حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، وَعَبْدُ بْنُ، حُمَيْدٍ - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ رَافِعٍ - قَالَ ابْنُ رَافِعٍ وَابْنُ أَبِي عُمَرَ حَدَّثَنَا وَقَالَ الآخَرَانِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ، أَخْبَرَهُ مِنْ، فِيهِ إِلَى فِيهِ قَالَ انْطَلَقْتُ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنِي وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَبَيْنَا أَنَا بِالشَّأْمِ إِذْ جِيءَ بِكِتَابٍ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى هِرَقْلَ يَعْنِي عَظِيمَ الرُّومِ - قَالَ - وَكَانَ دِحْيَةُ الْكَلْبِيُّ جَاءَ بِهِ فَدَفَعَهُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى فَدَفَعَهُ عَظِيمُ بُصْرَى إِلَى هِرَقْلَ فَقَالَ هِرَقْلُ هَلْ هَا هُنَا أَحَدٌ مِنْ قَوْمِ هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ قَالُوا نَعَمْ - قَالَ - فَدُعِيتُ فِي نَفَرٍ مِنْ قُرَيْشٍ فَدَخَلْنَا عَلَى هِرَقْلَ فَأَجْلَسَنَا بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ أَيُّكُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا مِنْ هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا . فَأَجْلَسُونِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَجْلَسُوا أَصْحَابِي خَلْفِي ثُمَّ دَعَا بِتَرْجُمَانِهِ فَقَالَ لَهُ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنِ الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ . قَالَ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَايْمُ اللَّهِ لَوْلاَ مَخَافَةَ أَنْ يُؤْثَرَ عَلَىَّ الْكَذِبُ لَكَذَبْتُ . ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ سَلْهُ كَيْفَ حَسَبُهُ فِيكُمْ قَالَ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو حَسَبٍ قَالَ فَهَلْ كَانَ مِن�� آبَائِهِ مَلِكٌ قُلْتُ لاَ . قَالَ فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لاَ . قَالَ وَمَنْ يَتَّبِعُهُ أَشْرَافُ النَّاسِ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ قُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ . قَالَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ قَالَ قُلْتُ لاَ بَلْ يَزِيدُونَ . قَالَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَنْ دِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ سَخْطَةً لَهُ قَالَ قُلْتُ لاَ . قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ قُلْتُ نَعَمْ . قَالَ فَكَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ قَالَ قُلْتُ تَكُونُ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ سِجَالاً يُصِيبُ مِنَّا وَنُصِيبُ مِنْهُ . قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لاَ . وَنَحْنُ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ لاَ نَدْرِي مَا هُوَ صَانِعٌ فِيهَا . قَالَ فَوَاللَّهِ مَا أَمْكَنَنِي مِنْ كَلِمَةٍ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا غَيْرَ هَذِهِ . قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ قَبْلَهُ قَالَ قُلْتُ لاَ . قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُ إِنِّي سَأَلْتُكَ عَنْ حَسَبِهِ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو حَسَبٍ وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي أَحْسَابِ قَوْمِهَا . وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ فِي آبَائِهِ مَلِكٌ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ . فَقُلْتُ لَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ قُلْتُ رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ آبَائِهِ . وَسَأَلْتُكَ عَنْ أَتْبَاعِهِ أَضُعَفَاؤُهُمْ أَمْ أَشْرَافُهُمْ فَقُلْتَ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ . وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ . فَقَدْ عَرَفْتُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَدَعَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ ثُمَّ يَذْهَبَ فَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ . وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَنْ دِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَهُ سَخْطَةً لَهُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ . وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ إِذَا خَالَطَ بَشَاشَةَ الْقُلُوبِ . وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ فَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ . وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَاتَلْتُمُوهُ فَزَعَمْتَ أَنَّكُمْ قَدْ قَاتَلْتُمُوهُ فَتَكُونُ الْحَرْبُ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ سِجَالاً يَنَالُ مِنْكُمْ وَتَنَالُونَ مِنْهُ . وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى ثُمَّ تَكُونُ لَهُمُ الْعَاقِبَةُ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ لاَ يَغْدِرُ . وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لاَ تَغْدِرُ . وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ قَبْلَهُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ . فَقُلْتُ لَوْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ قَبْلَهُ قُلْتُ رَجُلٌ ائْتَمَّ بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ . قَالَ ثُمَّ قَالَ بِمَ يَأْمُرُ كُمْ قُلْتُ يَأْمُرُنَا بِالصَّلاَةِ وَالزَّكَاةِ وَالصِّلَةِ وَالْعَفَافِ قَالَ إِنْ يَكُنْ مَا تَقُولُ فِيهِ حَقًّا فَإِنَّهُ نَبِيٌّ وَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ وَلَمْ أَكُنْ أَظُنُّهُ مِنْكُمْ وَلَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنِّي أَخْلُصُ إِلَيْهِ لأَحْبَبْتُ لِقَاءَهُ وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمَيْهِ وَلَيَبْلُغَنَّ مُلْكُهُ مَا تَحْتَ قَدَمَىَّ . قَالَ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَرَأَهُ فَإِذَا فِيهِ " بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ سَلاَمٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الإِسْلاَمِ أَسْلِمْ تَسْلَمْ وَأَسْلِمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ وَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الأَرِيسِيِّينَ وَ { يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لاَ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلاَ نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلاَ يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ} فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ ارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ عِنْدَهُ وَكَثُرَ اللَّغْطُ وَأَمَرَ بِنَا فَأُخْرِجْنَا . قَالَ فَقُلْتُ لأَصْحَابِي حِينَ خَرَجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ إِنَّهُ لَيَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الأَصْفَرِ - قَالَ - فَمَا زِلْتُ مُوقِنًا بِأَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَىَّ الإِسْلاَمَ .
Бизга Ишоқ ибн Иброҳим ал-Ҳанзалий, ибн Абу Умар, Муҳаммад ибн Рофиъ ва Абд ибн Ҳумайд — матн ибн Рофиъники — ривоят қилдилар. Ибн Рофиъ ва ибн Абу Умар: «ҳаддасана» дедилар, қолган иккови: «ахбарана» дедилар: бизга Абдур Раззоқ хабар берди, бизга Маъмар Зуҳрийдан, у Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳ ибн Утбадан, у ибн Аббосдан хабар бердики, Абу Суфён унга оғиздан оғизга сўзлаб берди. У деди: «Мен билан Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ўртасидаги муддат ичида (савдо билан Шомга) жўнадим. Шомда турганимда, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан Ҳирақлга — яъни Рум улуғига — бир мактуб келтирилди. Уни Диҳя ал-Калбий келтириб, Бусро улуғига топширган, Бусро улуғи эса уни Ҳирақлга топширган эди. Ҳирақл: ‹Бу ерда ўзини Набий деб даъво қиладиган ўша кишининг қавмидан бирор киши борми?› деди. ‹Ҳа› дедилар. Шунда мен Қурайш ичидан бир неча киши билан чақирилдим. Ҳирақлнинг олдига кирдик, у бизни ўз ҳузурига ўтқазди ва: ‹Қайсингиз ўзини Набий деб даъво қилаётган ўша кишига насаб жиҳатдан яқинроқсиз?› деди». Абу Суфён деди: «Мен: ‹Мен› дедим. Шунда мени унинг олдига, шерикларимни эса ортимга ўтқаздилар. Сўнг у таржимонини чақириб, унга: ‹Уларга айт, мен бундан ўзини Набий деб даъво қиладиган ўша киши ҳақида сўрайман. Агар у менга ёлғон айтса, уни ёлғончига чиқаринглар› деди». Абу Суфён деди: «Аллаҳга қасамки, агар ёлғон мендан ривоят этилиб қолишидан қўрқмаганимда, ёлғон айтардим. Сўнг у таржимонига: ‹Ундан сўра, унинг сизлар ичидаги насаб-эътибори қандай?