وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ رُمْحٍ، عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ، بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، قَالَ سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ، ح وَحَدَّثَنِي أَبُو الرَّبِيعِ، وَأَبُو كَامِلٍ قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، وَهُوَ ابْنُ زَيْدٍ ح وَحَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - يَعْنِي ابْنَ عُلَيَّةَ - كِلاَهُمَا عَنْ أَيُّوبَ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ أُمَيَّةَ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، ح وَحَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ سَعِيدٍ الأَيْلِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أُسَامَةُ، - يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ - كُلُّ هَؤُلاَءِ عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا الْحَدِيثِ وَلَيْسَ فِي حَدِيثِهِمْ " وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ فَقَدْ عَتَقَ مِنْهُ مَا عَتَقَ " . إِلاَّ فِي حَدِيثِ أَيُّوبَ وَيَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ فَإِنَّهُمَا ذَكَرَا هَذَا الْحَرْفَ فِي الْحَدِيثِ وَقَالاَ لاَ نَدْرِي أَهُوَ شَىْءٌ فِي الْحَدِيثِ أَوْ قَالَهُ نَافِعٌ مِنْ قِبَلِهِ وَلَيْسَ فِي رِوَايَةِ أَحَدٍ مِنْهُمْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . إِلاَّ فِي حَدِيثِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ .
Bizga Qutayba ibn Sa'iyd va Muhammad ibn Rumh, Lays ibn Sa'ddan rivoyat qildilar; (h) bizga Muhammad ibn Musanno ham rivoyat qildi, bizga Abdulvahhob rivoyat qildi, u: «Men Yahyo ibn Sa'iydni eshitdim», dedi; (h) menga Abur-Rabi' va Abu Komil ham rivoyat qildilar, ular: «Bizga Hammod, ya'ni ibn Zayd rivoyat qildi», dedilar; (h) menga Zuhayr ibn Harb ham rivoyat qildi, bizga Ismoil, ya'ni ibn Ulayya rivoyat qildi — ikkalasi Ayyubdan; (h) bizga Ishoq ibn Mansur ham rivoyat qildi, bizga Abdurrazzoq ibn Jurayjdan xabar berdi, menga Ismoil ibn Umayya xabar berdi; (h) bizga Muhammad ibn Rofi' ham rivoyat qildi, bizga ibn Abu Fudayk ibn Abu Zi'bdan rivoyat qildi; (h) bizga Horun ibn Sa'iyd al-Ayliy ham rivoyat qildi, bizga ibn Vahb xabar berdi, u: «Menga Usoma, ya'ni ibn Zayd xabar berdi», dedi — bularning hammasi Nofi'dan, u ibn Umardan, u Nabiy sollallahu alayhi vasallamdan shu hadisni rivoyat qildilar. Ularning hadisida «Agar uning moli bo'lmasa, undan ozod bo'lgani ozod bo'ladi» degan so'z yo'q, faqat Ayyub va Yahyo ibn Sa'iydning hadisida bor — ular shu jumlani hadisda zikr qildilar va: «Bilmaymiz, bu hadisdagi narsami yoki Nofi' o'zidan aytdimi», dedilar. Ulardan birortasining rivoyatida «Men Rasulullah sollallahu alayhi vasallamni eshitdim» degan iborasi yo'q, faqat Lays ibn Sa'dning hadisida bor.
وَحَدَّثَنَا عَمْرٌو النَّاقِدُ، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ، كِلاَهُمَا عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ أَعْتَقَ عَبْدًا بَيْنَهُ وَبَيْنَ آخَرَ قُوِّمَ عَلَيْهِ فِي مَالِهِ قِيمَةَ عَدْلٍ لاَ وَكْسَ وَلاَ شَطَطَ ثُمَّ عَتَقَ عَلَيْهِ فِي مَالِهِ إِنْ كَانَ مُوسِرًا " .
Bizga Amr an-Noqid va ibn Abu Umar ham rivoyat qildilar — ikkalasi ibn Uyaynadan. Ibn Abu Umar: «Bizga Sufyon ibn Uyayna Amrdan, u Solim ibn Abdullohdan, u otasidan rivoyat qildiki, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: ‹Kim o'zi bilan boshqa kishi o'rtasida sherik bo'lgan qulni ozod qilsa, u o'z molida adolatli baho bilan — kam ham, ortiqcha ham emas — baholanadi, so'ng agar boy bo'lsa, qul uning molidan ozod bo'ladi›, dedi», dedi.
وَحَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ أَعْتَقَ شِرْكًا لَهُ فِي عَبْدٍ عَتَقَ مَا بَقِيَ فِي مَالِهِ إِذَا كَانَ لَهُ مَالٌ يَبْلُغُ ثَمَنَ الْعَبْدِ " .
Bizga Abd ibn Humayd rivoyat qildi, bizga Abdurrazzoq rivoyat qildi, bizga Ma'mar Zuhriydan, u Solimdan, u ibn Umardan xabar berdiki, Nabiy sollallahu alayhi vasallam: «Kim bir qulda o'ziga tegishli ulushini ozod qilsa, agar uning shu qul bahosiga yetadigan moli bo'lsa, qolgani uning molidan ozod bo'ladi», dedi.
وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ الْمُثَنَّى - قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي، هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي الْمَمْلُوكِ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ فَيُعْتِقُ أَحَدُهُمَا قَالَ " يَضْمَنُ " .
Bizga Muhammad ibn Musanno va Muhammad ibn Bashshor — lafz ibn Musannoga tegishli — rivoyat qildilar, ular: «Bizga Muhammad ibn Ja'far rivoyat qildi, bizga Shu'ba Qatodadan, u Nazr ibn Anasdan, u Bashir ibn Nahiykdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy sollallahu alayhi vasallamdan rivoyat qildi», dedilar. U ikki kishi o'rtasidagi qul haqida — ulardan biri o'z ulushini ozod qilsa — degan o'rinda: «U (qolganini) to'laydi», dedi.
وَحَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، بِهَذَا الإِسْنَادِ قَالَ " مَنْ أَعْتَقَ شَقِيصًا مِنْ مَمْلُوكٍ فَهُوَ حُرٌّ مِنْ مَالِهِ " .
Bizga Ubaydulloh ibn Mu'oz rivoyat qildi, bizga otam rivoyat qildi, bizga Shu'ba shu isnod bilan rivoyat qildi, u: «Kim bir quldan bir bo'lakni ozod qilsa, u o'z molidan ozod bo'ladi», dedi.
وَحَدَّثَنِي عَمْرٌو النَّاقِدُ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ ابْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ أَعْتَقَ شَقِيصًا لَهُ فِي عَبْدٍ فَخَلاَصُهُ فِي مَالِهِ إِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ اسْتُسْعِيَ الْعَبْدُ غَيْرَ مَشْقُوقٍ عَلَيْهِ " .
Menga Amr an-Noqid rivoyat qildi, bizga Ismoil ibn Ibrohiym ibn Abu Aruubadan, u Qatodadan, u Nazr ibn Anasdan, u Bashir ibn Nahiykdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy sollallahu alayhi vasallamdan rivoyat qildi, u: «Kim bir qulda o'ziga tegishli bir bo'lakni ozod qilsa, uni (to'la) ozod qilish, agar moli bo'lsa, uning molidan bo'ladi. Agar moli bo'lmasa, qul unga mashaqqat qildirilmagan holda (qolgan qiymatni) ishlab to'lashga buyuriladi», dedi.
وَحَدَّثَنَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَعَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، قَالاَ أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، جَمِيعًا عَنِ ابْنِ أَبِي، عَرُوبَةَ بِهَذَا الإِسْنَادِ . وَفِي حَدِيثِ عِيسَى " ثُمَّ يُسْتَسْعَى فِي نَصِيبِ الَّذِي لَمْ يُعْتِقْ غَيْرَ مَشْقُوقٍ عَلَيْهِ " .
Buni bizga Abu Bakr ibn Abu Shayba ham rivoyat qildi, bizga Ali ibn Mushir va Muhammad ibn Bishr rivoyat qildilar; (h) bizga Ishoq ibn Ibrohiym va Ali ibn Xashram ham rivoyat qildilar, ular: «Bizga Iso ibn Yunus xabar berdi», dedilar — barchasi ibn Abu Aruubadan shu isnod bilan. Iso hadisida: «So'ng u ozod qilmagan kishining ulushida mashaqqat qildirilmagan holda (qiymatni) ishlab to'lashga buyuriladi», (deyilgan).
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ قَالُوا حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - وَهُوَ ابْنُ عُلَيَّةَ - عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي الْمُهَلَّبِ، عَنْ عِمْرَانَ، بْنِ حُصَيْنٍ . أَنَّ رَجُلاً، أَعْتَقَ سِتَّةَ مَمْلُوكِينَ لَهُ عِنْدَ مَوْتِهِ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ غَيْرُهُمْ فَدَعَا بِهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَزَّأَهُمْ أَثْلاَثًا ثُمَّ أَقْرَعَ بَيْنَهُمْ فَأَعْتَقَ اثْنَيْنِ وَأَرَقَّ أَرْبَعَةً وَقَالَ لَهُ قَوْلاً شَدِيدًا .
