَ أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِيهِمْ { ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} قَالَتْ كَانَ النَّاسُ يُفِيضُونَ مِنْ عَرَفَاتٍ وَكَانَ الْحُمْسُ يُفِيضُونَ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ يَقُولُونَ لاَ نُفِيضُ إِلاَّ مِنَ الْحَرَمِ فَلَمَّا نَزَلَتْ { أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} رَجَعُوا إِلَى عَرَفَاتٍ .
Urva aytdi: Arablar Baytni yalang'och tavof qilar edilar — Humsdan boshqa; Hums — Quraysh va u tug'gan (avlodi)dir; ular yalang'och tavof qilar edilar — magar Hums ularga kiyimlar bersa (boshqa gap): erkaklar erkaklarga, ayollar ayollarga berar edi. Va Hums Muzdalifadan chiqmas edi; odamlar(ning) hammasi esa Arafotga yetar edi. Hishom: Bas menga otam Oisha (roziyallahu anho)dan so'zladi: U: «Hums — Allah azza va jalla ular haqida {Keyin odamlar ifoza qilgan joydan ifoza qilinglar} (oyatini) nozil qilgan kishilardir» dedi. U: «Odamlar Arafotdan ifoza qilar edi; Hums esa Muzdalifadan ifoza qilar, ‹Biz faqat haramdan(gina) ifoza qilamiz› der edi. {Odamlar ifoza qilgan joydan ifoza qilinglar} (oyati) nozil bo'lganida, ular Arafotga qaytdi» dedi.