› деди. Мен: ‹У бизнинг ичимизда насаб-эътиборли киши› дедим. ‹Ота-боболари ичида подшоҳ бўлганми?› деди. ‹Йўқ› дедим. ‹У ўзи айтган нарсани айтишидан олдин уни ёлғончиликда айблар эдингизми?› деди. ‹Йўқ› дедим. ‹Унга одамларнинг ашрофлари эргашадими ёки заифларими?› деди. ‹Аксинча, заифлари› дедим. ‹(Эргашувчилари) кўпаймоқдами ёки камаймоқдами?› деди. ‹Йўқ, балки кўпаймоқда› дедим. ‹Уларнинг бирортаси динига киргач, ундан норози бўлиб қайтиб чиқадими?› деди. ‹Йўқ› дедим. ‹Сиз у билан жанг қилдингизми?› деди. ‹Ҳа› дедим. ‹У билан жангингиз қандай кечди?› деди. ‹Биз билан унинг ўртасидаги уруш галма-гал: у биздан енгади, биз ундан енгамиз› дедим. ‹У хиёнат қиладими?› деди. ‹Йўқ› дедим. ‹Биз у билан ҳозир бир муддатда турибмиз, унда нима қилишини билмаймиз› дедим. У деди: ‹Аллаҳга қасамки, бундан бошқа бирор сўз аралаштиришимга имкон тополмадим›. ‹Бу сўзни ундан олдин бирор киши айтганми?› деди. ‹Йўқ› дедим. У таржимонига: ‹Унга айт, мен сендан унинг насаб-эътибори ҳақида сўрадим, сен унинг сизлар ичида насаб-эътиборли эканини айтдинг. Расуллар ҳам қавмларининг насаб-эътиборлилари ичидан юборилади. Сендан ота-боболари ичида подшоҳ бўлганми деб сўрадим, йўқ дединг. Агар ота-боболари ичида подшоҳ бўлганида, ота-боболарининг мулкини талаб қилаётган киши дердим. Сендан эргашувчилари заифларими ёки ашрофларими деб сўрадим, аксинча заифлари дединг. Улар расулларнинг эргашувчиларидир. Сендан у ўзи айтган нарсани айтишидан олдин уни ёлғончиликда айблар эдингизми деб сўрадим, йўқ дединг. Билиб олдимки, у одамларга ёлғон айтишни қўйиб, сўнг бориб Аллаҳга ёлғон айтадиган киши эмас. Сендан уларнинг бирортаси динига киргач ундан норози бўлиб қайтадими деб сўрадим, йўқ дединг. Иймон қалбларга ёқимлилиги билан аралашганда шундай бўлади. Сендан улар кўпаймоқдами ёки камаймоқдами деб сўрадим, кўпаймоқда дединг. Иймон ҳам то камолга етгунча шундай бўлади. Сендан у билан жанг қилдингизми деб сўрадим, сен у билан жанг қилганингизни, уруш сизлар билан унинг ўртасида галма-гал кечиб, у сиздан енгса, сизлар ундан енгишингизни айтдинг. Расуллар ҳам шундай синаладилар, сўнг оқибат уларники бўлади. Сендан у хиёнат қиладими деб сўрадим, хиёнат қилмайди дединг. Расуллар ҳам хиёнат қилмайдилар. Сендан бу сўзни ундан олдин бирор киши айтганми деб сўрадим, йўқ дединг. Агар бу сўзни ундан олдин бирор киши айтган бўлса, ундан олдин айтилган сўзга эргашган киши дердим› деди. Сўнг: ‹У сизларни нимага буюради?› деди. ‹Бизни намозга, закотга, сила-раҳмга ва иффатга буюради› дедим. У деди: ‹Агар сен у ҳақида айтаётганинг рост бўлса, у албатта Набийдир. Мен унинг чиқишини билардим, лекин сизлардан бўлишини гумон қилмасдим. Агар мен унга етиб бора олишимни билсам, у билан учрашишни яхши кўрардим. Агар унинг ҳузурида бўлганимда, оёқларини ювардим. Унинг мулки шубҳасиз менинг оёқларим остидаги ерларга ҳам етади›. Сўнг у Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг мактубини сўраб олдириб, уни ўқиди. Унда шундай ёзилган эди: ‹Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм. Аллаҳнинг Расули Муҳаммаддан Рум улуғи Ҳирақлга. Ҳидоятга эргашган кишига салом бўлсин. Аммо баъд, мен сени Ислом даъвати билан чақираман. Исломни қабул қил, саломат топасан. Исломни қабул қил, Аллаҳ сенга ажрингни икки марта беради. Агар юз ўгирсанг, сенинг устингда деҳқонларинг (раиятларинг) гуноҳи бўлади. Ва: {Эй китоб аҳли, биз билан сизлар ўртасида тенг бўлган бир сўзга келинг: Аллаҳдан ўзгага ибодат қилмайлик, Унга ҳеч нарсани шерик қилмайлик ва баъзимиз баъзимизни Аллаҳдан ўзга рабблар тутмайлик. Агар юз ўгирсалар: Гувоҳ бўлингларки, биз мусулмонлармиз, денглар}›. У мактубни ўқиб бўлгач, унинг олдида овозлар кўтарилди, шовқин кўпайди ва биз ҳақимизда буйруқ берилди, биз чиқарилдик. Чиққанимизда мен шерикларимга: ‹Ибн Абу Кабшанинг иши улуғайди. Бани Асфар (Рум) подшоҳи ундан қўрқар экан-ку› дедим. Шундан кейин мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг иши ғолиб бўлишига доим ишониб юрдим, охири Аллаҳ менга Исломни насиб этди».