Тафсир китоби

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ قَالَ فِي الْقُرْآنِ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилиб, бизга Бишр ибнус-Сарий ривоят қилиб, бизга Суфён ривоят қилиб, у Абдул-Аълодан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Ким Қуръон ҳақида илмсиз (сўз) айтса, дўзахдан ўрнини эгаллаб олсин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ عَمْرٍو الْكَلْبِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ اتَّقُوا الْحَدِيثَ عَنِّي إِلاَّ مَا عَلِمْتُمْ فَمَنْ كَذَبَ عَلَىَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ وَمَنْ قَالَ فِي الْقُرْآنِ بِرَأْيِهِ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилиб, бизга Сувайд ибн Амр ал-Калбий ривоят қилиб, бизга Абу Авона ривоят қилиб, у Абдул-Аълодан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у дедилар: «Мендан, билганларингиздан бошқа (нарса) ривоят қилишдан сақланинг. Ким мен ҳақимда қасддан ёлғон айтса, дўзахдан ўрнини эгаллаб олсин. Ким Қуръон ҳақида ўз рейи (хом фикри) билан (сўз) айтса, дўзахдан ўрнини эгаллаб олсин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا حَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ، حَدَّثَنَا سُهَيْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، وَهُوَ ابْنُ أَبِي حَزْمٍ أَخُو حَزْمٍ الْقُطَعِيِّ حَدَّثَنَا أَبُو عِمْرَانَ الْجَوْنِيُّ، عَنْ جُنْدُبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ قَالَ فِي الْقُرْآنِ بِرَأْيِهِ فَأَصَابَ فَقَدْ أَخْطَأَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي سُهَيْلِ بْنِ أَبِي حَزْمٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّهُمْ شَدَّدُوا فِي هَذَا فِي أَنْ يُفَسَّرَ الْقُرْآنُ بِغَيْرِ عِلْمٍ ‏.‏ وَأَمَّا الَّذِي رُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَغَيْرِهِمَا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُمْ فَسَّرُوا الْقُرْآنَ فَلَيْسَ الظَّنُّ بِهِمْ أَنَّهُمْ قَالُوا فِي الْقُرْآنِ أَوْ فَسَّرُوهُ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَوْ مِنْ قِبَلِ أَنْفُسِهِمْ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُمْ مَا يَدُلُّ عَلَى مَا قُلْنَا أَنَّهُمْ لَمْ يَقُولُوا مِنْ قِبَلِ أَنْفُسِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مَهْدِيٍّ الْبَصْرِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ مَا فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ إِلاَّ وَقَدْ سَمِعْتُ فِيهَا بِشَيْءٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ قَالَ مُجَاهِدٌ لَوْ كُنْتُ قَرَأْتُ قِرَاءَةَ ابْنِ مَسْعُودٍ لَمْ أَحْتَجْ إِلَى أَنْ أَسْأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ كَثِيرٍ مِنَ الْقُرْآنِ مِمَّا سَأَلْتُ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилиб, бизга Ҳаббон ибн Ҳилол ривоят қилиб, бизга Суҳайл ибн Абдуллоҳ — у Ибн Абу Ҳазм, ал-Қутайъий Ҳазмнинг биродари — ривоят қилиб, бизга Абу Имрон ал-Жавний ривоят қилиб, у Жундуб ибн Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Ким Қуръон ҳақида ўз рейи (хом фикри) билан (сўз) айтиб, тўғри чиқса ҳам, барибир у хато қилди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Баъзи илм аҳли Суҳайл ибн Абу Ҳазм ҳақида (танқид) гапирган. Абу Исо (Термизий) деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳлидан шу тарзда ривоят қилинганки, улар Қуръонни илмсиз тафсир қилиш борасида қаттиқ туришган. Мужоҳид, Қатода ва бошқа илм аҳлидан ривоят қилинган Қуръон тафсирига келсак, улар ҳақида Қуръон ҳақида (асоссиз) сўз айтишган ёки уни илмсиз, ўз хоҳишларича тафсир қилишган деб гумон қилинмайди. Улардан биз айтган нарсани — яъни улар илмсиз, ўзларича (гап) айтмаганларини кўрсатадиган (ривоятлар) келган. Бизга ал-Ҳусайн ибн Маҳдий ал-Басрий ривоят қилиб, бизга Абдурраззоқ хабар бериб, у Маъмардан, у Қатодадан (ривоят қилдики), у деди: Қуръонда ҳеч бир оят йўқки, мен у ҳақида бирор нарса эшитмаган бўлсам. Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилиб, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилиб, у ал-Аъмашдан (ривоят қилдики), у деди: Мужоҳид деди: агар мен Ибн Масъуднинг қироатини ўқиганимда эди, Қуръон ҳақида Ибн Аббосдан сўраган кўп нарсаларни ундан сўрашга муҳтож бўлмас эдим.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ صَلَّى صَلاَةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَهِيَ خِدَاجٌ فَهِيَ خِدَاجٌ غَيْرُ تَمَامٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ إِنِّي أَحْيَانًا أَكُونُ وَرَاءَ الإِمَامِ ‏.‏ قَالَ يَا ابْنَ الْفَارِسِيِّ فَاقْرَأْهَا فِي نَفْسِكَ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى قَسَمْتُ الصَّلاَةَ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي نِصْفَيْنِ فَنِصْفُهَا لِي وَنِصْفُهَا لِعَبْدِي وَلِعَبْدِي مَا سَأَلَ يَقُومُ الْعَبْدُ فَيَقْرَأُ ‏:‏ ‏(‏الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ‏)‏ فَيَقُولُ اللَّهُ حَمِدَنِي عَبْدِي فَيَقُولُ ‏:‏ ‏(‏الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ‏)‏ فَيَقُولُ اللَّهُ أَثْنَى عَلَىَّ عَبْدِي فَيَقُولُ ‏:‏ ‏(‏ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ‏)‏ فَيَقُولُ مَجَّدَنِي عَبْدِي وَهَذَا لِي وَبَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي ‏:‏ ‏(‏إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ‏)‏ وَآخِرُ السُّورَةِ لِعَبْدِي وَلِعَبْدِي مَا سَأَلَ يَقُولُ ‏:‏ ‏(‏اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ * صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلاَ الضَّالِّينَ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَرَوَى ابْنُ جُرَيْجٍ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي السَّائِبِ مَوْلَى هِشَامِ بْنِ زُهْرَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَرَوَى ابْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي وَأَبُو السَّائِبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا ‏.‏ أَخْبَرَنَا بِذَلِكَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيُّ وَيَعْقُوبُ بْنُ سُفْيَانَ الْفَارِسِيُّ قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ حَدَّثَنِي أَبِي وَأَبُو السَّائِبِ مَوْلَى هِشَامِ بْنِ زُهْرَةَ وَكَانَا جَلِيسَيْنِ لأَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ صَلَّى صَلاَةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَهِيَ خِدَاجٌ فَهِيَ خِدَاجٌ غَيْرُ تَمَامٍ ‏"‏ ‏.‏ وَلَيْسَ فِي حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي أُوَيْسٍ أَكْثَرُ مِنْ هَذَا ‏.‏ وَسَأَلْتُ أَبَا زُرْعَةَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ كِلاَ الْحَدِيثَيْنِ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ ابْنِ أَبِي أُوَيْسٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْعَلاَءِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилиб, бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилиб, у ал-Ало ибн Абдурраҳмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Ким бир намозни ўқиса-ю, унда Уммул-Қуръон (Фотиҳани) ўқимаса, у кам-ноқис, кам-ноқис, тўлиқсиздир,» дедилар. (Рови) деди: мен: «Эй Абу Ҳурайра, мен баъзан имомнинг орқасида бўламан,» дедим. У: «Эй Форсийнинг ўғли, уни ичингда ўқи. Чунки мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деяётганларини эшитганман: ‹Аллоҳ таоло деди: Мен намозни Ўзим билан бандам ўртасида икки ярмига бўлиб қўйдим; унинг ярми Менга, ярми бандамга (тегишли) ва бандамга сўраган нарсаси (берилади). Банда туриб: (Ҳамд бутун оламларнинг Робби Аллоҳга хосдир) дейди. Шунда Аллоҳ: бандам Менга ҳамд айтди, дейди. (Банда): (У Роҳман ва Роҳиймдир) дейди. Шунда Аллоҳ: бандам Менга сано айтди, дейди. (Банда): (Жазо (Дин) кунининг Эгасидир) дейди. Шунда (Аллоҳ): бандам Мени улуғлади, дейди. Ва бу Менга (хос), шунингдек бу Мен билан бандам ўртасида (умумий): (Фақат Сенга ибодат қиламиз ва фақат Сендан ёрдам сўраймиз). Суранинг охири эса бандамга (тегишли) ва бандамга сўрагани (берилади). (Банда): (Бизни тўғри йўлга ҳидоят қил. Сен неъмат берган зотларнинг йўлига; ғазабга учраганларнинг ҳам, адашганларнинг ҳам (йўлига) эмас) дейди (Фотиҳа сураси, 1-7),› дедилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Шуъба, Исмоил ибн Жаъфар ва бошқа бир неча киши ал-Ало ибн Абдурраҳмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шу ҳадиснинг ўхшашини ривоят қилган. Ибн Журайж ва Молик ибн Анас эса ал-Ало ибн Абдурраҳмондан, у Ҳишом ибн Зуҳранинг озод қилган қули Абус-Соибдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бунга ўхшашини ривоят қилган. Ибн Абу Увайс эса отасидан, у ал-Ало ибн Абдурраҳмондан (ривоят қилиб), у деди: менга отам ва Абус-Соиб, Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бунга ўхшашини ривоят қилган. Буни бизга Муҳаммад ибн Яҳё ан-Найсобурий ва Яъқуб ибн Суфён ал-Форисий хабар бериб, улар дедилар: бизга Исмоил ибн Абу Увайс отасидан, у ал-Ало ибн Абдурраҳмондан (ривоят қилиб): менга отам ва Ҳишом ибн Зуҳранинг озод қилган қули Абус-Соиб — бу иккиси Абу Ҳурайранинг ҳамсуҳбатлари эди — Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилдилар, у: «Ким бир намозни ўқиса-ю, унда Уммул-Қуръонни (Фотиҳани) ўқимаса, у кам-ноқис, кам-ноқис, тўлиқсиздир,» дедилар. Исмоил ибн Абу Увайснинг ҳадисида бундан кўпроғи йўқ. Мен Абу Зуръадан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: «Иккала ҳадис ҳам саҳиҳдир,» деди ва Ибн Абу Увайснинг отасидан, у ал-Алодан (қилган) ҳадисини далил қилди.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَعْدٍ، أَنْبَأَنَا عَمْرُو بْنُ أَبِي قَيْسٍ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ حُبَيْشٍ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ جَالِسٌ فِي الْمَسْجِدِ فَقَالَ الْقَوْمُ هَذَا عَدِيُّ بْنُ حَاتِمٍ ‏.‏ وَجِئْتُ بِغَيْرِ أَمَانٍ وَلاَ كِتَابٍ فَلَمَّا دَفَعْتُ إِلَيْهِ أَخَذَ بِيَدِي وَقَدْ كَانَ قَالَ قَبْلَ ذَلِكَ إِنِّي لأَرْجُو أَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ يَدَهُ فِي يَدِي قَالَ فَقَامَ بِي فَلَقِيَتْهُ امْرَأَةٌ وَصَبِيٌّ مَعَهَا ‏.‏ فَقَالاَ إِنَّ لَنَا إِلَيْكَ حَاجَةً فَقَامَ مَعَهُمَا حَتَّى قَضَى حَاجَتَهُمَا ثُمَّ أَخَذَ بِيَدِي حَتَّى أَتَى بِي دَارَهُ فَأَلْقَتْ لَهُ الْوَلِيدَةُ وِسَادَةً فَجَلَسَ عَلَيْهَا وَجَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَا يُفِرُّكَ أَنْ تَقُولَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ فَهَلْ تَعْلَمُ مِنْ إِلَهٍ سِوَى اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ لاَ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ تَكَلَّمَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا تَفِرُّ أَنْ تَقُولَ اللَّهُ أَكْبَرُ وَتَعْلَمُ أَنَّ شَيْئًا أَكْبَرُ مِنَ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ لاَ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّ الْيَهُودَ مَغْضُوبٌ عَلَيْهِمْ وَإِنَّ النَّصَارَى ضُلاَّلٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ فَإِنِّي جِئْتُ مُسْلِمًا ‏.‏ قَالَ فَرَأَيْتُ وَجْهَهُ تَبَسَّطَ فَرَحًا قَالَ ثُمَّ أَمَرَ بِي فَأُنْزِلْتُ عِنْدَ رَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ جَعَلْتُ أَغْشَاهُ آتِيهِ طَرَفَىِ النَّهَارِ قَالَ فَبَيْنَا أَنَا عِنْدَهُ عَشِيَّةً إِذْ جَاءَهُ قَوْمٌ فِي ثِيَابٍ مِنَ الصُّوفِ مِنْ هَذِهِ النِّمَارِ قَالَ فَصَلَّى وَقَامَ فَحَثَّ عَلَيْهِمْ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ وَلَوْ صَاعٌ وَلَوْ بِنِصْفِ صَاعٍ وَلَوْ بِقَبْضَةٍ وَلَوْ بِبَعْضِ قَبْضَةٍ يَقِي أَحَدُكُمْ وَجْهَهُ حَرَّ جَهَنَّمَ أَوِ النَّارِ وَلَوْ بِتَمْرَةٍ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ فَإِنَّ أَحَدَكُمْ لاَقِي اللَّهَ وَقَائِلٌ لَهُ مَا أَقُولُ لَكُمْ أَلَمْ أَجْعَلْ لَكَ سَمْعًا وَبَصَرًا فَيَقُولُ بَلَى ‏.‏ فَيَقُولُ أَلَمْ أَجْعَلْ لَكَ مَالاً وَوَلَدًا فَيَقُولُ بَلَى ‏.‏ فَيَقُولُ أَيْنَ مَا قَدَّمْتَ لِنَفْسِكَ فَيَنْظُرُ قُدَّامَهُ وَبَعْدَهُ وَعَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ ثُمَّ لاَ يَجِدُ شَيْئًا يَقِي بِهِ وَجْهَهُ حَرَّ جَهَنَّمَ لِيَقِ أَحَدُكُمْ وَجْهَهُ النَّارَ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ فَإِنْ لَمْ يَجِدْ فَبِكَلِمَةٍ طَيِّبَةٍ فَإِنِّي لاَ أَخَافُ عَلَيْكُمُ الْفَاقَةَ فَإِنَّ اللَّهَ نَاصِرُكُمْ وَمُعْطِيكُمْ حَتَّى تَسِيرَ الظَّعِينَةُ فِيمَا بَيْنَ يَثْرِبَ وَالْحِيرَةِ أَكْثَرُ مَا تَخَافُ عَلَى مَطِيَّتِهَا السَّرَقَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَجَعَلْتُ أَقُولُ فِي نَفْسِي فَأَيْنَ لُصُوصُ طَيِّئٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ عَنْ عَبَّادِ بْنِ حُبَيْشٍ عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд хабар бериб, бизга Абдурраҳмон ибн Саъд хабар бериб, бизга Амр ибн Абу Қайс хабар бериб, у Симок ибн Ҳарбдан, у Аббод ибн Ҳубайшдан, у Адий ибн Ҳотимдан (ривоят қилдики), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келдим, у масжидда ўтирган эдилар. Қавм: «Бу Адий ибн Ҳотим,» деди. Мен ҳеч қандай омонликсиз ва хатсиз келган эдим. Унинг ҳузурига етиб борганимда, у қўлимдан ушлади. У бундан олдин: «Мен Аллоҳ Ўз қўлини менинг қўлимга (қўшиб) қўйишини умид қиламан,» деган эди. (Адий) деди: у мени (етаклаб) турди, шунда унга бир аёл ва у билан бирга бир бола йўлиқди. Улар: «Бизнинг сиздан ҳожатимиз бор,» деди. У эса уларнинг ҳожатини адо этгунича улар билан бирга турди. Сўнг қўлимдан ушлаб, мени уйига олиб борди. Бир чўри унга болиш ташлади, у унга ўтирди, мен эса унинг олдида ўтирдим. У Аллоҳга ҳамд ва сано айтиб, сўнг: «Сени ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› дейишдан нима қочиради? Аллоҳдан ўзга илоҳни биласанми?» дедилар. (Адий) деди: мен: «Йўқ,» дедим. (Адий) деди: сўнг у бир муддат гапирди, кейин: «Сени ‹Аллоҳу акбар› дейишдан фақат шу қочирадики, сен Аллоҳдан каттароқ нарса борлигини биласанми (деб ўйлайсан)?» дедилар. (Адий) деди: мен: «Йўқ,» дедим. У: «Яҳудийлар ғазабга учраганлардир, насронийлар эса адашганлардир,» дедилар. (Адий) деди: мен: «Мен мусулмон бўлиб келдим,» дедим. (Адий) деди: мен унинг юзи хурсандчиликдан ёзилганини кўрдим. (Адий) деди: сўнг у мени (кўрсатма бериб) ансорлардан бир кишининг ҳузурига туширишди, мен унинг олдига куннинг икки томонида (эрталаб ва кечқурун) бориб турардим. (Адий) деди: бир оқшом мен унинг ҳузурида бўлганимда, унга ана шу чизиқли жунли кийимларда бир қавм келди. (Адий) деди: у намоз ўқиди ва туриб, уларга (садақа беришга) тарғиб қилди, сўнг: «Гарчи бир сў (ўлчов) бўлсин, гарчи ярим сў бўлсин, гарчи бир ҳовуч бўлсин, гарчи ҳовучнинг бир қисми бўлсин (садақа қилинг). Сизлардан бирингиз юзини жаҳаннам ёки ўтнинг иссиғидан сақласин — гарчи бир дона хурмо билан бўлсин, гарчи хурмонинг ярми билан бўлсин. Чунки сизлардан бирингиз Аллоҳга йўлиқади ва У унга мен сизларга айтаётган нарсани айтади: ‹Мен сенга эшитув ва кўрувни бермадимми?› дейди. У: ‹Ҳа,› дейди. ‹Мен сенга мол ва фарзанд бермадимми?› дейди. У: ‹Ҳа,› дейди. ‹Ўзинг учун нима (яхшилик) тайёрлаб қўйдинг?› дейди. Шунда у олдига, орқасига, ўнгига ва чапига қарайди, аммо юзини жаҳаннамнинг иссиғидан сақлайдиган бирор нарса топмайди. Бас, сизлардан бирингиз юзини ўтдан сақласин — гарчи хурмонинг ярми билан бўлсин; агар уни топмаса, яхши (чиройли) сўз билан (бўлсин). Мен сизлар учун фақирликдан қўрқмайман, чунки Аллоҳ сизларга ёрдамчидир ва сизларга (мол) бергувчидир. Ҳатто бир кажавадаги аёл Ясриб (Мадина) билан Ҳийра орасида юриб борадию, энг кўп қўрқадигани уловига (тегадиган) ўғрилик бўлади,» дедилар. (Адий) деди: мен ичимда: «Унда Тай (қабиласи)нинг ўғрилари қаерда қолади?» деб ўйлай бошладим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир; биз уни фақат Симок ибн Ҳарбнинг ҳадисидан биламиз. Шуъба ҳам Симок ибн Ҳарбдан, у Аббод ибн Ҳубайшдан, у Адий ибн Ҳотимдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бу ҳадисни тўлиқлигича ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَبُنْدَارٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ حُبَيْشٍ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الْيَهُودُ مَغْضُوبٌ عَلَيْهِمْ وَالنَّصَارَى ضُلاَّلٌ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибнул-Мусанно ва Бундор ривоят қилиб, улар дедилар: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилиб, бизга Шуъба ривоят қилиб, у Симок ибн Ҳарбдан, у Аббод ибн Ҳубайшдан, у Адий ибн Ҳотимдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у дедилар: «Яҳудийлар ғазабга учраганлардир, насронийлар эса адашганлардир,» дедилар. Сўнг у ҳадисни тўлиқлигича зикр қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، وَعَبْدُ الْوَهَّابِ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَوْفُ بْنُ أَبِي جَمِيلَةَ الأَعْرَابِيِّ، عَنْ قَسَامَةَ بْنِ زُهَيْرٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ آدَمَ مِنْ قَبْضَةٍ قَبَضَهَا مِنْ جَمِيعِ الأَرْضِ فَجَاءَ بَنُو آدَمَ عَلَى قَدْرِ الأَرْضِ فَجَاءَ مِنْهُمُ الأَحْمَرُ وَالأَبْيَضُ وَالأَسْوَدُ وَبَيْنَ ذَلِكَ وَالسَّهْلُ وَالْحَزْنُ وَالْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилиб, бизга Яҳё ибн Саид, Ибн Абу Адий, Муҳаммад ибн Жаъфар ва Абдулваҳҳоб ривоят қилиб, улар дедилар: бизга Авф ибн Абу Жамила ал-Аъробий ривоят қилиб, у Қасома ибн Зуҳайрдан, у Абу Мусо ал-Ашъарийдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Албатта Аллоҳ таоло Одамни бутун ер (юзи)дан олган бир ҳовуч (тупроқ)дан яратди. Бас, Одам болалари ер(нинг ранг-тури)га кўра (турли) бўлиб келди. Улардан қизили, оқи, қораси ва буларнинг орасидагиси, юмшоғи ва қаттиғи, ёмони ва яхшиси (вужудга) келди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا ‏)‏ قَالَ ‏"‏ دَخَلُوا مُتَزَحِّفِينَ عَلَى أَوْرَاكِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلمَ ‏:‏ ‏(‏فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ قَالُوا حَبَّةٌ فِي شَعْرَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилиб, бизга Абдурраззоқ хабар бериб, у Маъмардан, у Ҳаммом ибн Мунаббиҳдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Аллоҳнинг: «(Эшикдан сажда қилган ҳолда киринглар)» (деган) сўзи ҳақида: «Улар думбалари устида судралиб киришди,» дедилар. Шу иснод билан, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан, «(Бас, зулм қилганлар ўзларига айтилган сўзни бошқа сўзга алмаштирдилар)» (деган оят) ҳақида: «Улар: ‹Сочдаги дон (ҳаббатун фи шаъратин),› дедилар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا أَشْعَثُ السَّمَّانُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرِهِ فِي لَيْلَةٍ مُظْلِمَةٍ فَلَمْ نَدْرِ أَيْنَ الْقِبْلَةُ فَصَلَّى كُلُّ رَجُلٍ مِنَّا عَلَى حِيَالِهِ فَلَمَّا أَصْبَحْنَا ذَكَرْنَا ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏أَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَشْعَثَ السَّمَّانِ أَبِي الرَّبِيعِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَأَشْعَثُ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилиб, бизга Вакииъ ривоят қилиб, бизга Ашъас ас-Саммон ривоят қилиб, у Осим ибн Убайдуллоҳдан, у Абдуллоҳ ибн Омир ибн Робиъадан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: биз қоронғи бир кечада Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга сафарда эдик, қибланинг қаердалигини билмадик, шунда ҳар биримиз ўз томонига (қараб) намоз ўқидик. Тонггимизда буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтдик, шунда: «(Қаёққа юзлансангиз, Аллоҳнинг юзи ўшадир)» (ояти) нозил бўлди (Бақара сураси, 115). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир; биз уни фақат Ашъас ас-Саммон Абур-Робиънинг Осим ибн Убайдуллоҳдан (қилган) ҳадисидан биламиз. Ашъас эса ҳадисда заиф саналади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي عَلَى رَاحِلَتِهِ تَطَوُّعًا حَيْثُمَا تَوَجَّهَتْ بِهِ وَهُوَ جَاءٍ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ ثُمَّ قَرَأَ ابْنُ عُمَرَ هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عُمَرَ فَفِي هَذَا أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ قَتَادَةَ، أَنَّهُ قَالَ فِي هَذِهِ الآيَةِِ ‏:‏ ‏(‏)ولله الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ ‏)‏ قَالَ قَتَادَةُ هِيَ مَنْسُوخَةٌ نَسَخَهَا قَوْلُهُ ‏:‏ ‏(‏فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ‏)‏ أَىْ تِلْقَاءَهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ عَنْ سَعِيدٍ عَنْ قَتَادَةَ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ مُجَاهِدٍ، فِي هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏أَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ ‏)‏ قَالَ فَثَمَّ قِبْلَةُ اللَّهِ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ أَبُو كُرَيْبٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ عَنِ النَّضْرِ بْنِ عَرَبِيٍّ عَنْ مُجَاهِدٍ بِهَذَا ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Язид ибн Ҳорун хабар берди, бизга Абдулмалик ибн Абу Сулаймон хабар бериб деди: мен Саид ибн Жубайрнинг Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан ривоят қилаётганини эшитдим, у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маккадан Мадинага келаётганларида уловлари қайси томонга йўналган бўлса, ўша томонга қараб уловлари устида нафл намоз ўқир эдилар. Сўнг Ибн Умар бу оятни ўқиди: «Машриқ ҳам, мағриб ҳам Аллаҳникидир» (Бақара сураси, 115). Ибн Умар деди: мана шу ҳақида бу оят нозил бўлган. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Қатодадан ривоят қилинишича, у бу оят ҳақида: «Машриқ ҳам, мағриб ҳам Аллаҳникидир, қайси томонга юзлансангиз, Аллаҳнинг важҳи ўшандадир» (Бақара сураси, 115) (деганларида): бу мансухдир (бекор қилингандир), уни Аллаҳнинг: «Юзингни Масжидул-Ҳаромга қаратгин» (Бақара сураси, 144) деган сўзи бекор қилди, яъни унинг томонига, деди. Буни бизга Муҳаммад ибн Абдулмалик ибн Абуш-Шавориб ривоят қилди, бизга Язид ибн Зурайъ Саиддан, у Қатодадан (ривоят қилди). Мужоҳиддан ҳам бу оят ҳақида: «Қайси томонга юзлансангиз, Аллаҳнинг важҳи ўшандадир» (деганида): ўша ерда Аллаҳнинг қибласидир, деб ривоят қилинади. Буни бизга Абу Курайб Муҳаммад ибнул-Ало ривоят қилди, бизга Вакииъ ан-Назр ибн Арабийдан, у Мужоҳиддан шуни (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ عُمَرَ، قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ صَلَّيْنَا خَلْفَ الْمَقَامِ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга ал-Ҳажжож ибн Минҳол ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Салама Ҳумайддан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Умар (розияллаҳу анҳу): «Ё Расулуллаҳ, қанийди Мақом орқасида намоз ўқисак,» деди. Шунда: «Иброҳим Мақомидан намозгоҳ тутинглар» (Бақара сураси, 125) (ояти) нозил бўлди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قُلْتُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَوِ اتَّخَذْتَ مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Ҳушайм ривоят қилди, бизга Ҳумайд ат-Тавил хабар берди, Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Умар ибнул-Хаттоб (розияллаҳу анҳу) айтди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га: «Қанийди Иброҳим Мақомидан намозгоҳ тутсангиз,» дедим. Шунда: «Иброҳим Мақомидан намозгоҳ тутинглар» (Бақара сураси, 125) (ояти) нозил бўлди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏كََذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا ‏)‏ قَالَ ‏"‏ عَدْلاً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ، أَخْبَرَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُدْعَى نُوحٌ فَيُقَالُ هَلْ بَلَّغْتَ فَيَقُولُ نَعَمْ ‏.‏ فَيُدْعَى قَوْمُهُ فَيُقَالُ هَلْ بَلَّغَكُمْ فَيَقُولُونَ مَا أَتَانَا مِنْ نَذِيرٍ وَمَا أَتَانَا مِنْ أَحَدٍ ‏.‏ فَيَقُولُ مَنْ شُهُودُكَ فَيَقُولُ مُحَمَّدٌ وَأُمَّتُهُ ‏.‏ قَالَ فَيُؤْتَى بِكُمْ تَشْهَدُونَ أَنَّهُ قَدْ بَلَّغَ فَذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ ‏:‏ ‏(‏ وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا ‏)‏ وَالْوَسَطُ الْعَدْلُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Абу Муовия ривоят қилди, бизга ал-Аъмаш Абу Солиҳдан, у Абу Саиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), У Аллаҳнинг: «Шундай қилиб, сизларни ўрта (адолатли) уммат қилдик» (Бақара сураси, 143) деган сўзи ҳақида: «(Васат) адолатлидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Жаъфар ибн Авн хабар берди, бизга ал-Аъмаш Абу Солиҳдан, у Абу Саиддан хабар берди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Нуҳ чақирилади ва унга: «(Рисолатни) етказдингми?» дейилади. У: «Ҳа,» дейди. Сўнг унинг қавми чақирилиб, уларга: «У сизларга етказдими?» дейилади. Улар: «Бизга огоҳлантирувчи келмади, бизга ҳеч ким келмади,» дейдилар. Шунда (Аллаҳ): «Сенинг гувоҳларинг кимлар?» дейди. У: «Муҳаммад ва унинг уммати,» дейди. (Расулуллаҳ) дедилар: шунда сизлар келтирилиб, унинг етказганига гувоҳлик берасизлар. Мана шу Аллаҳнинг: «Шундай қилиб, одамлар узра гувоҳ бўлишингиз ва Пайғамбар сизлар узра гувоҳ бўлиши учун сизларни ўрта (адолатли) уммат қилдик» (Бақара сураси, 143) деган сўзидир. Васат — адолатлидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Жаъфар ибн Авн ал-Аъмашдан шунга ўхшашини (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ لَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ صَلَّى نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ سِتَّةَ أَوْ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُحِبُّ أَنْ يُوَجَّهَ إِلَى الْكَعْبَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ‏:‏ ‏(‏ قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ‏)‏ فَوَجَّهَ نَحْوَ الْكَعْبَةِ وَكَانَ يُحِبُّ ذَلِكَ فَصَلَّى رَجُلٌ مَعَهُ الْعَصْرَ قَالَ ثُمَّ مَرَّ عَلَى قَوْمٍ مِنَ الأَنْصَارِ وَهُمْ رُكُوعٌ فِي صَلاَةِ الْعَصْرِ نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَقَالَ هُوَ يَشْهَدُ أَنَّهُ صَلَّى مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَّهُ قَدْ وُجِّهَ إِلَى الْكَعْبَةِ قَالَ فَانْحَرَفُوا وَهُمْ رُكُوعٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Вакииъ Исроилдан, у Абу Ишоқдан, у ал-Баро ибн Озиб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Мадинага келганларида ўн олти ёки ўн етти ой Байтул-Мақдис томонга қараб намоз ўқидилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Каъба томонга юзланишни хуш кўрар эдилар. Шунда Аллаҳ: «Юзингни осмонга (умид билан) буришингни кўриб турибмиз, албатта сени ўзинг рози бўладиган қиблага юзлантирамиз. Бас, юзингни Масжидул-Ҳаромга қаратгин» (Бақара сураси, 144) (оятини) нозил қилди. Шунда (Расулуллаҳ) Каъба томонга юзландилар — бу нарсани хуш кўрар эдилар. (Шу пайтда) бир киши У билан бирга аср намозини ўқиган эди. (Ровий) деди: сўнг у ансорлардан бўлган бир қавмнинг олдидан ўтди, улар аср намозида Байтул-Мақдис томонга қараб рукуъда эдилар. У: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга намоз ўқиганига ва У Каъба томонга юзланганига гувоҳлик бераман, деди. (Ровий) деди: шунда улар рукуъда турган ҳолатларида (Каъба томонга) бурилдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Суфён ас-Саврий Абу Ишоқдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانُوا رُكُوعًا فِي صَلاَةِ الْفَجْرِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيِّ وَابْنِ عُمَرَ وَعُمَارَةَ بْنِ أَوْسٍ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Вакииъ Суфёндан, у Абдуллоҳ ибн Динордан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилди), у деди: улар бомдод намозида рукуъда эдилар. Бу бобда Амр ибн Авф ал-Музаний, Ибн Умар, Умора ибн Авс ва Анас ибн Моликдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَأَبُو عَمَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا وُجِّهَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْكَعْبَةِ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ بِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ مَاتُوا وَهُمْ يُصَلُّونَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ‏:‏ ‏(‏وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ва Абу Аммор ривоят қилиб дедилар: бизга Вакииъ Исроилдан, у Симокдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилди), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Каъба томонга юзлантирилганларида (саҳобалар): «Ё Расулуллаҳ, Байтул-Мақдис томонга қараб намоз ўқиб ўтиб кетган биродарларимизнинг аҳволи қандай бўлади?» дедилар. Шунда Аллаҳ: «Аллаҳ имонингизни зое қиладиган зот эмас» (Бақара сураси, 143) (оятини) нозил қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ، يُحَدِّثُ عَنْ عُرْوَةَ، قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ مَا أَرَى عَلَى أَحَدٍ لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ شَيْئًا وَمَا أُبَالِي أَنْ لاَ أَطَّوَّفَ بَيْنَهُمَا ‏.‏ فَقَالَتْ بِئْسَمَا قُلْتَ يَا ابْنَ أُخْتِي طَافَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَطَافَ الْمُسْلِمُونَ وَإِنَّمَا كَانَ مَنْ أَهَلَّ لِمَنَاةَ الطَّاغِيَةِ الَّتِي بِالْمُشَلَّلِ لاَ يَطُوفُونَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا ‏)‏ وَلَوْ كَانَتْ كَمَا تَقُولُ لَكَانَتْ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا قَالَ الزُّهْرِيُّ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لأَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ فَأَعْجَبَهُ ذَلِكَ وَقَالَ إِنَّ هَذَا لَعِلْمٌ وَلَقَدْ سَمِعْتُ رِجَالاً مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُونَ إِنَّمَا كَانَ مَنْ لاَ يَطَّوَّفُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ مِنَ الْعَرَبِ يَقُولُونَ إِنَّ طَوَافَنَا بَيْنَ هَذَيْنِ الْحَجَرَيْنِ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ وَقَالَ آخَرُونَ مِنَ الأَنْصَارِ إِنَّمَا أُمِرْنَا بِالطَّوَافِ بِالْبَيْتِ وَلَمْ نُؤْمَرْ بِهِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏(‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ‏)‏ قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ فَأُرَاهَا قَدْ نَزَلَتْ فِي هَؤُلاَءِ وَهَؤُلاَءِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилиб деди: мен Зуҳрийнинг Урвадан ривоят қилаётганини эшитдим, у деди: мен Оиша (розияллаҳу анҳо)га: «Кимда ким Сафо ва Марва ўртасида тавоф қилмаса, мен унга (бунда) ҳеч нима (гуноҳ) деб билмайман, мен ҳам улар ўртасида тавоф қилмасликни парво қилмайман,» дедим. Шунда у: «Эй жияним, нақадар ёмон гап айтдинг! Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тавоф қилдилар ва мусулмонлар ҳам тавоф қилдилар. Фақатгина ал-Мушаллалдаги Манот деган бутга эҳром боғлаб ният қилганлар Сафо ва Марва ўртасида тавоф қилмас эдилар. Шунда Аллаҳ: «Ким Байтни ҳажж қилса ёки умра қилса, улар ўртасида тавоф қилишида унга гуноҳ йўқдир» (Бақара сураси, 158) (оятини) нозил қилди. Агар сен айтганингдек бўлганида, «Улар ўртасида тавоф қилмаслигида унга гуноҳ йўқдир» деган бўларди,» деди. Зуҳрий деди: мен буни Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибнул-Ҳорис ибн Ҳишомга зикр қилдим, бу унга маъқул тушди ва у: «Бу, албатта, илмдир. Мен илм аҳлидан бўлган бир неча кишиларнинг шундай деяётганини эшитдим: араблардан Сафо ва Марва ўртасида тавоф қилмайдиганлар: «Бизнинг бу икки тош ўртасида тавоф қилишимиз жоҳилият ишидан эди,» дер эдилар. Ансорлардан бошқалари эса: «Бизга фақат Байтни тавоф қилиш буюрилган эди, Сафо ва Марва ўртасида (тавоф қилиш) буюрилмаган эди,» дер эдилар. Шунда Аллаҳ таоло: «Албатта, Сафо ва Марва Аллаҳнинг шаъоирларидандир (белгиларидандир)» (Бақара сураси, 158) (оятини) нозил қилди,» деди. Абу Бакр ибн Абдурраҳмон: «Мен буни мана шулар ва мана шулар ҳақида нозил бўлган деб ўйлайман,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ أَبِي حَكِيمٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، قَالَ سَأَلْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ عَنِ الصَّفَا، وَالْمَرْوَةِ، فَقَالَ كَانَا مِنْ شَعَائِرِ الْجَاهِلِيَّةِ فَلَمَّا كَانَ الإِسْلاَمُ أَمْسَكْنَا عَنْهُمَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا ‏)‏ قَالَ هُمَا تَطَوُّعٌ ‏(‏فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Язид ибн Абу Ҳаким Суфёндан, у Осим ал-Аҳвалдан (ривоят қилиб), у деди: мен Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан Сафо ва Марва ҳақида сўрадим. У: «Улар жоҳилиятнинг шаъоирларидан (белгиларидан) эди. Ислом келганида биз улардан тийилдик. Шунда Аллаҳ: «Албатта, Сафо ва Марва Аллаҳнинг шаъоирларидандир. Бас, ким Байтни ҳажж қилса ёки умра қилса, улар ўртасида тавоф қилишида унга гуноҳ йўқдир» (Бақара сураси, 158) (оятини) нозил қилди,» деди. (Анас) деди: улар нафлдир: «Ким кўнгилли яхшилик қилса, албатта, Аллаҳ (яхшиликни) қабул қилувчи ва билувчидир» (Бақара сураси, 158). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَدِمَ مَكَّةَ طَافَ بِالْبَيْتِ سَبْعًا فَقَرَأَ ‏:‏ ‏(‏وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى ‏)‏ فَصَلَّى خَلْفَ الْمَقَامِ ثُمَّ أَتَى الْحَجَرَ فَاسْتَلَمَهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَرَأَ ‏:‏ ‏(‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна Жаъфар ибн Муҳаммаддан, у отасидан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилди), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни Маккага келганларида Байтни етти марта тавоф қилиб, сўнг: «Иброҳим Мақомидан намозгоҳ тутинглар» (Бақара сураси, 125) (оятини) ўқиганларини (эшитдим). Сўнг Мақом орқасида намоз ўқидилар, кейин Ҳажарга (қора тошга) келиб уни истилом қилдилар (ўпдилар). Сўнг: «Аллаҳ нимадан бошлаган бўлса, биз ҳам шундан бошлаймиз,» дедилар ва: «Албатта, Сафо ва Марва Аллаҳнинг шаъоирларидандир» (Бақара сураси, 158) (оятини) ўқидилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ بْنِ يُونُسَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ كَانَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذَا كَانَ الرَّجُلُ صَائِمًا فَحَضَرَ الإِفْطَارُ فَنَامَ قَبْلَ أَنْ يُفْطِرَ لَمْ يَأْكُلْ لَيْلَتَهُ وَلاَ يَوْمَهُ حَتَّى يُمْسِيَ وَإِنَّ قَيْسَ بْنَ صِرْمَةَ الأَنْصَارِيَّ كَانَ صَائِمًا فَلَمَّا حَضَرَهُ الإِفْطَارُ أَتَى امْرَأَتَهُ فَقَالَ هَلْ عِنْدَكِ طَعَامٌ قَالَتْ لاَ وَلَكِنْ أَنْطَلِقُ فَأَطْلُبُ لَكَ ‏.‏ وَكَانَ يَوْمَهُ يَعْمَلُ فَغَلَبَتْهُ عَيْنُهُ وَجَاءَتْهُ امْرَأَتُهُ فَلَمَّا رَأَتْهُ قَالَتْ خَيْبَةً لَكَ ‏.‏ فَلَمَّا انْتَصَفَ النَّهَارُ غُشِيَ عَلَيْهِ فَذَكَرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ ‏)‏ فَفَرِحُوا بِهَا فَرَحًا شَدِيدًا ‏:‏ ‏(‏فَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо Исроил ибн Юнусдан, у Абу Ишоқдан, у ал-Баро (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари (орасида шундай одат бор эди:) бир киши рўзадор бўлса, ифтор вақти келганида ифтор қилишдан олдин ухлаб қолса, ўша кечаси ҳам, эртаси куни ҳам кечгача ҳеч нима емас эди. Қайс ибн Сирма ал-Ансорий рўзадор эди. Ифтор вақти келганида хотинининг олдига келди ва: «Сенда таом борми?» деди. У: «Йўқ, лекин бориб, сенга (таом) излаб келаман,» деди. (Қайс) ўша куни (кун бўйи) ишлаган эди, уни уйқу босиб (ухлаб) қолди. Хотини келди-да, уни кўриб: «Сенинг бошингга хайбат бўлсин (умидинг пуч бўлибди),» деди. Эртаси кун ярмида (Қайс) ҳушидан кетиб қолди. Бу нарса Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га зикр қилинди. Шунда бу оят нозил бўлди: «Рўза кечасида хотинларингизга яқинлашиш сизларга ҳалол қилинди» (Бақара сураси, 187). Шунда улар бунга жуда қувондилар. «Тонгнинг оқ ипи қора ипидан (сизларга) равшан бўлгунча енглар ва ичинглар» (Бақара сураси, 187). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ ذَرٍّ، عَنْ يُسَيْعٍ الْكِنْدِيِّ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ الدُّعَاءُ هُوَ الْعِبَادَةُ ‏"‏ ‏.‏ وَقَرَأَ ‏:‏‏(‏ وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏(‏ دَاخِرِينَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абу Муовия ал-Аъмашдан, у Заррдан, у Юсайъ ал-Киндийдан, у Нуъмон ибн Башир (розияллаҳу анҳумо)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), (Набий) Аллаҳнинг: «Роббингиз деди: Менга дуо қилинглар, Мен сизларга ижобат қиламан» (Ғофир сураси, 60) деган сўзи ҳақида: «Дуо — бу ибодатдир,» дедилар ва: «Роббингиз деди: Менга дуо қилинглар, Мен сизларга ижобат қиламан» дегандан то «хор бўлган ҳолда» (Ғофир сураси, 60) дегунгача ўқидилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا حُصَيْنٌ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، أَخْبَرَنَا عَدِيُّ بْنُ حَاتِمٍ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ‏)‏ قَالَ لِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا ذَاكَ بَيَاضُ النَّهَارِ مِنْ سَوَادِ اللَّيْلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا مُجَالِدٌ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ ذَلِكَ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Ҳушайм ривоят қилди, бизга Ҳусайн хабар берди, аш-Шаъбийдан (ривоят қилиб), бизга Адий ибн Ҳотим (розияллаҳу анҳу) хабар берди, у деди: «Тонгнинг оқ ипи қора ипидан (сизларга) равшан бўлгунча» (Бақара сураси, 187) (ояти) нозил бўлганида, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «У фақатгина кундузнинг оқлиги кечанинг қоралигидан (равшан бўлиши)дир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Ҳушайм ривоят қилди, бизга Мужолид аш-Шаъбийдан, у Адий ибн Ҳотимдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الصَّوْمِ فَقَالَ ‏:‏ ‏(‏ حَتََّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ ‏)‏ قَالَ فَأَخَذْتُ عِقَالَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْيَضُ وَالآخَرُ أَسْوَدُ فَجَعَلْتُ أَنْظُرُ إِلَيْهِمَا فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا لَمْ يَحْفَظْهُ سُفْيَانُ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا هُوَ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён Мужолиддан, у аш-Шаъбийдан, у Адий ибн Ҳотим (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан рўза ҳақида сўрадим. У: «Тонгнинг оқ ипи қора ипидан (сизларга) равшан бўлгунча» (Бақара сураси, 187) (оятини ўқидилар). (Адий) деди: мен иккита арқон олдим, бири оқ, иккинчиси қора эди, уларга қараб тура бошладим. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга Суфён ёдлаб қола олмаган бирор нарса айтдилар, (сўнг) дедилар: «У фақатгина кеча ва кундуздир.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ أَبُو عَاصِمٍ النَّبِيلُ، عَنْ حَيْوَةَ بْنِ شُرَيْحٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَسْلَمَ أَبِي عِمْرَانَ التُّجِيبِيِّ، قَالَ كُنَّا بِمَدِينَةِ الرُّومِ فَأَخْرَجُوا إِلَيْنَا صَفًّا عَظِيمًا مِنَ الرُّومِ فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مِثْلُهُمْ أَوْ أَكْثَرُ وَعَلَى أَهْلِ مِصْرَ عُقْبَةُ بْنُ عَامِرٍ وَعَلَى الْجَمَاعَةِ فَضَالَةُ بْنُ عُبَيْدٍ فَحَمَلَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى صَفِّ الرُّومِ حَتَّى دَخَلَ فِيهِمْ فَصَاحَ النَّاسُ وَقَالُوا سُبْحَانَ اللَّهِ يُلْقِي بِيَدَيْهِ إِلَى التَّهْلُكَةِ فَقَامَ أَبُو أَيُّوبَ الأَنْصَارِيُّ فَقَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ تَتَأَوَّلُونَ هَذِهِ الآيَةَ هَذَا التَّأْوِيلَ وَإِنَّمَا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِينَا مَعْشَرَ الأَنْصَارِ لَمَّا أَعَزَّ اللَّهُ الإِسْلاَمَ وَكَثُرَ نَاصِرُوهُ فَقَالَ بَعْضُنَا لِبَعْضٍ سِرًّا دُونَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ أَمْوَالَنَا قَدْ ضَاعَتْ وَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعَزَّ الإِسْلاَمَ وَكَثُرَ نَاصِرُوهُ فَلَوْ أَقَمْنَا فِي أَمْوَالِنَا فَأَصْلَحْنَا مَا ضَاعَ مِنْهَا ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم يَرُدُّ عَلَيْنَا مَا قُلْنَا‏:‏ ‏(‏وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلاَ تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ ‏)‏ فَكَانَتِ التَّهْلُكَةُ الإِقَامَةَ عَلَى الأَمْوَالِ وَإِصْلاَحَهَا وَتَرَكْنَا الْغَزْوَ فَمَا زَالَ أَبُو أَيُّوبَ شَاخِصًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَتَّى دُفِنَ بِأَرْضِ الرُّومِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга аз-Заҳҳок ибн Махлад Абу Осим ан-Набил Ҳайва ибн Шурайҳдан, у Язид ибн Абу Ҳабибдан, у Аслам Абу Имрон ат-Тужибийдан (ривоят қилди), у деди: биз Рум шаҳрида эдик. Улар бизга қарши румликлардан катта бир саф чиқардилар. Мусулмонлардан уларга қарши шунчаси ёки ундан кўпроғи чиқди. Миср аҳлининг бошлиғи Уқба ибн Омир, жамоатнинг бошлиғи эса Фазола ибн Убайд эди. Мусулмонлардан бир киши румликларнинг сафига ҳужум қилиб, улар орасига кириб борди. Шунда одамлар бақириб: «Субҳаналлаҳ! У ўз қўли билан ўзини ҳалокатга ташлаяпти!» дедилар. Шунда Абу Айюб ал-Ансорий (розияллаҳу анҳу) туриб: «Эй одамлар, сизлар бу оятни шундай таъвил қиляпсизлар. Бу оят аслида биз, ансорлар жамоаси ҳақида нозил бўлган эди. Аллаҳ Исломни азиз қилиб, унинг ёрдамчилари кўпайганида, биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан яширин тарзда ўзаро: «Мол-мулкимиз зое бўлиб кетди, Аллаҳ Исломни азиз қилди, унинг ёрдамчилари ҳам кўпайди. Мол-мулкимизнинг олдида туриб, ундан зое бўлганини тузатиб олсак бўлар эди,» дедик. Шунда Аллаҳ Набийсига (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга айтган сўзимизни рад қилиб: «Аллаҳ йўлида инфоқ қилинглар ва ўз қўлларингиз билан ўзингизни ҳалокатга ташламанглар» (Бақара сураси, 195) (оятини) нозил қилди. Ҳалокат — мол-мулк олдида туриб, уни тузатиш ва ғазотни (жиҳодни) тарк қилиш эди,» деди. Абу Айюб Аллаҳ йўлида (жиҳодга) чиқишдан тўхтамади, ҳатто Рум ерида дафн қилинди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا مُغِيرَةُ، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ قَالَ كَعْبُ بْنُ عُجْرَةَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَفِيَّ أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ وَإِيَّاىَ عَنَى بِهَا ‏:‏ ‏(‏فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ ‏)‏ قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِالْحُدَيْبِيَةِ وَنَحْنُ مُحْرِمُونَ وَقَدْ حَصَرَنَا الْمُشْرِكُونَ وَكَانَتْ لِي وَفْرَةٌ فَجَعَلَتِ الْهَوَامُّ تَسَاقَطُ عَلَى وَجْهِي فَمَرَّ بِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ كَأَنَّ هَوَامَّ رَأْسِكَ تُؤْذِيكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَاحْلِقْ ‏"‏ ‏.‏ وَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏.‏ قَالَ مُجَاهِدٌ الصِّيَامُ ثَلاَثَةُ أَيَّامٍ وَالطَّعَامُ سِتَّةُ مَسَاكِينَ وَالنُّسُكُ شَاةٌ فَصَاعِدًا ‏.‏ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ أَشْعَثَ بْنِ سَوَّارٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْقِلٍ، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَوَاهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الأَصْبَهَانِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْقِلٍ أَيْضًا ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Ҳушайм хабар берди, бизга Муғийра хабар берди, Мужоҳиддан (ривоят қилиб), у деди: Каъб ибн Ужра (розияллаҳу анҳу) айтди: «Жоним Қўлида бўлган Зотга қасамки, бу оят мен ҳақимда нозил бўлди ва у билан мен назарда тутилдим: «Сизлардан ким касал бўлса ёки бошида озор (жароҳат) бўлса, рўза тутиш, садақа бериш ёки қурбонлик сўйишдан фидя (тўласин)» (Бақара сураси, 196).» (Каъб) деди: биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан Ҳудайбияда эҳромда эдик, мушриклар бизни тўсиб қўйган эдилар. Менинг сочим кўп эди, ҳашаротлар юзимга тушар эди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ёнимдан ўтиб: «Бошингдаги ҳашаротлар сени қийнаётганга ўхшайди,» дедилар. (Каъб) деди: мен: «Ҳа,» дедим. (Набий): «Сочингни қириб ташла,» дедилар. Шунда бу оят нозил бўлди. Мужоҳид деди: рўза — уч кун, таом — олти мискинга, қурбонлик эса бир қўй ёки ундан ортиғидир. Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Ҳушайм Абу Бишрдан, у Мужоҳиддан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Каъб ибн Ужрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Ҳушайм Ашъас ибн Саввордан, у аш-Шаъбийдан, у Абдуллоҳ ибн Маъқилдан, у Каъб ибн Ужрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Абдурраҳмон ибнул-Асбаҳоний ҳам Абдуллоҳ ибн Маъқилдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، قَالَ أَتَى عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا أُوقِدُ تَحْتَ قِدْرٍ وَالْقَمْلُ تَتَنَاثَرُ عَلَى جَبْهَتِي أَوْ قَالَ حَاجِبِي فَقَالَ ‏"‏ أَتُؤْذِيكَ هَوَامُّ رَأْسِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَاحْلِقْ رَأْسَكَ وَانْسُكْ نَسِيكَةً أَوْ صُمْ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ أَوْ أَطَعِمْ سِتَّةَ مَسَاكِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَيُّوبُ لاَ أَدْرِي بِأَيَّتِهِنَّ بَدَأَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Иброҳим Айюбдан, у Мужоҳиддан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Каъб ибн Ужра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ёнимга келдилар, мен қозон остида ўт ёқаётган эдим, битлар пешонамга — ёки: қошимга — тўкилиб тушаётган эди. (Расулуллаҳ): «Бошингдаги ҳашаротлар сени қийнаяптими?» дедилар. (Каъб) деди: мен: «Ҳа,» дедим. (Расулуллаҳ): «Бошингни қириб ташла ва бир қурбонлик сўй, ёки уч кун рўза тут, ёки олти мискинга таом бер,» дедилар. Айюб деди: уларнинг қайси биридан бошлаганларини билмайман. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْحَجُّ عَرَفَاتٌ الْحَجُّ عَرَفَاتٌ الْحَجُّ عَرَفَاتٌ أَيَّامُ مِنًى ثَلاَثٌ ‏:‏ ‏(‏فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ ‏)‏ وَمَنْ أَدْرَكَ عَرَفَةَ قَبْلَ أَنْ يَطْلُعَ الْفَجْرُ فَقَدْ أَدْرَكَ الْحَجَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَهَذَا أَجْوَدُ حَدِيثٍ رَوَاهُ الثَّوْرِيُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ وَلاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна Суфён ас-Саврийдан, у Букайр ибн Атодан, у Абдурраҳмон ибн Яъмардан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳажж — Арафадир, ҳажж — Арафадир, ҳажж — Арафадир. Мино кунлари учтадир: «Ким икки кунда шошилиб (кетса), унга гуноҳ йўқдир, ким кечикса ҳам, унга гуноҳ йўқдир» (Бақара сураси, 203). Ким тонг отишидан олдин Арафага етишса, ҳажжга етишибди (ҳажжи тўғридир),» дедилар. Ибн Абу Умар деди: Суфён ибн Уяйна: «Бу ас-Саврий ривоят қилган ҳадисларнинг энг яхшисидир,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Шуъба ҳам Букайр ибн Атодан ривоят қилган. Биз уни фақат Букайр ибн Ато ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَبْغَضُ الرِّجَالِ إِلَى اللَّهِ الأَلَدُّ الْخَصِمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Ибн Журайждан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Оишадан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳга энг ёмон кўринадиган киши қаттиқ жанжалкаш, ўжар баҳсдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَتِ الْيَهُودُ إِذَا حَاضَتِ امْرَأَةٌ مِنْهُمْ لَمْ يُوَاكِلُوهَا وَلَمْ يُشَارِبُوهَا وَلَمْ يُجَامِعُوهَا فِي الْبُيُوتِ فَسُئِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذًى ‏)‏ فَأَمَرَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُوَاكِلُوهُنَّ وَيُشَارِبُوهُنَّ وَأَنْ يَكُونُوا مَعَهُنَّ فِي الْبُيُوتِ وَأَنْ يَفْعَلُوا كُلَّ شَيْءٍ مَا خَلاَ النِّكَاحَ فَقَالَتِ الْيَهُودُ مَا يُرِيدُ أَنْ يَدَعَ شَيْئًا مِنْ أَمْرِنَا إِلاَّ خَالَفَنَا فِيهِ ‏.‏ قَالَ فَجَاءَ عَبَّادُ بْنُ بِشْرٍ وَأُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَاهُ بِذَلِكَ وَقَالاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفَلاَ نَنْكِحُهُنَّ فِي الْمَحِيضِ فَتَمَعَّرَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ قَدْ غَضِبَ عَلَيْهِمَا فَقَامَا فَاسْتَقْبَلَتْهُمَا هَدِيَّةٌ مِنْ لَبَنٍ فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي آثَارِهِمَا فَسَقَاهُمَا فَعَلِمْنَا أَنَّهُ لَمْ يَغْضَبْ عَلَيْهِمَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: менга Сулаймон ибн Ҳарб ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, Собитдан, у Анасдан (ривоят қилдики), у деди: Яҳудийлар, улардан бирор аёл ҳайз кўрса, у билан бирга таом емас, у билан бирга ичмас ва уйларда у билан бирга бўлмас эдилар. Шу ҳақда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўралган эди, Аллаҳ таоло: «Сендан ҳайз ҳақида сўрайдилар. Айтгин: у бир азоб (зарар)дир,» (оятини) нозил қилди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларга: никоҳдан бошқа ҳамма нарсани қилиб, улар билан бирга таом ейишни, улар билан бирга ичишни ва уйларда улар билан бирга бўлишни буюрдилар. Яҳудийлар: «У бизнинг ишимиздан ҳеч нарсани қолдирмоқчи эмас, фақат унда бизга мухолиф бўлмоқчи,» дедилар. (Рови) деди: Шунда Аббод ибн Бишр ва Усайд ибн Ҳузайр Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келдилар ва бу ҳақда у зотга хабар бердилар ва: «Эй Аллаҳнинг Расули, ҳайз вақтида улар билан жима қилмайликми?» дедилар. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг юзлари ўзгарди, ҳатто биз у зотни уларга ғазабландилар деб ўйладик. Улар туриб кетдилар, уларни сут ҳадяси қарши олди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларнинг ортидан (киши) юбордилар ва уларга сут ичирдилар. Шунда биз у зотни уларга ғазабланмаганларини билдик. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ، سَمِعَ جَابِرًا، يَقُولُ كَانَتِ الْيَهُودُ تَقُولُ مَنْ أَتَى امْرَأَتَهُ فِي قُبُلِهَا مِنْ دُبُرِهَا كَانَ الْوَلَدُ أَحْوَلَ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий, Ҳаммод ибн Саламадан, у Собитдан, у Анасдан, шунга ўхшаш, шу маънода ривоят қилди. Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Ибнул-Мункадирдан ривоят қилди, у Жобирнинг шундай деяётганини эшитди: Яҳудийлар: «Ким ўз хотинига унинг орқасидан олди томондан келса, бола ғилайкўз бўлади,» дер эдилар. Шунда: «Аёлларингиз сизлар учун экинзордир, экинзорингизга хоҳлаган тарзда келинг,» (ояти) нозил бўлди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ خُثَيْمٍ، عَنِ ابْنِ سَابِطٍ، عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ ‏)‏ يَعْنِي صِمَامًا وَاحِدًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَابْنُ خُثَيْمٍ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُثْمَانَ وَابْنُ سَابِطٍ هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَابِطٍ الْجُمَحِيُّ الْمَكِّيُّ وَحَفْصَةُ هِيَ بِنْتُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَيُرْوَى فِي سِمَامٍ وَاحِدٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Ибн Хусаймдан, у Ибн Собитдан, у Ҳафса бинт Абдурраҳмондан, у Умму Саламадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилдики, у зот Аллаҳнинг: «Аёлларингиз сизлар учун экинзордир, экинзорингизга хоҳлаган тарзда келинг,» деган сўзи ҳақида: «Яъни бир тешикка,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Ибн Хусайм — бу Абдуллоҳ ибн Усмондир, Ибн Собит — бу Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Собит ал-Жумаҳий ал-Маккийдир, Ҳафса эса Абдурраҳмон ибн Абу Бакр ас-Сиддиқнинг қизидир. (Бу сўз) «бир тешикка» тарзида ҳам ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَشْعَرِيُّ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي الْمُغِيرَةِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَاءَ عُمَرُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلَكْتُ قَالَ ‏"‏ وَمَا أَهْلَكَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ حَوَّلْتُ رَحْلِي اللَّيْلَةَ ‏.‏ قَالَ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا قَالَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ ‏)‏ أَقْبِلْ وَأَدْبِرْ وَاتَّقِ الدُّبُرَ وَالْحِيضَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَيَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَشْعَرِيُّ هُوَ يَعْقُوبُ الْقُمِّيُّ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳасан ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Яъқуб ибн Абдуллоҳ ал-Ашъарий, Жаъфар ибн Абул-Муғирадан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан ривоят қилди, у деди: Умар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келди ва: «Эй Аллаҳнинг Расули, мен ҳалок бўлдим!» деди. У зот: «Сени нима ҳалок қилди?» дедилар. У: «Бу кеча мен уловимни (бошқа томонга) бурдим,» деди. (Рови) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга ҳеч нарса жавоб қайтармадилар. (Рови) деди: Шунда Аллаҳ Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га шу оятни нозил қилди: «Аёлларингиз сизлар учун экинзордир, экинзорингизга хоҳлаган тарзда келинг.» Олдидан ҳам, орқасидан ҳам (кел), фақат орқа тешигидан ва ҳайздан сақлан. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Яъқуб ибн Абдуллоҳ ал-Ашъарий — у Яъқуб ал-Қуммийдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ الْقَاسِمِ، عَنِ الْمُبَارَكِ بْنِ فَضَالَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُ زَوَّجَ أُخْتَهُ رَجُلاً مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكَانَتْ عِنْدَهُ مَا كَانَتْ ثُمَّ طَلَّقَهَا تَطْلِيقَةً لَمْ يُرَاجِعْهَا حَتَّى انْقَضَتِ الْعِدَّةُ فَهَوِيَهَا وَهَوِيَتْهُ ثُمَّ خَطَبَهَا مَعَ الْخُطَّابِ فَقَالَ لَهُ يَا لُكَعُ أَكْرَمْتُكَ بِهَا وَزَوَّجْتُكَهَا فَطَلَّقْتَهَا وَاللَّهِ لاَ تَرْجِعُ إِلَيْكَ أَبَدًا آخِرُ مَا عَلَيْكَ قَالَ فَعَلِمَ اللَّهُ حَاجَتَهُ إِلَيْهَا وَحَاجَتَهَا إِلَى بَعْلِهَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏(‏ وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏‏(‏ وَأَنْتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ ‏)‏ فَلَمَّا سَمِعَهَا مَعْقِلٌ قَالَ سَمْعًا لِرَبِّي وَطَاعَةً ثُمَّ دَعَاهُ فَقَالَ أُزَوِّجُكَ وَأُكْرِمُكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ الْحَسَنِ ‏.‏ وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ دَلاَلَةٌ عَلَى أَنَّهُ لاَ يَجُوزُ النِّكَاحُ بِغَيْرِ وَلِيٍّ لأَنَّ أُخْتَ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ كَانَتْ ثَيِّبًا فَلَوْ كَانَ الأَمْرُ إِلَيْهَا دُونَ وَلِيِّهَا لَزَوَّجَتْ نَفْسَهَا وَلَمْ تَحْتَجْ إِلَى وَلِيِّهَا مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ وَإِنَّمَا خَاطَبَ اللَّهُ فِي الآيَةِ الأَوْلِيَاءَ فَقَالَ ‏:‏ ‏(‏ولَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ ‏)‏ فَفِي هَذِهِ الآيَةِ دَلاَلَةٌ عَلَى أَنَّ الأَمْرَ إِلَى الأَوْلِيَاءِ فِي التَّزْوِيجِ مَعَ رِضَاهُنَّ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Ҳишом ибн ал-Қосим, ал-Муборак ибн Фазоладан, у ал-Ҳасандан, у Маъқил ибн Ясордан ривоят қилдики, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида ўз синглисини мусулмонлардан бўлган бир кишига турмушга берди. (Синглиси) у билан қанча турган бўлса турди, кейин (эри) уни бир талоқ қилди ва идда муддати тугагунча унга қайтиб келмади. Сўнг (эри) уни севиб қолди, (синглиси) ҳам уни севди. Кейин (эри) бошқа совчилар қатори унга совчи қўйди. Шунда (Маъқил) унга: «Эй разил, мен сенга уни (синглимни бериб) икром қилдим ва сени унга уйлантирдим, сен эса уни талоқ қилдинг. Аллоҳга қасамки, у сенга абадий қайтиб бормайди, сенинг олдингдаги (имконинг) тугади!» деди. (Рови) деди: Аллаҳ унинг (Маъқилнинг синглисининг) унга (эрига) эҳтиёжини ва унинг (эрининг) аёлига эҳтиёжини билди ва Аллаҳ: «Аёлларни талоқ қилсангиз, улар ўз муддатларига етганларида...» дегандан то «...ҳолбуки сизлар билмайсизлар,» деган сўзигача (оятни) нозил қилди. Маъқил уни эшитганида: «Роббим (амрига) қулоқ соламан ва итоат қиламан,» деди. Сўнг уни (собиқ куёвни) чақирди ва: «Мен сени (синглимга) уйлантираман ва сенга икром қиламан,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У ал-Ҳасандан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Бу ҳадисда валийсиз никоҳ жоиз эмаслигига далолат бор, чунки Маъқил ибн Ясорнинг синглиси тул (саййиба) эди; агар иш валийсисиз унинг ўзига боғлиқ бўлганида, у ўзини ўзи турмушга берар ва валийси Маъқил ибн Ясорга эҳтиёжи бўлмас эди. Аллаҳ бу оятда валийларга хитоб қилиб: «Уларнинг ўз эрларига турмушга чиқишларига тўсқинлик қилманглар,» деди. Бу оятда эса, аёлларнинг розилиги билан, турмушга бериш иши валийларга (боғлиқ) эканлигига далолат бордир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، ح قَالَ وَحَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِي يُونُسَ، مَوْلَى عَائِشَةَ قَالَ أَمَرَتْنِي عَائِشَةُ رضى الله عنها أَنْ أَكْتُبَ لَهَا مُصْحَفًا فَقَالَتْ إِذَا بَلَغْتَ هَذِهِ الآيَةَ فَآذِنِّي ‏:‏ ‏(‏حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاَةِ الْوُسْطَى ‏)‏ فَلَمَّا بَلَغْتُهَا آذَنْتُهَا فَأَمْلَتْ عَلَىَّ حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاَةِ الْوُسْطَى وَصَلاَةِ الْعَصْرِ وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ وَقَالَتْ سَمِعْتُهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ حَفْصَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба, Молик ибн Анасдан ривоят қилди. (Термизий) деди: бизга ал-Ансорий ҳам ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик, Зайд ибн Асламдан, у ал-Қаъқў ибн Ҳакимдан, у Оишанинг озод қилинган қули Абу Юнусдан ривоят қилди, у деди: Оиша (розияллаҳу анҳо) менга ўзига бир мусъҳаф ёзиб беришимни буюрди ва: «Мана шу оятга етганингда менга хабар бер,» деди: «Намозларни ва ўрта намозни сақланглар.» Мен унга етганимда, унга хабар бердим, у эса менга: «Намозларни, ўрта намозни ва аср намозини сақланглар ва Аллаҳга итоатли ҳолда туринглар,» деб ёздирди ва: «Мен буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитганман,» деди. Бу бобда Ҳафсадан (ҳам ҳадис бор). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ صَلاَةُ الْوُسْطَى صَلاَةُ الْعَصْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳумайд ибн Масъада ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Зурайъ, Саиддан, у Қатодадан ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳасан, Самура ибн Жундабдан ривоят қилдики, Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ўрта намоз — аср намозидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي حَسَّانَ الأَعْرَجِ، عَنْ عَبِيدَةَ السَّلْمَانِيِّ، أَنَّ عَلِيًّا، حَدَّثَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ يَوْمَ الأَحْزَابِ ‏ "‏ اللَّهُمَّ امْلأْ قُبُورَهُمْ وَبُيُوتَهُمْ نَارًا كَمَا شَغَلُونَا عَنْ صَلاَةِ الْوُسْطَى حَتَّى غَابَتِ الشَّمْسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبُو حَسَّانَ الأَعْرَجُ اسْمُهُ مُسْلِمٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абда, Саид ибн Абу Арубадан, у Қатодадан, у Абу Ҳассон ал-Аъраждан, у Абида ас-Салмонийдан ривоят қилдики, Али унга ҳадис айтиб берди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Аҳзоб куни: «Эй Аллаҳ, уларнинг қабрларини ва уйларини олов билан тўлдиргин, улар бизни ўрта намоздан қуёш ботгунча машғул қилиб қўйганларидек,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир ва у Алидан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Абу Ҳассон ал-Аъражнинг исми Муслимдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو النَّضْرِ، وَأَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ، عَنْ زُبَيْدٍ، عَنْ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ صَلاَةُ الْوُسْطَى صَلاَةُ الْعَصْرِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَأَبِي هَاشِمِ بْنِ عُتْبَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абун-Назр ва Абу Довуд ат-Таёлисий, Муҳаммад ибн Талҳа ибн Мусаррифдан, у Зубайддан, у Муррадан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ўрта намоз — аср намозидир,» дедилар. Бу бобда Зайд ибн Собит, Абу Ҳошим ибн Утба ва Абу Ҳурайрадан (ҳам ҳадис бор). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، وَيَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ شُبَيْلٍ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ كُنَّا نَتَكَلَّمُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الصَّلاَةِ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ ‏)‏ فَأُمِرْنَا بِالسُّكُوتِ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، نَحْوَهُ وَزَادَ فِيهِ وَنُهِينَا عَنِ الْكَلاَمِ، ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَأَبُو عَمْرٍو الشَّيْبَانِيُّ اسْمُهُ سَعْدُ بْنُ إِيَاسٍ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Марвон ибн Муовия, Язид ибн Ҳорун ва Муҳаммад ибн Убайд, Исмоил ибн Абу Холиддан, у ал-Ҳорис ибн Шубайлдан, у Абу Амр аш-Шайбонийдан, у Зайд ибн Арқамдан ривоят қилди, у деди: Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида намозда гаплашар эдик. Шунда: «Аллаҳга итоатли ҳолда туринглар,» (ояти) нозил бўлди ва биз жим туришга буюрилдик. Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Абу Холид шунга ўхшаш ривоят қилди ва унда: «Ва биз гапиришдан қайтарилдик,» деб қўшди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Амр аш-Шайбонийнинг исми Саъд ибн Иёсдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنِ السُّدِّيِّ، عَنْ أَبِي مَالِكٍ، عَنِ الْبَرَاءِ‏:‏ ‏(‏وَلاَ تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ ‏)‏ قَالَ نَزَلَتْ فِينَا مَعْشَرَ الأَنْصَارِ كُنَّا أَصْحَابَ نَخْلٍ فَكَانَ الرَّجُلُ يَأْتِي مِنْ نَخْلِهِ عَلَى قَدْرِ كَثْرَتِهِ وَقِلَّتِهِ وَكَانَ الرَّجُلُ يَأْتِي بِالْقِنْوِ وَالْقِنْوَيْنِ فَيُعَلِّقُهُ فِي الْمَسْجِدِ وَكَانَ أَهْلُ الصُّفَّةِ لَيْسَ لَهُمْ طَعَامٌ فَكَانَ أَحَدُهُمْ إِذَا جَاعَ أَتَى الْقِنْوَ فَضَرَبَهُ بِعَصَاهُ فَيَسْقُطُ مِنَ الْبُسْرِ وَالتَّمْرِ فَيَأْكُلُ وَكَانَ نَاسٌ مِمَّنْ لاَ يَرْغَبُ فِي الْخَيْرِ يَأْتِي الرَّجُلُ بِالْقِنْوِ فِيهِ الشِّيصُ وَالْحَشَفُ وَبِالْقِنْوِ قَدِ انْكَسَرَ فَيُعَلِّقُهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الأَرْضِ وَلاَ تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلاَّ أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ ‏)‏ قَالُوا لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ أُهْدِيَ إِلَيْهِ مِثْلُ مَا أَعْطَى لَمْ يَأْخُذْهُ إِلاَّ عَلَى إِغْمَاضٍ وَحَيَاءٍ قَالَ فَكُنَّا بَعْدَ ذَلِكَ يَأْتِي أَحَدُنَا بِصَالِحِ مَا عِنْدَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ وَأَبُو مَالِكٍ هُوَ الْغِفَارِيُّ وَيُقَالُ اسْمُهُ غَزْوَانُ وَقَدْ رَوَى سُفْيَانُ عَنِ السُّدِّيِّ شَيْئًا مِنْ هَذَا ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо хабар берди, Исроилдан, у ас-Суддийдан, у Абу Моликдан, у ал-Бародан (ривоят қилди): «Ундан берадиган ёмон нарсани қасд қилманглар,» (ояти ҳақида) у деди: У биз Ансорлар жамоаси ҳақида нозил бўлди. Биз хурмозор эгалари эдик. Бир киши хурмозорининг кўп ёки озлигига қараб (хурмо) келтирар эди. Бир киши бир-икки шингил (хурмо) келтириб, уни масжидга осиб қўярди. Суффа аҳлининг эса таоми йўқ эди. Улардан бири оч қолса, шингил олдига келиб, уни ҳассаси билан урарди, шунда ундан хом ва пишган хурмолар тўкиларди, у эса ер эди. Яхшиликка рағбати бўлмаган баъзи кишилар эса, ичида пуч ва хунук хурмолар бор шингилни ёки синган шингилни келтириб осиб қўяр эдилар. Шунда Аллаҳ таоло: «Эй иймон келтирганлар, касб қилган пок нарсаларингиздан ва Биз сиз учун ердан чиқарган нарсалардан инфоқ қилинглар ва ундан берадиган ёмон нарсани қасд қилманглар, ҳолбуки уни ўзингиз кўз юммасдан туриб олмаган бўлардингиз,» (оятини) нозил қилди. Улар: «Агар бирортангизга ўзи берган нарса каби ҳадя қилинса, уни фақат кўз юмиб ва уялиб оларди,» дедилар. (Рови) деди: Шундан кейин бирортамиз ўзидаги энг яхши нарсани келтирадиган бўлди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир. Абу Молик — у ал-Ғифорийдир, унинг исми Ғазвон дейилади. Суфён ҳам ас-Суддийдан бундан бирор нарса ривоят қилган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ مُرَّةَ الْهَمْدَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ لِلشَّيْطَانِ لَمَّةً بِابْنِ آدَمَ وَلِلْمَلَكِ لَمَّةً فَأَمَّا لَمَّةُ الشَّيْطَانِ فَإِيعَادٌ بِالشَّرِّ وَتَكْذِيبٌ بِالْحَقِّ وَأَمَّا لَمَّةُ الْمَلَكِ فَإِيعَادٌ بِالْخَيْرِ وَتَصْدِيقٌ بِالْحَقِّ فَمَنْ وَجَدَ ذَلِكَ فَلْيَعْلَمْ أَنَّهُ مِنَ اللَّهِ فَلْيَحْمَدِ اللَّهَ وَمَنْ وَجَدَ الأُخْرَى فَلْيَتَعَوَّذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ ثُمَّ قَرَأ ‏:‏ ‏(‏الشََّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَهُوَ حَدِيثُ أَبِي الأَحْوَصِ لاَ نَعْلَمُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الأَحْوَصِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас, Ато ибн ас-Соибдан, у Мурра ал-Ҳамдонийдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, шайтоннинг Одам фарзандига (таъсир қиладиган) бир васвасаси бор, фариштанинг ҳам (таъсир қиладиган) бир ундаши бор. Шайтоннинг васвасаси — ёмонлик билан қўрқитиш ва ҳақни ёлғонга чиқаришдир. Фариштанинг ундаши эса — яхшилик ваъда қилиш ва ҳақни тасдиқлашдир. Ким буни (яхшиликни) ўзида топса, у Аллаҳдан эканини билсин ва Аллаҳга ҳамд айтсин. Ким бошқасини (ёмонликни) топса, қувилган шайтондан Аллаҳга паноҳ тиласин,» дедилар. Сўнг: «Шайтон сизларни фақирлик билан қўрқитади ва сизларни фаҳш ишларга буюради,» (оятини) ўқидилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир ва у Абул-Аҳваснинг ҳадисидир; биз уни Абул-Аҳваснинг ҳадисидан бошқа йўл билан марфуъ (Набийга боғланган) ҳолда билмаймиз.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا فُضَيْلُ بْنُ مَرْزُوقٍ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ طَيِّبٌ وَلاَ يَقْبَلُ إِلاَّ طَيِّبًا وَإِنَّ اللَّهَ أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا أَمَرَ بِهِ الْمُرْسَلِينَ فَقَالَ ‏:‏ ‏(‏يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ ‏)‏ وَقَالَ أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ "وَذَكَرَ الرَّجُلَ يُطِيلُ السَّفَرَ أَشْعَثَ أَغْبَرَ يَمُدُّ يَدَهُ إِلَى السَّمَاءِ يَا رَبِّ يَا رَبِّ وَمَطْعَمُهُ حَرَامٌ وَمَشْرَبُهُ حَرَامٌ وَمَلْبَسُهُ حَرَامٌ وَغُذِيَ بِالْحَرَامِ فَأَنَّى يُسْتَجَابُ لِذَلِكَ "‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَإِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ فُضَيْلِ بْنِ مَرْزُوقٍ وَأَبُو حَازِمٍ هُوَ الأَشْجَعِيُّ اسْمُهُ سَلْمَانُ مَوْلَى عَزَّةَ الأَشْجَعِيَّةِ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абу Нуъайм ривоят қилди, у деди: бизга Фузайл ибн Марзуқ, Адий ибн Собитдан, у Абу Ҳозимдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй одамлар, албатта Аллаҳ покдир ва фақат пок нарсанигина қабул қилади. Албатта Аллаҳ мўминларни пайғамбарларни буюрган нарсаси билан буюрди ва: Ей пайғамбарлар, пок нарсалардан енглар ва солиҳ амал қилинглар; албатта Мен нима қилаётганингизни билувчиман, деди. Яна: Ей иймон келтирганлар, Биз сизларга ризқ қилиб берган пок нарсалардан енглар, деди,» дедилар. (Сўнг) у зот: узоқ сафарни давом эттираётган, сочи тўзиган, чанг-тўзонга беланган, қўлини осмонга чўзиб: «Эй Роббим, эй Роббим!» деб (дуо қилаётган) кишини эслатдилар. Ҳолбуки унинг егани ҳаром, ичгани ҳаром, кийгани ҳаром ва ўзи ҳаром билан озиқланган. Бунга қандай ижобат қилинади?! Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Фузайл ибн Марзуқнинг ҳадисидан биламиз. Абу Ҳозим — у ал-Ашжаъийдир, исми Салмондир, Азза ал-Ашжаъиянинг озод қилинган қулидир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنِ السُّدِّيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي مَنْ، سَمِعَ عَلِيًّا، يَقُولُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏إِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ ‏)‏ الآيَةَ أَحْزَنَتْنَا قَالَ قُلْنَا يُحَدِّثُ أَحَدُنَا نَفْسَهُ فَيُحَاسَبُ بِهِ لاَ نَدْرِي مَا يُغْفَرُ مِنْهُ وَلاَ مَا لاَ يُغْفَرُ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ بَعْدَهَا فَنَسَخَتْهَا ‏(‏ لاَ يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ ‏)‏‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо, Исроилдан, у ас-Суддийдан ривоят қилди, у деди: менга Алини эшитган киши ривоят қилдики, у шундай дер эди: Мана шу оят: «Агар дилингиздагини ошкор қилсангиз ёки яширсангиз, Аллаҳ унинг ҳисобини сиздан олади ва хоҳлаган кишисини мағфират қилади, хоҳлаган кишисини азоблайди,» — деган оят нозил бўлганида, бизни ғамгин қилди. (Али) деди: Биз: «Бирортамиз ўз кўнглидан бирор нарсани ўтказади ва ундан ҳисоб қилинади; ундан нимаси кечирилишини, нимаси кечирилмаслигини билмаймиз,» дедик. Шунда ундан кейин мана бу оят нозил бўлиб, уни насх қилди: «Аллаҳ ҳеч бир жонга тоқатидан ортиғини юкламайди; у касб қилган (яхшилик) ўзига, қилган (ёмонлик) ҳам ўзигадир.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى، وَرَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أُمَيَّةَ، أَنَّهَا سَأَلَتْ عَائِشَةَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏إِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ‏)‏ وَعَنْ قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ ‏)‏ فَقَالَتْ مَا سَأَلَنِي عَنْهَا أَحَدٌ مُنْذُ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ هَذِهِ مُعَاتَبَةُ اللَّهِ الْعَبْدَ فِيمَا يُصِيبُهُ مِنَ الْحُمَّى وَالنَّكْبَةِ حَتَّى الْبِضَاعَةُ يَضَعُهَا فِي كُمِّ قَمِيصِهِ فَيَفْقِدُهَا فَيَفْزَعُ لَهَا حَتَّى إِنَّ الْعَبْدَ لَيَخْرُجُ مِنْ ذُنُوبِهِ كَمَا يَخْرُجُ التِّبْرُ الأَحْمَرُ مِنَ الْكِيرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳасан ибн Мусо ва Равҳ ибн Убода, Ҳаммод ибн Саламадан, у Али ибн Зайддан, у Умайядан ривоят қилдики, у Оишадан Аллаҳ таолонинг: «Агар дилингиздагини ошкор қилсангиз ёки яширсангиз, Аллаҳ унинг ҳисобини сиздан олади,» деган сўзи ҳақида ва: «Ким ёмонлик қилса, унинг жазосини кўради,» деган сўзи ҳақида сўради. Шунда (Оиша): «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўраганимдан бери, ундан менга ҳеч ким бу ҳақда сўрамаган,» деди ва у зот: «Бу — Аллаҳнинг бандасига, унга етадиган иситма, кўрган бахтсизлиги (учун бўлган) танбеҳидир; ҳатто кишининг кўйлаги енгига қўйган бирор нарсасини йўқотиб, шу учун ташвишга тушиши ҳам (шундай танбеҳдир); токи банда ўз гуноҳларидан, қизил олтин босқондан (тоза) чиққани каби, (покланиб) чиқади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Оишанинг ҳадисидан ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Ҳаммод ибн Саламанинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ آدَمَ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُْ ‏:‏ ‏(‏إِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ ‏)‏ قَالَ دَخَلَ قُلُوبَهُمْ مِنْهُ شَيْءٌ لَمْ يَدْخُلْ مِنْ شَيْءٍ فَقَالُوا لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ قُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا ‏"‏ ‏.‏ فَأَلْقَى اللَّهُ الإِيمَانَ فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ ‏)‏ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لاَ تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا ‏)‏ قَالَ ‏"‏ قَدْ فَعَلْتُ ‏"‏ ‏(‏رَبَّنَا وَلاَ تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا ‏)‏ قَالَ ‏"‏ قَدْ فَعَلْتُ ‏"‏ ‏.‏ ‏(‏رَبَّنَا وَلاَ تُحَمِّلْنَا مَا لاَ طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا ‏)‏ الآيَةَ قَالَ ‏"‏ قَدْ فَعَلْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَآدَمُ بْنُ سُلَيْمَانَ هُوَ وَالِدُ يَحْيَى بْنِ آدَمَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رضى الله عنه ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Одам ибн Сулаймондан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан ривоят қилди, у деди: Мана шу оят: «Агар дилингиздагини ошкор қилсангиз ёки яширсангиз, Аллаҳ унинг ҳисобини сиздан олади,» — деган оят нозил бўлганида, уларнинг қалбларига ундан бошқа ҳеч нарсадан кирмаган (қаттиқ) бир нарса кирди. Шунда улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га (шуни) айтдилар. У зот: «Ешитдик ва итоат қилдик, деб айтинг,» дедилар. Шунда Аллаҳ уларнинг қалбларига иймонни солди ва Аллаҳ: «Пайғамбар ўзига Роббисидан нозил қилинган нарсага иймон келтирди, мўминлар ҳам,» деган оятни нозил қилди: «Аллаҳ ҳеч бир жонга тоқатидан ортиғини юкламайди; у касб қилган (яхшилик) ўзига, қилган (ёмонлик) ҳам ўзигадир. Роббимиз, агар унутсак ёки хато қилсак, бизни (бу учун) тутмагин.» (Аллаҳ): «Қилдим (қабул қилдим),» деди. «Роббимиз, биз учун, биздан олдингиларга юклаганинг каби оғир юк юкламагин.» (Аллаҳ): «Қилдим,» деди. «Роббимиз, бизга тоқатимиз етмайдиган нарсани юкламагин, бизни авф эт, бизни мағфират қил ва бизга раҳм қил.» (Аллаҳ): «Қилдим,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Бу Ибн Аббосдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Одам ибн Сулаймон — у Яҳё ибн Одамнинг отасидир. Бу бобда Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ҳам ҳадис бор).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، وَهُوَ الْخَزَّازُ وَيَزِيدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ كِلاَهُمَا عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ يَزِيدُ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، وَلَمْ يَذْكُرْ أَبُو عَامِرٍ الْقَاسِمَ قَالَتْ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْعٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ فَإِذَا رَأَيْتِيهِمْ فَاعْرِفِيهِمْ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ يَزِيدُ فَإِذَا رَأَيْتُمُوهُمْ فَاعْرِفُوهُمْ ‏.‏ قَالَهَا مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ат-Таёлисий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Омир — у ал-Хаззоздир — ва Язид ибн Иброҳим, иккаласи Ибн Абу Мулайкадан ривоят қилди. Язид: Ибн Абу Мулайкадан, у ал-Қосим ибн Муҳаммаддан, у Оишадан деди. Абу Омир эса ал-Қосимни зикр қилмади. (Оиша) деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Аллаҳнинг: «Қалбларида илқийиш бор кишилар эса, фитна истаб ва унинг таъвилини истаб, ундаги муташобиҳ (англашилмаган) нарсаларга эргашадилар,» деган сўзи ҳақида сўрадим. У зот: «Уларни кўрсанг, уларни тани,» дедилар. Язид эса: «Уларни кўрсангиз, уларни танинг,» деди (деб келтирди). Буни икки ёки уч марта айтдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا رَأَيْتُمُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ سَمَّاهُمُ اللَّهُ فَاحْذَرُوهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَرُوِيَ عَنْ أَيُّوبَ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنْ عَائِشَةَ هَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنْ عَائِشَةَ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَإِنَّمَا ذَكَرَ يَزِيدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ التُّسْتَرِيُّ عَنِ الْقَاسِمِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ سَمِعَ مِنْ عَائِشَةَ أَيْضًا ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Абу Довуд ат-Тоёлисий хабар берди, бизга Язид ибн Иброҳим ривоят қилди, бизга Ибн Абу Мулайка ривоят қилди, у ал-Қосим ибн Муҳаммаддан, у Оишадан (ривоят қилдики): Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ушбу оят: «У сизга Китобни нозил қилган зотдир. Унинг (оятлари)дан бир қисми муҳкам (мустаҳкам, маъноси аниқ) оятлардир...» — оятнинг охиригача ҳақида сўралди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қачон ундан муташобиҳ (маъноси ноаниқ) бўлганига эргашувчиларни кўрсангиз, ана ўшалар Аллаҳ (оятда) тилга олган кимсалардир. Бас, улардан эҳтиёт бўлинглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис Айюбдан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Оишадан ҳам ривоят қилинган. Кўплар бу ҳадисни Ибн Абу Мулайкадан, у Оишадан шу тарзда ривоят қилганлар ва унда ал-Қосим ибн Муҳаммадни зикр қилмаганлар. Фақат Язид ибн Иброҳим ат-Тустарий бу ҳадисда ал-Қосимни зикр қилган. Ибн Абу Мулайка — у Абдуллоҳ ибн Убайдуллоҳ ибн Абу Мулайкадир, у Оишадан ҳам эшитган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ لِكُلِّ نَبِيٍّ وُلاَةً مِنَ النَّبِيِّينَ وَإِنَّ وَلِيِّيَ أَبِي وَخَلِيلُ رَبِّي ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ ‏)‏‏.‏ حَدَّثَنَا مَحْمُودٌ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ وَلَمْ يَقُلْ فِيهِ عَنْ مَسْرُوقٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الضُّحَى عَنْ مَسْرُوقٍ وَأَبُو الضُّحَى اسْمُهُ مُسْلِمُ بْنُ صُبَيْحٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ أَبِي نُعَيْمٍ وَلَيْسَ فِيهِ عَنْ مَسْرُوقٍ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абу Аҳмад ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у отасидан, у Абуд-Дуҳодан, у Масруқдан, у Абдуллоҳ (ибн Масъуд)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, ҳар бир набийнинг набийлардан дўстлари (ҳомийлари) бўлган. Менинг дўстим — отам (Иброҳим) ва Роббимнинг халилидир (яқин дўстидир),» дедилар. Сўнг (бу оятни) ўқидилар: «Албатта, Иброҳимга одамларнинг энг яқини унга эргашганлар, мана шу Набий ва имон келтирганлардир. Аллаҳ мўминларнинг дўстидир,» (Оли Имрон сураси, 68). Бизга Маҳмуд ривоят қилди, бизга Абу Нуайм ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у отасидан, у Абуд-Дуҳодан, у Абдуллоҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунингдек (ривоят қилди), аммо унда «Масруқдан» демади. Абу Исо (Термизий) деди: бу (ривоят) Абуд-Дуҳонинг Масруқдан (қилган) ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир. Абуд-Дуҳонинг исми Муслим ибн Субайҳдир. Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, у Суфёндан, у отасидан, у Абуд-Дуҳодан, у Абдуллоҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Абу Нуаймнинг ҳадисига ўхшаш (ривоят қилди), унда «Масруқдан» (сўзи) йўқ.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ هُوَ فِيهَا فَاجِرٌ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَقِيَ اللَّهَ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ الأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ فِيَّ وَاللَّهِ كَانَ ذَلِكَ كَانَ بَيْنِي وَبَيْنَ رَجُلٍ مِنَ الْيَهُودِ أَرْضٌ فَجَحَدَنِي فَقَدَّمْتُهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلَكَ بَيِّنَةٌ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ لاَ ‏.‏ فَقَالَ لِلْيَهُودِيِّ ‏"‏ احْلِفْ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِذًا يَحْلِفَ فَيَذْهَبَ بِمَالِي فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى‏:‏ ‏(‏ إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلاً ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ أَبِي أَوْفَى ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абу Муовия ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Шақиқ ибн Саламадан, у Абдуллоҳ (ибн Масъуд)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким бирор мусулмон кишининг молини ноўрин эгаллаб олиш учун, ўзи унда ёлғончи бўлган ҳолда қасам ичса, у Аллаҳга, Аллоҳ унга ғазабли ҳолда йўлиқади,» дедилар. Шунда ал-Ашъас ибн Қайс деди: «Аллоҳга қасамки, бу менинг ҳақимда эди. Менинг билан бир яҳудий киши ўртасида (баҳсли) ер бор эди, у (ҳақимни) инкор қилди. Мен уни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келтирдим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Сенинг далил-исботинг борми?» дедилар. Мен: «Йўқ,» дедим. Шунда у яҳудийга: «Қасам ич,» дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, у қасам ичиб, молимни олиб кетади-ку!» дедим. Шунда Аллаҳ таборак ва таоло: «Албатта, Аллаҳнинг аҳдини ва ўз қасамларини арзон баҳога сотувчилар...» — оятнинг охиригача (оятини) нозил қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Ибн Абу Авфодан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بَكْرٍ السَّهْمِيُّ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ ‏)‏ أَوْ ‏:‏ ‏(‏مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا ‏)‏ قَالَ أَبُو طَلْحَةَ وَكَانَ لَهُ حِائِطٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ حَائِطِي لِلَّهِ وَلَوِ اسْتَطَعْتُ أَنْ أُسِرَّهُ لَمْ أُعْلِنْهُ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ اجْعَلْهُ فِي قَرَابَتِكَ أَوْ أَقْرَبِيكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Бакр ас-Саҳмий хабар берди, бизга Ҳумайд ривоят қилди, у Анасдан (ривоят қилдики), у деди: Ушбу оят: «Ўзингиз севган нарсалардан (Аллаҳ йўлида) инфоқ қилмагунингизча, ҳеч яхшилик (савоб)ка эриша олмайсиз,» (Оли Имрон сураси, 92) ёки: «Аллаҳга гўзал қарз берадиган ким бор?» (ояти) нозил бўлганида, Абу Талҳанинг — унинг бир боғи бор эди — деди: «Ё Расулуллоҳ, менинг боғим Аллаҳ учундир. Агар уни яширин (садақа) қила олганимда, ошкор қилмаган бўлардим.» Шунда у (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни ўз қариндошларингга — яқин қариндошларингга бер,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадисни Молик ибн Анас, Ишоқ ибн Абдуллоҳ ибн Абу Талҳадан, у Анас ибн Моликдан ҳам ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَزِيدَ، قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عَبَّادِ بْنِ جَعْفَرٍ الْمَخْزُومِيَّ، يُحَدِّثُ عَنِ ابَنِ عُمَرَ، قَالَ قَامَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ مَنِ الْحَاجُّ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ الشَّعِثُ التَّفِلُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَامَ رَجُلٌ آخَرُ فَقَالَ أَىُّ الْحَجِّ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ الْعَجُّ وَالثَّجُّ ‏"‏ ‏.‏ فَقَامَ رَجُلٌ آخَرُ فَقَالَ مَا السَّبِيلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ يَزِيدَ الْخُوزِيِّ الْمَكِّيِّ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْحَدِيثِ فِي إِبْرَاهِيمَ بْنِ يَزِيدَ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ хабар берди, бизга Иброҳим ибн Язид хабар бериб деди: мен Муҳаммад ибн Аббод ибн Жаъфар ал-Махзумийни Ибн Умардан ривоят қилаётганини эшитдим, у деди: Бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига (туриб) келди-да: «Ё Расулуллоҳ, (ҳақиқий) ҳожи ким?» деди. У: «Сочи тўзиган, ҳиди ўзгарган (яъни дунё безагига эътибор бермай, ибодатга берилган) киши,» дедилар. Сўнг бошқа бир киши туриб: «Қайси ҳаж афзал?» деди. У: «Талбияни баланд овоз билан айтиш ва (қурбонлик) қонини оқизишдир,» дедилар. Сўнг бошқа бир киши туриб: «Йўл (яъни қудрат) нима, ё Расулуллоҳ?» деди. У: «Озуқа ва улов (мингани),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: биз бу ҳадисни Ибн Умарнинг ҳадиси сифатида фақат Иброҳим ибн Язид ал-Хузий ал-Маккийнинг ҳадисидан биламиз. Баъзи ҳадис аҳли Иброҳим ибн Язид ҳақида унинг ёдлаш (хотираси) жиҳатидан (танқид билан) сўз айтишган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ مِسْمَارٍ، هُوَ مَدَنِيٌّ ثِقَةٌ عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏ نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ ‏)‏ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلِيًّا وَفَاطِمَةَ وَحَسَنًا وَحُسَيْنًا فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ هَؤُلاَءِ أَهْلِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Ҳотим ибн Исмоил ривоят қилди, у Букайр ибн Мисмордан — у мадиналик бўлиб, ишончли (сиқа)дир — у Омир ибн Саъд ибн Абу Ваққосдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Аллаҳ ушбу оятни: «Ўғилларимизни ва ўғилларингизни чақирайлик...» (Оли Имрон сураси, 61) нозил қилганида, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Алий, Фотима, Ҳасан ва Ҳусайнни чақирдилар-да: «Эй Аллаҳим, ана шулар менинг аҳлимдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ صَبِيحٍ، وَحَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي غَالِبٍ، قَالَ رَأَى أَبُو أُمَامَةَ رُءُوسًا مَنْصُوبَةً عَلَى دَرَجِ مَسْجِدِ دِمَشْقَ فَقَالَ أَبُو أُمَامَةَ ‏"‏ كِلاَبُ النَّارِ شَرُّ قَتْلَى تَحْتَ أَدِيمِ السَّمَاءِ خَيْرُ قَتْلَى مَنْ قَتَلُوهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏ يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ قُلْتُ لأَبِي أُمَامَةَ أَنْتَ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَوْ لَمْ أَسْمَعْهُ إِلاَّ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا أَوْ أَرْبَعًا حَتَّى عَدَّ سَبْعًا مَا حَدَّثْتُكُمُوهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَأَبُو غَالِبٍ يُقَالُ اسْمُهُ حَزَوَّرُ وَأَبُو أُمَامَةَ الْبَاهِلِيُّ اسْمُهُ صُدَىُّ بْنُ عَجْلاَنَ وَهُوَ سَيِّدُ بَاهِلَةَ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, у ар-Рабииъ ибн Субайҳдан ва Ҳаммод ибн Саламадан, улар Абу Ғолибдан (ривоят қилдики), у деди: Абу Умома Дамашқ масжидининг зинасига қадаб қўйилган (Хаворижнинг) каллаларини кўрди-да, Абу Умома: «(Булар) дўзахнинг итлари, осмон гумбази остидаги ўлдирилганларнинг энг ёмони. Ўлдирилганларнинг энг яхшиси эса — булар ўлдирган кишилардир,» деди. Сўнг (бу оятни) ўқиди: «(Қиёмат) кунида баъзи юзлар оқаради ва баъзи юзлар қоради...» — оятнинг охиригача (Оли Имрон сураси, 106). Мен Абу Умомага: «Сен буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитганмисан?» дедим. У: «Агар мен буни бир марта ёки икки марта ёки уч марта ёки тўрт марта — токи етти (мартагача) санади — эшитган бўлганимдагина (айтмасдим, балки бундан ҳам кўп эшитганман, шунинг учун) сизларга буни айтиб бердим,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Абу Ғолибнинг исми Ҳазаввар дейилади. Абу Умома ал-Боҳилийнинг исми Судайй ибн Ажлондир, у Боҳила (қабиласи)нинг саййидидир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ بَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّكُمْ تُتِمُّونَ سَبْعِينَ أُمَّةً أَنْتُمْ خَيْرُهَا وَأَكْرَمُهَا عَلَى اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ بَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ نَحْوَ هَذَا وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ ‏(‏ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ ‏)‏ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у Маъмардан, у Баҳз ибн Ҳакимдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг, Аллаҳнинг: «Сизлар одамлар учун чиқарилган энг яхши уммат бўлдингиз,» (Оли Имрон сураси, 110) сўзи ҳақида шундай деганларини эшитди: «Албатта, сизлар етмиш умматни тўлдирасизлар, сизлар уларнинг энг яхшиси ва Аллаҳ ҳузурида энг кароматлисидирсизлар,» дедилар. Бу ҳадис ҳасандир. Бу ҳадисни кўплар Баҳз ибн Ҳакимдан шунга ўхшаш ривоят қилган, аммо уларда «Сизлар одамлар учун чиқарилган энг яхши уммат бўлдингиз» (сўзини) зикр қилмаганлар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كُسِرَتْ رَبَاعِيَتُهُ يَوْمَ أُحُدٍ وَشُجَّ وَجْهُهُ شَجَّةً فِي جَبْهَتِهِ حَتَّى سَالَ الدَّمُ عَلَى وَجْهِهِ فَقَالَ ‏"‏ كَيْفَ يُفْلِحُ قَوْمٌ فَعَلُوا هَذَا بِنَبِيِّهِمْ وَهُوَ يَدْعُوهُمْ إِلَى اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ لَيْسَ لَكَ مِنَ الأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ ‏)‏ إِلَى آخِرِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Ҳушайм ривоят қилди, бизга Ҳумайд хабар берди, у Анасдан (ривоят қилдики): Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг Уҳуд куни олд тиши синдирилди ва юзлари — пешоналарида — жароҳатланди, ҳатто қон юзлари бўйлаб оқди. Шунда у: «Ўз Набийларига буни қилган қавм қандай нажот топади, ҳолбуки у (Набий) уларни Аллаҳга (имонга) чақираётган эди-ку!» дедилар. Шунда: «(Эй Муҳаммад,) бу ишда сенинг қўлингда ҳеч нарса йўқ — ё (Аллаҳ) уларнинг тавбаларини қабул қилар ёки уларни азоблар...» — охиригача (оят) нозил бўлди (Оли Имрон сураси, 128). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شُجَّ فِي وَجْهِهِ وَكُسِرَتْ رَبَاعِيَتُهُ وَرُمِيَ رَمْيَةً عَلَى كَتِفِهِ فَجَعَلَ الدَّمُ يَسِيلُ عَلَى وَجْهِهِ وَهُوَ يَمْسَحُهُ وَيَقُولُ ‏"‏ كَيْفَ تُفْلِحُ أُمَّةٌ فَعَلُوا هَذَا بِنَبِيِّهِمْ وَهُوَ يَدْعُوهُمْ إِلَى اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏لَيْسَ لَكَ مِنَ الأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ ‏)‏ ‏.‏ سَمِعْتُ عَبْدَ بْنَ حُمَيْدٍ يَقُولُ غَلِطَ يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ فِي هَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ва Абд ибн Ҳумайд ривоят қилиб, иккаласи: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, дедилар; бизга Ҳумайд хабар берди, у Анасдан (ривоят қилдики): Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг юзлари жароҳатланди, олд тишлари синдирилди ва елкаларига (ўқ) отилди. Қон юзлари бўйлаб оқа бошлади, у эса уни артар ва: «Ўз Набийларига буни қилган уммат қандай нажот топади, ҳолбуки у (Набий) уларни Аллаҳга чақираётган эди-ку!» дердилар. Шунда Аллаҳ таоло: «(Эй Муҳаммад,) бу ишда сенинг қўлингда ҳеч нарса йўқ — ё (Аллаҳ) уларнинг тавбаларини қабул қилар ёки уларни азоблар, чунки улар золимлардир,» (Оли Имрон сураси, 128) (оятини) нозил қилди. Мен Абд ибн Ҳумайдни: «Бунда Язид ибн Ҳорун хатога йўл қўйган,» деганини эшитдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو السَّائِبِ، سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ بْنِ سَلْمٍ الْكُوفِيُّ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ بَشِيرٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ حَمْزَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ أُحُدٍ ‏"‏ اللَّهُمَّ الْعَنْ أَبَا سُفْيَانَ اللَّهُمَّ الْعَنِ الْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ اللَّهُمَّ الْعَنْ صَفْوَانَ بْنَ أُمَيَّةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏لَيْسَ لَكَ مِنَ الأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ ‏)‏ فَتَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فَأَسْلَمُوا فَحَسُنَ إِسْلاَمُهُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ. غَرِيبٌ يُسْتَغْرَبُ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ حَمْزَةَ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ الزُّهْرِيُّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ لَمْ يَعْرِفْهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ حَمْزَةَ وَعَرَفَهُ مِنْ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ ‏.‏

