حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَيُّمَا امْرَأَةٍ نُكِحَتْ بِغَيْرِ إِذْنِ وَلِيِّهَا فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَإِنْ دَخَلَ بِهَا فَلَهَا الْمَهْرُ بِمَا اسْتَحَلَّ مِنْ فَرْجِهَا فَإِنِ اشْتَجَرُوا فَالسُّلْطَانُ وَلِيُّ مَنْ لاَ وَلِيَّ لَهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَقَدْ رَوَى يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ وَيَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ نَحْوَ هَذَا . قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي مُوسَى حَدِيثٌ فِيهِ اخْتِلاَفٌ رَوَاهُ إِسْرَائِيلُ وَشَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبُو عَوَانَةَ وَزُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ وَقَيْسُ بْنُ الرَّبِيعِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرَوَى أَسْبَاطُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَزَيْدُ بْنُ حُبَابٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرَوَى أَبُو عُبَيْدَةَ الْحَدَّادُ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا . وَرَوَى شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ " . وَقَدْ ذَكَرَ بَعْضُ أَصْحَابِ سُفْيَانَ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى . وَلاَ يَصِحُّ . وَرِوَايَةُ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ رَوَوْا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ " . عِنْدِي أَصَحُّ لأَنَّ سَمَاعَهُمْ مِنْ أَبِي إِسْحَاقَ فِي أَوْقَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ وَإِنْ كَانَ شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ أَحْفَظَ وَأَثْبَتَ مِنْ جَمِيعِ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ رَوَوْا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ فَإِنَّ رِوَايَةَ هَؤُلاَءِ عِنْدِي أَشْبَهُ لأَنَّ شُعْبَةَ وَالثَّوْرِيَّ سَمِعَا هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ أَبِي إِسْحَاقَ فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ . وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مَا حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيَّ، يَسْأَلُ أَبَا إِسْحَاقَ أَسَمِعْتَ أَبَا بُرْدَةَ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ " . فَقَالَ نَعَمْ . فَدَلَّ هَذَا الْحَدِيثُ عَلَى أَنَّ سَمَاعَ شُعْبَةَ وَالثَّوْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ . وَإِسْرَائِيلُ هُوَ ثِقَةٌ ثَبْتٌ فِي أَبِي إِسْحَاقَ . سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ الْمُثَنَّى يَقُولُ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مَهْدِيٍّ يَقُولُ مَا فَاتَنِي مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الَّذِي فَاتَنِي إِلاَّ لَمَّا اتَّكَلْتُ بِهِ عَلَى إِسْرَائِيلَ لأَنَّهُ كَانَ يَأْتِي بِهِ أَتَمَّ . - وَحَدِيثُ عَائِشَةَ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ " حَدِيثٌ عِنْدِي حَسَنٌ . رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرَوَاهُ الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ وَجَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرُوِيَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلُهُ . وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ ثُمَّ لَقِيتُ الزُّهْرِيَّ فَسَأَلْتُهُ فَأَنْكَرَهُ . فَضَعَّفُوا هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ أَجْلِ هَذَا . وَذُكِرَ عَنْ يَحْيَى بْنِ مَعِينٍ أَنَّهُ قَالَ لَمْ يَذْكُرْ هَذَا الْحَرْفَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ إِلاَّ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ . قَالَ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ وَسَمَاعُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ لَيْسَ بِذَاكَ إِنَّمَا صَحَّحَ كُتُبَهُ عَلَى كُتُبِ عَبْدِ الْمَجِيدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي رَوَّادٍ مَا سَمِعَ مِنِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَضَعَّفَ يَحْيَى رِوَايَةَ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ . - وَالْعَمَلُ فِي هَذَا الْبَابِ عَلَى حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ " . عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَغَيْرُهُمْ . وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ بَعْضِ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ أَنَّهُمْ قَالُوا لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ . مِنْهُمْ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَشُرَيْحٌ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَغَيْرُهُمْ وَبِهَذَا يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالأَوْزَاعِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Ибн Журайждан, у Сулаймон ибн Мусодан, у аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қайси бир аёл ўз валийсининг изнисиз никоҳланса, унинг никоҳи ботилдир, унинг никоҳи ботилдир, унинг никоҳи ботилдир. Агар (эр) у билан қўшилган бўлса, у (аёл)нинг авратидан ҳалол қилиб ойдадаланганлиги эвазига унга маҳр (берилади). Агар низолашсалар, валийси бўлмаганнинг валийси султондир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан ҳадисдир. Яҳё ибн Саид ал-Ансорий, Яҳё ибн Айюб, Суфён ас-Саврий ва ҳуффозлардан бошқа кўплари Ибн Журайждан шунга ўхшаш ривоят қилганлар. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Мусонинг ҳадиси эса унда ихтилоф бўлган ҳадисдир. Уни Исроил, Шарик ибн Абдуллаҳ, Абу Авона, Зуҳайр ибн Муовия ва Қайс ибн ар-Робиъ Абу Исъҳоқдан, у Абу Бурдадан, у Абу Мусодан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Асбот ибн Муҳаммад ва Зайд ибн Ҳубоб эса Юнус ибн Абу Исъҳоқдан, у Абу Исъҳоқдан, у Абу Бурдадан, у Абу Мусодан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Абу Убайда ал-Ҳаддод эса Юнус ибн Абу Исъҳоқдан, у Абу Бурдадан, у Абу Мусодан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилган ва унда Абу Исъҳоқни зикр қилмаган. Юнус ибн Абу Исъҳоқдан, у Абу Бурдадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган. Шуъба ва ас-Саврий эса Абу Исъҳоқдан, у Абу Бурдадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Валийсиз никоҳ (бўлмайди),» (деб) ривоят қилган. Суфённинг баъзи шогирдлари Суфёндан, у Абу Исъҳоқдан, у Абу Бурдадан, у Абу Мусодан (деб) зикр қилган, лекин бу саҳиҳ эмас. Абу Исъҳоқдан, у Абу Бурдадан, у Абу Мусодан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Валийсиз никоҳ (бўлмайди),» деб ривоят қилганларнинг ривояти менинг назаримда саҳиҳроқдир, чунки уларнинг Абу Исъҳоқдан эшитиши турли вақтларда бўлган. Гарчи Шуъба ва ас-Саврий Абу Исъҳоқдан бу ҳадисни ривоят қилганларнинг барчасидан кўра ҳуффозроқ ва исботлироқ бўлсалар-да, менинг назаримда буларнинг ривояти ўхшашроқдир, чунки Шуъба ва ас-Саврий бу ҳадисни Абу Исъҳоқдан бир мажлисда эшитганлар. Бунга далолат қиладиган нарса — бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилган (ҳадис): у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба хабар берди, у деди: Мен Суфён ас-Саврийнинг Абу Исъҳоқдан: «Сен Абу Бурдадан: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) — Валийсиз никоҳ (бўлмайди), дедиларъ, деб айтганини эшитганмисан?» деб сўраганини эшитдим. (Абу Исъҳоқ): «Ҳа,» деди. Бу ҳадис Шуъба ва ас-Саврийнинг бу ҳадисни бир вақтда эшитганлигига далолат қилади. Исроил эса Абу Исъҳоқ (ҳақида) ишончли ва исботлидир. Мен Муҳаммад ибн ал-Мусаннонинг шундай деганини эшитдим: Мен Абдурраҳмон ибн Маҳдийнинг шундай деганини эшитдим: ас-Саврийнинг Абу Исъҳоқдан (ривоят қилган) ҳадисидан менга ўтиб кетганларининг (сабаби) фақат шуки, мен буни Исроилга таяниб (қолдирган эдим), чунки у буни тўлиқроқ келтирарди. Оишанинг бу бобдаги Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Валийсиз никоҳ (бўлмайди),» (деган) ҳадиси эса менинг назаримда ҳасан ҳадисдир. Уни Ибн Журайж Сулаймон ибн Мусодан, у аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Уни ал-Ҳажжож ибн Артот ва Жаъфар ибн Робиа ҳам аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинган. Баъзи ҳадис аҳллари аз-Зуҳрийнинг Урвадан, у Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилган) ҳадиси ҳақида гапирганлар. Ибн Журайж: «Сўнг мен аз-Зуҳрий билан учрашиб, ундан сўрадим, у эса буни инкор қилди,» деган. Шу сабабли улар бу ҳадисни заиф санаганлар. Яҳё ибн Маъиндан зикр қилинишича, у: «Бу сўзни Ибн Журайждан фақат Исмоил ибн Иброҳим зикр қилган,» деган. Яҳё ибн Маъин деди: Исмоил ибн Иброҳимнинг Ибн Журайждан эшитгани у даражада (ишончли) эмас — у фақат ўз китобларини Абдулмажид ибн Абдулазиз ибн Абу Равводнинг китобларига солиштириб, Ибн Журайждан эшитганларини тузатиб олган. Яҳё Исмоил ибн Иброҳимнинг Ибн Журайждан (ривоят қилган) ривоятини заиф санаган. Бу бобда амал Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Валийсиз никоҳ (бўлмайди),» (деган) ҳадиси устидадир — бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан бўлган илм аҳли наздида шундайдир, улардан Умар ибн ал-Хаттоб, Али ибн Абу Толиб, Абдуллаҳ ибн Аббос, Абу Ҳурайра ва бошқалар. Тобеинларнинг баъзи фақиҳларидан ҳам шундай ривоят қилинган, улар: «Валийсиз никоҳ (бўлмайди),» деганлар. Улардан Саид ибн ал-Мусайяб, ал-Ҳасан ал-Басрий, Шурайҳ, Иброҳим ан-Нахаъий, Умар ибн Абдулазиз ва бошқалар. Буни Суфён ас-Саврий, ал-Авзоий, Абдуллаҳ ибн ал-Муборак, Молик, аш-Шофеий, Аҳмад ва Исъҳоқ (ҳам) айтади.