Bizga Ali ibn Hujr as-Sa'diy, Abu Bakr ibn Abu Shayba va Zuhayr ibn Harb rivoyat qildilar, ular: «Bizga Ismoil, ya'ni ibn Ulayya Ayyubdan, u Abu Qilobadan, u Abul-Muhallabdan, u Imron ibn Husayndan rivoyat qildiki, bir kishi o'lim oldida o'ziga tegishli oltita qulni ozod qildi, ulardan boshqa uning moli yo'q edi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam ularni chaqirib, uchga bo'ldi, so'ng ular o'rtasida qur'a tashladi va ikkitasini ozod qildi, to'rttasini qul holida qoldirdi va u kishi haqida og'ir so'z aytdi», dedilar.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَابْنُ أَبِي، عُمَرَ عَنِ الثَّقَفِيِّ، كِلاَهُمَا عَنْ أَيُّوبَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ . أَمَّا حَمَّادٌ فَحَدِيثُهُ كَرِوَايَةِ ابْنِ عُلَيَّةَ وَأَمَّا الثَّقَفِيُّ فَفِي حَدِيثِهِ أَنَّ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ أَوْصَى عِنْدَ مَوْتِهِ فَأَعْتَقَ سِتَّةَ مَمْلُوكِينَ .
Bizga Qutayba ibn Sa'iyd rivoyat qildi, bizga Hammod rivoyat qildi; (h) bizga Ishoq ibn Ibrohiym va ibn Abu Umar ham Saqafiydan rivoyat qildilar — ikkalasi Ayyubdan shu isnod bilan. Hammodning hadisi ibn Ulayyaning rivoyatidek, Saqafiyning hadisida esa: «Ansorlardan bir kishi o'lim oldida vasiyat qilib, oltita qulni ozod qildi», (deyilgan).
وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِنْهَالٍ الضَّرِيرُ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ، قَالاَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِ حَدِيثِ ابْنِ عُلَيَّةَ وَحَمَّادٍ .
Bizga Muhammad ibn Minhol az-Zariyr va Ahmad ibn Abda rivoyat qildilar, ular: «Bizga Yazid ibn Zuray' rivoyat qildi, bizga Hishom ibn Hassoon Muhammad ibn Siyriyndan, u Imron ibn Husayndan, u Nabiy sollallahu alayhi vasallamdan ibn Ulayya va Hammodning hadisi misli rivoyat qildi», dedilar.
حَدَّثَنَا أَبُو الرَّبِيعِ، سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْعَتَكِيُّ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، - يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ - عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَجُلاً، مِنَ الأَنْصَارِ أَعْتَقَ غُلاَمًا لَهُ عَنْ دُبُرٍ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ غَيْرُهُ فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " مَنْ يَشْتَرِيهِ مِنِّي " . فَاشْتَرَاهُ نُعَيْمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بِثَمَانِمِائَةِ دِرْهَمٍ فَدَفَعَهَا إِلَيْهِ . قَالَ عَمْرٌو سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ يَقُولُ عَبْدًا قِبْطِيًّا مَاتَ عَامَ أَوَّلَ .
Bizga Abur-Rabi' Sulaymon ibn Dovud al-Ataki rivoyat qildi, bizga Hammod, ya'ni ibn Zayd Amr ibn Diynordan, u Jobir ibn Abdullohdan rivoyat qildiki, ansorlardan bir kishi o'ziga tegishli bir g'ulomni dubr (o'limidan keyin ozod bo'lish) sharti bilan ozod qildi, undan boshqa uning moli yo'q edi. Bu Nabiy sollallahu alayhi vasallamga yetdi, shunda u: «Uni mendan kim sotib oladi?», dedi. Uni Nu'aym ibn Abdulloh sakkiz yuz dirhamga sotib oldi va pulni unga berdi. Amr: «Men Jobir ibn Abdullohni: ‹U misrlik qul edi, o'tgan yili vafot etdi›, deganini eshitdim», dedi.
وَحَدَّثَنَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، قَالَ سَمِعَ عَمْرٌو، جَابِرًا يَقُولُ دَبَّرَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ غُلاَمًا لَهُ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ غَيْرُهُ فَبَاعَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ جَابِرٌ فَاشْتَرَاهُ ابْنُ النَّحَّامِ عَبْدًا قِبْطِيًّا مَاتَ عَامَ أَوَّلَ فِي إِمَارَةِ ابْنِ الزُّبَيْرِ .
Buni bizga Abu Bakr ibn Abu Shayba va Ishoq ibn Ibrohiym ham ibn Uyaynadan rivoyat qildilar. Abu Bakr: «Bizga Sufyon ibn Uyayna rivoyat qildi», dedi, u: «Amr Jobirning: ‹Ansorlardan bir kishi o'ziga tegishli bir g'ulomni dubr sharti bilan ozod qildi, undan boshqa uning moli yo'q edi, shunda Rasulullah sollallahu alayhi vasallam uni sotdi›, deganini eshitdi», dedi. Jobir: «Uni ibn Nahhom — misrlik qulni — sotib oldi, u ibn Zubayrning amirligi davrida o'tgan yili vafot etdi», dedi.