حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ أَبِي الشِّمَالِ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَرْبَعٌ مِنْ سُنَنِ الْمُرْسَلِينَ الْحَيَاءُ وَالتَّعَطُّرُ وَالسِّوَاكُ وَالنِّكَاحُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ وَثَوْبَانَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَعَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي نَجِيحٍ وَجَابِرٍ وَعَكَّافٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي أَيُّوبَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خِدَاشٍ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ أَبِي الشِّمَالِ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ حَفْصٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ هُشَيْمٌ وَمُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْوَاسِطِيُّ وَأَبُو مُعَاوِيَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الْحَجَّاجِ عَنْ مَكْحُولٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ أَبِي الشِّمَالِ وَحَدِيثُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ وَعَبَّادِ بْنِ الْعَوَّامِ أَصَحُّ .
Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, бизга Ҳафс ибн Ғиёс ривоят қилди, ал-Ҳажжождан, у Макҳулдан, у Абуш-Шимолдан, у Абу Айюбдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Тўрт нарса пайғамбарларнинг суннатларидандир: ҳаё, атир суриниш, мисвок ва никоҳ,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Усмон, Савбон, Ибн Масъуд, Оиша, Абдуллоҳ ибн Амр, Абу Нажиҳ, Жобир ва Аккофдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Айюбнинг ҳадиси ҳасан ғарибдир. Бизга Маҳмуд ибн Хидош ал-Бағдодий ривоят қилди, бизга Аббод ибн ал-Аввом ривоят қилди, ал-Ҳажжождан, у Макҳулдан, у Абуш-Шимолдан, у Абу Айюбдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Ҳафснинг ҳадисига ўхшаш (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни Ҳушайм, Муҳаммад ибн Язид ал-Воситий, Абу Муовия ва бошқа бир неча киши ал-Ҳажжождан, у Макҳулдан, у Абу Айюбдан (деб) ривоят қилишган ва унда Абуш-Шимолдан (деган кишини) зикр қилишмаган. Ҳафс ибн Ғиёс ва Аббод ибн ал-Аввомнинг ҳадиси (эса) саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ شَبَابٌ لاَ نَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ فَقَالَ " يَا مَعْشَرَ الشَّبَابِ عَلَيْكُمْ بِالْبَاءَةِ فَإِنَّهُ أَغَضُّ لِلْبَصَرِ وَأَحْصَنُ لِلْفَرْجِ فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمُ الْبَاءَةَ فَعَلَيْهِ بِالصَّوْمِ فَإِنَّ الصَّوْمَ لَهُ وِجَاءٌ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ عُمَارَةَ، نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى غَيْرُ، وَاحِدٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَ هَذَا . وَرَوَى أَبُو مُعَاوِيَةَ، وَالْمُحَارِبِيُّ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى كِلاَهُمَا صَحِيحٌ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абу Аҳмад аз-Зубайрий ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Умора ибн Умайдан, у Абдурраҳмон ибн Язиддан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилдики), у деди: Биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга чиқдик, биз ёшлар эдик, ҳеч нарсага (уйланишга) қодир эмас эдик. Шунда у: «Эй ёшлар жамоаси! Сизларга уйланмоқ лозим, чунки у кўзни энг (яхши) тийгувчи ва авратни энг (яхши) сақлагувчидир. Сизлардан ким уйланишга қодир бўлмаса, у рўза тутсин, чунки рўза унинг учун (шаҳватни) синдирувчидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга ал-Ҳасан ибн Алий ал-Халлол ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Нумайр ривоят қилди, бизга ал-Аъмаш ривоят қилди, Уморадан, шунга ўхшаш. Абу Исо (Термизий) деди: бу иснод билан ал-Аъмашдан бир неча киши шунга ўхшашни ривоят қилишган. Абу Муовия ва ал-Муҳорибий эса ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Алқамадан, у Абдуллоҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашни ривоят қилишган. Абу Исо (Термизий) деди: иккаласи ҳам саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ، وَزَيْدُ بْنُ أَخْزَمَ الطَّائِيُّ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْبَصْرِيُّ، قَالُوا حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ التَّبَتُّلِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَزَادَ زَيْدُ بْنُ أَخْزَمَ فِي حَدِيثِهِ وَقَرَأَ قَتَادَةُ : (ولقدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنَا لَهُمْ أَزْوَاجًا وَذُرِّيَّةً ) . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدٍ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَمُرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَرَوَى الأَشْعَثُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ سَعْدِ بْنِ هِشَامٍ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ . وَيُقَالُ كِلاَ الْحَدِيثَيْنِ صَحِيحٌ .
Бизга Абу Ҳишом ар-Рифоий, Зайд ибн Ахзам ат-Тоий ва Ишоқ ибн Иброҳим ал-Басрий ривоят қилиб дедиларки: бизга Муоз ибн Ҳишом ривоят қилди, отасидан, у Қатодадан, у ал-Ҳасандан, у Самурадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (уйланмай) тарк этишдан (табаттулдан) қайтардилар. Абу Исо (Термизий) деди: Зайд ибн Ахзам ўз ҳадисида шуни қўшди: Қатода «(Эй Муҳаммад,) Биз сендан олдин ҳам пайғамбарлар юборган эдик ва уларга хотинлар ҳамда зурриёт ато этган эдик» (Раъд сураси, 38) (оятини) ўқиди. У (Термизий) деди: бу бобда Саъд, Анас ибн Молик, Оиша ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Самуранинг ҳадиси ҳасан ғарибдир. ал-Ашъас ибн Абдулмалик бу ҳадисни ал-Ҳасандан, у Саъд ибн Ҳишомдан, у Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилган. Ва айтиладики, иккала ҳадис ҳам саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، قَالَ رَدَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ التَّبَتُّلَ وَلَوْ أَذِنَ لَهُ لاَخْتَصَيْنَا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга ал-Ҳасан ибн Алий ал-Халлол ва бошқа бир неча киши ривоят қилиб дедиларки: бизга Абдурраззоқ хабар берди, бизга Маъмар хабар берди, аз-Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Саъд ибн Абу Ваққосдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Усмон ибн Мазъуннинг (уйланмай) тарк этиш (табаттул) (ҳақидаги илтимосини) рад қилдилар. Агар унга рухсат берганларида эди, биз хояланардик (ахта қилиб қўярдик). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنِ ابْنِ وَثِيمَةَ النَّصْرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا خَطَبَ إِلَيْكُمْ مَنْ تَرْضَوْنَ دِينَهُ وَخُلُقَهُ فَزَوِّجُوهُ إِلاَّ تَفْعَلُوا تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الأَرْضِ وَفَسَادٌ عَرِيضٌ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي حَاتِمٍ الْمُزَنِيِّ وَعَائِشَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ قَدْ خُولِفَ عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ سُلَيْمَانَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ . فَرَوَاهُ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هُرْمُزَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً . قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ مُحَمَّدٌ وَحَدِيثُ اللَّيْثِ أَشْبَهُ . وَلَمْ يَعُدَّ حَدِيثَ عَبْدِ الْحَمِيدِ مَحْفُوظًا .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абдулҳамид ибн Сулаймон ривоят қилди, Ибн Ажлондан, у Ибн Васима ан-Насрийдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизларга дини ва хулқидан рози бўлган кишингиз (қиз) совчилик қилиб келса, уни уйлантиринг (қизингизни унга беринг). Агар шундай қилмасангиз, ер юзида фитна ва кенг (ёйилган) бузуқлик бўлади,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳотим ал-Музаний ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадисида Абдулҳамид ибн Сулаймонга (ривоятда) мухолафат қилинган. Уни ал-Лайс ибн Саъд Ибн Ажлондан, у Абдуллоҳ ибн Ҳурмуздан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (саҳобани айтмай) ривоят қилган. Абу Исо (Термизий) деди: Муҳаммад (ал-Бухорий): ал-Лайснинг ҳадиси (ҳақиқатга) яқинроқдир, деди ва Абдулҳамиднинг ҳадисини маҳфуз (сақланган ишончли) деб санамади.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو السَّوَّاقُ الْبَلْخِيُّ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْلِمِ بْنِ هُرْمُزَ، عَنْ مُحَمَّدٍ، وَسَعِيدٍ، ابْنَىْ عُبَيْدٍ عَنْ أَبِي حَاتِمٍ الْمُزَنِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا جَاءَكُمْ مَنْ تَرْضَوْنَ دِينَهُ وَخُلُقَهُ فَأَنْكِحُوهُ إِلاَّ تَفْعَلُوا تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الأَرْضِ وَفَسَادٌ " . قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَإِنْ كَانَ فِيهِ قَالَ " إِذَا جَاءَكُمْ مَنْ تَرْضَوْنَ دِينَهُ وَخُلُقَهُ فَأَنْكِحُوهُ " . ثَلاَثَ مَرَّاتٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَأَبُو حَاتِمٍ الْمُزَنِيُّ لَهُ صُحْبَةٌ وَلاَ نَعْرِفُ لَهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ .
Бизга Муҳаммад ибн Амр ас-Саввоқ ал-Балхий ривоят қилди, бизга Ҳотим ибн Исмоил ривоят қилди, Абдуллоҳ ибн Муслим ибн Ҳурмуздан, у Убайднинг икки ўғли Муҳаммад ва Саиддан, улар Абу Ҳотим ал-Музанийдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизларга дини ва хулқидан рози бўлган кишингиз (совчилик билан) келса, уни уйлантиринг (қизингизни унга беринг). Агар шундай қилмасангиз, ер юзида фитна ва бузуқлик бўлади,» дедилар. Улар: «Эй Расулуллаҳ, гарчи унда (айрим нуқсонлар) бўлса ҳам?» дедилар. У: «Сизларга дини ва хулқидан рози бўлган кишингиз келса, уни уйлантиринг,» деб уч марта (такрор) айтдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Абу Ҳотим ал-Музанийнинг саҳобалиги бор, биз ундан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бу ҳадисдан бошқасини билмаймиз.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى، أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ الْمَرْأَةَ تُنْكَحُ عَلَى دِينِهَا وَمَالِهَا وَجَمَالِهَا فَعَلَيْكَ بِذَاتِ الدِّينِ تَرِبَتْ يَدَاكَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ وَعَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي سَعِيدٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Мусо ривоят қилди, бизга Ишоқ ибн Юсуф ал-Азрақ хабар берди, бизга Абдулмалик ибн Абу Сулаймон хабар берди, Атодан, у Жобирдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта аёлга (тўрт нарса) дини, моли ва гўзаллиги учун уйланилади. Сен диндор (аёл)ни (танлашинг) лозим, қўлларинг тупроққа белансин (диндорни топгин),» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Авф ибн Молик, Оиша, Абдуллоҳ ибн Амр ва Абу Саиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَاصِمُ بْنُ سُلَيْمَانَ، هُوَ الأَحْوَلُ عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، أَنَّهُ خَطَبَ امْرَأَةً فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " انْظُرْ إِلَيْهَا فَإِنَّهُ أَحْرَى أَنْ يُؤْدَمَ بَيْنَكُمَا " . وَفِي الْبَابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي حُمَيْدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ وَقَالُوا لاَ بَأْسَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهَا مَا لَمْ يَرَ مِنْهَا مُحَرَّمًا . وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَمَعْنَى قَوْلِهِ " أَحْرَى أَنْ يُؤْدَمَ بَيْنَكُمَا " قَالَ أَحْرَى أَنْ تَدُومَ الْمَوَدَّةُ بَيْنَكُمَا .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Ибн Абу Зоида ривоят қилиб деди: менга Осим ибн Сулаймон — у ал-Аҳвал — ривоят қилди, Бакр ибн Абдуллоҳ ал-Музанийдан, у ал-Муғийра ибн Шуъбадан (ривоят қилдики), у бир аёлга совчилик қилган эди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Унга (аёлга) қараб ол, чунки бу икковингиз ўртангизда (меҳр) уланишига (яқинлик бўлишига) лойиқроқдир,» дедилар. Бу бобда Муҳаммад ибн Маслама, Жобир, Анас, Абу Ҳумайд ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Баъзи илм аҳли шу ҳадисга (амал қилиб) бордилар ва: «Унда ҳаромни (авратни) кўрмагунча унга қарашда зарар йўқ,» дедилар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. У (Набий)нинг «икковингиз ўртангизда (меҳр) уланишига лойиқроқ» деган сўзининг маъноси: «икковингиз ўртангизда меҳр-муҳаббат доимий бўлишига лойиқроқдир,» дегани, деди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَلْجٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَاطِبٍ الْجُمَحِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " فَصْلُ مَا بَيْنَ الْحَرَامِ وَالْحَلاَلِ الدُّفُّ وَالصَّوْتُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَجَابِرٍ وَالرُّبَيِّعِ بِنْتِ مُعَوِّذٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ حَاطِبٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَأَبُو بَلْجٍ اسْمُهُ يَحْيَى بْنُ أَبِي سُلَيْمٍ وَيُقَالُ ابْنُ سُلَيْمٍ أَيْضًا . وَمُحَمَّدُ بْنُ حَاطِبٍ قَدْ رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ غُلاَمٌ صَغِيرٌ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Ҳушайм ривоят қилди, бизга Абу Балж хабар берди, Муҳаммад ибн Ҳотиб ал-Жумаҳийдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳаром билан ҳалол ўртасидаги фарқ (никоҳни эълон қилишдаги) чилдирма (чалиш) ва овоздир,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Оиша, Жобир ва ар-Рубаййиъ бинти Муаввиз(розияллаҳу анҳо)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Муҳаммад ибн Ҳотибнинг ҳадиси ҳасандир. Абу Балжнинг исми Яҳё ибн Абу Сулаймдир, Ибн Сулайм ҳам дейилади. Муҳаммад ибн Ҳотиб Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни кичик бола чоғида кўрган.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ مَيْمُونٍ الأَنْصَارِيُّ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَعْلِنُوا هَذَا النِّكَاحَ وَاجْعَلُوهُ فِي الْمَسَاجِدِ وَاضْرِبُوا عَلَيْهِ بِالدُّفُوفِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ حَسَنٌ فِي هَذَا الْبَابِ . وَعِيسَى بْنُ مَيْمُونٍ الأَنْصَارِيُّ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ . وَعِيسَى بْنُ مَيْمُونٍ الَّذِي يَرْوِي عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ التَّفْسِيرَ هُوَ ثِقَةٌ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, бизга Исо ибн Маймун ал-Ансорий хабар берди, ал-Қосим ибн Муҳаммаддан, у Оиша(розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу никоҳни ошкор қилинг, уни масжидларда (қийлинг) қилинг ва унинг устига (учун) чилдирмалар чалинг,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу бобда ғариб ҳасандир. Исо ибн Маймун ал-Ансорий ҳадисда заиф саналади. Ибн Абу Нажиҳдан тафсирни ривоят қилувчи Исо ибн Маймун эса сиқа (ишончли)дир.
حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ ذَكْوَانَ، عَنِ الرُّبَيِّعِ بِنْتِ مُعَوِّذٍ، قَالَتْ جَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَدَخَلَ عَلَىَّ غَدَاةَ بُنِيَ بِي فَجَلَسَ عَلَى فِرَاشِي كَمَجْلِسِكَ مِنِّي وَجُوَيْرِيَاتٌ لَنَا يَضْرِبْنَ بِدُفُوفِهِنَّ وَيَنْدُبْنَ مَنْ قُتِلَ مِنْ آبَائِي يَوْمَ بَدْرٍ إِلَى أَنْ قَالَتْ إِحْدَاهُنَّ وَفِينَا نَبِيٌّ يَعْلَمُ مَا فِي غَدٍ . فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " اسْكُتِي عَنْ هَذِهِ وَقُولِي الَّذِي كُنْتِ تَقُولِينَ قَبْلَهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ҳумайд ибн Масъада ал-Басрий ривоят қилди, бизга Бишр ибн ал-Муфаззал ривоят қилди, бизга Холид ибн Заквон ривоят қилди, ар-Рубаййиъ бинти Муаввиз(розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мен келин бўлиб туширилган тонгда ёнимга кириб келдилар ва сизнинг мендан (ўтирган) жойингиздек менинг тўшагимга ўтирдилар. Бизнинг ёш қизларимиз чилдирмаларини чалиб, Бадр куни ҳалок бўлган оталаримни (эслаб) марсия айтишар эди. Ниҳоят улардан бири: «Бизнинг ичимизда эртага нима бўлишини биладиган Набий бор,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Бундан жим бўл (буни айтма) ва шундан олдин айтиб турган нарсангни айт,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا رَفَّأَ الإِنْسَانَ إِذَا تَزَوَّجَ قَالَ " بَارَكَ اللَّهُ لَكَ وَبَارَكَ عَلَيْكَ وَجَمَعَ بَيْنَكُمَا فِي خَيْرٍ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَقِيلِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир киши уйланганида унга муборакбод айтсалар: «Аллаҳ сенга барака берсин ва сенга барака ёғдирсин ва икковингизни яхшиликда жамласин,» дер эдилар. У (Термизий) деди: бу бобда Ақийл ибн Абу Толибдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا أَتَى أَهْلَهُ قَالَ بِسْمِ اللَّهِ اللَّهُمَّ جَنِّبْنَا الشَّيْطَانَ وَجَنِّبِ الشَّيْطَانَ مَا رَزَقْتَنَا فَإِنْ قَضَى اللَّهُ بَيْنَهُمَا وَلَدًا لَمْ يَضُرَّهُ الشَّيْطَانُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Мансурдан, у Солим ибн Абул-Жаъддан, у Курайбдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар сизлардан бирингиз аҳлига (хотинига) яқинлашганда: ‹Бисмиллаҳ. Аллоҳумма жаннибнаш-шайтона ва жаннибиш-шайтона мо разақтано (Аллаҳнинг номи билан. Эй Аллаҳ, бизни шайтондан йироқ қил ва бизга ризқ қилиб берганингни (бола)ни шайтондан йироқ қил),› деса, сўнг Аллаҳ улар ўртасида (уларга) фарзанд қазо қилса (тақдир қилса), шайтон унга зарар етказа олмайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ تَزَوَّجَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي شَوَّالٍ وَبَنَى بِي فِي شَوَّالٍ . وَكَانَتْ عَائِشَةُ تَسْتَحِبُّ أَنْ يُبْنَى بِنِسَائِهَا فِي شَوَّالٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, Исмоил ибн Умайядан, у Абдуллоҳ ибн Урвадан, у Урвадан, у Оиша(розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга Шаввол ойида уйландилар ва Шаввол ойида мен билан турмуш қурдилар (мен билан келин бўлиб турдилар). Оиша ўз аёлларини (қизларини) Шаввол ойида турмушга беришни яхши кўрар эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, биз уни фақат ас-Саврийнинг Исмоил ибн Умайядан (қилган) ҳадиси орқалигина биламиз.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَأَى عَلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ أَثَرَ صُفْرَةٍ فَقَالَ " مَا هَذَا " . فَقَالَ إِنِّي تَزَوَّجْتُ امْرَأَةً عَلَى وَزْنِ نَوَاةٍ مِنْ ذَهَبٍ . فَقَالَ " بَارَكَ اللَّهُ لَكَ أَوْلِمْ وَلَوْ بِشَاةٍ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَعَائِشَةَ وَجَابِرٍ وَزُهَيْرِ بْنِ عُثْمَانَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَزْنُ نَوَاةٍ مِنْ ذَهَبٍ وَزْنُ ثَلاَثَةِ دَرَاهِمَ وَثُلُثٍ . وَقَالَ إِسْحَاقُ هُوَ وَزْنُ خَمْسَةِ دَرَاهِمَ وَثُلُثٍ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, Собитдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Абдурраҳмон ибн Авф(розияллаҳу анҳу)нинг устида сарғиш (заъфарон) изини кўриб: «Бу нима?» дедилар. У: «Мен бир туп хурмо данаги (вазнидаги) миқдор олтинга (маҳр билан) бир аёлга уйландим,» деди. Шунда у: «Аллаҳ сенга барака берсин. (Бир) қўй билан бўлса-да, валима (тўй зиёфати) бер,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Ибн Масъуд, Оиша, Жобир ва Зуҳайр ибн Усмондан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Аҳмад ибн Ҳанбал: бир туп олтин данакнинг вазни уч дирҳам ва учдан бир (дирҳам) вазнидир, деди. Ишоқ эса: у беш дирҳам ва учдан бир (дирҳам) вазнидир, деди.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ وَائِلِ بْنِ دَاوُدَ، عَنِ ابْنِهِ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَوْلَمَ عَلَى صَفِيَّةَ بِنْتِ حُيَىٍّ بِسَوِيقٍ وَتَمْرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Воил ибн Довуддан, у ўғлидан, у аз-Зуҳрийдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Сафийя бинти Ҳуяй(розияллаҳу анҳо) (билан никоҳлари) учун савиқ (талқон) ва хурмо билан валима (тўй зиёфати) бердилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، نَحْوَ هَذَا . وَقَدْ رَوَى غَيْرُ، وَاحِدٍ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ وَائِلٍ، عَنِ ابْنِهِ، . قَالَ أَبُو عِيسَى وَكَانَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ يُدَلِّسُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ فَرُبَّمَا لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ وَائِلٍ عَنِ ابْنِهِ وَرُبَّمَا ذَكَرَهُ .
Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ривоят қилди, бизга ал-Ҳумайдий ривоят қилди, Суфёндан, шунга ўхшаш. Бу ҳадисни бир неча киши Ибн Уяйнадан, у аз-Зуҳрийдан, у Анасдан (деб) ривоят қилишган ва унда «Воилдан, у ўғлидан» (деган занжирни) зикр қилишмаган. Абу Исо (Термизий) деди: Суфён ибн Уяйна бу ҳадисда тадлис қилар эди (занжирни баъзан яширарди), шунинг учун баъзан унда «Воилдан, у ўғлидан» (деган қисмни) зикр қилмас, баъзан эса зикр қилар эди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " طَعَامُ أَوَّلِ يَوْمٍ حَقٌّ وَطَعَامُ يَوْمِ الثَّانِي سُنَّةٌ وَطَعَامُ يَوْمِ الثَّالِثِ سُمْعَةٌ وَمَنْ سَمَّعَ سَمَّعَ اللَّهُ بِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ زِيَادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ . وَزِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ كَثِيرُ الْغَرَائِبِ وَالْمَنَاكِيرِ . قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَذْكُرُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُقْبَةَ قَالَ قَالَ وَكِيعٌ زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ مَعَ شَرَفِهِ لاَ يَكْذِبُ فِي الْحَدِيثِ .
Бизга Муҳаммад ибн Мусо ал-Басрий ривоят қилди, бизга Зиёд ибн Абдуллоҳ ривоят қилди, бизга Ато ибн ас-Соиб ривоят қилди, у Абу Абдурраҳмондан, у Ибн Масъуддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Биринчи кун таоми ҳақдир, иккинчи кун таоми суннатдир, учинчи кун таоми эса (кўз-қулоққа) эшиттиришдир. Ким ( амалини) эшиттирса, Аллаҳ уни (халққа) эшиттириб қўяди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Масъуднинг ҳадисини биз Зиёд ибн Абдуллоҳнинг ҳадисидан бошқа марфуъ (кўтарилган) ҳолда билмаймиз. Зиёд ибн Абдуллоҳ эса ғариб ва мункар (ривоятлар)ни кўп (келтирувчи) эди. (Термизий) деди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг Муҳаммад ибн Уқбадан эслатиб айтганини эшитдим: у деди: Вакииъ деди: Зиёд ибн Абдуллоҳ ўз шарафи билан бирга ҳадисда ёлғон сўзламасди.
حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " ائْتُوا الدَّعْوَةَ إِذَا دُعِيتُمْ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَالْبَرَاءِ وَأَنَسٍ وَأَبِي أَيُّوبَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Абу Салама Яҳё ибн Халаф ривоят қилди, бизга Бишр ибн ал-Муфаззал ривоят қилди, у Исмоил ибн Умайядан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Даъват этилганингизда даъватга келинг,» дедилар. (Термизий) деди: Бу бобда Али, Абу Ҳурайра, ал-Баро, Анас ва Абу Айюбдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ أَبُو شُعَيْبٍ إِلَى غُلاَمٍ لَهُ لَحَّامٍ فَقَالَ اصْنَعْ لِي طَعَامًا يَكْفِي خَمْسَةً فَإِنِّي رَأَيْتُ فِي وَجْهِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْجُوعَ . قَالَ فَصَنَعَ طَعَامًا ثُمَّ أَرْسَلَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَدَعَاهُ وَجُلَسَاءَهُ الَّذِينَ مَعَهُ فَلَمَّا قَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم اتَّبَعَهُمْ رَجُلٌ لَمْ يَكُنْ مَعَهُمْ حِينَ دُعُوا فَلَمَّا انْتَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْبَابِ قَالَ لِصَاحِبِ الْمَنْزِلِ " إِنَّهُ اتَّبَعَنَا رَجُلٌ لَمْ يَكُنْ مَعَنَا حِينَ دَعَوْتَنَا فَإِنْ أَذِنْتَ لَهُ دَخَلَ " . قَالَ فَقَدْ أَذِنَّا لَهُ فَلْيَدْخُلْ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абу Муовия ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Шақиқдан, у Абу Масъуддан (ривоят қилдики), у деди: Абу Шуайб деб аталган бир киши ўзининг қассоб ғуломи олдига келиб: «Менга бештага етадиган таом тайёрла, чунки мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг юзларида очлик (аломатини) кўрдим,» деди. (Рови) деди: Шунда у таом тайёрлади, сўнг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га (хабар) юбориб, У Зотни ва У Зот билан бирга ўтирган ҳамсуҳбатларни даъват қилди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) турганларида, даъват қилинганда улар билан бирга бўлмаган бир киши уларга эргашди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эшик олдига етганларида, уй эгасига: «Бизга, сен даъват қилганингда биз билан бирга бўлмаган бир киши эргашди. Агар унга рухсат берсанг, у (уйга) киради,» дедилар. (Уй эгаси) деди: Биз унга рухсат бердик, у кираверсин. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. (Термизий) деди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ تَزَوَّجْتُ امْرَأَةً فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " أَتَزَوَّجْتَ يَا جَابِرُ " . فَقُلْتُ نَعَمْ . فَقَالَ " بِكْرًا أَمْ ثَيِّبًا " . فَقُلْتُ لاَ بَلْ ثَيِّبًا . فَقَالَ " هَلاَّ جَارِيَةً تُلاَعِبُهَا وَتُلاَعِبُكَ " . فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ مَاتَ وَتَرَكَ سَبْعَ بَنَاتٍ أَوْ تِسْعًا فَجِئْتُ بِمَنْ يَقُومُ عَلَيْهِنَّ . قَالَ فَدَعَا لِي . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَكَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, у Амр ибн Динордан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), у деди: Мен бир аёлга уйландим, сўнг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келдим. У: «Уйландингми, эй Жобир?» дедилар. Мен: «Ҳа,» дедим. У: «Бокира қизгами ёки тул аёлгами?» дедилар. Мен: «Йўқ, балки тул аёлга,» дедим. У: «Нега ўзинг у билан, у сен билан ўйнашадиган ёш қизга (уйланмадинг)?» дедилар. Мен: «Эй Расулуллаҳ, Абдуллоҳ (отам) вафот этиб, етти ёки тўққиз қиз қолдирди. Шунинг учун уларга ғамхўрлик қиладиган (аёл) келтирдим,» дедим. (Жобир) деди: Шунда У Зот мен учун дуо қилдилар. (Термизий) деди: Бу бобда Убай ибн Каъб ва Каъб ибн Ужрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Жобир ибн Абдуллоҳнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا شَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَأَنَسٍ .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Шарик ибн Абдуллоҳ хабар берди, у Абу Исъҳоқдан; (бошқа иснод) ва бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абу Авона ривоят қилди, у Абу Исъҳоқдан; (бошқа иснод) ва бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у Исроилдан, у Абу Исъҳоқдан; (бошқа иснод) ва бизга Абдуллоҳ ибн Абу Зиёд ривоят қилди, бизга Зайд ибн Ҳубоб ривоят қилди, у Юнус ибн Абу Исъҳоқдан, у Абу Исъҳоқдан, у Абу Бурдадан, у Абу Мусодан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Валийсиз никоҳ (бўлмайди),» дедилар. (Термизий) деди: Бу бобда Оиша, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Имрон ибн Ҳусайн ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَيُّمَا امْرَأَةٍ نُكِحَتْ بِغَيْرِ إِذْنِ وَلِيِّهَا فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَإِنْ دَخَلَ بِهَا فَلَهَا الْمَهْرُ بِمَا اسْتَحَلَّ مِنْ فَرْجِهَا فَإِنِ اشْتَجَرُوا فَالسُّلْطَانُ وَلِيُّ مَنْ لاَ وَلِيَّ لَهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَقَدْ رَوَى يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ وَيَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ نَحْوَ هَذَا . قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي مُوسَى حَدِيثٌ فِيهِ اخْتِلاَفٌ رَوَاهُ إِسْرَائِيلُ وَشَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبُو عَوَانَةَ وَزُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ وَقَيْسُ بْنُ الرَّبِيعِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرَوَى أَسْبَاطُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَزَيْدُ بْنُ حُبَابٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرَوَى أَبُو عُبَيْدَةَ الْحَدَّادُ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا . وَرَوَى شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ " . وَقَدْ ذَكَرَ بَعْضُ أَصْحَابِ سُفْيَانَ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى . وَلاَ يَصِحُّ . وَرِوَايَةُ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ رَوَوْا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ " . عِنْدِي أَصَحُّ لأَنَّ سَمَاعَهُمْ مِنْ أَبِي إِسْحَاقَ فِي أَوْقَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ وَإِنْ كَانَ شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ أَحْفَظَ وَأَثْبَتَ مِنْ جَمِيعِ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ رَوَوْا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ فَإِنَّ رِوَايَةَ هَؤُلاَءِ عِنْدِي أَشْبَهُ لأَنَّ شُعْبَةَ وَالثَّوْرِيَّ سَمِعَا هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ أَبِي إِسْحَاقَ فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ . وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مَا حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيَّ، يَسْأَلُ أَبَا إِسْحَاقَ أَسَمِعْتَ أَبَا بُرْدَةَ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ " . فَقَالَ نَعَمْ . فَدَلَّ هَذَا الْحَدِيثُ عَلَى أَنَّ سَمَاعَ شُعْبَةَ وَالثَّوْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ . وَإِسْرَائِيلُ هُوَ ثِقَةٌ ثَبْتٌ فِي أَبِي إِسْحَاقَ . سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ الْمُثَنَّى يَقُولُ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مَهْدِيٍّ يَقُولُ مَا فَاتَنِي مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الَّذِي فَاتَنِي إِلاَّ لَمَّا اتَّكَلْتُ بِهِ عَلَى إِسْرَائِيلَ لأَنَّهُ كَانَ يَأْتِي بِهِ أَتَمَّ . - وَحَدِيثُ عَائِشَةَ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ " حَدِيثٌ عِنْدِي حَسَنٌ . رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرَوَاهُ الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ وَجَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرُوِيَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلُهُ . وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ ثُمَّ لَقِيتُ الزُّهْرِيَّ فَسَأَلْتُهُ فَأَنْكَرَهُ . فَضَعَّفُوا هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ أَجْلِ هَذَا . وَذُكِرَ عَنْ يَحْيَى بْنِ مَعِينٍ أَنَّهُ قَالَ لَمْ يَذْكُرْ هَذَا الْحَرْفَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ إِلاَّ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ . قَالَ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ وَسَمَاعُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ لَيْسَ بِذَاكَ إِنَّمَا صَحَّحَ كُتُبَهُ عَلَى كُتُبِ عَبْدِ الْمَجِيدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي رَوَّادٍ مَا سَمِعَ مِنِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَضَعَّفَ يَحْيَى رِوَايَةَ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ . - وَالْعَمَلُ فِي هَذَا الْبَابِ عَلَى حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ " . عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَغَيْرُهُمْ . وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ بَعْضِ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ أَنَّهُمْ قَالُوا لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ . مِنْهُمْ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَشُرَيْحٌ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَغَيْرُهُمْ وَبِهَذَا يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالأَوْزَاعِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Ибн Журайждан, у Сулаймон ибн Мусодан, у аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қайси бир аёл ўз валийсининг изнисиз никоҳланса, унинг никоҳи ботилдир, унинг никоҳи ботилдир, унинг никоҳи ботилдир. Агар (эр) у билан қўшилган бўлса, у (аёл)нинг авратидан ҳалол қилиб ойдадаланганлиги эвазига унга маҳр (берилади). Агар низолашсалар, валийси бўлмаганнинг валийси султондир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан ҳадисдир. Яҳё ибн Саид ал-Ансорий, Яҳё ибн Айюб, Суфён ас-Саврий ва ҳуффозлардан бошқа кўплари Ибн Журайждан шунга ўхшаш ривоят қилганлар. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Мусонинг ҳадиси эса унда ихтилоф бўлган ҳадисдир. Уни Исроил, Шарик ибн Абдуллоҳ, Абу Авона, Зуҳайр ибн Муовия ва Қайс ибн ар-Робиъ Абу Исъҳоқдан, у Абу Бурдадан, у Абу Мусодан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Асбот ибн Муҳаммад ва Зайд ибн Ҳубоб эса Юнус ибн Абу Исъҳоқдан, у Абу Исъҳоқдан, у Абу Бурдадан, у Абу Мусодан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Абу Убайда ал-Ҳаддод эса Юнус ибн Абу Исъҳоқдан, у Абу Бурдадан, у Абу Мусодан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилган ва унда Абу Исъҳоқни зикр қилмаган. Юнус ибн Абу Исъҳоқдан, у Абу Бурдадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган. Шуъба ва ас-Саврий эса Абу Исъҳоқдан, у Абу Бурдадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Валийсиз никоҳ (бўлмайди),» (деб) ривоят қилган. Суфённинг баъзи шогирдлари Суфёндан, у Абу Исъҳоқдан, у Абу Бурдадан, у Абу Мусодан (деб) зикр қилган, лекин бу саҳиҳ эмас. Абу Исъҳоқдан, у Абу Бурдадан, у Абу Мусодан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Валийсиз никоҳ (бўлмайди),» деб ривоят қилганларнинг ривояти менинг назаримда саҳиҳроқдир, чунки уларнинг Абу Исъҳоқдан эшитиши турли вақтларда бўлган. Гарчи Шуъба ва ас-Саврий Абу Исъҳоқдан бу ҳадисни ривоят қилганларнинг барчасидан кўра ҳуффозроқ ва исботлироқ бўлсалар-да, менинг назаримда буларнинг ривояти ўхшашроқдир, чунки Шуъба ва ас-Саврий бу ҳадисни Абу Исъҳоқдан бир мажлисда эшитганлар. Бунга далолат қиладиган нарса — бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилган (ҳадис): у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба хабар берди, у деди: Мен Суфён ас-Саврийнинг Абу Исъҳоқдан: «Сен Абу Бурдадан: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) — Валийсиз никоҳ (бўлмайди), дедиларъ, деб айтганини эшитганмисан?» деб сўраганини эшитдим. (Абу Исъҳоқ): «Ҳа,» деди. Бу ҳадис Шуъба ва ас-Саврийнинг бу ҳадисни бир вақтда эшитганлигига далолат қилади. Исроил эса Абу Исъҳоқ (ҳақида) ишончли ва исботлидир. Мен Муҳаммад ибн ал-Мусаннонинг шундай деганини эшитдим: Мен Абдурраҳмон ибн Маҳдийнинг шундай деганини эшитдим: ас-Саврийнинг Абу Исъҳоқдан (ривоят қилган) ҳадисидан менга ўтиб кетганларининг (сабаби) фақат шуки, мен буни Исроилга таяниб (қолдирган эдим), чунки у буни тўлиқроқ келтирарди. Оишанинг бу бобдаги Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Валийсиз никоҳ (бўлмайди),» (деган) ҳадиси эса менинг назаримда ҳасан ҳадисдир. Уни Ибн Журайж Сулаймон ибн Мусодан, у аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Уни ал-Ҳажжож ибн Артот ва Жаъфар ибн Робиа ҳам аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинган. Баъзи ҳадис аҳллари аз-Зуҳрийнинг Урвадан, у Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилган) ҳадиси ҳақида гапирганлар. Ибн Журайж: «Сўнг мен аз-Зуҳрий билан учрашиб, ундан сўрадим, у эса буни инкор қилди,» деган. Шу сабабли улар бу ҳадисни заиф санаганлар. Яҳё ибн Маъиндан зикр қилинишича, у: «Бу сўзни Ибн Журайждан фақат Исмоил ибн Иброҳим зикр қилган,» деган. Яҳё ибн Маъин деди: Исмоил ибн Иброҳимнинг Ибн Журайждан эшитгани у даражада (ишончли) эмас — у фақат ўз китобларини Абдулмажид ибн Абдулазиз ибн Абу Равводнинг китобларига солиштириб, Ибн Журайждан эшитганларини тузатиб олган. Яҳё Исмоил ибн Иброҳимнинг Ибн Журайждан (ривоят қилган) ривоятини заиф санаган. Бу бобда амал Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Валийсиз никоҳ (бўлмайди),» (деган) ҳадиси устидадир — бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан бўлган илм аҳли наздида шундайдир, улардан Умар ибн ал-Хаттоб, Али ибн Абу Толиб, Абдуллоҳ ибн Аббос, Абу Ҳурайра ва бошқалар. Тобеинларнинг баъзи фақиҳларидан ҳам шундай ривоят қилинган, улар: «Валийсиз никоҳ (бўлмайди),» деганлар. Улардан Саид ибн ал-Мусайяб, ал-Ҳасан ал-Басрий, Шурайҳ, Иброҳим ан-Нахаъий, Умар ибн Абдулазиз ва бошқалар. Буни Суфён ас-Саврий, ал-Авзоий, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Молик, аш-Шофеий, Аҳмад ва Исъҳоқ (ҳам) айтади.
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ حَمَّادٍ الْمَعْنِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الْبَغَايَا اللاَّتِي يُنْكِحْنَ أَنْفُسَهُنَّ بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ " . قَالَ يُوسُفُ بْنُ حَمَّادٍ رَفَعَ عَبْدُ الأَعْلَى هَذَا الْحَدِيثَ فِي التَّفْسِيرِ وَأَوْقَفَهُ فِي كِتَابِ الطَّلاَقِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ .
Бизга Юсуф ибн Ҳаммод ал-Маъний ал-Басрий ривоят қилди, бизга Абдулаъло ривоят қилди, у Саиддан, у Қатодадан, у Жобир ибн Зайддан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Фоҳишалар — гувоҳсиз ўзларини ўзлари никоҳлайдиганлардир,» дедилар. Юсуф ибн Ҳаммод деди: Абдулаъло бу ҳадисни тафсир (китоби)да марфуъ қилган, талоқ китобида эса уни мавқуф қилиб, марфуъ қилмаган.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ . وَهَذَا أَصَحُّ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَفَعَهُ إِلاَّ مَا رُوِيَ عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى عَنْ سَعِيدٍ عَنْ قَتَادَةَ مَرْفُوعًا . وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى عَنْ سَعِيدٍ هَذَا الْحَدِيثُ مَوْقُوفًا وَالصَّحِيحُ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَوْلُهُ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِبَيِّنَةٍ هَكَذَا رَوَى أَصْحَابُ قَتَادَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِبَيِّنَةٍ . وَهَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ نَحْوَ هَذَا مَوْقُوفًا . وَفِي هَذَا الْبَابِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ قَالُوا لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِشُهُودٍ . لَمْ يَخْتَلِفُوا فِي ذَلِكَ مَنْ مَضَى مِنْهُمْ إِلاَّ قَوْمًا مِنَ الْمُتَأَخِّرِينَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ . وَإِنَّمَا اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا إِذَا شَهِدَ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ فَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ لاَ يَجُوزُ النِّكَاحُ حَتَّى يَشْهَدَ الشَّاهِدَانِ مَعًا عِنْدَ عُقْدَةِ النِّكَاحِ . وَقَدْ رَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ إِذَا أُشْهِدَ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ فَإِنَّهُ جَائِزٌ إِذَا أَعْلَنُوا ذَلِكَ . وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَغَيْرِهِ . هَكَذَا قَالَ إِسْحَاقُ فِيمَا حَكَى عَنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَجُوزُ شَهَادَةُ رَجُلٍ وَامْرَأَتَيْنِ فِي النِّكَاحِ . وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Ғундар Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у Саид ибн Абу Арубадан шунга ўхшаш (ривоят қилди), лекин уни марфуъ қилмади, ва бу саҳиҳроқдир. Абу Исо (Термизий) деди: Бу маҳфуз (сақланган) бўлмаган ҳадисдир. Абдулаълодан, у Саиддан, у Қатодадан марфуъ ҳолда ривоят қилинганидан бошқа ҳеч кимнинг уни марфуъ қилганини билмаймиз. Абдулаълодан, у Саиддан бу ҳадис мавқуф ҳолда ҳам ривоят қилинган. Саҳиҳ (ривоят) эса Ибн Аббосдан: «Гувоҳсиз никоҳ (бўлмайди),» деган ўз сўзи (сифатида) ривоят қилинганидир. Қатоданинг шогирдлари Қатодадан, у Жобир ибн Зайддан, у Ибн Аббосдан: «Гувоҳсиз никоҳ (бўлмайди),» (деб) шундай ривоят қилган. Саид ибн Абу Арубадан ҳам бир нечалар шунга ўхшаш мавқуф ҳолда ривоят қилган. Бу бобда Имрон ибн Ҳусайн, Анас ва Абу Ҳурайрадан (ривоятлар) бор. Бу (масалада) амал Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан ва улардан кейинги тобеинлар ҳамда бошқалардан бўлган илм аҳли наздида шундайдир, улар: «Гувоҳларсиз никоҳ (бўлмайди),» деганлар. Ўтганларидан кейинги илм аҳлининг баъзи мутааххир (кейинги) бир гуруҳидан бошқа ҳеч ким бунда ихтилоф қилмаган. Илм аҳли бунда фақат гувоҳ бирин-кетин (биттадан) гувоҳлик берган ҳолатда ихтилоф қилган. Куфа аҳли ва бошқалардан бўлган илм аҳлининг аксарияти: «Икки гувоҳ никоҳ ақдида биргаликда гувоҳлик бермагунча никоҳ жоиз бўлмайди,» деган. Мадина аҳлининг баъзилари эса, агар бирин-кетин гувоҳлик берилса, уни эълон қилсалар, жоиз, деб ҳисоблаган. Бу Молик ибн Анас ва бошқаларнинг сўзидир. Исъҳоқ Мадина аҳлидан ҳикоя қилиб шундай деган. Баъзи илм аҳли: «Никоҳда бир эркак ва икки аёлнинг гувоҳлиги жоиз,» деган. Бу Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْثَرُ بْنُ الْقَاسِمِ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ عَلَّمَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم التَّشَهُّدَ فِي الصَّلاَةِ وَالتَّشَهُّدَ فِي الْحَاجَةِ قَالَ " التَّشَهُّدُ فِي الصَّلاَةِ التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ السَّلاَمُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ السَّلاَمُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ " . وَالتَّشَهُّدُ فِي الْحَاجَةِ " إِنَّ الْحَمْدَ لِلَّهِ نَسْتَعِينُهُ وَنَسْتَغْفِرُهُ وَنَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شُرُورِ أَنْفُسِنَا وَسَيِّئَاتِ أَعْمَالِنَا فَمَنْ يَهْدِهِ اللَّهُ فَلاَ مُضِلَّ لَهُ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلاَ هَادِيَ لَهُ وَأَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ " . وَيَقْرَأُ ثَلاَثَ آيَاتٍ . قَالَ عَبْثَرٌ فَفَسَّرَهُ لَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ : (اتَّقوا الله حقَّ تقاتهِ ولا تموتنَّ إلاَّ وأنتمْ مسلمونَ). (اتّقوا الله الَّذي تساءلونَ بهِ والأرحامَ إنَّ اللهَ كانَ عليكُم رقيباً). (اتَّقوا الله وقولوا قولاً سديداً). قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ رَوَاهُ الأَعْمَشُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَكِلاَ الْحَدِيثَيْنِ صَحِيحٌ لأَنَّ إِسْرَائِيلَ جَمَعَهُمَا فَقَالَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ وَأَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنَّ النِّكَاحَ جَائِزٌ بِغَيْرِ خُطْبَةٍ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَغَيْرِهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абсар ибн ал-Қосим ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Абу Исъҳоқдан, у Абул-Аҳвасдан, у Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга намоздаги ташаҳҳудни ва ҳожат (чоғи)даги ташаҳҳудни ўргатдилар. У: «Намоздаги ташаҳҳуд: Ат-таҳийяату лиллааҳи вас-салаваату ват-тоййибаату, ас-салааму алайка айюҳан-Набийю ва раҳматуллааҳи ва баракаатуҳу, ас-салааму алайнаа ва алаа ибаадиллааҳис-соолиҳийн. Ашҳаду ан лаа илааҳа иллаллааҳу ва ашҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва Расулуҳу (Барча таъзимлар, намозлар ва пок сўзлар Аллаҳ учундир. Салом сенга бўлсин, эй Набий, ва Аллаҳнинг раҳмати ва баракотлари. Салом бизга ва Аллаҳнинг солиҳ бандаларига бўлсин. Гувоҳлик бераманки, Аллаҳдан ўзга илоҳ йўқ, ва гувоҳлик бераманки, Муҳаммад — Унинг бандаси ва Расулидир),» дедилар. Ҳожат (чоғи)даги ташаҳҳуд эса: «Иннал-ҳамда лиллааҳи настаъийнуҳу ва настағфируҳу ва наъуузу биллааҳи мин шуруури анфусинаа ва саййиаати аъмаалинаа, фа ман яҳдиҳиллааҳу фа лаа музилла лаҳу, ва ман юзлил фа лаа ҳаадия лаҳу, ва ашҳаду ан лаа илааҳа иллаллааҳу ва ашҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва Расулуҳу (Албатта, ҳамд Аллаҳ учундир, Ундан ёрдам сўраймиз ва Ундан мағфират сўраймиз, ва нафсларимизнинг ёмонликларидан ҳамда амалларимизнинг ёмонликларидан Аллаҳга паноҳ тилаймиз. Аллаҳ кимни ҳидоят қилса, уни адаштирувчи йўқ, кимни адаштирса, унга ҳидоят қилувчи йўқ. Ва гувоҳлик бераманки, Аллаҳдан ўзга илоҳ йўқ, ва гувоҳлик бераманки, Муҳаммад — Унинг бандаси ва Расулидир),» (деб), сўнг учта оят ўқийди. Абсар деди: Суфён ас-Саврий буни бизга (мана бу оятлар деб) тафсир қилди: «Аллаҳдан, Унга лойиқ тақво билан қўрқинг ва фақат мусулмон бўлган ҳолингизда ўлингиз,» (Оли Имрон сураси, 102). «Ўзаро (ҳақ) сўрашадиган Аллаҳдан ва қариндошлик (ришталарини узиш)дан қўрқинг. Албатта, Аллаҳ устингиздан кузатиб турувчидир,» (Нисо сураси, 1). «Аллаҳдан қўрқинг ва тўғри сўз сўзланг,» (Аҳзоб сураси, 70). (Термизий) деди: Бу бобда Адий ибн Ҳотимдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Уни ал-Аъмаш Абу Исъҳоқдан, у Абул-Аҳвасдан, у Абдуллоҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Уни Шуъба (ҳам) Абу Исъҳоқдан, у Абу Убайдадан, у Абдуллоҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Иккала ҳадис ҳам саҳиҳдир, чунки Исроил иккаласини жамлаб: «Абу Исъҳоқдан, у Абул-Аҳвас ва Абу Убайдадан, улар Абдуллоҳ ибн Масъуддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан,» деган. Баъзи илм аҳли: «Никоҳ хутбасиз ҳам жоиз,» деган. Бу Суфён ас-Саврий ва илм аҳлидан бошқаларнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كُلُّ خُطْبَةٍ لَيْسَ فِيهَا تَشَهُّدٌ فَهِيَ كَالْيَدِ الْجَذْمَاءِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ [صَحِيحٌ] غَرِيبٌ .
Бизга Абу Ҳишом ар-Рифоий ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Фузайл ривоят қилди, у Осим ибн Кулайбдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ташаҳҳуди бўлмаган ҳар бир хутба — кесилган қўлга ўхшайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан [саҳиҳ] ғариб ҳадисдир.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تُنْكَحُ الثَّيِّبُ حَتَّى تُسْتَأْمَرَ وَلاَ تُنْكَحُ الْبِكْرُ حَتَّى تُسْتَأْذَنَ وَإِذْنُهَا الصُّمُوتُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ وَالْعُرْسِ بْنِ عَمِيرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الثَّيِّبَ لاَ تُزَوَّجُ حَتَّى تُسْتَأْمَرَ وَإِنْ زَوَّجَهَا الأَبُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَسْتَأْمِرَهَا فَكَرِهَتْ ذَلِكَ فَالنِّكَاحُ مَفْسُوخٌ عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَزْوِيجِ الأَبْكَارِ إِذَا زَوَّجَهُنَّ الآبَاءُ فَرَأَى أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الأَبَ إِذَا زَوَّجَ الْبِكْرَ وَهِيَ بَالِغَةٌ بِغَيْرِ أَمْرِهَا فَلَمْ تَرْضَ بِتَزْوِيجِ الأَبِ فَالنِّكَاحُ مَفْسُوخٌ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ تَزْوِيجُ الأَبِ عَلَى الْبِكْرِ جَائِزٌ وَإِنْ كَرِهَتْ ذَلِكَ . وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Исъҳоқ ибн Мансур ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Юсуф хабар берди, бизга ал-Авзоий ривоят қилди, у Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Тул аёл сўралмагунча (унинг розилиги олинмагунча) никоҳланмайди, бокира қиз изни сўралмагунча никоҳланмайди, унинг изни эса сукут (сақлаш)дир,» дедилар. (Термизий) деди: Бу бобда Умар, Ибн Аббос, Оиша ва ал-Урс ибн Амирадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу (масалада) амал илм аҳли наздида шундайки, тул аёл сўралмагунча (унинг розилиги олинмагунча) турмушга берилмайди. Агар отаси уни сўрамасдан турмушга берса-ю, у эса буни ёқтирмаса, умумий илм аҳли наздида никоҳ бекор (фасх) қилинади. Илм аҳли бокира қизларни оталари турмушга бериши (масаласида) ихтилоф қилган. Куфа аҳли ва бошқалардан бўлган илм аҳлининг аксарияти: «Агар ота балоғатга етган бокира қизни унинг амрисиз турмушга берса-ю, у эса отанинг турмушга беришига рози бўлмаса, никоҳ бекор (фасх) қилинади,» деб ҳисоблаган. Мадина аҳлининг баъзилари: «Отанинг бокира қиз устидан турмушга бериши жоиздир, гарчи у буни ёқтирмаса ҳам,» деган. Бу Молик ибн Анас, аш-Шофеий, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ، عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الأَيِّمُ أَحَقُّ بِنَفْسِهَا مِنْ وَلِيِّهَا وَالْبِكْرُ تُسْتَأْذَنُ فِي نَفْسِهَا وَإِذْنُهَا صُمَاتُهَا " . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ . وَقَدِ احْتَجَّ بَعْضُ النَّاسِ فِي إِجَازَةِ النِّكَاحِ بِغَيْرِ وَلِيٍّ بِهَذَا الْحَدِيثِ وَلَيْسَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ مَا احْتَجُّوا بِهِ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ " وَهَكَذَا أَفْتَى بِهِ ابْنُ عَبَّاسٍ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ . وَإِنَّمَا مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " الأَيِّمُ أَحَقُّ بِنَفْسِهَا مِنْ وَلِيِّهَا " . عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْوَلِيَّ لاَ يُزَوِّجُهَا إِلاَّ بِرِضَاهَا وَأَمْرِهَا فَإِنْ زَوَّجَهَا فَالنِّكَاحُ مَفْسُوخٌ عَلَى حَدِيثِ خَنْسَاءَ بِنْتِ خِذَامٍ حَيْثُ زَوَّجَهَا أَبُوهَا وَهِيَ ثَيِّبٌ فَكَرِهَتْ ذَلِكَ فَرَدَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم نِكَاحَهُ .
Бизга Қутайба ибн Саид ривоят қилди, бизга Молик ибн Анас ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн ал-Фазлдан, у Нофиъ ибн Жубайр ибн Мутъимдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Тул (ёки эрсиз) аёл ўзига валийсидан кўра ҳақлироқдир, бокира қиздан эса ўзи (ҳақида) изн сўралади, унинг изни эса сукутидир,» дедилар. Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадисни Шуъба ва Суфён ас-Саврий (ҳам) Молик ибн Анасдан ривоят қилган. Баъзи одамлар валийсиз никоҳни жоиз (деб кўрсатиш)да бу ҳадисни далил қилган, лекин бу ҳадисда улар далил қилган нарса йўқ, чунки Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Валийсиз никоҳ (бўлмайди),» (деган) бир неча йўл билан ривоят қилинган. Ибн Аббос ҳам Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан кейин шундай фатво берган ва: «Валийсиз никоҳ (бўлмайди),» деган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Тул аёл ўзига валийсидан кўра ҳақлироқдир,» (деган) сўзларининг маъноси илм аҳлининг аксарияти наздида шуки, валий уни фақат розилиги ва амри билан турмушга беради. Агар (розисиз) турмушга берса, Хансаа бинти Хизом ҳадиси (асосида) никоҳ бекор (фасх) қилинади — отаси уни тул ҳолида турмушга берганида, у буни ёқтирмаган, шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг никоҳини қайтарган (бекор қилган).
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْيَتِيمَةُ تُسْتَأْمَرُ فِي نَفْسِهَا فَإِنْ صَمَتَتْ فَهُوَ إِذْنُهَا وَإِنْ أَبَتْ فَلاَ جَوَازَ عَلَيْهَا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مُوسَى وَابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَزْوِيجِ الْيَتِيمَةِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْيَتِيمَةَ إِذَا زُوِّجَتْ فَالنِّكَاحُ مَوْقُوفٌ حَتَّى تَبْلُغَ فَإِذَا بَلَغَتْ فَلَهَا الْخِيَارُ فِي إِجَازَةِ النِّكَاحِ أَوْ فَسْخِهِ . وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ التَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ يَجُوزُ نِكَاحُ الْيَتِيمَةِ حَتَّى تَبْلُغَ . وَلاَ يَجُوزُ الْخِيَارُ فِي النِّكَاحِ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَغَيْرِهِمَا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ . وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ إِذَا بَلَغَتِ الْيَتِيمَةُ تِسْعَ سِنِينَ فَزُوِّجَتْ فَرَضِيَتْ فَالنِّكَاحُ جَائِزٌ وَلاَ خِيَارَ لَهَا إِذَا أَدْرَكَتْ . وَاحْتَجَّا بِحَدِيثِ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَنَى بِهَا وَهِيَ بِنْتُ تِسْعِ سِنِينَ . وَقَدْ قَالَتْ عَائِشَةُ إِذَا بَلَغَتِ الْجَارِيَةُ تِسْعَ سِنِينَ فَهِيَ امْرَأَةٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Етим қиздан ўзи (ҳақида) изн сўралади. Агар у сукут сақласа, бу унинг изнидир, агар у рад этса, унга (никоҳ) жоиз бўлмайди,» дедилар. (Термизий) деди: Бу бобда Абу Мусо, Ибн Умар ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Илм аҳли етим қизни турмушга бериш (масаласида) ихтилоф қилган. Баъзи илм аҳли: «Етим қиз турмушга берилса, балоғатга етгунча никоҳи тўхтатиб турилади, балоғатга етганда эса никоҳни раво кўриш ёки бекор қилишда ихтиёр уникидир,» деб ҳисоблаган. Бу тобеинларнинг баъзилари ва бошқаларнинг сўзидир. Баъзилари: «Етим қизнинг никоҳи у балоғатга етмагунча жоиз эмас ва никоҳда ихтиёр (ҳуқуқи) жоиз эмас,» деган. Бу Суфён ас-Саврий, аш-Шофеий ва илм аҳлидан бошқаларнинг сўзидир. Аҳмад ва Исъҳоқ: «Етим қиз тўққиз ёшга етганда турмушга берилиб, рози бўлса, никоҳ жоиздир ва вояга етганда унга ихтиёр (ҳуқуқи) йўқ,» деган. Улар Оиша ҳадисини далил қилган — Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) у билан тўққиз ёшда қўшилган эдилар. Оиша: «Қиз тўққиз ёшга етса, у аёл (ҳисобланади),» деган.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَيُّمَا امْرَأَةٍ زَوَّجَهَا وَلِيَّانِ فَهِيَ لِلأَوَّلِ مِنْهُمَا وَمَنْ بَاعَ بَيْعًا مِنْ رَجُلَيْنِ فَهُوَ لِلأَوَّلِ مِنْهُمَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ نَعْلَمُ بَيْنَهُمْ فِي ذَلِكَ اخْتِلاَفًا إِذَا زَوَّجَ أَحَدُ الْوَلِيَّيْنِ قَبْلَ الآخَرِ فَنِكَاحُ الأَوَّلِ جَائِزٌ وَنِكَاحُ الآخَرِ مَفْسُوخٌ وَإِذَا زَوَّجَا جَمِيعًا فَنِكَاحُهُمَا جَمِيعًا مَفْسُوخٌ . وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Ғундар ривоят қилди, бизга Саид ибн Абу Аруба ривоят қилди, у Қатодадан, у ал-Ҳасандан, у Самура ибн Жундабдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қайси бир аёлни икки валий турмушга берса, у улардан биринчисиникидир. Ким бир нарсани икки кишига сотса, у улардан биринчисиникидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан ҳадисдир. Бу (масалада) амал илм аҳли наздида шундайки, бунда улар орасида ихтилоф билмаймиз: агар икки валийдан бири иккинчисидан олдин турмушга берса, биринчисининг никоҳи жоиз, иккинчисининг никоҳи бекор (фасх) қилинади. Агар иккаласи биргаликда турмушга берсалар, иккаласининг никоҳи ҳам бекор (фасх) қилинади. Бу ас-Саврий, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ زُهَيْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَيُّمَا عَبْدٍ تَزَوَّجَ بِغَيْرِ إِذْنِ سَيِّدِهِ فَهُوَ عَاهِرٌ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَلاَ يَصِحُّ وَالصَّحِيحُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ عَنْ جَابِرٍ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ نِكَاحَ الْعَبْدِ بِغَيْرِ إِذْنِ سَيِّدِهِ لاَ يَجُوزُ . وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَغَيْرِهِمَا بِلَا اخْتِلَافٍ
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга ал-Валид ибн Муслим хабар берди, у Зуҳайр ибн Муҳаммаддан, у Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақилдан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), У: «Қайси бир қул ўз хўжайинининг изнисиз уйланса, у зинокордир,» дедилар. (Термизий) деди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Баъзилар бу ҳадисни Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақилдан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (деб) ривоят қилган, лекин бу саҳиҳ эмас. Саҳиҳи — Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақилдан, у Жобирдан (ривоят қилинганидир). Бу (масалада) амал Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашоблари ва бошқалардан бўлган илм аҳли наздида шундайки, қулнинг ўз хўжайинининг изнисиз никоҳи жоиз эмас. Бу Аҳмад, Исъҳоқ ва бошқаларнинг ихтилофсиз сўзидир.
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأُمَوِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنْ جَابِرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَيُّمَا عَبْدٍ تَزَوَّجَ بِغَيْرِ إِذْنِ سَيِّدِهِ فَهُوَ عَاهِرٌ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Саид ибн Яҳё ибн Саид ал-Умавий ривоят қилди, бизга отам ривоят қилди, бизга Ибн Журайж ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақилдан, у Жобирдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), У: «Қайси бир қул ўз хўжайинининг изнисиз уйланса, у зинокордир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ امْرَأَةً، مِنْ بَنِي فَزَارَةَ تَزَوَّجَتْ عَلَى نَعْلَيْنِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَرَضِيتِ مِنْ نَفْسِكِ وَمَالِكِ بِنَعْلَيْنِ " . قَالَتْ نَعَمْ . قَالَ فَأَجَازَهُ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَنَسٍ وَعَائِشَةَ وَجَابِرٍ وَأَبِي حَدْرَدٍ الأَسْلَمِيِّ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْمَهْرِ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْمَهْرُ عَلَى مَا تَرَاضَوْا عَلَيْهِ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ لاَ يَكُونُ الْمَهْرُ أَقَلَّ مِنْ رُبْعِ دِينَارٍ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْكُوفَةِ لاَ يَكُونُ الْمَهْرُ أَقَلَّ مِنْ عَشْرَةِ دَرَاهِمَ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид, Абдурраҳмон ибн Маҳдий ва Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, улар дедилар: бизга Шуъба ривоят қилди, у Осим ибн Убайдуллоҳдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Абдуллоҳ ибн Омир ибн Робиани эшитдим, у отасидан (ривоят қилдики), Бану Фазорадан бўлган бир аёл икки жуфт кавуш (маҳри) эвазига турмушга чиқди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ўзинг ва молингдан икки жуфт кавушга рози бўлдингми?» дедилар. У: «Ҳа,» деди. (Рови) деди: Шунда У буни раво кўрдилар. (Термизий) деди: Бу бобда Умар, Абу Ҳурайра, Саҳл ибн Саъд, Абу Саид, Анас, Оиша, Жобир ва Абу Ҳадрад ал-Асламийдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Омир ибн Робианинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли маҳр (масаласида) ихтилоф қилган. Баъзи илм аҳли: «Маҳр улар ўзаро рози бўлган нарсага (қараб)дир,» деган. Бу Суфён ас-Саврий, аш-Шофеий, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир. Молик ибн Анас: «Маҳр чорак динордан кам бўлмайди,» деган. Куфа аҳлининг баъзилари: «Маҳр ўн дирҳамдан кам бўлмайди,» деган.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ عِيسَى، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ الصَّائِغُ، قَالاَ أَخْبَرَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي حَازِمِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَاءَتْهُ امْرَأَةٌ فَقَالَتْ إِنِّي وَهَبْتُ نَفْسِي لَكَ . فَقَامَتْ طَوِيلاً فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَزَوِّجْنِيهَا إِنْ لَمْ تَكُنْ لَكَ بِهَا حَاجَةٌ . فَقَالَ " هَلْ عِنْدَكَ مِنْ شَيْءٍ تُصْدِقُهَا " . فَقَالَ مَا عِنْدِي إِلاَّ إِزَارِي هَذَا . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِزَارَكَ إِنْ أَعْطَيْتَهَا جَلَسْتَ وَلاَ إِزَارَ لَكَ فَالْتَمِسْ شَيْئًا " قَالَ مَا أَجِدُ . قَالَ " فَالْتَمِسْ وَلَوْ خَاتَمًا مِنْ حَدِيدٍ " . قَالَ فَالْتَمَسَ فَلَمْ يَجِدْ شَيْئًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " هَلْ مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ شَيْءٌ " . قَالَ نَعَمْ سُورَةُ كَذَا وَسُورَةُ كَذَا . لِسُوَرٍ سَمَّاهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " زَوَّجْتُكَهَا بِمَا مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ ذَهَبَ الشَّافِعِيُّ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَيْءٌ يُصْدِقُهَا وَتَزَوَّجَهَا عَلَى سُورَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ فَالنِّكَاحُ جَائِزٌ وَيُعَلِّمُهَا سُورَةً مِنَ الْقُرْآنِ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ النِّكَاحُ جَائِزٌ وَيَجْعَلُ لَهَا صَدَاقَ مِثْلِهَا . وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ
Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халлоал ривоят қилди, бизга Исъҳоқ ибн Исо ва Абдуллоҳ ибн Нофиъ ас-Соиғ ривоят қилиб, иккаласи дедилар: бизга Молик ибн Анас хабар берди, у Абу Ҳозим ибн Динордан, у Саҳл ибн Саъд ас-Соидийдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига бир аёл келиб: «Мен ўзимни сенга ҳадя қилдим,» деди. Сўнг у узоқ вақт турди. Шунда бир киши: «Эй Расулуллаҳ, агар Сизнинг унга эҳтиёжингиз бўлмаса, уни менга уйлантиринг,» деди. У: «Сенинг унга маҳр қилиб берадиган бирор нарсанг борми?» дедилар. У: «Мана шу изоримдан бошқа нарсам йўқ,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Изорингни унга берсанг, ўзинг (изорсиз) ўтирасан, сенинг изоринг қолмайди. Бирор нарса қидириб кўр,» дедилар. У: «(Ҳеч нарса) топмаяпман,» деди. У: «Темир узук бўлса ҳам қидир,» дедилар. (Рови) деди: Шунда у қидирди, аммо ҳеч нарса топмади. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сен билан бирга Қуръондан бирор нарса (ёдланган) борми?» дедилар. У: «Ҳа, фалон сура ва фалон сура,» деб ўзи номлаган сураларни (айтди). Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен уни сенга Қуръондан ўзинг билан бирга (ёдланган) нарса эвазига уйлантирдим,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Аш-Шофеий бу ҳадисга (биноан) шу (фикр)га борган ва: «Агар (кишининг) унга маҳр қиладиган бирор нарсаси бўлмаса-ю, уни Қуръондан бир сура (ўргатиш) эвазига уйлантирган бўлса, никоҳ жоиздир ва у (аёл)га Қуръондан бир сура ўргатади,» деган. Баъзи илм аҳли: «Никоҳ жоиздир ва унга ўзига ўхшашларнинг маҳрини (маҳри мисл) белгилайди,» деган. Бу Куфа аҳли, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي الْعَجْفَاءِ السُّلَمِيِّ، قَالَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَلاَ لاَ تُغَالُوا صَدُقَةَ النِّسَاءِ فَإِنَّهَا لَوْ كَانَتْ مَكْرُمَةً فِي الدُّنْيَا أَوْ تَقْوَى عِنْدَ اللَّهِ لَكَانَ أَوْلاَكُمْ بِهَا نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا عَلِمْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَكَحَ شَيْئًا مِنْ نِسَائِهِ وَلاَ أَنْكَحَ شَيْئًا مِنْ بَنَاتِهِ عَلَى أَكْثَرَ مِنْ ثِنْتَىْ عَشْرَةَ أُوقِيَّةً . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَأَبُو الْعَجْفَاءِ السُّلَمِيُّ اسْمُهُ هَرَمٌ . وَالأُوقِيَّةُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا وَثِنْتَا عَشْرَةَ أُوقِيَّةً أَرْبَعُمِائَةٍ وَثَمَانُونَ دِرْهَمًا .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Айюбдан, у Ибн Сирииндан, у Абул-Ажфо ас-Суламийдан (ривоят қилдики), у деди: Умар ибн ал-Хаттоб деди: «Диққат, аёлларнинг маҳрини оширманглар! Чунки агар у дунёда иззат ёки Аллаҳнинг ҳузурида тақво бўлганида эди, сизларнинг энг лойиғингиз унга Аллаҳнинг набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бўларди. Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг хотинларидан бирортасини ўн икки уқийядан ортиғига никоҳлаганларини ёки қизларидан бирортасини (ўн икки уқийядан ортиғига) никоҳлаб берганларини билмайман.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абул-Ажфо ас-Суламийнинг исми Ҳарамдир. Уқийя эса илм аҳли наздида қирқ дирҳамдир, ўн икки уқийя эса тўрт юз саксон дирҳамдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، وَعَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْتَقَ صَفِيَّةَ وَجَعَلَ عِتْقَهَا صَدَاقَهَا . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ صَفِيَّةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَكَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُجْعَلَ عِتْقُهَا صَدَاقَهَا حَتَّى يَجْعَلَ لَهَا مَهْرًا سِوَى الْعِتْقِ . وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона ривоят қилди, у Қатода ва Абдулазиз ибн Суҳайбдан, улар Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Сафийяни озод қилдилар ва унинг озодлигини унинг маҳри қилдилар. (Термизий) деди: бу бобда Сафийядан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли бунинг бўйича амал қиладилар, бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса, озодликдан ташқари аёлга маҳр белгиланмагунча, озодлигини унинг маҳри қилинишини макруҳ санаганлар. Биринчи сўз эса саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ بْنِ أَبِي مُوسَى، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " ثَلاَثَةٌ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ عَبْدٌ أَدَّى حَقَّ اللَّهِ وَحَقَّ مَوَالِيهِ فَذَلِكَ يُؤْتَى أَجْرَهُ مَرَّتَيْنِ وَرَجُلٌ كَانَتْ عِنْدَهُ جَارِيَةٌ وَضِيئَةٌ فَأَدَّبَهَا فَأَحْسَنَ أَدَبَهَا ثُمَّ أَعْتَقَهَا ثُمَّ تَزَوَّجَهَا يَبْتَغِي بِذَلِكَ وَجْهَ اللَّهِ فَذَلِكَ يُؤْتَى أَجْرَهُ مَرَّتَيْنِ وَرَجُلٌ آمَنَ بِالْكِتَابِ الأَوَّلِ ثُمَّ جَاءَ الْكِتَابُ الآخَرُ فَآمَنَ بِهِ فَذَلِكَ يُؤْتَى أَجْرَهُ مَرَّتَيْنِ " . حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ صَالِحِ بْنِ صَالِحٍ، وَهُوَ ابْنُ حَىٍّ عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي مُوسَى حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَأَبُو بُرْدَةَ بْنُ أَبِي مُوسَى اسْمُهُ عَامِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ . وَرَوَى شُعْبَةُ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ صَالِحِ بْنِ صَالِحِ بْنِ حَىٍّ . وَصَالِحُ بْنُ صَالِحِ بْنِ حَىٍّ هُوَ وَالِدُ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحِ بْنِ حَىٍّ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн Мушир ривоят қилди, у ал-Фазл ибн Язиддан, у аш-Шаъбийдан, у Абу Бурда ибн Абу Мусодан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Учови ўз ажрини икки марта оладилар: Аллаҳнинг ҳаққини ва хўжайинларининг ҳаққини адо этган қул — ана у ўз ажрини икки марта олади. Ва ҳузурида гўзал чўриси бўлиб, уни одоб билан тарбиялаб, тарбиясини чиройли қилган, сўнг уни озод қилган, сўнг Аллаҳнинг юзини (ризолигини) истаб унга уйланган киши — ана у ўз ажрини икки марта олади. Ва аввалги китобга иймон келтирган, сўнг охирги китоб келганида унга (ҳам) иймон келтирган киши — ана у ўз ажрини икки марта олади,» дедилар. Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Солиҳ ибн Солиҳдан — у Ибн Ҳаййдир — у аш-Шаъбийдан, у Абу Бурдадан, у Абу Мусодан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: Абу Мусонинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Бурда ибн Абу Мусонинг исми Омир ибн Абдуллоҳ ибн Қайсдир. Шуъба ва Суфён ас-Саврий бу ҳадисни Солиҳ ибн Солиҳ ибн Ҳаййдан ривоят қилганлар. Солиҳ ибн Солиҳ ибн Ҳайй эса ал-Ҳасан ибн Солиҳ ибн Ҳаййнинг отасидир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَيُّمَا رَجُلٍ نَكَحَ امْرَأَةً فَدَخَلَ بِهَا فَلاَ يَحِلُّ لَهُ نِكَاحُ ابْنَتِهَا فَإِنْ لَمْ يَكُنْ دَخَلَ بِهَا فَلْيَنْكِحِ ابْنَتَهَا وَأَيُّمَا رَجُلٍ نَكَحَ امْرَأَةً فَدَخَلَ بِهَا أَوْ لَمْ يَدْخُلْ بِهَا فَلاَ يَحِلُّ لَهُ نِكَاحُ أُمِّهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ يَصِحُّ مِنْ قِبَلِ إِسْنَادِهِ وَإِنَّمَا رَوَاهُ ابْنُ لَهِيعَةَ وَالْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ . وَالْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ وَابْنُ لَهِيعَةَ يُضَعَّفَانِ فِي الْحَدِيثِ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ امْرَأَةً ثُمَّ طَلَّقَهَا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا حَلَّ لَهُ أَنْ يَنْكِحَ ابْنَتَهَا وَإِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ الاِبْنَةَ فَطَلَّقَهَا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا لَمْ يَحِلَّ لَهُ نِكَاحُ أُمِّهَا لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى (وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ ) وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Лаҳиа ривоят қилди, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қайси бир киши бир аёлга уйланиб, у билан қўшилган бўлса, унинг қизига уйланиши унга ҳалол бўлмайди. Агар у (аёл) билан қўшилмаган бўлса, унинг қизига уйланаверсин. Ва қайси бир киши бир аёлга уйланиб, у билан қўшилган ёки қўшилмаган бўлса ҳам, унинг онасига уйланиши унга ҳалол бўлмайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис исноди томонидан саҳиҳ бўлмайди, уни фақат Ибн Лаҳиа ва ал-Мусанно ибн ас-Саббоҳ Амр ибн Шуайбдан ривоят қилганлар. Ал-Мусанно ибн ас-Саббоҳ ва Ибн Лаҳиа эса ҳадисда заиф саналадилар. Кўпчилик илм аҳли бунинг бўйича амал қиладилар, улар дедилар: агар киши бир аёлга уйланиб, сўнг у билан қўшилишдан олдин уни талоқ қилса, унинг қизига уйланиши ҳалол бўлади; агар киши қизга уйланиб, у билан қўшилишдан олдин уни талоқ қилса, унинг онасига уйланиши ҳалол бўлмайди — Аллаҳ таолонинг: «Ва хотинларингизнинг оналари (ҳаромдир)» деган сўзи сабабли. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَإِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَتِ امْرَأَةُ رِفَاعَةَ الْقُرَظِيِّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ إِنِّي كُنْتُ عِنْدَ رِفَاعَةَ فَطَلَّقَنِي فَبَتَّ طَلاَقِي فَتَزَوَّجْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الزُّبَيْرِ وَمَا مَعَهُ إِلاَّ مِثْلُ هُدْبَةِ الثَّوْبِ . فَقَالَ " أَتُرِيدِينَ أَنْ تَرْجِعِي إِلَى رِفَاعَةَ لاَ حَتَّى تَذُوقِي عُسَيْلَتَهُ وَيَذُوقَ عُسَيْلَتَكِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ وَالرُّمَيْصَاءِ أَوِ الْغُمَيْصَاءِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلاَثًا فَتَزَوَّجَتْ زَوْجًا غَيْرَهُ فَطَلَّقَهَا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا أَنَّهَا لاَ تَحِلُّ لِلزَّوْجِ الأَوَّلِ إِذَا لَمْ يَكُنْ جَامَعَ الزَّوْجُ الآخَرُ .
Бизга Ибн Абу Умар ва Ишоқ ибн Мансур ривоят қилиб, иккови деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Рифоа ал-Қуразанинг хотини Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келди-да: «Мен Рифоанинг ҳузурида эдим, у мени талоқ қилди ва талоғимни қатъий қилди (уч талоқ). Сўнг мен Абдурраҳмон ибн аз-Зубайрга турмушга чиқдим, аммо унинг нарсаси кийимнинг попугига ўхшагандан бошқа нарса эмас (яъни жинсий алоқага ожиз),» деди. У (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сен Рифоага қайтишни истаяпсанми? Йўқ, токи сен унинг ширинлигини тотиб, у сенинг ширинлигингни тотмагунча (бўлмайди),» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Умар, Анас, ар-Румайсоа ёки ал-Ғумайсоа ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан ва бошқалардан бўлган умумий илм аҳли бунинг бўйича амал қиладилар: агар киши хотинини уч марта талоқ қилса, сўнг у бошқа эрга турмушга чиқиб, у (янги эр) у билан қўшилишидан олдин талоқ қилса, иккинчи эр у билан жимо қилмаган бўлса, у биринчи эрга ҳалол бўлмайди.
حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَشْعَثُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زُبَيْدٍ الأَيَامِيُّ، حَدَّثَنَا مُجَالِدٌ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، وَعَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالاَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَعَنَ الْمُحِلَّ وَالْمُحَلَّلَ لَهُ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابِنْ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ وَجَابِرٍ حَدِيثٌ مَعْلُولٌ . هَكَذَا رَوَى أَشْعَثُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ مُجَالِدٍ عَنْ عَامِرٍ هُوَ الشَّعْبِيُّ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَامِرٌ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَهَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِالْقَائِمِ لأَنَّ مُجَالِدَ بْنَ سَعِيدٍ قَدْ ضَعَّفَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمْ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ . وَرَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مُجَالِدٍ عَنْ عَامِرٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِيٍّ . وَهَذَا قَدْ وَهِمَ فِيهِ ابْنُ نُمَيْرٍ وَالْحَدِيثُ الأَوَّلُ أَصَحُّ . وَقَدْ رَوَاهُ مُغِيرَةُ وَابْنُ أَبِي خَالِدٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ .
Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, у деди: бизга Ашъас ибн Абдурраҳмон ибн Зубайд ал-Аёмий ривоят қилди, у деди: бизга Мужолид ривоят қилди, у аш-Шаъбийдан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан, ва ал-Ҳорисдан, у Алидан (ривоят қилиб), иккови деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) муҳиллни (ҳалолловчини) ва у (ким учун) ҳалолланган кишини лаънатладилар. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Масъуд, Абу Ҳурайра, Уқба ибн Омир ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Али ва Жобирнинг ҳадиси маълул (касаллиги бор) ҳадисдир. Ашъас ибн Абдурраҳмон шундай ривоят қилди: Мужолиддан, у Омир — у аш-Шаъбийдир — дан, у ал-Ҳорисдан, у Алидан, ва Омир Жобир ибн Абдуллоҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан. Бу ҳадиснинг исноди мустаҳкам эмас, чунки Мужолид ибн Саидни баъзи илм аҳли заиф санаганлар, улар орасида Аҳмад ибн Ҳанбал бор. Абдуллоҳ ибн Нумайр бу ҳадисни Мужолиддан, у Омирдан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан, у Алидан ривоят қилган. Бунда эса Ибн Нумайр хато қилган, биринчи ҳадис саҳиҳроқдир. Буни Муғира, Ибн Абу Холид ва бошқа бир нечалари аш-Шаъбийдан, у ал-Ҳорисдан, у Алидан ривоят қилганлар.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي قَيْسٍ، عَنْ هُزَيْلِ بْنِ شُرَحْبِيلَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمُحِلَّ وَالْمُحَلَّلَ لَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَأَبُو قَيْسٍ الأَوْدِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ ثَرْوَانَ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَغَيْرُهُمْ وَهُوَ قَوْلُ الْفُقَهَاءِ مِنَ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . قَالَ وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ بْنَ مُعَاذٍ يَذْكُرُ عَنْ وَكِيعٍ أَنَّهُ قَالَ بِهَذَا وَقَالَ يَنْبَغِي أَنْ يُرْمَى بِهَذَا الْبَابِ مِنْ قَوْلِ أَصْحَابِ الرَّأْىِ . قَالَ جَارُودٌ قَالَ وَكِيعٌ وَقَالَ سُفْيَانُ إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ لِيُحَلِّلَهَا ثُمَّ بَدَا لَهُ أَنْ يُمْسِكَهَا فَلاَ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يُمْسِكَهَا حَتَّى يَتَزَوَّجَهَا بِنِكَاحٍ جَدِيدٍ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Аҳмад аз-Зубайрий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Абу Қайсдан, у Ҳузайл ибн Шураҳбилдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) муҳиллни (ҳалолловчини) ва у (ким учун) ҳалолланган кишини лаънатладилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Қайс ал-Авдийнинг исми Абдурраҳмон ибн Сарвондир. Бу ҳадис Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан бўлган илм аҳли бу ҳадис бўйича амал қиладилар, улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб, Усмон ибн Аффон, Абдуллоҳ ибн Умар ва бошқалар бор; бу тобеинлардан бўлган фуқаҳоларнинг сўзидир, буни Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ айтадилар. (Термизий) деди: мен ал-Жоруд ибн Муозни Вакииъдан эслаб айтаётганини эшитдим, у (Вакииъ) шу бўйича айтиб, деди: бу бобни (масалани) аҳли раъйнинг (қиёсга суянувчиларнинг) сўзидан отиб ташлаш керак. Жоруд деди: Вакииъ деди: Суфён деди: агар киши аёлни ҳалоллаш учун унга уйланиб, сўнг уни ўзида ушлаб қолмоқчи бўлиб қолса, уни ушлаб қолиши унга ҳалол бўлмайди, токи унга янги никоҳ билан уйланмагунча.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، وَالْحَسَنِ، ابْنَىْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِمَا، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ مُتْعَةِ النِّسَاءِ وَعَنْ لُحُومِ الْحُمُرِ الأَهْلِيَّةِ زَمَنَ خَيْبَرَ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَبْرَةَ الْجُهَنِيِّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَإِنَّمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ شَيْءٌ مِنَ الرُّخْصَةِ فِي الْمُتْعَةِ ثُمَّ رَجَعَ عَنْ قَوْلِهِ حَيْثُ أُخْبِرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَمْرُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى تَحْرِيمِ الْمُتْعَةِ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у аз-Зуҳрийдан, у Абдуллоҳ ва ал-Ҳасан — Муҳаммад ибн Алининг икки ўғли — дан, улар оталаридан, у Али ибн Абу Толибдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Хайбар пайтида аёллар билан мутъа (вақтинчалик никоҳ)дан ва хонаки эшакларнинг гўштидан қайтардилар. (Термизий) деди: бу бобда Сабра ал-Жуҳаний ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Алининг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳли бунинг бўйича амал қиладилар. Ибн Аббосдан мутъа ҳақида рухсат тўғрисида бирор нарса ривоят қилинган, сўнг у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан хабардор қилингач, ўз сўзидан қайтган. Кўпчилик илм аҳлининг иши мутъанинг ҳаромлиги устидадир, бу ас-Саврий, Ибнул-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُقْبَةَ، أَخُو قَبِيصَةَ بْنِ عُقْبَةَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ إِنَّمَا كَانَتِ الْمُتْعَةُ فِي أَوَّلِ الإِسْلاَمِ كَانَ الرَّجُلُ يَقْدَمُ الْبَلْدَةَ لَيْسَ لَهُ بِهَا مَعْرِفَةٌ فَيَتَزَوَّجُ الْمَرْأَةَ بِقَدْرِ مَا يَرَى أَنَّهُ يُقِيمُ فَتَحْفَظُ لَهُ مَتَاعَهُ وَتُصْلِحُ لَهُ شَيْئَهُ حَتَّى إِذَا نَزَلَتِ الآيَةُ : ( إِلاَّ عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَكُلُّ فَرْجٍ سِوَى هَذَيْنِ فَهُوَ حَرَامٌ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уқба — Қабиса ибн Уқбанинг акаси — ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ас-Саврий ривоят қилди, у Мусо ибн Убайдадан, у Муҳаммад ибн Каъбдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Мутъа фақат Исломнинг бошларида бўлган: киши ўзи танимайдиган бирор шаҳарга келар, ва ўзи қанча туришини ўйласа, шунча муддатга бир аёлга уйланар эди; у (аёл) унинг матосини сақлар ва нарсаларини тартибга солар эди. Токи: «Фақат ўз хотинлари ёки қўллари остидаги (чўрилари) бундан мустасно» деган оят нозил бўлгунча (шундай эди). Ибн Аббос деди: бу иккисидан бошқа ҳар бир фарж (жинсий алоқа) ҳаромдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، وَهُوَ الطَّوِيلُ قَالَ حَدَّثَ الْحَسَنُ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ جَلَبَ وَلاَ جَنَبَ وَلاَ شِغَارَ فِي الإِسْلاَمِ وَمَنِ انْتَهَبَ نُهْبَةً فَلَيْسَ مِنَّا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَأَبِي رَيْحَانَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَمُعَاوِيَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَوَائِلِ بْنِ حُجْرٍ .
Бизга Муҳаммад ибн Абдулмалик ибн Абуш-Шавориб ривоят қилди, у деди: бизга Бишр ибнул-Муфаззал ривоят қилди, у деди: бизга Ҳумайд — у ат-Тавийлдир — ривоят қилди, у деди: ал-Ҳасан ривоят қилди, у Имрон ибн Ҳусайндан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Исломда жалаб йўқ, жанаб йўқ ва шиғор йўқ. Ким бирор нарсани талаб қилиб (зўрлик билан) таласа, у биздан эмас,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Термизий) деди: бу бобда Анас, Абу Райҳона, Ибн Умар, Жобир, Муовия, Абу Ҳурайра ва Воил ибн Ҳужрдан ҳам (ривоят) бор.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الشِّغَارِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرَوْنَ نِكَاحَ الشِّغَارِ . وَالشِّغَارُ أَنْ يُزَوِّجَ الرَّجُلُ ابْنَتَهُ عَلَى أَنْ يُزَوِّجَهُ الآخَرُ ابْنَتَهُ أَوْ أُخْتَهُ وَلاَ صَدَاقَ بَيْنَهُمَا . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ نِكَاحُ الشِّغَارِ مَفْسُوخٌ وَلاَ يَحِلُّ وَإِنْ جُعِلَ لَهُمَا صَدَاقًا . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَرُوِيَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ أَنَّهُ قَالَ يُقَرَّانِ عَلَى نِكَاحِهِمَا وَيُجْعَلُ لَهُمَا صَدَاقُ الْمِثْلِ . وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْكُوفَةِ .
Бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ривоят қилди, у Нофидан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шиғордан қайтардилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Умумий илм аҳли бунинг бўйича амал қиладилар, улар шиғор никоҳини жоиз кўрмайдилар. Шиғор — киши ўз қизини, бошқаси унга ўз қизини ёки синглисини никоҳлаб бериши шарти билан, ўрталарида маҳр бўлмаган ҳолда никоҳлаб беришидир. Баъзи илм аҳли деди: шиғор никоҳи бузилади ва ҳалол бўлмайди, гарчи уларга маҳр белгиланган бўлса ҳам. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Ато ибн Абу Рабоҳдан ривоят қилинишича, у: «Улар ўз никоҳларида қолдирилади ва уларга мислининг маҳри (маҳри мисл) белгиланади,» деган. Бу Куфа аҳлининг сўзидир.
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ أَبِي حَرِيزٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ تُزَوَّجَ الْمَرْأَةُ عَلَى عَمَّتِهَا أَوْ عَلَى خَالَتِهَا . وَأَبُو حَرِيزٍ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حُسَيْنٍ . حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِهِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي أُمَامَةَ وَجَابِرٍ وَعَائِشَةَ وَأَبِي مُوسَى وَسَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ .
Бизга Наср ибн Али ал-Жаҳзамий ривоят қилди, у деди: бизга Абдулаъло ибн Абдулаъло ривоят қилди, у деди: бизга Саид ибн Абу Аруба ривоят қилди, у Абу Ҳариздан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) аёлни унинг аммаси ёки холаси устига никоҳлашдан қайтардилар. Абу Ҳариз эса, исми Абдуллоҳ ибн Ҳусайндир. Бизга Наср ибн Али ривоят қилди, у деди: бизга Абдулаъло ривоят қилди, у Ҳишом ибн Ҳассондан, у Ибн Сирииндан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди). (Термизий) деди: бу бобда Али, Ибн Умар, Абдуллоҳ ибн Амр, Абу Саид, Абу Умома, Жобир, Оиша, Абу Мусо ва Самура ибн Жундабдан ҳам (ривоят) бор.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَنْبَأَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ، حَدَّثَنَا عَامِرٌ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ تُنْكَحَ الْمَرْأَةُ عَلَى عَمَّتِهَا أَوِ الْعَمَّةُ عَلَى ابْنَةِ أَخِيهَا أَوِ الْمَرْأَةُ عَلَى خَالَتِهَا أَوِ الْخَالَةُ عَلَى بِنْتِ أُخْتِهَا لاَ تُنْكَحُ الصُّغْرَى عَلَى الْكُبْرَى وَلاَ الْكُبْرَى عَلَى الصُّغْرَى . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ نَعْلَمُ بَيْنَهُمُ اخْتِلاَفًا أَنَّهُ لاَ يَحِلُّ لِلرَّجُلِ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَعَمَّتِهَا أَوْ خَالَتِهَا فَإِنْ نَكَحَ امْرَأَةً عَلَى عَمَّتِهَا أَوْ خَالَتِهَا أَوِ الْعَمَّةَ عَلَى بِنْتِ أَخِيهَا فَنِكَاحُ الأُخْرَى مِنْهُمَا مَفْسُوخٌ . وَبِهِ يَقُولُ عَامَّةُ أَهْلِ الْعِلْمِ . قَالَ أَبُو عِيسَى أَدْرَكَ الشَّعْبِيُّ أَبَا هُرَيْرَةَ وَرَوَى عَنْهُ . وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا فَقَالَ صَحِيحٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى الشَّعْبِيُّ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ .
Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халол ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, у деди: бизга Довуд ибн Абу Ҳинд хабар берди, у деди: бизга Омир ривоят қилди, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) аёлни унинг аммаси устига, ёки аммани жияни (акасининг қизи) устига, ёки аёлни унинг холаси устига, ёки холани жияни (синглисининг қизи) устига никоҳлашдан қайтардилар; кичиги каттанинг устига ҳам, каттаси кичикнинг устига ҳам никоҳланмайди. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббос ва Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Умумий илм аҳли бунинг бўйича амал қиладилар, биз уларнинг ўртасида ихтилоф борлигини билмаймиз: кишига аёл билан унинг аммасини ёки холасини бирга (никоҳда) жамлаши ҳалол эмас. Агар у аёлни унинг аммаси ёки холаси устига, ёки аммани жияни устига никоҳласа, уларнинг иккинчисининг никоҳи бузилади. Буни умумий илм аҳли айтадилар. Абу Исо (Термизий) деди: аш-Шаъбий Абу Ҳурайрага етишган ва ундан ривоят қилган. Мен буни Муҳаммаддан (ал-Бухорийдан) сўрадим, у: «Саҳиҳ,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: аш-Шаъбий бир киши орқали Абу Ҳурайрадан (ҳам) ривоят қилган.
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ مَرْثَدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْيَزَنِيِّ أَبِي الْخَيْرِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ الْجُهَنِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ أَحَقَّ الشُّرُوطِ أَنْ يُوفَى بِهَا مَا اسْتَحْلَلْتُمْ بِهِ الْفُرُوجَ " . حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ، نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَالَ إِذَا تَزَوَّجَ رَجُلٌ امْرَأَةً وَشَرَطَ لَهَا أَنْ لاَ يُخْرِجَهَا مِنْ مِصْرِهَا فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يُخْرِجَهَا . وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَنَّهُ قَالَ شَرْطُ اللَّهِ قَبْلَ شَرْطِهَا . كَأَنَّهُ رَأَى لِلزَّوْجِ أَنْ يُخْرِجَهَا وَإِنْ كَانَتِ اشْتَرَطَتْ عَلَى زَوْجِهَا أَنْ لاَ يُخْرِجَهَا . وَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَبَعْضِ أَهْلِ الْكُوفَةِ .
Бизга Юсуф ибн Исо ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Абдулҳамид ибн Жаъфар ривоят қилди, у Язид ибн Абу Ҳабибдан, у Марсад ибн Абдуллоҳ ал-Язаний Абул-Хайрдан, у Уқба ибн Омир ал-Жуҳанийдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Адо этилишга энг ҳақли шартлар — сизлар (никоҳ ақдида) фаржларни ўзингизга ҳалол қилган нарсалардир (яъни никоҳ шартларидир),» дедилар. Бизга Абу Мусо Муҳаммад ибнул-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, у Абдулҳамид ибн Жаъфардан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан бўлган баъзи илм аҳли бунинг бўйича амал қиладилар, улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб бор, у деди: агар киши бир аёлга уйланиб, унга ўз шаҳридан чиқармасликни шарт қилса, уни чиқариш унга (жоиз) эмас. Бу баъзи илм аҳлининг сўзидир, буни Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ айтадилар. Али ибн Абу Толибдан ривоят қилинишича, у: «Аллаҳнинг шарти унинг шарти(аёлнинг шарти)дан олдиндир,» деган — гўё у, аёл эрининг устига уни чиқармасликни шарт қилган бўлса ҳам, эрнинг уни чиқариши (жоиз)лигини кўрган. Баъзи илм аҳли ҳам шунга борган, бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг баъзисининг сўзидир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ غَيْلاَنَ بْنَ سَلَمَةَ الثَّقَفِيَّ، أَسْلَمَ وَلَهُ عَشْرُ نِسْوَةٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَسْلَمْنَ مَعَهُ فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَتَخَيَّرَ أَرْبَعًا مِنْهُنَّ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَاهُ مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ . قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ هَذَا حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَالصَّحِيحُ مَا رَوَى شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ وَغَيْرُهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ حُدِّثْتُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُوَيْدٍ الثَّقَفِيِّ أَنَّ غَيْلاَنَ بْنَ سَلَمَةَ أَسْلَمَ وَعِنْدَهُ عَشْرُ نِسْوَةٍ . قَالَ مُحَمَّدٌ وَإِنَّمَا حَدِيثُ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ رَجُلاً مِنْ ثَقِيفٍ طَلَّقَ نِسَاءَهُ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ لَتُرَاجِعَنَّ نِسَاءَكَ أَوْ لأَرْجُمَنَّ قَبْرَكَ كَمَا رُجِمَ قَبْرُ أَبِي رِغَالٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ غَيْلاَنَ بْنِ سَلَمَةَ عِنْدَ أَصْحَابِنَا مِنْهُمُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абда ривоят қилди, у Саид ибн Абу Арубадан, у Маъмардан, у аз-Зуҳрийдан, у Солим ибн Абдуллоҳдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), Ғайлон ибн Салама ас-Сақафий мусулмон бўлди, жоҳилиятда унинг ўн хотини бор эди, улар ҳам у билан бирга мусулмон бўлдилар. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга улардан тўрттасини танлаб олишни буюрдилар. Абу Исо (Термизий) деди: Маъмар буни аз-Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан шундай ривоят қилди. (Термизий) деди: мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг (ал-Бухорийнинг): «Бу ҳадис маҳфуз (сақланган, ишончли) эмас, саҳиҳи эса Шуайб ибн Абу Ҳамза ва бошқаларнинг аз-Зуҳрийдан ривоят қилганидир,» деганини эшитдим. У (аз-Зуҳрий) деди: менга Муҳаммад ибн Сувайд ас-Сақафийдан ривоят қилиндики, Ғайлон ибн Салама мусулмон бўлди ва ҳузурида ўн хотин бор эди. Муҳаммад (ал-Бухорий) деди: аз-Зуҳрийнинг Солимдан, у отасидан (ривоят қилган) ҳадиси эса, Сақиф (қабиласи)дан бир киши хотинларини талоқ қилгани, шунда Умар унга: «Албатта хотинларингга қайтасан, ёки Абу Риғолнинг қабри тошбўрон қилингани каби сенинг қабрингни ҳам тошбўрон қиламан,» дегани ҳақидадир. Абу Исо (Термизий) деди: бизнинг ашобларимиз наздида амал Ғайлон ибн Саламанинг ҳадиси бўйичадир, улар орасида Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ бор.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ أَبِي وَهْبٍ الْجَيْشَانِيِّ، أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ فَيْرُوزَ الدَّيْلَمِيَّ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَسْلَمْتُ وَتَحْتِي أُخْتَانِ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " اخْتَرْ أَيَّتَهُمَا شِئْتَ " .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Лаҳиа ривоят қилди, у Абу Ваҳб ал-Жайшонийдан (ривоят қилдики), у Ибн Файруз ад-Дайламийни отасидан ривоят қилаётганини эшитди, у (отаси) деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, мен мусулмон бўлдим, қўл остимда эса икки опа-сингил (хотин) бор,» дедим. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уларнинг қайсисини хоҳласанг, танлаб ол,» дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ أَيُّوبَ، يُحَدِّثُ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي وَهْبٍ الْجَيْشَانِيِّ، عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ فَيْرُوزَ الدَّيْلَمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَسْلَمْتُ وَتَحْتِي أُخْتَانِ . قَالَ " اخْتَرْ أَيَّتَهُمَا شِئْتَ " . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَأَبُو وَهْبٍ الْجَيْشَانِيُّ اسْمُهُ الدَّيْلَمُ بْنُ هُوشَعَ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Ваҳб ибн Жарир ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, у деди: мен Яҳё ибн Айюбни Язид ибн Абу Ҳабибдан ривоят қилаётганини эшитдим, у Абу Ваҳб ал-Жайшонийдан, у аз-Заҳҳок ибн Файруз ад-Дайламийдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: «Ё Расулуллоҳ, мен мусулмон бўлдим, қўл остимда эса икки опа-сингил (хотин) бор,» дедим. У (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уларнинг қайсисини хоҳласанг, танлаб ол,» дедилар. Бу ҳасан ҳадисдир. Абу Ваҳб ал-Жайшонийнинг исми ад-Дайлам ибн Ҳушадир.
حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ الشَّيْبَانِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ بُسْرِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ رُوَيْفِعِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلاَ يَسْقِ مَاءَهُ وَلَدَ غَيْرِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ رُوَيْفِعِ بْنِ ثَابِتٍ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرَوْنَ لِلرَّجُلِ إِذَا اشْتَرَى جَارِيَةً وَهِيَ حَامِلٌ أَنْ يَطَأَهَا حَتَّى تَضَعَ . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ .
Бизга Умар ибн Ҳафс аш-Шайбоний ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Ваҳб ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Айюб ривоят қилди, у Рабиа ибн Сулаймдан, у Буср ибн Убайдуллоҳдан, у Рувайфиъ ибн Собитдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Ким Аллаҳга ва охират кунига иймон келтирса, сувини (уруғини) ўзганинг боласига суғормасин (яъни ҳомиладор асирани жимо қилмасин),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир, у Рувайфиъ ибн Собитдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган. Илм аҳли бунинг бўйича амал қиладилар: киши ҳомиладор чўри сотиб олса, у туғмагунча унга яқинлашишини (жимо қилишини) жоиз кўрмайдилар. Бу бобда Абуд-Дардо, Ибн Аббос, ал-Ирбоз ибн Сория ва Абу Саиддан ҳам (ривоят) бор.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ الْبَتِّيُّ، عَنْ أَبِي الْخَلِيلِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ أَصَبْنَا سَبَايَا يَوْمَ أَوْطَاسٍ وَلَهُنَّ أَزْوَاجٌ فِي قَوْمِهِنَّ فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَنَزَلَتْ : (وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلاَّ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ) . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَهَكَذَا رَوَاهُ الثَّوْرِيُّ عَنْ عُثْمَانَ الْبَتِّيِّ عَنْ أَبِي الْخَلِيلِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ . وَأَبُو الْخَلِيلِ اسْمُهُ صَالِحُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ . وَرَوَى هَمَّامٌ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ صَالِحٍ أَبِي الْخَلِيلِ، عَنْ أَبِي عَلْقَمَةَ الْهَاشِمِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . حَدَّثَنَا بِذَلِكَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا حَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, у деди: бизга Усмон ал-Баттий ривоят қилди, Абул-Халилдан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Биз Автос кунида (уруш асирлигида олинган) сабийларни қўлга киритдик, уларнинг ўз қавмларида эрлари бор эди. Буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтишди. Шунда: «Ва (турмушга чиққан) аёллар, фақат қўлларингиздаги мулк (чўри)ларингиздан ташқари (сизларга ҳаром қилинди),» (ояти) нозил бўлди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Шунингдек ас-Саврий ҳам буни Усмон ал-Баттийдан, у Абул-Халилдан, у Абу Саиддан (ривоят қилди). Абул-Халилнинг исми Солиҳ ибн Абу Марямдир. Ҳаммом эса бу ҳадисни Қатодадан, у Солиҳ Абул-Халилдан, у Абу Алқама ал-Ҳошимийдан, у Абу Саиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди. Буни бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаббон ибн Ҳилол ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммом ривоят қилди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيِّ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ثَمَنِ الْكَلْبِ وَمَهْرِ الْبَغِيِّ وَحُلْوَانِ الْكَاهِنِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَأَبِي جُحَيْفَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, Ибн Шиҳобдан, у Абу Бакр ибн Абдурраҳмондан, у Абу Масъуд ал-Ансорий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ит баҳосидан, фоҳишанинг ҳаққидан ва коҳиннинг тўловидан қайтардилар.» У деди: бу бобда Рофиъ ибн Хадиж, Абу Жуҳайфа, Абу Ҳурайра ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Абу Масъуд ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَقُتَيْبَةُ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قُتَيْبَةُ يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ أَحْمَدُ - قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ يَبِيعُ الرَّجُلُ عَلَى بَيْعِ أَخِيهِ وَلاَ يَخْطُبُ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَمُرَةَ وَابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . قَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ إِنَّمَا مَعْنَى كَرَاهِيَةِ أَنْ يَخْطُبَ الرَّجُلُ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ إِذَا خَطَبَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ فَرَضِيَتْ بِهِ فَلَيْسَ لأَحَدٍ أَنْ يَخْطُبَ عَلَى خِطْبَتِهِ . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ " لاَ يَخْطُبُ الرَّجُلُ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ " . هَذَا عِنْدَنَا إِذَا خَطَبَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ فَرَضِيَتْ بِهِ وَرَكَنَتْ إِلَيْهِ فَلَيْسَ لأَحَدٍ أَنْ يَخْطُبَ عَلَى خِطْبَتِهِ فَأَمَّا قَبْلَ أَنْ يَعْلَمَ رِضَاهَا أَوْ رُكُونَهَا إِلَيْهِ فَلاَ بَأْسَ أَنْ يَخْطُبَهَا وَالْحُجَّةُ فِي ذَلِكَ حَدِيثُ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ حَيْثُ جَاءَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَتْ لَهُ أَنَّ أَبَا جَهْمِ بْنَ حُذَيْفَةَ وَمُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ خَطَبَاهَا فَقَالَ " أَمَّا أَبُو جَهْمٍ فَرَجُلٌ لاَ يَرْفَعُ عَصَاهُ عَنِ النِّسَاءِ وَأَمَّا مُعَاوِيَةُ فَصُعْلُوكٌ لاَ مَالَ لَهُ وَلَكِنِ انْكِحِي أُسَامَةَ " . فَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَنَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّ فَاطِمَةَ لَمْ تُخْبِرْهُ بِرِضَاهَا بِوَاحِدٍ مِنْهُمَا وَلَوْ أَخْبَرَتْهُ لَمْ يُشِرْ عَلَيْهَا بِغَيْرِ الَّذِي ذَكَرَتْ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ва Қутайба ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, аз-Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди). Қутайба: «Буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га етказди,» деди, Аҳмад эса: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) айтдилар,» деди: «Киши биродарининг савдоси устига савдо қилмасин ва биродарининг совчилиги устига совчилик қилмасин,» дедилар. У деди: бу бобда Самура ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Молик ибн Анас деди: «Кишининг биродари совчилиги устига совчилик қилиши макруҳ бўлишининг маъноси шуки, агар киши бир аёлга совчилик қилса ва у (аёл) унга рози бўлса, энди ҳеч ким унинг совчилиги устига совчилик қилолмайди.» Шофиий деди: «Бу ҳадис: «Киши биродарининг совчилиги устига совчилик қилмасин,» — нинг маъноси бизнинг назаримизда шуки, агар киши бир аёлга совчилик қилса, у (аёл) унга рози бўлиб, унга мойил бўлса, ҳеч ким унинг совчилиги устига совчилик қилолмайди. Аммо унинг розилиги ёки унга мойиллиги маълум бўлишидан олдин, унга совчилик қилишда ҳеч қандай зарар йўқ. Бунга далил Фотима бинт Қайс ҳадисидир; у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб, Абу Жаҳм ибн Ҳузайфа ва Муовия ибн Абу Суфён унга совчилик қилганини айтди. Шунда У: «Абу Жаҳмга келсак, у аёллардан таёғини кўтармайдиган кишидир, Муовияга келсак, у моли йўқ камбағалдир, аммо сен Усомага турмушга чиқ,» дедилар. Бу ҳадиснинг маъноси бизнинг назаримизда — Аллаҳ билувчироқдир — Фотима уларнинг бирортасига розилигини У (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтмаган; агар айтганида эди, У унга ўзи айтгандан бошқасини кўрсатмас эди.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي الْجَهْمِ، قَالَ دَخَلْتُ أَنَا وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ فَحَدَّثَتْنَا أَنَّ زَوْجَهَا طَلَّقَهَا ثَلاَثًا وَلَمْ يَجْعَلْ لَهَا سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةً . قَالَتْ وَوَضَعَ لِي عَشَرَةَ أَقْفِزَةٍ عِنْدَ ابْنِ عَمٍّ لَهُ خَمْسَةً شَعِيرًا وَخَمْسَةً بُرًّا . قَالَتْ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ . قَالَتْ فَقَالَ " صَدَقَ " . قَالَتْ فَأَمَرَنِي أَنْ أَعْتَدَّ فِي بَيْتِ أُمِّ شَرِيكٍ ثُمَّ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ بَيْتَ أُمِّ شَرِيكٍ بَيْتٌ يَغْشَاهُ الْمُهَاجِرُونَ وَلَكِنِ اعْتَدِّي فِي بَيْتِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَعَسَى أَنْ تُلْقِي ثِيَابَكِ فَلاَ يَرَاكِ فَإِذَا انْقَضَتْ عِدَّتُكِ فَجَاءَ أَحَدٌ يَخْطُبُكِ فَآذِنِينِي " . فَلَمَّا انْقَضَتْ عِدَّتِي خَطَبَنِي أَبُو جَهْمٍ وَمُعَاوِيَةُ . قَالَتْ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ " أَمَّا مُعَاوِيَةُ فَرَجُلٌ لاَ مَالَ لَهُ وَأَمَّا أَبُو جَهْمٍ فَرَجُلٌ شَدِيدٌ عَلَى النِّسَاءِ " . قَالَتْ فَخَطَبَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ فَتَزَوَّجَنِي فَبَارَكَ اللَّهُ لِي فِي أُسَامَةَ . هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي الْجَهْمِ، نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ وَزَادَ فِيهِ فَقَالَ لِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " انْكِحِي أُسَامَةَ " . حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي الْجَهْمِ بِهَذَا .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба хабар берди, у деди: менга Абу Бакр ибн Абул-Жаҳм хабар берди, у деди: «Мен ва Абу Салама ибн Абдурраҳмон Фотима бинт Қайснинг олдига кирдик. У бизга сўзлаб бердики, эри уни уч (талоғ билан) талоқ қилган ва унга на турар жой, на нафақа белгиламаган экан. У деди: «(Эрим) менга ўзининг амакиваччаси ҳузурида ўн қафиз (дон) қолдирди — бештаси арпа, бештаси буғдой.» У деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб, буни унга айтдим.» У деди: «(Расулуллаҳ): «Тўғри айтибди,» дедилар.» У деди: «Сўнг менга Умму Шарик уйида иддамни ўтказишни буюрдилар. Кейин Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Умму Шарикнинг уйи — муҳожирлар тез-тез келиб турадиган уйдир, лекин сен Ибн Умму Мактум уйида иддангни ўтка, у ерда кийимингни ечишинг мумкин, у сени кўрмайди. Иддинг тугагач, бирор киши сенга совчилик қилиб келса, менга билдир,» дедилар.» Иддам тугагач, менга Абу Жаҳм ва Муовия совчилик қилди. У деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб, буни унга айтдим. Шунда: «Муовияга келсак, у моли йўқ кишидир, Абу Жаҳмга келсак, у аёлларга қаттиққўл кишидир,» дедилар.» У деди: «Сўнг менга Усома ибн Зайд совчилик қилди ва у мени никоҳига олди. Аллаҳ Усома (ила) менга барака берди.» Бу ҳадис саҳиҳдир. Суфён ас-Саврий ҳам буни Абу Бакр ибн Абул-Жаҳмдан шунга ўхшаш ривоят қилган ва унда ортиқча (сўз) келтириб: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Усомага турмушга чиқ,» дедилар,» деган. Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, Суфёндан, у Абу Бакр ибн Абул-Жаҳмдан, шу (ҳадисни).
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَوْبَانَ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا كُنَّا نَعْزِلُ فَزَعَمَتِ الْيَهُودُ أَنَّهَا الْمَوْءُودَةُ الصُّغْرَى . فَقَالَ " كَذَبَتِ الْيَهُودُ إِنَّ اللَّهَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَخْلُقَهُ لَمْ يَمْنَعْهُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَالْبَرَاءِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ .
Бизга Муҳаммад ибн Абдулмалик ибн Абуш-Шавориб ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Зурайъ ривоят қилди, у деди: бизга Маъмар ривоят қилди, Яҳё ибн Абу Касирдан, у Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Савбондан, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Биз: «Эй Расулуллаҳ, биз азл қилар эдик (манини ташқарига тўкар эдик), яҳудийлар эса буни кичик тириклайин кўмиш (ваад ас-суғро) деб даъво қилишяпти,» дедик. Шунда: «Яҳудийлар ёлғон айтдилар. Аллаҳ бирор нарсани яратишни ирода қилса, ҳеч нарса Уни тўса олмайди,» дедилар.» У деди: бу бобда Умар, ал-Баро, Абу Ҳурайра ва Абу Саиддан ҳам (ривоятлар бор).
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كُنَّا نَعْزِلُ وَالْقُرْآنُ يَنْزِلُ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ . وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي الْعَزْلِ . وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ تُسْتَأْمَرُ الْحُرَّةُ فِي الْعَزْلِ وَلاَ تُسْتَأْمَرُ الأَمَةُ .
Бизга Қутайба ва Ибн Абу Умар ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Амр ибн Динордан, у Атодан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Биз азл қилар эдик, ҳолбуки Қуръон (ҳали) нозил бўлаётган эди.» Абу Исо (Термизий) деди: Жобир ҳадиси ҳасан саҳиҳдир ва у бир неча йўл билан ундан ривоят қилинган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқа илм аҳлидан бўлган бир гуруҳ азлга рухсат беришган. Молик ибн Анас деди: «Ҳур (озод) аёлдан азл ҳақида рухсат сўралади, лекин чўридан рухсат сўралмайди.»
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَقُتَيْبَةُ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ قَزَعَةَ، هُوَ ابْنُ يَحْيَى عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ ذُكِرَ الْعَزْلُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " لِمَ يَفْعَلُ ذَلِكَ أَحَدُكُمْ " . زَادَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ فِي حَدِيثِهِ وَلَمْ يَقُلْ لاَ يَفْعَلْ ذَاكَ أَحَدُكُمْ . قَالاَ فِي حَدِيثِهِمَا " فَإِنَّهَا لَيْسَتْ نَفْسٌ مَخْلُوقَةٌ إِلاَّ اللَّهُ خَالِقُهَا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ . وَقَدْ كَرِهَ الْعَزْلَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ .
Бизга Ибн Абу Умар ва Қутайба ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Ибн Абу Нажиҳдан, у Мужоҳиддан, у Қазаъадан — у Ибн Яҳёдир — у Абу Саиддан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларида азл ҳақида сўз бўлди. Шунда: «Нима учун сизлардан бири буни қилади?» дедилар.» Ибн Абу Умар ўз ҳадисида (шуни) қўшди ва у: «Сизлардан бири буни қилмасин,» демади. Улар иккови ўз ҳадисларида: «Зеро, Аллаҳ яратувчиси бўлмаган бирор жон (вужудга келмайди) — ҳар бир махлуқнинг Яратувчиси Аллаҳдир,» дедилар. У деди: бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: Абу Саид ҳадиси ҳасан саҳиҳдир ва у бир неча йўл билан Абу Саиддан ривоят қилинган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқа илм аҳлидан бўлган бир гуруҳ азлни макруҳ санаган.
حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ لَوْ شِئْتُ أَنْ أَقُولَ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَكِنَّهُ قَالَ السُّنَّةُ إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ الْبِكْرَ عَلَى امْرَأَتِهِ أَقَامَ عِنْدَهَا سَبْعًا وَإِذَا تَزَوَّجَ الثَّيِّبَ عَلَى امْرَأَتِهِ أَقَامَ عِنْدَهَا ثَلاَثًا . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَفَعَهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ عَنْ أَنَسٍ وَلَمْ يَرْفَعْهُ بَعْضُهُمْ . قَالَ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ امْرَأَةً بِكْرًا عَلَى امْرَأَتِهِ أَقَامَ عِنْدَهَا سَبْعًا ثُمَّ قَسَمَ بَيْنَهُمَا بَعْدُ بِالْعَدْلِ وَإِذَا تَزَوَّجَ الثَّيِّبَ عَلَى امْرَأَتِهِ أَقَامَ عِنْدَهَا ثَلاَثًا . وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ إِذَا تَزَوَّجَ الْبِكْرَ عَلَى امْرَأَتِهِ أَقَامَ عِنْدَهَا ثَلاَثًا وَإِذَا تَزَوَّجَ الثَّيِّبَ أَقَامَ عِنْدَهَا لَيْلَتَيْنِ . وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ .
Бизга Абу Салама Яҳё ибн Халаф ривоят қилди, у деди: бизга Бишр ибн ал-Муфаззал ривоят қилди, Холид ал-Ҳаззодан, у Абу Қилобадан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Агар хоҳласам, «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) айтдилар,» дейишим мумкин эди, лекин у (Анас): «Суннат шуки, агар киши хотини устига бокира (қиз)ни никоҳига олса, унинг ҳузурида етти (кеча) туради; агар хотини устига тул аёлни никоҳига олса, унинг ҳузурида уч (кеча) туради,» деди.» У деди: бу бобда Умму Саламадан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: Анас ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Муҳаммад ибн Ишоқ буни Айюбдан, у Абу Қилобадан, у Анасдан марфуъ (Набийга боғланган) қилиб ривоят қилган, баъзилари эса марфуъ қилмаган. У деди: баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир; улар айтишди: агар киши хотини устига бокира аёлни никоҳига олса, унинг ҳузурида етти (кеча) туради, сўнг улар ўртасида адолат билан навбат тақсимлайди; агар хотини устига тул аёлни никоҳига олса, унинг ҳузурида уч (кеча) туради. Бу Молик, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Тобеийнлардан бўлган баъзи илм аҳли эса: «Агар хотини устига бокирани никоҳига олса, унинг ҳузурида уч (кеча) туради, агар тул аёлни никоҳига олса, унинг ҳузурида икки кеча туради,» дейишган. Биринчи сўз эса саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقْسِمُ بَيْنَ نِسَائِهِ فَيَعْدِلُ وَيَقُولُ " اللَّهُمَّ هَذِهِ قِسْمَتِي فِيمَا أَمْلِكُ فَلاَ تَلُمْنِي فِيمَا تَمْلِكُ وَلاَ أَمْلِكُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ هَكَذَا رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقْسِمُ . وَرَوَاهُ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ مُرْسَلاً أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقْسِمُ . وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ . وَمَعْنَى قَوْلِهِ " لاَ تَلُمْنِي فِيمَا تَمْلِكُ وَلاَ أَمْلِكُ " . إِنَّمَا يَعْنِي بِهِ الْحُبَّ وَالْمَوَدَّةَ كَذَا فَسَّرَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Бишр ибн ас-Сарий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, Айюбдан, у Абу Қилобадан, у Абдуллоҳ ибн Язиддан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) аёллари ўртасида (навбатни) тақсимлар ва адолат қилар эдилар ҳамда: «Аллаҳим, бу менинг қўлимдаги (ихтиёримдаги) нарсада қилган тақсимимдир, қўлимда бўлмаган, фақат Сенинг қўлингда бўлган нарсада мени айбламагин,» дер эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: Оиша ҳадисини шундай қилиб бир неча киши Ҳаммод ибн Саламадан, у Айюбдан, у Абу Қилобадан, у Абдуллоҳ ибн Язиддан, у Оишадан ривоят қилдики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тақсимлар эдилар. Ҳаммод ибн Зайд ва бошқа бир неча киши эса буни Айюбдан, у Абу Қилобадан мурсал (саҳобасиз) қилиб: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тақсимлар эдилар,» деб ривоят қилган. Бу Ҳаммод ибн Салама ҳадисидан саҳиҳроқдир. Унинг: «Қўлингда бўлган, қўлимда бўлмаган нарсада мени айбламагин,» деган сўзининг маъноси — бунда муҳаббат ва меҳрни назарда тутади, баъзи илм аҳли буни шундай изоҳлаган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا كَانَ عِنْدَ الرَّجُلِ امْرَأَتَانِ فَلَمْ يَعْدِلْ بَيْنَهُمَا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَشِقُّهُ سَاقِطٌ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا أَسْنَدَ هَذَا الْحَدِيثَ هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى عَنْ قَتَادَةَ . وَرَوَاهُ هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ كَانَ يُقَالُ . وَلاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ هَمَّامٍ وَهَمَّامٌ ثِقَةٌ حَافِظٌ
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммом ривоят қилди, Қатодадан, у ан-Назр ибн Анасдан, у Башир ибн Наҳикдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), У: «Кимнинг икки хотини бўлса-ю, улар ўртасида адолат қилмаса, қиёмат кунида бир томони (ярми) осилиб қолган ҳолда келади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни фақат Ҳаммом ибн Яҳё Қатодадан муснад (боғланган) қилиб ривоят қилган. Ҳишом ад-Даставоий эса буни Қатодадан: «Айтилар эди,» деб ривоят қилган. Биз бу ҳадисни марфуъ (Набийга боғланган) ҳолда фақат Ҳаммом ҳадисидан биз биламиз, Ҳаммом эса ишончли, ҳофиз (ровии)дир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَدَّ ابْنَتَهُ زَيْنَبَ عَلَى أَبِي الْعَاصِي بْنِ الرَّبِيعِ بِمَهْرٍ جَدِيدٍ وَنِكَاحٍ جَدِيدٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ فِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا أَسْلَمَتْ قَبْلَ زَوْجِهَا ثُمَّ أَسْلَمَ زَوْجُهَا وَهِيَ فِي الْعِدَّةِ أَنَّ زَوْجَهَا أَحَقُّ بِهَا مَا كَانَتْ فِي الْعِدَّةِ . وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالأَوْزَاعِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ва Ҳаннод ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абу Муовия ривоят қилди, ал-Ҳажжождан, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қизлари Зайнабни Абул-Ос ибн ар-Рабииъга янги маҳр ва янги никоҳ билан қайтариб бердилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадиснинг иснодида (эътироз учун) сўз бор. Илм аҳли ҳузурида бу ҳадис бўйича амал шуки, агар аёл эрининг олдидан Ислом қабул қилса, сўнг эри ҳам у идда ичида эканида Ислом қабул қилса, эри у идда ичида экан, унга (хотинлигида) ҳақлироқдир. Бу Молик ибн Анас, ал-Авзоий, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي دَاوُدُ بْنُ الْحُصَيْنِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ رَدَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ابْنَتَهُ زَيْنَبَ عَلَى أَبِي الْعَاصِي بْنِ الرَّبِيعِ بَعْدَ سِتِّ سِنِينَ بِالنِّكَاحِ الأَوَّلِ وَلَمْ يُحْدِثْ نِكَاحًا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ بِإِسْنَادِهِ بَأْسٌ وَلَكِنْ لاَ نَعْرِفُ وَجْهَ هَذَا الْحَدِيثِ وَلَعَلَّهُ قَدْ جَاءَ هَذَا مِنْ قِبَلِ دَاوُدَ بْنِ حُصَيْنٍ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Юнус ибн Букайр ривоят қилди, Муҳаммад ибн Ишоқдан, у деди: менга Довуд ибн ал-Ҳусайн ривоят қилди, Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қизлари Зайнабни Абул-Ос ибн ар-Рабииъга олти йилдан кейин аввалги никоҳ билан қайтариб бердилар ва янги никоҳ қилмадилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадиснинг иснодида зарар йўқ, лекин биз бу ҳадиснинг йўсинини билмаймиз; эҳтимол бу Довуд ибн Ҳусайн томонидан, унинг хотираси (ёди) томонидан келгандир.
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، جَاءَ مُسْلِمًا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ جَاءَتِ امْرَأَتُهُ مُسْلِمَةً فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهَا كَانَتْ أَسْلَمَتْ مَعِي فَرُدَّهَا عَلَىَّ . فَرَدَّهَا عَلَيْهِ . هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ . سَمِعْتُ عَبْدَ بْنَ حُمَيْدٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ يَزِيدَ بْنَ هَارُونَ، يَذْكُرُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، هَذَا الْحَدِيثَ وَحَدِيثَ الْحَجَّاجِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَدَّ ابْنَتَهُ زَيْنَبَ عَلَى أَبِي الْعَاصِي بِمَهْرٍ جَدِيدٍ وَنِكَاحٍ جَدِيدٍ . قَالَ يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَجْوَدُ إِسْنَادًا . وَالْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ .
Бизга Юсуф ибн Исо ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Исроил ривоят қилди, Симок ибн Ҳарбдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида мусулмон бўлиб келди, сўнг унинг хотини мусулмон бўлиб келди. Шунда у: «Эй Расулуллаҳ, у мен билан бирга Ислом қабул қилган эди, уни менга қайтариб беринг,» деди. Шунда (Расулуллаҳ) уни унга қайтариб бердилар. Бу ҳадис саҳиҳдир. Мен Абд ибн Ҳумайд айтганини эшитдим, у: «Мен Язид ибн Ҳорун Муҳаммад ибн Ишоқдан бу ҳадисни ва ал-Ҳажжожнинг Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилган) ҳадисини зикр қилганини эшитдим — Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қизлари Зайнабни Абул-Осъга янги маҳр ва янги никоҳ билан қайтариб бердилар,» деди. Язид ибн Ҳорун: «Ибн Аббос ҳадиси иснод жиҳатдан яхшироқдир, аммо амал Амр ибн Шуайб ҳадиси бўйичадир,» деди.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ، تَزَوَّجَ امْرَأَةً وَلَمْ يَفْرِضْ لَهَا صَدَاقًا وَلَمْ يَدْخُلْ بِهَا حَتَّى مَاتَ . فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ لَهَا مِثْلُ صَدَاقِ نِسَائِهَا لاَ وَكْسَ وَلاَ شَطَطَ وَعَلَيْهَا الْعِدَّةُ وَلَهَا الْمِيرَاثُ . فَقَامَ مَعْقِلُ بْنُ سِنَانٍ الأَشْجَعِيُّ فَقَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بِرْوَعَ بِنْتِ وَاشِقٍ امْرَأَةٍ مِنَّا مِثْلَ الَّذِي قَضَيْتَ . فَفَرِحَ بِهَا ابْنُ مَسْعُودٍ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْجَرَّاحِ . حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، كِلاَهُمَا عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ، مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَبِهِ يَقُولُ الثَّوْرِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ عُمَرَ إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ وَلَمْ يَدْخُلْ بِهَا وَلَمْ يَفْرِضْ لَهَا صَدَاقًا حَتَّى مَاتَ قَالُوا لَهَا الْمِيرَاثُ وَلاَ صَدَاقَ لَهَا وَعَلَيْهَا الْعِدَّةُ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ قَالَ لَوْ ثَبَتَ حَدِيثُ بِرْوَعَ بِنْتِ وَاشِقٍ لَكَانَتِ الْحُجَّةُ فِيمَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرُوِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ رَجَعَ بِمِصْرَ بَعْدُ عَنْ هَذَا الْقَوْلِ وَقَالَ بِحَدِيثِ بِرْوَعَ بِنْتِ وَاشِقٍ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Зайд ибн ал-Ҳубоб ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Мансурдан, у Иброҳимдан, у Алқамадан, у Ибн Масъуд (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), ундан бир киши ҳақида сўралди: у бир аёлни никоҳига олиб, унга садоқ (маҳр) белгиламаган ва у билан қўшилмасдан туриб вафот этган эди. Шунда Ибн Масъуд: «Унга ўз (тоифасидаги) аёлларнинг садоғига тенг маҳр берилади — кам ҳам эмас, ортиқ ҳам эмас, унга идда (сақлаш) лозим ва унга мерос (ҳуқуқи) бор,» деди. Шунда Маъқил ибн Синон ал-Ашжаий ўрнидан туриб: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизнинг (қабиламиздан) бўлган Бирваъ бинт Вошиқ (деган) аёл ҳақида сен ҳукм қилгандек ҳукм қилган эдилар,» деди. Шунда Ибн Масъуд бундан хурсанд бўлди. У деди: бу бобда ал-Жарроҳдан ҳам (ривоят бор). Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халол ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ва Абдурраззоқ — иккови Суфёндан, у Мансурдан — шунга ўхшаш ривоят қилдилар. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Масъуд ҳадиси ҳасан саҳиҳдир ва у бир неча йўл билан ундан ривоят қилинган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқа илм аҳлидан бўлган баъзилар ҳузурида амал шунга биноандир; буни ас-Саврий, Аҳмад ва Ишоқ айтади. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бўлган баъзи илм аҳли — улар орасида Али ибн Абу Толиб, Зайд ибн Собит, Ибн Аббос ва Ибн Умар — эса: агар киши бир аёлни никоҳига олиб, у билан қўшилмасдан ва унга садоқ белгиламасдан вафот этса, унга мерос бор, садоқ йўқ ва унга идда лозим, дейишган. Бу Шофиийнинг сўзидир; у: «Агар Бирваъ бинт Вошиқ ҳадиси собит бўлса, далил Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган нарсада бўларди,» деди. Шофиийдан ривоят қилинишича, у Мисрда кейинроқ бу сўзидан қайтиб, Бирваъ бинт Вошиқ ҳадиси билан (ҳукм қилишни) айтган.