Бизга Абус-Соиб Салм ибн Жунода ибн Салм ал-Куфий ривоят қилди, бизга Аҳмад ибн Башир ривоят қилди, у Умар ибн Ҳамзадан, у Солим ибн Абдуллоҳ ибн Умардан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Уҳуд куни: «Эй Аллаҳим, Абу Суфённи лаънатла! Эй Аллаҳим, ал-Ҳорис ибн Ҳишомни лаънатла! Эй Аллаҳим, Сафвон ибн Умайяни лаънатла!» дедилар. У деди: Шунда: «(Эй Муҳаммад,) бу ишда сенинг қўлингда ҳеч нарса йўқ — ё (Аллаҳ) уларнинг тавбаларини қабул қилар ёки уларни азоблар,» (Оли Имрон сураси, 128) (ояти) нозил бўлди. Бас, Аллаҳ уларнинг тавбаларини қабул қилди, улар мусулмон бўлдилар ва исломлари гўзал бўлди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. (У) Умар ибн Ҳамзанинг Солимдан, у отасидан (қилган) ҳадиси сифатида ғариб ҳисобланади. Буни аз-Зуҳрий ҳам Солимдан, у отасидан ривоят қилган. Муҳаммад ибн Исмоил (Бухорий) буни Умар ибн Ҳамзанинг ҳадиси сифатида билмаган, балки аз-Зуҳрийнинг ҳадиси сифатида билган.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَبِيبِ بْنِ عَرَبِيٍّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَدْعُو عَلَى أَرْبَعَةِ نَفَرٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏لَيْسَ لَكَ مِنَ الأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ ‏)‏ فَهَدَاهُمُ اللَّهُ لِلإِسْلاَمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ يُسْتَغْرَبُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَرَوَاهُ يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Ҳабиб ибн Арабий ал-Басрий ривоят қилди, бизга Холид ибн ал-Ҳорис ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Ажлондан, у Нофиъдан, у Абдуллоҳ ибн Умардан (ривоят қилдики): Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тўрт кишига (қарши) қарғиш-дуо қилар эдилар. Шунда Аллаҳ: «(Эй Муҳаммад,) бу ишда сенинг қўлингда ҳеч нарса йўқ — ё (Аллаҳ) уларнинг тавбаларини қабул қилар ёки уларни азоблар, чунки улар золимлардир,» (Оли Имрон сураси, 128) (оятини) нозил қилди. Бас, Аллаҳ уларни исломга ҳидоят қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир. (У) бу йўл билан — Нофиънинг Ибн Умардан (қилган) ҳадиси сифатида ғариб ҳисобланади. Уни Яҳё ибн Айюб ҳам Ибн Ажлондан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ أَسْمَاءَ بْنِ الْحَكَمِ الْفَزَارِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عَلِيًّا، يَقُولُ إِنِّي كُنْتُ رَجُلاً إِذَا سَمِعْتُ مِنْ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَدِيثًا نَفَعَنِي اللَّهُ مِنْهُ بِمَا شَاءَ أَنْ يَنْفَعَنِي وَإِذَا حَدَّثَنِي رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِهِ اسْتَحْلَفْتُهُ فَإِذَا حَلَفَ لِي صَدَّقْتُهُ وَإِنَّهُ حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرٍ وَصَدَقَ أَبُو بَكْرٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَا مِنْ رَجُلٍ يُذْنِبُ ذَنْبًا ثُمَّ يَقُومُ فَيَتَطَهَّرُ ثُمَّ يُصَلِّي ثُمَّ يَسْتَغْفِرُ اللَّهَ إِلاَّ غَفَرَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ قَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الْمُغِيرَةِ فَرَفَعُوهُ وَرَوَاهُ مِسْعَرٌ وَسُفْيَانُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الْمُغِيرَةِ فَلَمْ يَرْفَعَاهُ وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ مِسْعَرٍ فَأَوْقَفَهُ وَرَفَعَهُ بَعْضُهُمْ وَرَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الْمُغِيرَةِ فَأَوْقَفَهُ وَلاَ نَعْرِفُ لأَسْمَاءَ بْنِ الْحَكَمِ حَدِيثًا إِلاَّ هَذَا ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абу Авона ривоят қилди, у Усмон ибн ал-Муғирадан, у Алий ибн Рабииъадан, у Асмо ибн ал-Ҳакам ал-Фазорийдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Алийни шундай деганини эшитдим: «Албатта, мен шундай киши эдимки, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бирор ҳадис эшитсам, Аллаҳ мен учун нафини хоҳлаганча ундан менга наф берган. Унинг ашобларидан бир киши менга (ҳадис) ривоят қилса, мен уни қасам ичирдим. Қачон у менга қасам ичса, уни тасдиқладим. Менга Абу Бакр — Абу Бакр рост сўзлади — ривоят қилиб деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Ҳеч бир киши йўқки, гуноҳ қилиб, сўнг туриб таҳорат олиб, сўнг намоз ўқиб, сўнг Аллаҳдан мағфират сўраса, Аллаҳ уни мағфират қилмасин (албатта мағфират қилади),» дедилар. Сўнг ушбу оятни ўқидилар: «Улар фоҳиша (ёмон) иш қилиб ёки ўзларига зулм қилиб қўйганларида, Аллаҳни эслаб, (гуноҳлари учун) мағфират сўрайдилар...» — оятнинг охиригача (Оли Имрон сураси, 135). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни Шуъба ва бошқа кўплар Усмон ибн ал-Муғирадан ривоят қилиб, уни марфуъ қилганлар (Набийга улаганлар). Мисъар ва Суфён эса уни Усмон ибн ал-Муғирадан ривоят қилиб, марфуъ қилмаганлар. Баъзилар буни Мисъардан ривоят қилиб мавқуф қилган, баъзилар марфуъ қилган. Суфён ас-Саврий буни Усмон ибн ал-Муғирадан ривоят қилиб мавқуф қилган. Биз Асмо ибн ал-Ҳакам учун бундан бошқа ҳадисни билмаймиз.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي طَلْحَةَ، قَالَ رَفَعْتُ رَأْسِي يَوْمَ أُحُدٍ فَجَعَلْتُ أَنْظُرُ وَمَا مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ إِلاَّ يَمِيدُ تَحْتَ حَجَفَتِهِ مِنَ النُّعَاسِ فَذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَجَلََّّ ‏:‏ ‏(‏فَأَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الزُّبَيْرِ، مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Равҳ ибн Убода ривоят қилди, у Ҳаммод ибн Саламадан, у Собитдан, у Анасдан, у Абу Талҳадан (ривоят қилдики), у деди: Уҳуд куни бошимни кўтариб, қарай бошладим. Ўша куни улардан (саҳобалардан) шундай бирор киши йўқ эдики, мудроқдан ўз қалқони остида тебраниб турмаган бўлсин. Бу Аллаҳ азза ва жалланинг: «Сўнг У сизларга ғамдан кейин, омонлик (сифатида) мудроқни нозил қилди...» (Оли Имрон сураси, 154) сўзидир. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Равҳ ибн Убода ривоят қилди, у Ҳаммод ибн Саламадан, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у аз-Зубайрдан шунга ўхшаш (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ أَبَا طَلْحَةَ، قَالَ غُشِينَا وَنَحْنُ فِي مَصَافِّنَا يَوْمَ أُحُدٍ حَدَّثَ أَنَّهُ كَانَ فِيمَنْ غَشِيَهُ النُّعَاسُ يَوْمَئِذٍ قَالَ فَجَعَلَ سَيْفِي يَسْقُطُ مِنْ يَدِي وَآخُذُهُ وَيَسْقُطُ مِنْ يَدِي وَآخُذُهُ وَالطَّائِفَةُ الأُخْرَى الْمُنَافِقُونَ لَيْسَ لَهُمْ هَمٌّ إِلاَّ أَنْفُسُهُمْ أَجْبَنُ قَوْمٍ وَأَرْعَبُهُ وَأَخْذَلُهُ لِلْحَقِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Юсуф ибн Ҳаммод ривоят қилди, бизга Абдул-Аъло ибн Абдул-Аъло ривоят қилди, у Саиддан, у Қатодадан, у Анасдан (ривоят қилдики): Абу Талҳа деди: Уҳуд куни биз ўз сафларимизда турган ҳолимизда бизни (мудроқ) қоплади. У ўзининг ҳам ўша куни мудроқ қоплаганлардан бири бўлганини айтди: Қиличим қўлимдан тушиб кетар, мен уни олардим, яна қўлимдан тушар, мен уни олардим. Бошқа тоифа эса — мунофиқлар бўлиб, уларга ўз жонларидан бошқа ҳеч қандай ташвиш йўқ эди — энг қўрқоқ, энг ваҳимага тушган ва ҳақдан энг юз ўгирган қавм эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، عَنْ خُصَيْفٍ، حَدَّثَنَا مِقْسَمٌ، قَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ ‏)‏ فِي قَطِيفَةٍ حَمْرَاءَ افْتُقِدَتْ يَوْمَ بَدْرٍ ‏.‏ فَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ لَعَلَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخَذَهَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَقَدْ رَوَى عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ حَرْبٍ عَنْ خُصَيْفٍ نَحْوَ هَذَا وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ خُصَيْفٍ عَنْ مِقْسَمٍ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абдул-Воҳид ибн Зиёд ривоят қилди, у Хусайфдан, бизга Миқсам ривоят қилди, у деди: Ибн Аббос деди: Ушбу оят: «Ҳеч бир набийга (ғаниматдан) хиёнат қилиш (дуруст) бўлмаган,» (Оли Имрон сураси, 161) Бадр куни йўқолган қизил бир гилам ҳақида нозил бўлди. Баъзи одамлар: «Эҳтимол, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни олгандирлар,» дедилар. Шунда Аллаҳ: «Ҳеч бир набийга хиёнат қилиш (дуруст) бўлмаган,» — оятнинг охиригача (оятини) нозил қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Абдуссалом ибн Ҳарб ҳам Хусайфдан шунга ўхшаш ривоят қилган. Баъзилар бу ҳадисни Хусайфдан, у Миқсамдан ривоят қилиб, унда «Ибн Аббосдан» (сўзини) зикр қилмаганлар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَبِيبِ بْنِ عَرَبِيٍّ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ كَثِيرٍ الأَنْصَارِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ طَلْحَةَ بْنَ خِرَاشٍ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ لَقِيَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لِي ‏"‏ يَا جَابِرُ مَا لِي أَرَاكَ مُنْكَسِرًا ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ اسْتُشْهِدَ أَبِي قُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ وَتَرَكَ عِيَالاً وَدَيْنًا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَلاَ أُبَشِّرُكَ بِمَا لَقِيَ اللَّهُ بِهِ أَبَاكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا كَلَّمَ اللَّهُ أَحَدًا قَطُّ إِلاَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ وَأَحْيَا أَبَاكَ فَكَلَّمَهُ كِفَاحًا فَقَالَ يَا عَبْدِي تَمَنَّ عَلَىَّ أُعْطِكَ ‏.‏ قَالَ يَا رَبِّ تُحْيِينِي فَأُقْتَلَ فِيكَ ثَانِيةً ‏.‏ قَالَ الرَّبُّ عَزَّ وَجَلَّ إِنَّهُ قَدْ سَبَقَ مِنِّي أَنَّهُمْ إِلَيْهَا لاَ يُرْجَعُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَأُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏وَلَاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَلاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُوسَى بْنِ إِبْرَاهِيمَ وَرَوَاهُ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمَدِينِيِّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ كِبَارِ أَهْلِ الْحَدِيثِ هَكَذَا عَنْ مُوسَى بْنِ إِبْرَاهِيمَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ عَنْ جَابِرٍ شَيْئًا مِنْ هَذَا ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Ҳабиб ибн Арабий ривоят қилди, бизга Мусо ибн Иброҳим ибн Касир ал-Ансорий ривоят қилиб деди: мен Талҳа ибн Хирошни эшитдим, у деди: мен Жобир ибн Абдуллоҳни шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга йўлиқиб, менга: «Эй Жобир, нега сени ғамгин (синиқ) кўраяпман?» дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, отам Уҳуд куни шаҳид бўлди, оила ва қарз қолдириб (кетди),» дедим. У: «Сенга Аллаҳ отангга қандай (лутф билан) йўлиққанини хушхабар қилмайми?» дедилар. Мен: «Албатта (бер), ё Расулуллоҳ,» дедим. У: «Аллаҳ ҳеч ким билан ҳеч қачон ҳижоб ортидан бошқа (воситада) гаплашмаган, лекин отангни тирилтириб, у билан тўғридан-тўғри гаплашди-да: «Эй бандам, Мендан тила, сенга берай,» деди. У: «Эй Роббим, мени тирилтиргин, Сенинг (йўлинг)да яна иккинчи марта ўлдирилай,» деди. Робб азза ва жалла: «Албатта, Мендан улар у (дунё)га қайтарилмасликлари (ҳақида ҳукм) ўтиб бўлган,» деди,» дедилар. У деди: Ва ушбу оят: «Аллаҳ йўлида ўлдирилганларни ўлик деб ўйламагин,» (Оли Имрон сураси, 169) (ояти) нозил қилинди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўл билан ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Мусо ибн Иброҳимнинг ҳадисидан биламиз. Буни Алий ибн Абдуллоҳ ибн ал-Мадиний ва ҳадис аҳлининг катталаридан кўплари шу тарзда Мусо ибн Иброҳимдан ривоят қилганлар. Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақил ҳам Жобирдан бундан бир нарсани ривоят қилган.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏وَلَاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ ‏)‏ فَقَالَ أَمَا إِنَّا قَدْ سَأَلْنَا عَنْ ذَلِكَ فَأُخْبِرْنَا أَنَّ أَرْوَاحَهُمْ فِي طَيْرٍ خُضْرٍ تَسْرَحُ فِي الْجَنَّةِ حَيْثُ شَاءَتْ وَتَأْوِي إِلَى قَنَادِيلَ مُعَلَّقَةٍ بِالْعَرْشِ فَاطَّلَعَ إِلَيْهِمْ رَبُّكَ اطِّلاَعَةً فَقَالَ هَلْ تَسْتَزِيدُونَ شَيْئًا فَأَزِيدُكُمْ قَالُوا رَبَّنَا وَمَا نَسْتَزِيدُ وَنَحْنُ فِي الْجَنَّةِ نَسْرَحُ حَيْثُ شِئْنَا ثُمَّ اطَّلَعَ إِلَيْهِمُ الثَّانِيَةَ فَقَالَ هَلْ تَسْتَزِيدُونَ شَيْئًا فَأَزِيدُكُمْ فَلَمَّا رَأَوْا أَنَّهُمْ لَمْ يُتْرَكُوا قَالُوا تُعِيدُ أَرْوَاحَنَا فِي أَجْسَادِنَا حَتَّى نَرْجِعَ إِلَى الدُّنْيَا فَنُقْتَلَ فِي سَبِيلِكَ مَرَّةً أُخْرَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، مِثْلَهُ وَزَادَ فِيهِ وَتُقْرِئُ نَبِيَّنَا السَّلاَمَ وَتُخْبِرُهُ عَنَّا أَنَّا قَدْ رَضِينَا وَرُضِيَ عَنَّا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Абдуллоҳ ибн Муррадан, у Масруқдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилдики), ундан Аллаҳнинг: «Аллаҳ йўлида ўлдирилганларни ўлик деб ўйламагин, балки улар Робблари ҳузурида тирикдирлар, ризқлантирилурлар,» (Оли Имрон сураси, 169) сўзи ҳақида сўралди. Шунда у деди: Огоҳ бўлингки, биз бу ҳақда сўраган эдик, бизга хабар берилдики, уларнинг руҳлари яшил қушлар (ичи)дадир, улар жаннатда хоҳлаган жойига сайр қилади, сўнг Арш остига осилган қандилларга паноҳ тортади. Роббингиз уларга бир назар ташлаб: «Бирор нарсани зиёда (яна) хоҳлайсизларми, сизларга зиёда қилай?» деди. Улар: «Эй Роббимиз, жаннатда хоҳлаган жойимизга сайр қилиб турибмиз-ку, яна нимани зиёда истайлик?» дедилар. Сўнг уларга иккинчи марта назар ташлаб: «Бирор нарсани зиёда хоҳлайсизларми, сизларга зиёда қилай?» деди. Улар ўзлари (тинч) қўйиб қўйилмасликларини кўргач: «Руҳларимизни жасадларимизга қайтаргин, токи дунёга қайтиб, Сенинг йўлингда яна бир марта ўлдирилайлик,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у Ато ибн ас-Соибдан, у Абу Убайдадан, у Ибн Масъуддан шунга ўхшаш (ривоят қилди) ва унда: «Набийимизга биздан салом етказгин ва унга бизнинг рози бўлганимизни ва (Аллаҳ ҳам) биздан рози бўлганини хабар қилгин,» (сўзларини) зиёда қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ جَامِعٍ، وَهُوَ ابْنُ أَبِي رَاشِدٍ وَعَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَعْيَنَ عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا مِنْ رَجُلٍ لاَ يُؤَدِّي زَكَاةَ مَالِهِ إِلاَّ جَعَلَ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي عُنُقِهِ شُجَاعًا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ عَلَيْنَا مِصْدَاقَهُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏:‏ ‏(‏وَلَاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ وَقَالَ مَرَّةً قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِصْدَاقَهُ ‏:‏ ‏(‏سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏)‏ ‏"‏ وَمَنِ اقْتَطَعَ مَالَ أَخِيهِ الْمُسْلِمِ بِيَمِينٍ لَقِيَ اللَّهَ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِصْدَاقَهُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ ‏:‏ ‏(‏إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ شُجَاعًا أَقْرَعَ يَعْنِي حَيَّةً ‏.‏

«Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Жомиъдан — у Ибн Абу Рошид — ва Абдулмалик ибн Аъяндан, у Абу Воилдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллаҳу анҳу)дан, у буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га етказиб дедики, (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мол-мулкининг закотини адо этмаган ҳар бир кишининг бўйнига Аллаҳ қиёмат куни кал илонни ўраб қўяди,» дедилар. Сўнг бизга бунинг тасдиғини азиз ва жалил Аллаҳнинг Китобидан ўқиб бердилар: «Аллаҳ Ўз фазлидан ато этган нарсага бахиллик қилганлар (уни ўзлари учун яхши деб) ўйламасинлар...» деган оят. Бир марта эса: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бунинг тасдиғини: «Бахиллик қилган нарсаларини қиёмат куни бўйинларига ўралур,» (Оли Имрон сураси, 180) деб ўқидилар, деди. «Ким мусулмон биродарининг молини (ёлғон) қасам билан кесиб олса, Аллаҳнинг ҳузурига У ундан ғазабли ҳолатда етиб боради,» (дедилар). Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бунинг тасдиғини Аллаҳнинг Китобидан: «Албатта, Аллаҳнинг аҳдини... (оз баҳолеққа) сотадиганлар...» (Оли Имрон сураси, 77) деган оятни ўқидилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. «Шужўан ақрў» сўзининг маъноси «кал илон», яъни (заҳарли) илон демакдир.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، وَسَعِيدُ بْنُ عَامِرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مَوْضِعَ سَوْطٍ فِي الْجَنَّةِ لَخَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا اقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ ‏:‏ ‏(‏فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلاَّ مَتَاعُ الْغُرُورِ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

«Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ва Саид ибн Омир ривоят қилди, Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, жаннатда бир қамчининг ўрни дунё ва ундаги нарсалардан ҳам яхшироқдир. Истасангиз ўқинг: «Ким дўзахдан узоқлаштирилиб, жаннатга киритилса, бас, у албатта ютуққа эришибди. Дунё ҳаёти фақат алдовчи матодир,»» (Оли Имрон сураси, 185) дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.»

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، أَنَّ حُمَيْدَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ قَالَ اذْهَبْ يَا رَافِعُ لِبَوَّابِهِ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَقُلْ لَهُ لَئِنْ كَانَ كُلُّ امْرِئٍ فَرِحَ بِمَا أُوتِيَ وَأَحَبَّ أَنْ يُحْمَدَ بِمَا لَمْ يَفْعَلْ مُعَذَّبًا لَنُعَذَّبَنَّ أَجْمَعُونَ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مَا لَكُمْ وَلِهَذِهِ الآيَةِ إِنَّمَا أُنْزِلَتْ هَذِهِ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ ثُمَّ تَلاَ ابْنُ عَبَّاسٍ ‏:‏ ‏(‏ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلاَ تَكْتُمُونَهُ ‏)‏ وَتَلاَ ‏:‏ ‏(‏لَاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا ‏)‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ سَأَلَهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ شَيْءٍ فَكَتَمُوهُ وَأَخْبَرُوهُ بِغَيْرِهِ فَخَرَجُوا وَقَدْ أَرَوْهُ أَنْ قَدْ أَخْبَرُوهُ بِمَا قَدْ سَأَلَهُمْ عَنْهُ وَاسْتُحْمِدُوا بِذَلِكَ إِلَيْهِ وَفَرِحُوا بِمَا أُوتُوا مِنْ كِتْمَانِهِمْ وَمَا سَأَلَهُمْ عَنْهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

«Бизга Ҳасан ибн Муҳаммад аз-Заъфароний ривоят қилди, у деди: бизга Ҳажжож ибн Муҳаммад ривоят қилди, у деди: Ибн Журайж дедики, менга Ибн Абу Мулайка хабар бердики, Ҳумайд ибн Абдураҳмон ибн Авф унга хабар бердики, Марвон ибн ал-Ҳакам деди: «Эй Рофеъ, сен — унинг эшик қўриқчисига (қаратиб) — Ибн Аббоснинг олдига бориб, унга айт: агар ато этилган нарсасидан хурсанд бўлиб, қилмаган иши учун мақтанишни севадиган ҳар бир киши азобланадиган бўлса, биз ҳаммамиз албатта азобланамиз.» Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо) деди: «Сизларга бу оятдан нима? Бу оят фақат аҳли китоб ҳақида нозил бўлган.» Сўнг Ибн Аббос: «Аллаҳ Китоб берилганлардан: «Уни одамларга албатта баён қилурсизлар ва уни яширмайсизлар,» деб аҳд-паймон олганини (эсланг)...» (Оли Имрон сураси, 187) (деган оятни) тиловат қилди ва: «Ўзлари қилган ишларидан хурсанд бўлиб, қилмаган нарсалари билан мақтанишни севадиганларни (азобдан нажот топади деб) ўйлама...» (Оли Имрон сураси, 188) (деган оятни) тиловат қилди. Ибн Аббос деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) улардан бир нарсани сўради, улар эса уни яширдилар ва унга бошқа нарсани айтдилар. Шундай қилиб, улар унга сўралган нарса ҳақида хабар бергандай кўрсатиб чиқиб кетдилар ва шу билан ундан мақтов кутдилар ҳамда ўзлари яширган ва сўралган нарса билан хурсанд бўлдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ مَرِضْتُ فَأَتَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعُودُنِي وَقَدْ أُغْمِيَ عَلَىَّ فَلَمَّا أَفَقْتُ قُلْتُ كَيْفَ أَقْضِي فِي مَالِي فَسَكَتَ عَنِّي حَتَّى نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلاَدِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ ‏)‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ ‏.‏ حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَفِي حَدِيثِ الْفَضْلِ بْنِ الصَّبَّاحِ كَلاَمٌ أَكْثَرُ مِنْ هَذَا ‏.‏

«Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Уяйна ривоят қилди, Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан, у деди: Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)нинг шундай деганини эшитдим: «Касал бўлиб қолдим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени кўргани келдилар, мен эса ҳушимни йўқотган эдим. Ҳушимга келганимда: «Мол-мулким ҳақида қандай ҳукм қилай?» дедим. У мендан жим турдилар, токи: «Аллаҳ сизларга фарзандларингиз (мероси) ҳақида васият қилади: эркак икки аёлнинг улушига тенг (улуш олади)...» (Нисо сураси, 11) (деган оят) нозил бўлгунча.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан бирдан ортиқ (рови) ривоят қилган. Бизга Фазл ибн ас-Саббоҳ ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Ибн ал-Мункадирдан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш (ривоят қилди). Фазл ибн ас-Саббоҳнинг ҳадисида бундан кўпроқ сўз бор.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا حَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَبِي الْخَلِيلِ، عَنْ أَبِي عَلْقَمَةَ الْهَاشِمِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ أَوْطَاسٍ أَصَبْنَا نِسَاءً لَهُنَّ أَزْوَاجٌ فِي الْمُشْرِكِينَ فَكَرِهَهُنَّ رِجَالٌ مِنْهُمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلاَّ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

«Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаббон ибн Ҳилол хабар берди, у деди: бизга Ҳаммом ибн Яҳё ривоят қилди, у деди: бизга Қатода ривоят қилди, Абул-Халилдан, у Абу Алқама ал-Ҳошимийдан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Автос куни бўлганида, мушриклар орасида эрлари бор аёлларни (асир) олдик. Биздан баъзи кишилар уларни (яқинлик қилишни) ёқтирмади. Шунда Аллаҳ: «Ва эрли аёллар (ҳаромдир), фақат қўл остингиздаги (чўрилар) бундан мустасно...» (Нисо сураси, 24) (деган оятни) нозил қилди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.»

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا عُثْمَانُ الْبَتِّيُّ، عَنْ أَبِي الْخَلِيلِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ أَصَبْنَا سَبَايَا يَوْمَ أَوْطَاسٍ لَهُنَّ أَزْوَاجٌ فِي قَوْمِهِنَّ فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلاَّ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى الثَّوْرِيُّ عَنْ عُثْمَانَ الْبَتِّيِّ عَنْ أَبِي الْخَلِيلِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَيْسَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ عَنْ أَبِي عَلْقَمَةَ وَلاَ أَعْلَمُ أَنَّ أَحَدًا ذَكَرَ أَبَا عَلْقَمَةَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ إِلاَّ مَا ذَكَرَ هَمَّامٌ عَنْ قَتَادَةَ وَأَبُو الْخَلِيلِ اسْمُهُ صَالِحُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ ‏.‏

«Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, у деди: бизга Усмон ал-Баттий хабар берди, Абул-Халилдан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Автос куни ўз қавмлари ичида эрлари бор асир аёлларни олдик. Буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтдилар. Шунда: «Ва эрли аёллар (ҳаромдир), фақат қўл остингиздаги (чўрилар) бундан мустасно...» (Нисо сураси, 24) (деган оят) нозил бўлди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Саврий ҳам Усмон ал-Баттийдан, у Абул-Халилдан, у Абу Саид ал-Худрийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилди ва бу ҳадисда Абу Алқамадан (деган зикр) йўқ. Ҳаммомнинг Қатодадан зикр қилганидан бошқа ҳеч ким бу ҳадисда Абу Алқамани зикр қилганини билмайман. Абул-Халилнинг исми Солиҳ ибн Абу Марямдир.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ شُعْبَةَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْكَبَائِرِ قَالَ ‏ "‏ الشِّرْكُ بِاللَّهِ وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ وَقَتْلُ النَّفْسِ وَقَوْلُ الزُّورِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ عَنْ شُعْبَةَ وَقَالَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ وَلاَ يَصِحُّ ‏.‏

«Бизга Муҳаммад ибн Абдулаъло ас-Санъоний ривоят қилди, у деди: бизга Холид ибн ал-Ҳорис ривоят қилди, Шуъбадан, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Абу Бакр ибн Анас ривоят қилди, Анас (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан катта гуноҳлар ҳақида (ривоят қилдики), у: «Аллаҳга ширк келтириш, ота-онага оқлик қилиш, жонни ўлдириш ва ёлғон сўз,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир. Буни Равҳ ибн Убода Шуъбадан ривоят қилиб, «Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан» деди, лекин бу тўғри эмас.»

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، - بَصْرِيٌّ - حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا الْجُرَيْرِيُّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلاَ أُحَدِّثُكُمْ بِأَكْبَرِ الْكَبَائِرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الإِشْرَاكُ بِاللَّهِ وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَجَلَسَ وَكَانَ مُتَّكِئًا قَالَ ‏"‏ وَشَهَادَةُ الزُّورِ أَوْ قَوْلُ الزُّورِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَمَا زَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُهَا حَتَّى قُلْنَا لَيْتَهُ سَكَتَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏

«Бизга Ҳумайд ибн Масъада — басралик — ривоят қилди, у деди: бизга Бишр ибн ал-Муфаззал ривоят қилди, у деди: бизга ал-Журайрий ривоят қилди, Абдураҳмон ибн Абу Бакрадан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизларга катта гуноҳларнинг энг каттасини айтиб бермайми?» дедилар. Улар: «Албатта, эй Расулуллаҳ,» дедилар. У: «Аллаҳга ширк келтириш ва ота-онага оқлик қилиш,» дедилар. (Рови) деди: У суянган ҳолда эдилар, сўнг ўтириб олдилар-да: «Ва ёлғон гувоҳлик бериш ёки ёлғон сўз,» дедилар. (Рови) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) буни шунчалик такрорлайдиларки, ҳатто биз: «Қанийди тўхтасалар,» деган эдик. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ مُهَاجِرِ بْنِ قُنْفُذَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُنَيْسٍ الْجُهَنِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ مِنْ أَكْبَرِ الْكَبَائِرِ الشِّرْكُ بِاللَّهِ وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ وَالْيَمِينُ الْغَمُوسُ وَمَا حَلَفَ حَالِفٌ بِاللَّهِ يَمِينَ صَبْرٍ فَأَدْخَلَ فِيهَا مِثْلَ جَنَاحِ بَعُوضَةٍ إِلاَّ جُعِلَتْ نُكْتَةً فِي قَلْبِهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو أُمَامَةَ الأَنْصَارِيُّ هُوَ ابْنُ ثَعْلَبَةَ وَلاَ نَعْرِفُ اسْمَهُ وَقَدْ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَحَادِيثَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

«Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Юнус ибн Муҳаммад ривоят қилди, у деди: бизга Лайс ибн Саъд ривоят қилди, Ҳишом ибн Саъддан, у Муҳаммад ибн Зайд ибн Муҳожир ибн Қунфуз ат-Таймийдан, у Абу Умома ал-Ансорийдан, у Абдуллоҳ ибн Унайс ал-Жуҳаний (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, катта гуноҳларнинг энг каттаси Аллаҳга ширк келтириш, ота-онага оқлик қилиш ва ёлғон (қасамхўрлик) қасамдир. Қасам ичгувчи Аллаҳ номи билан (бировнинг ҳаққини) кесиб олувчи қасам ичиб, унга чивин қанотидек (ёлғон) қўшса, қиёмат кунигача қалбида (қора) нуқта бўлиб қолади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Умома ал-Ансорий — у Ибн Саълабадир, биз унинг исмини билмаймиз, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳадислар ривоят қилган. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ فِرَاسٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الْكَبَائِرُ الإِشْرَاكُ بِاللَّهِ وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ أَوْ قَالَ الْيَمِينُ الْغَمُوسُ ‏"‏ ‏.‏ شَكَّ شُعْبَةُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

«Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, Фиросдан, у аш-Шаъбийдан, у Абдуллоҳ ибн Амр (розияллаҳу анҳумо)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Катта гуноҳлар — Аллаҳга ширк келтириш ва ота-онага оқлик қилиш,» дедилар, ёки: «ёлғон қасам,» дедилар. Шуъба шубҳа қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.»

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ يَغْزُو الرِّجَالُ وَلاَ يَغْزُو النِّسَاءُ وَإِنَّمَا لَنَا نِصْفُ الْمِيرَاثِ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏وَلاَ تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ مُجَاهِدٌ فَأُنْزِلَ فِيهَا ‏:‏ ‏(‏ إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ ‏)‏ وَكَانَتْ أُمُّ سَلَمَةَ أَوَّلَ ظَعِينَةٍ قَدِمَتِ الْمَدِينَةَ مُهَاجِرَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ مُرْسَلٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ مُرْسَلٌ أَنَّ أُمَّ سَلَمَةَ قَالَتْ كَذَا وَكَذَا ‏.‏

«Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Ибн Абу Нажиҳдан, у Мужоҳиддан, у Умм Салама (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у: «Эркаклар жанг қиладилар, аёллар эса жанг қилмайдилар, бизга эса фақат мероснинг ярми (тегади),» деди. Шунда Аллаҳ: «Аллаҳ баъзиларингизни баъзиларингиздан ортиқ қилган нарсани орзу қилманг...» (Нисо сураси, 32) (деган оятни) нозил қилди. Мужоҳид деди: «Ва шу (сабаб) билан: «Албатта, мусулмон эркаклар ва мусулмон аёллар...» (Аҳзоб сураси, 35) (деган оят) нозил бўлди.» Умм Салама Мадинага ҳижрат қилиб келган биринчи (кажава устидаги) аёл эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис мурсалдир. Баъзилари уни Ибн Абу Нажиҳдан, у Мужоҳиддан мурсал қилиб ривоят қилиб, Умм Салама шундай-шундай деди, деганлар.»

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ وَلَدِ أُمِّ سَلَمَةَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ لاَ أَسْمَعُ اللَّهَ ذَكَرَ النِّسَاءَ فِي الْهِجْرَةِ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏ إِنِّي لاَ أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ ‏)‏ ‏.‏

«Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Амр ибн Динордан, у Умм Саламанинг фарзандларидан бўлган бир кишидан, у Умм Салама (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у: «Эй Расулуллаҳ, Аллаҳ ҳижрат (зикрида) аёлларни эслатганини эшитмаяпман,» деди. Шунда Аллаҳ таоло: «Албатта, Мен сизлардан бирор амал қилувчининг — хоҳ эркак, хоҳ аёл бўлсин — амалини зое қилмайман, баъзингиз баъзингиздандирсиз...» (Оли Имрон сураси, 195) (деган оятни) нозил қилди.»

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَقْرَأَ عَلَيْهِ وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ ‏.‏ فَقَرَأْتُ عَلَيْهِ مِنْ سُورَةِ النِّسَاءِ حَتَّى إِذَا بَلَغْتُ‏:‏ ‏(‏ فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاَءِ شَهِيدًا ‏)‏ غَمَزَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدِهِ فَنَظَرْتُ إِلَيْهِ وَعَيْنَاهُ تَدْمَعَانِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَى أَبُو الأَحْوَصِ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ وَإِنَّمَا هُوَ إِبْرَاهِيمُ عَنْ عَبِيدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏

«Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Алқамадан (ривоят қилдики), у деди: Абдуллоҳ (ибн Масъуд розияллаҳу анҳу) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) минбар устида турган ҳолатларида менга уларга (Қуръон) ўқиб беришни амр қилдилар. Мен уларга Нисо сурасидан ўқидим, токи: «Ҳар бир умматдан бир гувоҳ келтириб, сени уларнинг устига гувоҳ қилиб келтирсак, ҳолат қандай бўлади?» (Нисо сураси, 41) (оятига) етганимда, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қўллари билан менга ишора қилдилар. Мен у кишига қарадим, кўзлари ёш тўкиб турарди. Абу Исо (Термизий) деди: Абул-Аҳвас ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Алқамадан, у Абдуллоҳдан шундай ривоят қилган, ҳолбуки у (аслида) Иброҳимдан, у Абийдадан, у Абдуллоҳдан (бўлиши керак).»

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْرَأْ عَلَىَّ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَقْرَأُ عَلَيْكَ وَعَلَيْكَ أُنْزِلَ قَالَ ‏"‏ إِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَسْمَعَهُ مِنْ غَيْرِي ‏"‏ ‏.‏ فَقَرَأْتُ سُورَةَ النِّسَاءِ حَتَّى إِذَا بَلَغْتُ ‏:‏ ‏(‏جِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاَءِ شَهِيدًا ‏)‏ قَالَ فَرَأَيْتُ عَيْنَىِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَهْمِلاَنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الأَحْوَصِ ‏.‏

«Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Муовия ибн Ҳишом ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ас-Саврий ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Абийдадан, у Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Менга (Қуръон) ўқиб бер,» дедилар. Мен: «Эй Расулуллаҳ, ўзингизга нозил қилинган нарсани мен сизга ўқийманми?» дедим. У: «Мен уни ўзимдан бошқадан эшитишни севаман,» дедилар. Шунда мен Нисо сурасини ўқидим, токи: «Сени уларнинг устига гувоҳ қилиб келтирсак...» (Нисо сураси, 41) (оятига) етганимда, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг кўзларидан ёш оқаётганини кўрдим, деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу Абул-Аҳваснинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.»

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الأَعْمَشِ، نَحْوَ حَدِيثِ مُعَاوِيَةَ بْنِ هِشَامٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الرَّازِيِّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ صَنَعَ لَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ طَعَامًا فَدَعَانَا وَسَقَانَا مِنَ الْخَمْرِ فَأَخَذَتِ الْخَمْرُ مِنَّا وَحَضَرَتِ الصَّلاَةُ فَقَدَّمُونِي فَقَرَأْتُ ‏:‏ ‏(‏ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ‏)‏ لاَ أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ وَنَحْنُ نَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ ‏.‏ قَالَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَقْرَبُوا الصَّلاَةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

«Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Ибн ал-Муборак хабар берди, Суфёндан, у ал-Аъмашдан, Муовия ибн Ҳишомнинг ҳадисига ўхшаш (ривоят қилди). Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдураҳмон ибн Саъд ривоят қилди, Абу Жаъфар ар-Розийдан, у Ато ибн ас-Соибдан, у Абу Абдураҳмон ас-Суламийдан, у Али ибн Абу Толиб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Абдураҳмон ибн Авф бизга таом тайёрлаб, бизни чақирди ва бизга вино ичирди. Вино бизни ўз таъсирига олди, намоз вақти келди. Улар мени (имомликка) ўтказдилар. Мен: «Айтинг, эй кофирлар! Мен сизлар ибодат қилаётган нарсага ибодат қилмайман, биз сизлар ибодат қилаётган нарсага ибодат қиламиз,» деб ўқидим. Шунда Аллаҳ таоло: «Эй иймон келтирганлар! Маст ҳолатда, нима деётганингизни билгунингизгача намозга яқинлашманг...» (Нисо сураси, 43) (деган оятни) нозил қилди,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.»

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ حَدَّثَهُ أَنَّ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ خَاصَمَ الزُّبَيْرَ فِي شِرَاجِ الْحَرَّةِ الَّتِي يَسْقُونَ بِهَا النَّخْلَ ‏.‏ فَقَالَ الأَنْصَارِيُّ سَرِّحِ الْمَاءَ يَمُرُّ فَأَبَى عَلَيْهِ فَاخْتَصَمُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلزُّبَيْرِ ‏"‏ اسْقِ يَا زُبَيْرُ وَأَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى جَارِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَغَضِبَ الأَنْصَارِيُّ وَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ ‏.‏ فَتَغَيَّرَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ يَا زُبَيْرُ اسْقِ وَاحْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ الزُّبَيْرُ وَاللَّهِ إِنِّي لأَحْسِبُ هَذِهِ الآيَةَ نَزَلَتْ فِي ذَلِك ‏:‏ ‏(‏فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهم‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ قَدْ رَوَى ابْنُ وَهْبٍ هَذَا الْحَدِيثِ عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ وَيُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَرَوَى شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنِ الزُّبَيْرِ وَلَمْ يَذْكُرْ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏

«Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Лайс ибн Саъд ривоят қилди, Ибн Шиҳобдан, у Урва ибн аз-Зубайрдан (ривоят қилдики, Урва) унга гапириб бердики, Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр унга гапириб бердики, ансорлардан бир киши Зубайр билан Ҳаррадаги (сув) ариқлари тўғрисида — унинг билан хурмоларни суғорар эдилар — жанжаллашди. Ансорий: «Сувни қўй, ўтиб кетсин,» деди, лекин (Зубайр) унга унамади. Шунда улар жанжалларини Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га олиб бордилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Зубайрга: «Суғор, эй Зубайр, сўнг сувни қўшнингга оқизиб юбор,» дедилар. Ансорий ғазабланиб: «Эй Расулуллаҳ, аммангизнинг ўғли бўлгани учунми?» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг чеҳралари ўзгарди-да: «Эй Зубайр, суғор, сўнг сувни деворга етиб боргунча тўсиб тур,» дедилар. Зубайр: «Аллаҳга қасамки, мен бу оят ана шу (воқеа) ҳақида нозил бўлган деб ўйлайман: «Йўқ! Роббингга қасамки, улар ўрталарида чиққан низода сени ҳакам қилмагунча иймон келтирган бўлмайдилар...»» (Нисо сураси, 65) деган оят, деди. Абу Исо (Термизий) деди: Муҳаммаднинг шундай деганини эшитдим: Ибн Ваҳб бу ҳадисни Лайс ибн Саъд ва Юнусдан, улар аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрдан шу ҳадисга ўхшаш ривоят қилган. Шуайб ибн Абу Ҳамза эса аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Зубайрдан ривоят қилиб, Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрдан (деган зикрни) келтирмаган.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ يَزِيدَ، يُحَدِّثُ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّهُ قَالَ فِي هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏ فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ ‏)‏ قَالَ رَجَعَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ أُحُدٍ ‏.‏ فَكَانَ النَّاسُ فِيهِمْ فَرِيقَيْنِ فَرِيقٌ يَقُولُ اقْتُلْهُمْ ‏.‏ وَفَرِيقٌ يَقُولُ لاَ ‏.‏ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ ‏)‏ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّهَا طِيبَةُ وَقَالَ إِنَّهَا تَنْفِي الْخَبِيثَ كَمَا تَنْفِي النَّارُ خَبَثَ الْحَدِيدِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ هُوَ الأَنْصَارِيُّ الْخَطْمِيُّ وَلَهُ صُحْبَةٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, Адий ибн Собитдан (ривоятки), у деди: мен Абдуллоҳ ибн Язиддан эшитдимки, у Зайд ибн Собитдан ривоят қилди: у бу оят ҳақида: «Сизларга нима бўлдики, мунофиқлар тўғрисида икки гуруҳга (бўлиниб қолдингиз)?» (деганида) шундай деди: Уҳуд куни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ашобларидан бир неча киши (жангдан) қайтиб кетди. Шунда одамлар улар ҳақида икки гуруҳга бўлиндилар: бир гуруҳ «Уларни ўлдиринглар,» дерди, бошқа бир гуруҳ эса «Йўқ,» дерди. Шунда бу оят нозил бўлди: «Сизларга нима бўлдики, мунофиқлар тўғрисида икки гуруҳга (бўлиниб қолдингиз)?» (Нисо сураси, 88). Ва у (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, у (Мадина) Тойба (покловчи)дир,» дедилар ва: «У темирнинг кирини олов тозалаганидек, ёмон (киши)ларни чиқариб ташлайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абдуллоҳ ибн Язид эса Ансорий ал-Хатмийдир ва унинг саҳобалиги бордир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ، حَدَّثَنَا وَرْقَاءُ بْنُ عُمَرَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ يَجِيءُ الْمَقْتُولُ بِالْقَاتِلِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ نَاصِيَتُهُ وَرَأْسُهُ بِيَدِهِ وَأَوْدَاجُهُ تَشْخُبُ دَمًا يَقُولُ يَا رَبِّ هَذَا قَتَلَنِي حَتَّى يُدْنِيَهُ مِنَ الْعَرْشِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَذَكَرُوا لاِبْنِ عَبَّاسٍ التَّوْبَةَ فَتَلاَ هَذِهِ الآيَةََ‏:‏ ‏(‏وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَآؤُهُ جَهَبَّمُ‏)‏ قَالَ وَمَا نُسِخَتْ هَذِهِ الآيَةُ وَلاَ بُدِّلَتْ وَأَنَّى لَهُ التَّوْبَةُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Муҳаммад аз-Заъфароний ривоят қилди, у деди: бизга Шабаба ривоят қилди, у деди: бизга Варқо ибн Умар ривоят қилди, Амр ибн Динордан, у Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоятки), у: «Қиёмат куни ўлдирилган киши ўлдирган кишини (етаклаб) келади, (ўзининг) пешона сочи ва боши қўлида, томир(лар)идан қон отилиб туради, у: «Эй Раббим, мана шу мени ўлдирди,» дейди, ҳатто уни Аршга яқинлаштиргунига қадар (шундай деяверади),» дедилар. (Рови) деди: Ибн Аббосга тавбани эслатишганида, у бу оятни ўқиди: «Ким бир мўминни қасддан ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир» (Нисо сураси, 93). У деди: бу оят на бекор қилинган, на ўзгартирилган, унга қаёқдан тавба бўлсин? Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Баъзилар бу ҳадисни Амр ибн Динордан, у Ибн Аббосдан шунга ўхшаш ривоят қилишган, лекин уни (Набийга) марфуъ қилишмаган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي رِزْمَةَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ مَرَّ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سُلَيْمٍ عَلَى نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَعَهُ غَنَمٌ لَهُ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ قَالُوا مَا سَلَّمَ عَلَيْكُمْ إِلاَّ لِيَتَعَوَّذَ مِنْكُمْ فَقَامُوا فَقَتَلُوهُ وَأَخَذُوا غَنَمَهُ فَأَتَوْا بِهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلاَ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلاَمَ لَسْتَ مُؤْمِنًا ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Абу Ризма ривоят қилди, Исроилдан, у Симокдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоятки), у деди: Бани Сулаймдан бўлган бир киши Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан бир неча кишининг олдидан ўтиб қолди, унинг ёнида ўз қўйлари бор эди. У уларга салом берди. Улар: «У сизларга фақат ўзини сизлардан ҳимоя қилиш (паноҳ топиш) учунгина салом берди,» дейишди-да, туриб уни ўлдиришди ва қўйларини олиб қўйишди, сўнг уларни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига олиб келишди. Шунда Аллаҳ таоло: «Эй иймон келтирганлар, Аллаҳ йўлида (жангга) чиқсангиз, (яхшилаб) аниқлаб олинг ва сизга салом берган кишига: «Сен мўмин эмассан,» деманглар» (Нисо сураси, 94) (оятини) нозил қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Бу бобда Усома ибн Зайддан ҳам (ривоят) бордир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ‏)‏ جَاءَ عَمْرُو ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم - قَالَ وَكَانَ ضَرِيرَ الْبَصَرِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا تَأْمُرُنِي إِنِّي ضَرِيرُ الْبَصَرِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ائْتُونِي بِالْكَتِفِ وَالدَّوَاةِ أَوِ اللَّوْحِ وَالدَّوَاةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَيُقَالُ عَمْرُو ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ وَيُقَالُ عَبْدُ اللَّهِ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ وَهُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَائِدَةَ وَأُمُّ مَكْتُومٍ أُمُّهُ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Абу Ишоқдан, у ал-Баро ибн Озибдан (ривоятки), у деди: «Мўминлардан (жангга чиқмай) ўтириб қолувчилар (жиҳод қилувчиларга) тенг эмас» (ояти) нозил бўлганида, Амр ибн Умму Мактум Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келди — (рови) деди: у кўзи кўр киши эди — ва у: «Эй Расулуллаҳ, менга нимани буюрасиз? Мен кўзи кўрман,» деди. Шунда Аллаҳ таоло бу оятни нозил қилди: «(Лекин) зарар (нуқсони) бор кишилар бундан мустасно» (Нисо сураси, 95). Бас, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Менга (ёзар учун) курак суяги ва сиёҳдонни, ёки тахта ва сиёҳдонни келтиринглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Унинг исми) Амр ибн Умму Мактум дейилади, Абдуллоҳ ибн Умму Мактум ҳам дейилади, у Абдуллоҳ ибн Зоидадир, Умму Мактум эса унинг онасидир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْكَرِيمِ، سَمِعَ مِقْسَمًا، مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ ‏:‏ ‏(‏ لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ‏)‏ عَنْ بَدْرٍ وَالْخَارِجُونَ إِلَى بَدْرٍ لَمَّا نَزَلَتْ غَزْوَةُ بَدْرٍ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَحْشٍ وَابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ إِنَّا أَعْمَيَانِ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَهَلْ لَنَا رُخْصَةٌ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ‏)‏ و ‏:‏ ‏‏(‏‏فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلََى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً ‏ ‏)‏ فَهَؤُلاَءِ الْقَاعِدُونَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ‏:‏ ‏(‏ وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا )‏ دَرَجَاتٍ مِنْهُ عَلَى الْقَاعِدِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرِ أُولِي الضَّرَرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمِقْسَمٌ يُقَالُ هُوَ مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ وَيُقَالُ هُوَ مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ وَكُنْيَتُهُ أَبُو الْقَاسِمِ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Муҳаммад аз-Заъфароний ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳажжож ибн Муҳаммад ривоят қилди, Ибн Журайждан, (у деди:) менга Абдулкарим хабар берди, у Абдуллоҳ ибн ал-Ҳориснинг мавлоси Миқсамдан эшитдики, у Ибн Аббосдан ривоят қилди, у: «Мўминлардан зарар (нуқсони) бўлмаган ҳолда (жангга чиқмай) ўтириб қолувчилар (тенг эмас)» (ояти ҳақида): у Бадр (жанги) ва Бадрга чиқувчилар тўғрисидадир, (деди). Бадр ғазоти (ҳақидаги оят) нозил бўлганида, Абдуллоҳ ибн Жаҳш ва Ибн Умму Мактум: «Эй Расулуллаҳ, биз икки кўрмиз, бизга рухсат (имтиёз) борми?» дейишди. Шунда: «Мўминлардан зарар (нуқсони) бўлмаган ҳолда (жангга чиқмай) ўтириб қолувчилар (тенг эмас)» ва: «Аллаҳ жиҳод қилувчиларни ўтириб қолувчилардан бир даража афзал қилди» (оятлари) нозил бўлди. Бас, мана шулар зарари бўлмаган ҳолда ўтириб қолувчилардир. «Аллаҳ жиҳод қилувчиларни ўтириб қолувчилардан улкан ажр билан афзал қилди» (Нисо сураси, 95) — зарари бўлмаган ҳолда ўтириб қолган мўминлардан Ўз ҳузуридан (берилган) даражалар билан (афзал қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Ибн Аббос ҳадисидан, шу йўл билан ғарибдир. Миқсам — Абдуллоҳ ибн ал-Ҳориснинг мавлоси дейилади, Абдуллоҳ ибн Аббоснинг мавлоси ҳам дейилади, унинг куняси Абул-Қосимдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ، قَالَ رَأَيْتُ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ جَالِسًا فِي الْمَسْجِدِ فَأَقْبَلْتُ حَتَّى جَلَسْتُ إِلَى جَنْبِهِ فَأَخْبَرَنَا أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمْلَى عَلَيْهِ لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ فَجَاءَهُ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ وَهُوَ يُمْلِيهَا عَلَىَّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاللَّهِ لَوْ أَسْتَطِيعُ الْجِهَادَ لَجَاهَدْتُ وَكَانَ رَجُلاً أَعْمَى ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم وَفَخِذُهُ عَلَى فَخِذِي فَثَقُلَتْ حَتَّى هَمَّتْ تَرُضُّ فَخِذِي ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ ‏:‏ ‏(‏ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ هَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَرَوَى مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ‏.‏ وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ رِوَايَةُ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنْ رَجُلٍ مِنَ التَّابِعِينَ رَوَاهُ سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ الأَنْصَارِيُّ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ وَمَرْوَانُ لَمْ يَسْمَعْ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ مِنَ التَّابِعِينَ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Яъқуб ибн Иброҳим ибн Саъд ривоят қилди, отасидан, у Солиҳ ибн Кайсондан, у Ибн Шиҳобдан (ривоятки, у деди:) менга Саҳл ибн Саъд ривоят қилди, у деди: мен Марвон ибн ал-Ҳакамни масжидда ўтирган ҳолда кўрдим, бордим-да, унинг ёнига ўтирдим. У бизга Зайд ибн Собит унга хабар берганини айтдики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Мўминлардан (жиҳодга чиқмай) ўтириб қолувчилар ва Аллаҳ йўлида жиҳод қилувчилар тенг эмас» (оятини) ёздирар эдилар. (Зайд) деди: У менга буни ёздириб турганларида, Ибн Умму Мактум келиб қолди ва: «Эй Расулуллаҳ, Аллоҳга қасамки, агар жиҳод қила олганимда, албатта жиҳод қилардим,» деди — у кўр киши эди. Шунда Аллаҳ Ўз Расули (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га (ваҳий) нозил қилди, уларнинг сони эса менинг сонимнинг устида эди, у шу қадар оғирлашдики, ҳатто сонимни мажақлаб юбораёзди, сўнг (ваҳий ҳолати) у зотдан кўтарилди. Бас, Аллаҳ унга: «(Лекин) зарар (нуқсони) бор кишилар бундан мустасно» (Нисо сураси, 95) (оятини) нозил қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шу тарзда бир неча (рови) аз-Зуҳрийдан, у Саҳл ибн Саъддан шунга ўхшаш ривоят қилишган. Маъмар эса аз-Зуҳрийдан бу ҳадисни Қабиса ибн Зуъайбдан, у Зайд ибн Собитдан (ривоят қилган). Бу ҳадисда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан бўлган бир кишининг тобиъинлардан бўлган бир кишидан ривоят қилиши (мавжуд)дир: уни Саҳл ибн Саъд ал-Ансорий Марвон ибн ал-Ҳакамдан ривоят қилган, Марвон эса Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ҳадис) эшитмаган, у тобиъинлардандир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي عَمَّارٍ، يُحَدِّثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَابَاهُ، عَنْ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ، قَالَ قُلْتُ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ إِنَّمَا قَالَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا ‏)‏ وَقَدْ أَمِنَ النَّاسُ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ عَجِبْتُ مِمَّا عَجِبْتَ مِنْهُ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ صَدَقَةٌ تَصَدَّقَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْكُمْ فَاقْبَلُوا صَدَقَتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ хабар берди, у деди: бизга Ибн Журайж хабар берди, у деди: мен Абдураҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Абу Аммордан эшитдимки, у Абдуллоҳ ибн Бобаҳдан, у Яъло ибн Умайядан ривоят қилди, у деди: мен Умар ибн ал-Хаттобга: «Аллаҳ фақат: «Агар кофирлар сизни фитнага солишидан қўрқсангиз, намозни қаср қилиб (қисқартириб) ўқишингизда гуноҳ йўқ» (деган), ҳолбуки одамлар (энди) тинч-омон бўлиб қолишди-ку,» дедим. Шунда Умар: «Мен ҳам сен таажжубланган нарсадан таажжублангандим, бас, буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтган эдим, у: «(Бу) садақадир, Аллаҳ уни сизларга садақа қилгандир, бас, Унинг садақасини қабул қилинглар,» дедилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْهُنَائِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَقِيقٍ، حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَزَلَ بَيْنَ ضَجْنَانَ وَعُسْفَانَ فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ إِنَّ لِهَؤُلاَءِ صَلاَةً هِيَ أَحَبُّ إِلَيْهِمْ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَبْنَائِهِمْ وَهِيَ الْعَصْرُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ فَمِيلُوا عَلَيْهِمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً وَإِنَّ جِبْرِيلَ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهُ أَنْ يَقْسِمَ أَصْحَابَهُ شَطْرَيْنِ فَيُصَلِّيَ بِهِمْ وَتَقُومَ طَائِفَةٌ أُخْرَى وَرَاءَهُمْ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ ثُمَّ يَأْتِي الآخَرُونَ وَيُصَلُّونَ مَعَهُ رَكْعَةً وَاحِدَةً ثُمَّ يَأْخُذُ هَؤُلاَءِ حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ فَتَكُونُ لَهُمْ رَكْعَةٌ رَكْعَةٌ وَلِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَكْعَتَانِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ وَأَبِي عَيَّاشٍ الزُّرَقِيِّ وَابْنِ عُمَرَ وَحُذَيْفَةَ وَأَبِي بَكْرَةَ وَسَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ وَأَبُو عَيَّاشٍ الزُّرَقِيُّ اسْمُهُ زَيْدُ بْنُ صَامِتٍ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абдуссамад ибн Абдулворис ривоят қилди, у деди: бизга Саъид ибн Убайд ал-Ҳуноий ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Шақиқ ривоят қилди, у деди: бизга Абу Ҳурайра ривоят қилдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Зажнон билан Усфон ўртасига тушдилар. Шунда мушриклар: «Албатта, буларнинг бир намозлари борки, у уларга оталаридан ҳам, болаларидан ҳам маҳбуброқдир, у эса аср (намози)дир, бас, ишингизни жамлангиз-да, уларнинг устига биргина ҳамла билан ташланинглар,» дейишди. Албатта, Жибрил Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб, у зотга ашобларини икки бўлакка бўлишни ва (бир бўлак) билан намоз ўқишни, бошқа бир тоифа эса уларнинг орқасида (қўриқлаб) туришини ва ўз эҳтиёт-тадбирлари ҳамда қуролларини олишларини буюрди; сўнг бошқалари келиб, у зот билан биргина ракъат ўқишади, сўнг булар ўз эҳтиёт-тадбирлари ва қуролларини оладилар, шундай қилиб уларнинг ҳар бирига биттадан ракъат, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га эса икки ракъат бўлади. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Абдуллоҳ ибн Шақиқнинг Абу Ҳурайрадан (қилган) ҳадисидан, шу йўл билан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Зайд ибн Собит, Ибн Аббос, Жобир, Абу Айёш аз-Зурақий, Ибн Умар, Ҳузайфа, Абу Бакра ва Саҳл ибн Абу Ҳасмадан ҳам (ривоят) бордир. Абу Айёш аз-Зурақийнинг исми Зайд ибн Сомитдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي شُعَيْبٍ أَبُو مُسْلِمٍ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَتَادَةَ بْنِ النُّعْمَانِ قَالَ كَانَ أَهْلُ بَيْتٍ مِنَّا يُقَالُ لَهُمْ بَنُو أُبَيْرِقٍ بِشْرٌ وَبَشِيرٌ وَمُبَشِّرٌ وَكَانَ بَشِيرٌ رَجُلاً مُنَافِقًا يَقُولُ الشِّعْرَ يَهْجُو بِهِ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ يَنْحَلُهُ بَعْضَ الْعَرَبِ ثُمَّ يَقُولُ قَالَ فُلاَنٌ كَذَا وَكَذَا قَالَ فُلاَنٌ كَذَا وَكَذَا فَإِذَا سَمِعَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَلِكَ الشِّعْرَ قَالُوا وَاللَّهِ مَا يَقُولُ هَذَا الشِّعْرَ إِلاَّ هَذَا الْخَبِيثُ أَوْ كَمَا قَالَ الرَّجُلُ وَقَالُوا ابْنُ الأُبَيْرِقِ قَالَهَا قَالَ وَكَانَ أَهْلُ بَيْتِ حَاجَةٍ وَفَاقَةٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَالإِسْلاَمِ وَكَانَ النَّاسُ إِنَّمَا طَعَامُهُمْ بِالْمَدِينَةِ التَّمْرُ وَالشَّعِيرُ وَكَانَ الرَّجُلُ إِذَا كَانَ لَهُ يَسَارٌ فَقَدِمَتْ ضَافِطَةٌ مِنَ الشَّامِ مِنَ الدَّرْمَكِ ابْتَاعَ الرَّجُلُ مِنْهَا فَخَصَّ بِهَا نَفْسَهُ وَأَمَّا الْعِيَالُ فَإِنَّمَا طَعَامُهُمُ التَّمْرُ وَالشَّعِيرُ فَقَدِمَتْ ضَافِطَةٌ مِنَ الشَّامِ فَابْتَاعَ عَمِّي رِفَاعَةُ بْنُ زَيْدٍ حِمْلاً مِنَ الدَّرْمَكِ فَجَعَلَهُ فِي مَشْرَبَةٍ لَهُ وَفِي الْمَشْرَبَةِ سِلاَحٌ وَدِرْعٌ وَسَيْفٌ فَعُدِيَ عَلَيْهِ مِنْ تَحْتِ الْبَيْتِ فَنُقِبَتِ الْمَشْرَبَةُ وَأُخِذَ الطَّعَامُ وَالسِّلاَحُ فَلَمَّا أَصْبَحَ أَتَانِي عَمِّي رِفَاعَةُ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي إِنَّهُ قَدْ عُدِيَ عَلَيْنَا فِي لَيْلَتِنَا هَذِهِ فَنُقِبَتْ مَشْرَبَتُنَا فَذُهِبَ بِطَعَامِنَا وَسِلاَحِنَا ‏.‏ قَالَ فَتَحَسَّسْنَا فِي الدَّارِ وَسَأَلْنَا فَقِيلَ لَنَا قَدْ رَأَيْنَا بَنِي أُبَيْرِقٍ اسْتَوْقَدُوا فِي هَذِهِ اللَّيْلَةِ وَلاَ نُرَى فِيمَا نُرَى إِلاَّ عَلَى بَعْضِ طَعَامِكُمْ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ بَنُو أُبَيْرِقٍ قَالُوا وَنَحْنُ نَسْأَلُ فِي الدَّارِ وَاللَّهِ مَا نُرَى صَاحِبَكُمْ إِلاَّ لَبِيدَ بْنَ سَهْلٍ رَجُلٌ مِنَّا لَهُ صَلاَحٌ وَإِسْلاَمٌ فَلَمَّا سَمِعَ لَبِيدٌ اخْتَرَطَ سَيْفَهُ وَقَالَ أَنَا أَسْرِقُ فَوَاللَّهِ لَيُخَالِطَنَّكُمْ هَذَا السَّيْفُ أَوْ لَتُبَيِّنُنَّ هَذِهِ السَّرِقَةَ ‏.‏ قَالُوا إِلَيْكَ عَنْهَا أَيُّهَا الرَّجُلُ فَمَا أَنْتَ بِصَاحِبِهَا ‏.‏ فَسَأَلْنَا فِي الدَّارِ حَتَّى لَمْ نَشُكَّ أَنَّهُمْ أَصْحَابُهَا فَقَالَ لِي عَمِّي يَا ابْنَ أَخِي لَوْ أَتَيْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتَ ذَلِكَ لَهُ ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ إِنَّ أَهْلَ بَيْتٍ مِنَّا أَهْلَ جَفَاءٍ عَمَدُوا إِلَى عَمِّي رِفَاعَةَ بْنِ زَيْدٍ فَنَقَبُوا مَشْرَبَةً لَهُ وَأَخَذُوا سِلاَحَهُ وَطَعَامَهُ فَلْيَرُدُّوا عَلَيْنَا سِلاَحَنَا فَأَمَّا الطَّعَامُ فَلاَ حَاجَةَ لَنَا فِيهِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ سَآمُرُ فِي ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا سَمِعَ بَنُو أُبَيْرِقٍ أَتَوْا رَجُلاً مِنْهُمْ يُقَالُ لَهُ أَسِيرُ بْنُ عُرْوَةَ فَكَلَّمُوهُ فِي ذَلِكَ فَاجْتَمَعَ فِي ذَلِكَ نَاسٌ مِنْ أَهْلِ الدَّارِ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ قَتَادَةَ بْنَ النُّعْمَانِ وَعَمَّهُ عَمَدَا إِلَى أَهْلِ بَيْتٍ مِنَّا أَهْلِ إِسْلاَمٍ وَصَلاَحٍ يَرْمُونَهُمْ بِالسَّرِقَةِ مِنْ غَيْرِ بَيِّنَةٍ وَلاَ ثَبْتٍ ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكَلَّمْتُهُ فَقَالَ ‏"‏ عَمَدْتَ إِلَى أَهْلِ بَيْتٍ ذُكِرَ مِنْهُمْ إِسْلاَمٌ وَصَلاَحٌ تَرْمِيهِمْ بِالسَّرِقَةِ عَلَى غَيْرِ ثَبْتٍ وَلاَ بَيِّنَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَرَجَعْتُ وَلَوَدِدْتُ أَنِّي خَرَجْتُ مِنْ بَعْضِ مَالِي وَلَمْ أُكَلِّمْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ذَلِكَ فَأَتَانِي عَمِّي رِفَاعَةُ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي مَا صَنَعْتَ فَأَخْبَرْتُهُ بِمَا قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ اللَّهُ الْمُسْتَعَانُ فَلَمْ يَلْبَثْ أَنْ نَزَلَ الْقُرْآنُ ‏:‏ ‏(‏ إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلاَ تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا ‏)‏ بَنِي أُبَيْرِقٍ ‏:‏ ‏(‏ وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ ‏)‏ أَىْ مِمَّا قُلْتَ لِقَتَادَةَ ‏:‏ ‏(‏ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا * وَلاَ تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا * يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلاَ يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ غَفُورًا رَحِيمًا ‏)‏ أَىْ لَوِ اسْتَغْفَرُوا اللَّهَ لَغَفَرَ لَهُمْ ‏:‏ ‏(‏ وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ إِثْمًا مُبِينًا ‏)‏ قَوْلُهُمْ لِلَبِيدٍ ‏:‏ وَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا ‏)‏ فَلَمَّا نَزَلَ الْقُرْآنُ أُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالسِّلاَحِ فَرَدَّهُ إِلَى رِفَاعَةَ فَقَالَ قَتَادَةُ لَمَّا أَتَيْتُ عَمِّي بِالسِّلاَحِ وَكَانَ شَيْخًا قَدْ عَسِيَ أَوْ عَشِيَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَكُنْتُ أُرَى إِسْلاَمَهُ مَدْخُولاً فَلَمَّا أَتَيْتُهُ بِالسِّلاَحِ قَالَ يَا ابْنَ أَخِي هُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَعَرَفْتُ أَنَّ إِسْلاَمَهُ كَانَ صَحِيحًا فَلَمَّا نَزَلَ الْقُرْآنُ لَحِقَ بَشِيرٌ بِالْمُشْرِكِينَ فَنَزَلَ عَلَى سُلاَفَةَ بِنْتِ سَعْدِ ابْنِ سُمَيَّةَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا * إِنَّ اللَّهَ لاَ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاَلاً بَعِيدًا ‏)‏ فَلَمَّا نَزَلَ عَلَى سُلاَفَةَ رَمَاهَا حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ بِأَبْيَاتٍ مِنْ شِعْرِهِ فَأَخَذَتْ رَحْلَهُ فَوَضَعَتْهُ عَلَى رَأْسِهَا ثُمَّ خَرَجَتْ بِهِ فَرَمَتْ بِهِ فِي الأَبْطَحِ ثُمَّ قَالَتْ أَهْدَيْتَ لِي شِعْرَ حَسَّانَ مَا كُنْتَ تَأْتِينِي بِخَيْرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا أَسْنَدَهُ غَيْرَ مُحَمَّدِ بْنِ سَلَمَةَ الْحَرَّانِيِّ ‏.‏ وَرَوَى يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ مُرْسَلٌ لَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ وَقَتَادَةُ بْنُ النُّعْمَانِ هُوَ أَخُو أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ لأُمِّهِ وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ اسْمُهُ سَعْدُ بْنُ مَالِكِ بْنِ سِنَانٍ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Аҳмад ибн Абу Шуъайб Абу Муслим ал-Ҳарроний ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Салама ал-Ҳарроний ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Ишоқ ривоят қилди, Осим ибн Умар ибн Қатодадан, у отасидан, у бобоси Қатода ибн ан-Нуъмондан (ривоятки), у деди: Биздан Бани Убайриқ деб аталувчи бир оила бор эди: Бишр, Башир ва Мубашшир (исмли кишилар). Башир эса мунофиқ киши бўлиб, шеър айтиб, у билан Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларини ҳажв қилар, сўнгра уни баъзи арабларга нисбат бериб: «Фалончи шундай-шундай деди, фалончи шундай-шундай деди,» дерди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашоблари у шеърни эшитсалар: «Аллоҳга қасамки, бу шеърни фақат ана шу хабис (айтади),» дейишар — ёки у киши айтгандай (дейишар) — ва: «Ибн ал-Убайриқ буни айтди,» дейишарди. (У) деди: улар жоҳилиятда ҳам, Исломда ҳам муҳтож ва камбағал оила эди. Одамларнинг Мадинадаги таоми хурмо ва арпадан иборат эди. Бир кишининг мол-давлати бўлса, Шомдан ун (озиқ-овқат) юк(лаб)и келганда, у киши ундан сотиб олиб, уни ўзига хос қилиб қўярди, оила аъзоларининг таоми эса хурмо ва арпадан иборат бўларди. Шомдан бир юк (озиқ-овқат) келди, бас, амаким Рифўа ибн Зайд ун (озиқ)дан бир юк сотиб олди ва уни ўзининг бир омборхонасига (сақлаш хонасига) қўйди, омборхонада қурол-аслаҳа, совут ва қилич ҳам бор эди. Бас, уй остидан унга ўғрилик қилинди: омборхона тешилиб, таом ва қурол-аслаҳа ўғирланди. Тонг отганда амаким Рифўа олдимга келиб: «Эй жияним, бу кечамизда бизга ўғрилик қилинибди, омборхонамиз тешилиб, таомимиз ва қурол-аслаҳамиз олиб кетилибди,» деди. (У) деди: Биз маҳаллада суриштирдик ва сўрадик, шунда бизга: «Биз Бани Убайриқнинг бу кечада ўт ёқишганини кўрдик, фикримизча, улар фақат сизнинг таомингизнинг бир қисми устида (ўт ёқишган) деб ўйлаймиз,» дейилди. (У) деди: Бани Убайриқ эса — биз маҳаллада сўраб юрганимизда — «Аллоҳга қасамки, биз сизнинг соҳибингизни (ўғрини) фақат Лабид ибн Саҳл деб ўйлаймиз, у биздан бўлган, солиҳ ва мусулмон киши,» дейишди. Лабид буни эшитганида қиличини суғуриб: «Мен ўғрилик қиламанми?! Аллоҳга қасамки, ё бу қилич сизга (ботади), ёки бу ўғриликни (ким қилганини) ойдинлаштирасизлар,» деди. Улар: «Эй киши, ундан воз кеч, сен унинг соҳиби (ўғриси) эмассан,» дейишди. Биз маҳаллада (шунчалик) сўрадикки, охири улар ўша (қурол-аслаҳа)нинг соҳиблари эканида шубҳа қилмайдиган бўлиб қолдик. Шунда амаким менга: «Эй жияним, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига бориб, буни у зотга айтсанг (яхши бўларди),» деди. Қатода деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб: «Биздан бир бетамиз оила амаким Рифўа ибн Зайдга (ёмонлик) қасд қилиб, унинг омборхонасини тешиб, қурол-аслаҳаси ва таомини олишибди, бас, улар бизга қурол-аслаҳамизни қайтариб берсинлар, таомга эса бизнинг эҳтиёжимиз йўқ,» дедим. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен бу ҳақда (қарор чиқариб) буюраман,» дедилар. Бани Убайриқ буни эшитганида, ўзларидан Усайр ибн Урва деб аталувчи бир кишининг олдига келиб, у билан бу ҳақда гаплашдилар, шунда маҳалла аҳлидан бир неча одам шу (иш) юзасидан тўпланиб: «Эй Расулуллаҳ, Қатода ибн ан-Нуъмон ва унинг амакиси биздан бўлган, Ислом ва солиҳлик аҳли бўлган бир оилани ҳеч қандай ҳужжат ва далилсиз ўғрилик билан айблашяпти,» дейишди. Қатода деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб, у зот билан гаплашдим, шунда у: «Сен Ислом ва солиҳлиги тилга олинган бир оилани ҳеч қандай далил ва ҳужжатсиз ўғрилик билан айблашга қасд қилибсанми?!» дедилар. (Қатода) деди: Мен қайтдим ва молимнинг бир қисмидан айрилиб, бу ҳақда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан гаплашмаган бўлишимни жуда истардим. Сўнг амаким Рифўа олдимга келиб: «Эй жияним, нима қилдинг?» деди. Мен унга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга айтган нарсани айтдим. Шунда у: «Аллаҳ мадад сўраладиган зотдир,» деди. Кўп ўтмай Қуръон нозил бўлди: «Албатта, Биз сенга Китобни ҳақ (ила), одамлар ўртасида Аллаҳ сенга кўрсатган (нарса) билан ҳукм қилишинг учун нозил қилдик, сен хиёнатчиларга ҳимоячи (ёқловчи) бўлма» — (бу) Бани Убайриқ (ҳақида)дир. «Ва Аллаҳдан мағфират сўра» — яъни, Қатодага айтган гапинг(дан). «Албатта, Аллаҳ мағфиратли, меҳрибондир. Ўзларига хиёнат қилаётган кишилар ёқлаб тортишма, албатта, Аллаҳ хиёнаткор, гуноҳкор кишини ёқтирмайди. Улар одамлардан яширинишади, лекин Аллаҳдан яширина олмайдилар» — Унинг «мағфиратли, меҳрибон» деган сўзига қадар — яъни, агар улар Аллаҳдан мағфират сўраганларида, албатта, уларни кечирарди. «Ким бир гуноҳ қилса, фақат ўз зарарига қилади» — Унинг «очиқ-ойдин гуноҳ» деган сўзига қадар — (бу) уларнинг Лабид ҳақида айтган сўзлари (хусусида)дир. «Агар сенга Аллаҳнинг фазли ва раҳмати бўлмаганида» — Унинг «тез орада унга улкан ажр ато этамиз» деган сўзига қадар (Нисо сураси, 105-115). Қуръон нозил бўлганида, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га қурол-аслаҳа келтирилди ва у зот уни Рифўага қайтариб бердилар. Қатода деди: Мен амакимга қурол-аслаҳани олиб борганимда — у кекса киши бўлиб, жоҳилиятда кўзи ожизланган (ёки хира тортган) эди, мен унинг Исломида бир айб (нуқсон) бор деб ўйлардим — унга қурол-аслаҳани олиб борганимда у: «Эй жияним, у Аллаҳ йўлидадир (садақадир),» деди. Шунда мен унинг Исломи саҳиҳ (чин) эканини билдим. Қуръон нозил бўлгач, Башир мушрикларга қўшилиб кетди ва Сулофа бинти Саъд ибн Сумайянинг олдига (меҳмон) бўлиб тушди. Шунда Аллаҳ: «Кимки ўзига тўғри йўл равшан бўлганидан кейин Расулга қарши чиқса ва мўминларнинг йўлидан бошқага эргашса, Биз уни ўзи юзланган (йўлга) йўналтирамиз ва уни жаҳаннамга киритамиз, у қандай ёмон манзилдир! Албатта, Аллаҳ Ўзига ширк келтирилишини кечирмайди, бундан бошқасини эса Ўзи хоҳлаган кишига кечиради. Кимки Аллаҳга ширк келтирса, бас, у узоқ (чуқур) бир адашиш билан адашибди» (Нисо сураси, 115-116) (оятини) нозил қилди. У Сулофанинг олдига (меҳмон) бўлиб тушганида, Ҳассон ибн Собит ўз шеъридан баъзи байтлар билан унга (Сулофага) ҳажв (ташлама) қилди. Шунда у (Сулофа) унинг (Баширнинг) ашёларини (юк-эгар)ини олиб, бошига қўйди-да, уни олиб чиқиб, Абтаҳ (водий)га улоқтирди, сўнг: «Сен менга Ҳассоннинг шеърини ҳадя қилдингми? Сен менга ҳеч қандай яхшилик келтирмаган эдинг-ку,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, уни Муҳаммад ибн Салама ал-Ҳарронийдан бошқа ҳеч ким муснад (улаган) ҳолда (ривоят) қилганини билмаймиз. Юнус ибн Букайр ва бир неча (рови) бу ҳадисни Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Осим ибн Умар ибн Қатодадан мурсал (саҳобани айтмай) ривоят қилишган, уларда «отасидан, у бобосидан» (деганини) зикр қилишмаган. Қатода ибн ан-Нуъмон Абу Саъид ал-Худрийнинг она томонидан акасидир. Абу Саъид ал-Худрийнинг исми Саъд ибн Молик ибн Синондир.

حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ أَسْلَمَ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ ثُوَيْرِ بْنِ أَبِي فَاخِتَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ مَا فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ ‏)‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو فَاخِتَةَ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ عِلاَقَةَ وَثُوَيْرٌ يُكْنَى أَبَا جَهْمٍ وَهُوَ رَجُلٌ كُوفِيٌّ مِنَ التَّابِعِينَ وَقَدْ سَمِعَ مِنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏ وَابْنُ مَهْدِيٍّ كَانَ يَغْمِزُهُ قَلِيلاً ‏.‏

Бизга Халлод ибн Аслам ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга ан-Назр ибн Шумайл ривоят қилди, Исроилдан, у Сувайр ибн Абу Фохитадан, у отасидан, у Али ибн Абу Толибдан (ривоятки), у деди: Қуръонда мен учун бу оятдан маҳбуброқ оят йўқ: «Албатта, Аллаҳ Ўзига ширк келтирилишини кечирмайди, бундан бошқасини эса Ўзи хоҳлаган кишига кечиради» (Нисо сураси, 48). (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Абу Фохитанинг исми Саъид ибн Илоқадир, Сувайр эса Абу Жаҳм куняси билан аталади, у Куфалик тобиъин кишидир, у Ибн Умар ва Ибн аз-Зубайрдан (ҳадис) эшитган. Ибн Маҳдий эса уни бироз (заиф деб) таъна қилар эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبِي عُمَرَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ الْمَعْنَى، وَاحِدٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ مُحَيْصِنٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسِ بْنِ مَخْرَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْْ ‏:‏ ‏(‏مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ ‏)‏ شَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَشَكَوْا ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ قَارِبُوا وَسَدِّدُوا وَفِي كُلِّ مَا يُصِيبُ الْمُؤْمِنَ كَفَّارَةٌ حَتَّى الشَّوْكَةِ يُشَاكُهَا أَوِ النَّكْبَةِ يُنْكَبُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ ابْنُ مُحَيْصِنٍ هُوَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَيْصِنٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ибн Абу Умар ва Абдуллоҳ ибн Абу Зиёд — маъно биттадир — ривоят қилишди, улар деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Ибн Муҳайсиндан, у Муҳаммад ибн Қайс ибн Махрамадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоятки), у деди: «Ким бир ёмонлик қилса, у (билан) жазоланади» (ояти) нозил бўлганида, бу мусулмонларга оғир ботди ва улар буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га шикоят қилишди. Шунда у: «(Тоат ила Аллоҳга) яқинлашинглар ва тўғри йўл тутинглар; мўминга етадиган ҳар бир нарсада каффорат (гуноҳларни ўчириш) бордир, ҳатто унга тиккан тикан(да) ҳам, ёки унинг бошига тушган мусибат(да) ҳам (каффорат бордир),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Ибн Муҳайсин — у Умар ибн Абдураҳмон ибн Муҳайсиндир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ، أَخْبَرَنِي مَوْلَى ابْنِ سَبَّاعٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ، قَالَ كُنْتُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُنْزِلَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلاَ يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلاَ نَصِيرًا ‏)‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا أَبَا بَكْرٍ أَلاَ أُقْرِئُكَ آيَةً أُنْزِلَتْ عَلَىَّ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ فَأَقْرَأَنِيهَا فَلاَ أَعْلَمُ إِلاَّ أَنِّي قَدْ كُنْتُ وَجَدْتُ انْقِصَامًا فِي ظَهْرِي فَتَمَطَّأْتُ لَهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا شَأْنُكَ يَا أَبَا بَكْرٍ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي وَأَيُّنَا لَمْ يَعْمَلْ سُوءًا وَإِنَّا لَمَجْزِيُّونَ بِمَا عَمِلْنَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَّا أَنْتَ يَا أَبَا بَكْرٍ وَالْمُؤْمِنُونَ فَتُجْزَوْنَ بِذَلِكَ فِي الدُّنْيَا حَتَّى تَلْقَوُا اللَّهَ وَلَيْسَ لَكُمْ ذُنُوبٌ وَأَمَّا الآخَرُونَ فَيُجْمَعُ ذَلِكَ لَهُمْ حَتَّى يُجْزَوْا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَفِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ ‏.‏ مُوسَى بْنُ عُبَيْدَةَ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَمَوْلَى ابْنِ سَبَّاعٍ مَجْهُولٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَلَيْسَ لَهُ إِسْنَادٌ صَحِيحٌ أَيْضًا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Мусо ва Абд ибн Ҳумайд ривоят қилишди, улар деди: бизга Равҳ ибн Убода ривоят қилди, Мусо ибн Убайдадан, (у деди:) менга Ибн Саббўнинг мавлоси хабар берди, у деди: мен Абдуллоҳ ибн Умардан эшитдимки, у Абу Бакр ас-Сиддиқдан ривоят қилди, у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдида эдим, шунда у зотга бу оят нозил бўлди: «Ким бир ёмонлик қилса, у (билан) жазоланади ва ўзига Аллаҳдан ўзга на дўст, на ёрдамчи топади» (Нисо сураси, 123). Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Абу Бакр, мен сенга ўзимга нозил бўлган бир оятни ўқиб бермайми?» дедилар. Мен: «Ҳа, эй Расулуллаҳ,» дедим. (Абу Бакр) деди: Бас, у зот уни менга ўқиб бердилар ва мен фақат шуни билдимки, белигимда бир узилиш (синиш) топгандек бўлдим ва ундан (ўша ҳолатдан) чўзилиб қолдим. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сенга нима бўлди, эй Абу Бакр?» дедилар. Мен: «Эй Расулуллаҳ, отам-онам сизга фидо бўлсин, қайси биримиз ёмонлик қилмаган? Албатта, биз қилган ишларимиз билан жазоланар эканмиз-да?» дедим. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Абу Бакр, сен ва мўминларга келсак, сизлар бу (ёмонликларингиз) билан дунёда жазоланасизлар, ҳатто Аллоҳга гуноҳларингиз қолмаган ҳолда йўлиқасизлар. Бошқаларга (кофирларга) келсак, улар учун бу (гуноҳлар) жамланади, ҳатто Қиёмат куни у билан жазоланадилар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, унинг иснодида (эътироз) сўз бордир. Мусо ибн Убайда ҳадисда заиф (ҳисобланади)гандир, уни Яҳё ибн Саъид ва Аҳмад ибн Ҳанбал заиф қилишган. Ибн Саббўнинг мавлоси эса мажҳулдир. Бу ҳадис шу йўлдан бошқа йўл билан ҳам Абу Бакрдан ривоят қилинган, лекин унинг ҳам саҳиҳ исноди йўқдир. Бу бобда Оишадан ҳам (ривоят) бордир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ مُعَاذٍ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ خَشِيَتْ سَوْدَةُ أَنْ يُطَلِّقَهَا، النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ لاَ تُطَلِّقْنِي وَأَمْسِكْنِي وَاجْعَلْ يَوْمِي لِعَائِشَةَ فَفَعَلَ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ ‏)‏ ‏.‏ فَمَا اصْطَلَحَا عَلَيْهِ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ جَائِزٌ كَأَنَّهُ مِنْ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ат-Таёлисий ривоят қилди, у деди: бизга Сулаймон ибн Муъоз ривоят қилди, Симокдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоятки), у деди: Савда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни талоқ қилиб юборишларидан қўрқиб: «Мени талоқ қилманг, мени (никоҳингизда) ушлаб туринг ва менинг (навбат) кунимни Оишага беринг,» деди. У зот ҳам шундай қилдилар. Шунда: «(Эр-хотин) ўрталарида сулҳ билан келишувларида уларга гуноҳ йўқдир, сулҳ эса яхшироқдир» (Нисо сураси, 128) (ояти) нозил бўлди. Бас, улар нимага келишсалар, у жоиз (дуруст)дир — бу гўё Ибн Аббоснинг сўзидандир. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ مِغْوَلٍ، عَنْ أَبِي السَّفَرِ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ آخِرُ آيَةٍ أُنْزِلَتْ أَوْ آخِرُ شَيْءٍ نَزَلَ ‏:‏ ‏(‏ يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلاَلَةِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَأَبُو السَّفَرِ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ أَحْمَدَ الثَّوْرِيُّ وَيُقَالُ ابْنُ يُحْمِدَ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абу Нуъайм ривоят қилди, у деди: бизга Молик ибн Миғвал ривоят қилди, Абус-Сафардан, у ал-Бародан (ривоятки), у деди: Нозил бўлган энг охирги оят — ёки нозил бўлган энг охирги нарса: «Сендан фатво сўрашади. Айт: Аллаҳ сизларга калола (ота-она ва фарзандсиз ворислик) ҳақида фатво беради» (Нисо сураси, 176) (ояти)дир. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Абус-Сафарнинг исми Саъид ибн Аҳмад ас-Саврийдир, Ибн Юҳмид ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏:‏ ‏(‏ يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلاَلَةِ ‏)‏ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تُجْزِيكَ آيَةُ الصَّيْفِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Аҳмад ибн Юнус ривоят қилди, Абу Бакр ибн Айёшдан, у Абу Ишоқдан, у ал-Бародан (ривоятки), у деди: Бир киши Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб: «Эй Расулуллаҳ, «Сендан фатво сўрашади. Айт: Аллаҳ сизларга калола ҳақида фатво беради» (Нисо сураси, 176) (ояти ҳақида нима дейсиз?)» деди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Сенга (Нисо сураси охиридаги) ёз ояти кифоя қилади,» дедилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مِسْعَرٍ، وَغَيْرِهِ، عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، قَالَ قَالَ رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ لَوْ عَلَيْنَا أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِينًا ‏)‏ لاَتَّخَذْنَا ذَلِكَ الْيَوْمَ عِيدًا ‏.‏ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِنِّي أَعْلَمُ أَىَّ يَوْمٍ أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ أُنْزِلَتْ يَوْمَ عَرَفَةَ فِي يَوْمِ جُمُعَةٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Мисъар ва бошқалардан, улар Қайс ибн Муслимдан, у Ториқ ибн Шиҳобдан (ривоятки), у деди: Яҳудийлардан бир киши Умар ибн ал-Хаттобга: «Эй амирул-мўминин, агар бу оят бизга нозил қилинганида эди: «Бугун сизларга динингизни мукаммал қилдим, сизларга неъматимни тўла қилдим ва сизлар учун Исломни дин деб рози бўлдим» (Моида сураси, 3), биз ўша кунни байрам қилиб олардик,» деди. Шунда Умар ибн ал-Хаттоб унга: «Албатта, мен бу оят қайси кунда нозил бўлганини биламан: у Арафа кунида, жума кунида нозил бўлган,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ عَمَّارِ بْنِ أَبِي عَمَّارٍ، قَالَ قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ ‏:‏ ‏(‏ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِينًا ‏)‏ وَعِنْدَهُ يَهُودِيٌّ فَقَالَ لَوْ أُنْزِلَتْ هَذِهِ عَلَيْنَا لاَتَّخَذْنَا يَوْمَهَا عِيدًا ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَإِنَّهَا نَزَلَتْ فِي يَوْمِ عِيدٍ فِي يَوْمِ جُمُعَةٍ وَيَوْمِ عَرَفَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَهُوَ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун хабар берди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Салама хабар берди, Аммор ибн Абу Аммордан (ривоятки), у деди: Ибн Аббос: «Бугун сизларга динингизни мукаммал қилдим, сизларга неъматимни тўла қилдим ва сизлар учун Исломни дин деб рози бўлдим» (Моида сураси, 3) (оятини) ўқиди, унинг ёнида бир яҳудий бор эди. (Яҳудий): «Агар бу (оят) бизга нозил қилинганида, биз унинг кунини байрам қилиб олардик,» деди. Ибн Аббос: «Албатта, у байрам кунида — жума кунида ва Арафа кунида нозил бўлган,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Ибн Аббос ҳадисидан ҳасан ғарибдир ва у саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَمِينُ الرَّحْمَنِ مَلأَى سَحَّاءُ لاَ يَغِيضُهَا اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ قَالَ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْفَقَ مُنْذُ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ فَإِنَّهُ لَمْ يَغِضْ مَا فِي يَمِينِهِ وَعَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ وَبِيَدِهِ الأُخْرَى الْمِيزَانُ يَرْفَعُ وَيَخْفِضُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَذَا الْحَدِيثُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏ وَقََالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ ‏)‏ وَهَذَا حَدِيثٌ قَدْ رَوَتْهُ الأَئِمَّةُ نُؤْمِنُ بِهِ كَمَا جَاءَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُفَسَّرَ أَوْ يُتَوَهَّمَ هَكَذَا قَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ مِنْهُمُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَابْنُ الْمُبَارَكِ إِنَّهُ تُرْوَى هَذِهِ الأَشْيَاءُ وَيُؤْمَنُ بِهَا وَلاَ يُقَالُ كَيْفَ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Ишоқ хабар берди, Абуз-Зиноддан, у ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан (ривоятки), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ар-Раҳмоннинг ўнг (қўли) тўла, сахий (саховатли)дир, уни кечаю кундуз камайтира олмайди. У: «Осмонлар ва ерни яратганидан бери (Аллаҳ) қанча инфоқ қилганини кўрдингизми? Албатта, Унинг ўнг (қўли)даги нарса камаймади, Унинг Арши сув устида эди, иккинчи қўлида эса тарози бўлиб, (у) кўтаради ва пасайтиради (ризқни)»,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис мана бу оятнинг тафсиридадир: «Яҳудийлар: «Аллаҳнинг қўли боғлиқ (бахил)дир,» дейишди. (Аксинча,) уларнинг қўллари боғлансин ва айтган (сўзлари) сабабли лаънатлансинлар. Йўқ, Унинг иккала қўли очиқдир, қандай хоҳласа шундай инфоқ қилади» (Моида сураси, 64). Бу ҳадисни имомлар ривоят қилишган, биз унга келганидек, уни тафсир қилмасдан ёки (бирор маъно) тахмин қилмасдан иймон келтирамиз. Имомлардан бир нечтаси — улар орасида ас-Саврий, Молик ибн Анас, Ибн Уяйна ва Ибн ал-Муборак — шундай дейишган: «Бу (сифат)лар ривоят қилинади ва уларга иймон келтирилади, лекин «қандай?» деб сўралмайди».

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا الْحَارِثُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ سَعِيدٍ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُحْرَسُ حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ ‏)‏ فَأَخْرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَأْسَهُ مِنَ الْقُبَّةِ فَقَالَ لَهُمْ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ انْصَرِفُوا فَقَدْ عَصَمَنِي اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُحْرَسُ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Муслим ибн Иброҳим ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳорис ибн Убайд ривоят қилди, Саид ал-Журайрийдан, у Абдуллоҳ ибн Шақиқдан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қўриқланар эди, токи ушбу оят нозил бўлди: «Аллаҳ сени одамлардан сақлайди» (Моида сураси, 67). Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қуббадан бошларини чиқариб, уларга: «Эй одамлар, қайтинглар, зеро Аллаҳ мени сақлади,» дедилар.» Бизга Наср ибн Алий ривоят қилди, у деди: бизга Муслим ибн Иброҳим шу иснод билан шунга ўхшашини ривоят қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Баъзилар бу ҳадисни ал-Журайрийдан, у Абдуллоҳ ибн Шақиқдан: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қўриқланар эди,» деб ривоят қилганлар ва унда Оишадан (ривоят қилинганини) зикр қилмаганлар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ بَذِيمَةَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَمَّا وَقَعَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ فِي الْمَعَاصِي نَهَتْهُمْ عُلَمَاؤُهُمْ فَلَمْ يَنْتَهُوا فَجَالَسُوهُمْ فِي مَجَالِسِهِمْ وَوَاكَلُوهُمْ وَشَارَبُوهُمْ فَضَرَبَ اللَّهُ قُلُوبَ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ وَلَعَنَهُمْ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَجَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ مُتَّكِئًا فَقَالَ ‏"‏ لاَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ حَتَّى تَأْطِرُوهُمْ عَلَى الْحَقِّ أَطْرًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَ يَزِيدُ وَكَانَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ لاَ يَقُولُ فِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمِ بْنِ أَبِي الْوَضَّاحِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ بَذِيمَةَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلٌ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун хабар берди, у деди: бизга Шарик хабар берди, Алий ибн Базимадан, у Абу Убайдадан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бани Исроил маъсиятларга тушганларида, уларнинг уламолари уларни қайтардилар, лекин улар тўхтамадилар. Шунда (уламолар) уларнинг мажлисларида улар билан ўтирдилар, улар билан бирга ею-ичдилар. Шу сабабли Аллаҳ уларнинг баъзиларининг қалбларини баъзиларига урди (қалбларини бир-бирига қарши қилди) ва уларни Довуд ҳамда Исо ибн Марямнинг тили ила лаънатлади. Бу уларнинг исён қилганлари ва тажовузкор бўлганлари сабабидандир,» дедилар. (Рови) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ёнбошлаб ётган эдилар, ўтириб олдилар-да: «Йўқ, жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, (қутулмайсизлар) токи уларни ҳаққа қаттиқ қайтармагунингизча,» дедилар. Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон деди: Язид деди: Суфён ас-Саврий унда «Абдуллоҳдан» демас эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис Муҳаммад ибн Муслим ибн Абил-Ваззоҳдан, у Алий ибн Базимадан, у Абу Убайдадан, у Абдуллоҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилинган. Баъзилар эса Абу Убайдадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (саҳобасиз) деб айтадилар.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ بَذِيمَةَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمَّا وَقَعَ فِيهِمُ النَّقْصُ كَانَ الرَّجُلُ فِيهِمْ يَرَى أَخَاهُ عَلَى الذَّنْبِ فَيَنْهَاهُ عَنْهُ فَإِذَا كَانَ الْغَدُ لَمْ يَمْنَعْهُ مَا رَأَى مِنْهُ أَنْ يَكُونَ أَكِيلَهُ وَشَرِيبَهُ وَخَلِيطَهُ فَضَرَبَ اللَّهُ قُلُوبَ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ وَنَزَلَ فِيهِمُ الْقُرْآنُ فَقَالَ ‏:‏ ‏(‏ لُعِِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ فَقَرَأَ حَتَّى بَلَغَ ‏:‏ ‏(‏وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ ‏)‏ قَالَ وَكَانَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُتَّكِئًا فَجَلَسَ فَقَالَ ‏"‏ لاَ حَتَّى تَأْخُذُوا عَلَى يَدَىِ الظَّالِمِ فَتَأْطِرُوهُ عَلَى الْحَقِّ أَطْرًا ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، وَأَمْلاَهُ، عَلَىَّ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمِ بْنِ أَبِي الْوَضَّاحِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ بَذِيمَةَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏

Бизга Бундор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Алий ибн Базимадан, у Абу Убайдадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бани Исроилга нуқсон (етишмовчилик) тушганида, улардан бири ўз биродарини гуноҳ устида кўриб, уни ундан қайтарар эди. Эртасига эса ундан кўргани уни у билан бирга ейиш, ичиш ва аралашишдан тўсмас (қайтармас) эди. Шу сабабли Аллаҳ уларнинг баъзиларининг қалбларини баъзиларига урди ва улар ҳақида Қуръон нозил қилиб айтди: «Бани Исроилдан куфр келтирганлар Довуд ҳамда Исо ибн Марямнинг тили ила лаънатланди. Бу уларнинг исён қилганлари ва тажовузкор бўлганлари сабабидандир,» дедилар ва: «Агар улар Аллаҳга, Набийга ва унга нозил қилинган нарсага имон келтирганларида, уларни дўст тутмас эдилар. Лекин уларнинг кўплари фосиқлардир,» (Моида сураси, 78-81) (оятигача) ўқидилар. (Рови) деди: Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ёнбошлаб ётган эдилар, ўтириб олдилар-да: «Йўқ, токи золимнинг қўлини ушлаб, уни ҳаққа қаттиқ қайтармагунингизча,» дедилар. Бизга Бундор ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ат-Таёлисий ривоят қилди ва менга айтиб ёздирди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Муслим ибн Абил-Ваззоҳ ривоят қилди, Алий ибн Базимадан, у Абу Убайдадан, у Абдуллоҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунинг мисли (ўхшашини ривоят қилди).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ شُرَحْبِيلَ أَبِي مَيْسَرَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، أَنَّهُ قَالَ اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا فِي الْخَمْرِ بَيَانَ شِفَاءٍ فَنَزَلَتِ الَّتِي فِي الْبَقَرَةِ ‏:‏ ‏(‏ يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ ‏)‏ الآيَةَ فَدُعِيَ عُمَرُ فَقُرِئَتْ عَلَيْهِ فَقَالَ اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا فِي الْخَمْرِ بَيَانَ شِفَاءٍ فَنَزَلَتِ الَّتِي فِي النِّسَاءِأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَقْرَبُوا الصَّلاَةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى ‏)‏ فَدُعِيَ عُمَرُ فَقُرِئَتْ عَلَيْهِ فَقَالَ اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا فِي الْخَمْرِ بَيَانَ شِفَاءٍ فَنَزَلَتِ الَّتِي فِي الْمَائِدَةِ ‏:‏ ‏(‏ إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهَِ ( فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ ‏)‏ فَدُعِيَ عُمَرُ فَقُرِئَتْ عَلَيْهِ فَقَالَ انْتَهَيْنَا انْتَهَيْنَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنْ إِسْرَائِيلَ هَذَا الْحَدِيثُ مُرْسَلٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي مَيْسَرَةَ، عَمْرِو بْنِ شُرَحْبِيلَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا فِي الْخَمْرِ بَيَانَ شِفَاءٍ ‏.‏ فَذَكَرَ نَحْوَهُ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Юсуф хабар берди, у деди: бизга Исроил хабар берди, у деди: бизга Абу Ишоқ ривоят қилди, Умар ибн Шураҳбил Абу Майсарадан, у Умар ибн ал-Хаттобдан (ривоят қилдики), у деди: «Эй Аллаҳ, хамр (маст қилувчи ичимлик) ҳақида бизга шифо берувчи баённи очиқ айт!» Шунда Бақара сурасидаги (оят) нозил бўлди: «Сендан хамр ва қимор ҳақида сўрайдилар...» (Бақара сураси, 219). Умар чақирилиб, унга ўқиб берилди. Шунда у: «Эй Аллаҳ, хамр ҳақида бизга шифо берувчи баённи очиқ айт!» деди. Шунда Нисо сурасидаги (оят) нозил бўлди: «Эй имон келтирганлар, маст ҳолингизда намозга яқинлашманглар...» (Нисо сураси, 43). Умар чақирилиб, унга ўқиб берилди. Шунда у: «Эй Аллаҳ, хамр ҳақида бизга шифо берувчи баённи очиқ айт!» деди. Шунда Моида сурасидаги (оят) нозил бўлди: «Албатта, шайтон хамр ва қимор орқали ораларингизга адоват ва кек солмоқчидир...» Унинг «(Энди сиз) тўхтайсизларми?» (Моида сураси, 91) деган сўзигача (нозил бўлди). Умар чақирилиб, унга ўқиб берилди. Шунда у: «Тўхтадик, тўхтадик,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Исроилдан мурсал ҳам ривоят қилинган. Бизга Муҳаммад ибн ал-Ало ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, Исроилдан, у Абу Ишоқдан, у Абу Майсара Амр ибн Шураҳбилдан (ривоят қилдики), Умар ибн ал-Хаттоб: «Эй Аллаҳ, хамр ҳақида бизга шифо берувчи баённи очиқ айт,» деди. Сўнг шунга ўхшашини зикр қилди. Бу Муҳаммад ибн Юсуфнинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ مَاتَ رِجَالٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ أَنْ تُحَرَّمَ الْخَمْرُ فَلَمَّا حُرِّمَتِ الْخَمْرُ قَالَ رِجَالٌ كَيْفَ بِأَصْحَابِنَا وَقَدْ مَاتُوا يَشْرَبُونَ الْخَمْرَ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо ривоят қилди, Исроилдан, у Абу Ишоқдан, у ал-Барўдан (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан баъзи кишилар хамр ҳаром қилинишидан олдин вафот этдилар. Хамр ҳаром қилингач, баъзи кишилар: «Хамр ичиб ўлган биродарларимизнинг ҳоли қандай бўлади?» дедилар. