حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ قَالَ فِي الْقُرْآنِ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилиб, бизга Бишр ибнус-Сарий ривоят қилиб, бизга Суфён ривоят қилиб, у Абдул-Аълодан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Ким Қуръан ҳақида илмсиз (сўз) айтса, дўзахдан ўрнини эгаллаб олсин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ عَمْرٍو الْكَلْبِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " اتَّقُوا الْحَدِيثَ عَنِّي إِلاَّ مَا عَلِمْتُمْ فَمَنْ كَذَبَ عَلَىَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ وَمَنْ قَالَ فِي الْقُرْآنِ بِرَأْيِهِ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилиб, бизга Сувайд ибн Амр ал-Калбий ривоят қилиб, бизга Абу Авона ривоят қилиб, у Абдул-Аълодан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у дедилар: «Мендан, билганларингиздан бошқа (нарса) ривоят қилишдан сақланинг. Ким мен ҳақимда қасддан ёлғон айтса, дўзахдан ўрнини эгаллаб олсин. Ким Қуръан ҳақида ўз рейи (хом фикри) билан (сўз) айтса, дўзахдан ўрнини эгаллаб олсин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا حَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ، حَدَّثَنَا سُهَيْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، وَهُوَ ابْنُ أَبِي حَزْمٍ أَخُو حَزْمٍ الْقُطَعِيِّ حَدَّثَنَا أَبُو عِمْرَانَ الْجَوْنِيُّ، عَنْ جُنْدُبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ قَالَ فِي الْقُرْآنِ بِرَأْيِهِ فَأَصَابَ فَقَدْ أَخْطَأَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي سُهَيْلِ بْنِ أَبِي حَزْمٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّهُمْ شَدَّدُوا فِي هَذَا فِي أَنْ يُفَسَّرَ الْقُرْآنُ بِغَيْرِ عِلْمٍ . وَأَمَّا الَّذِي رُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَغَيْرِهِمَا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُمْ فَسَّرُوا الْقُرْآنَ فَلَيْسَ الظَّنُّ بِهِمْ أَنَّهُمْ قَالُوا فِي الْقُرْآنِ أَوْ فَسَّرُوهُ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَوْ مِنْ قِبَلِ أَنْفُسِهِمْ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُمْ مَا يَدُلُّ عَلَى مَا قُلْنَا أَنَّهُمْ لَمْ يَقُولُوا مِنْ قِبَلِ أَنْفُسِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ . حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مَهْدِيٍّ الْبَصْرِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ مَا فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ إِلاَّ وَقَدْ سَمِعْتُ فِيهَا بِشَيْءٍ . حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ قَالَ مُجَاهِدٌ لَوْ كُنْتُ قَرَأْتُ قِرَاءَةَ ابْنِ مَسْعُودٍ لَمْ أَحْتَجْ إِلَى أَنْ أَسْأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ كَثِيرٍ مِنَ الْقُرْآنِ مِمَّا سَأَلْتُ .
Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилиб, бизга Ҳаббон ибн Ҳилол ривоят қилиб, бизга Суҳайл ибн Абдуллаҳ — у Ибн Абу Ҳазм, ал-Қутайъий Ҳазмнинг биродари — ривоят қилиб, бизга Абу Имрон ал-Жавний ривоят қилиб, у Жундуб ибн Абдуллаҳдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Ким Қуръан ҳақида ўз рейи (хом фикри) билан (сўз) айтиб, тўғри чиқса ҳам, барибир у хато қилди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Баъзи илм аҳли Суҳайл ибн Абу Ҳазм ҳақида (танқид) гапирган. Абу Исо (Термизий) деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳлидан шу тарзда ривоят қилинганки, улар Қуръанни илмсиз тафсир қилиш борасида қаттиқ туришган. Мужоҳид, Қатода ва бошқа илм аҳлидан ривоят қилинган Қуръан тафсирига келсак, улар ҳақида Қуръан ҳақида (асоссиз) сўз айтишган ёки уни илмсиз, ўз хоҳишларича тафсир қилишган деб гумон қилинмайди. Улардан биз айтган нарсани — яъни улар илмсиз, ўзларича (гап) айтмаганларини кўрсатадиган (ривоятлар) келган. Бизга ал-Ҳусайн ибн Маҳдий ал-Басрий ривоят қилиб, бизга Абдурраззоқ хабар бериб, у Маъмардан, у Қатодадан (ривоят қилдики), у деди: Қуръанда ҳеч бир оят йўқки, мен у ҳақида бирор нарса эшитмаган бўлсам. Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилиб, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилиб, у ал-Аъмашдан (ривоят қилдики), у деди: Мужоҳид деди: агар мен Ибн Масъуднинг қироатини ўқиганимда эди, Қуръан ҳақида Ибн Аббосдан сўраган кўп нарсаларни ундан сўрашга муҳтож бўлмас эдим.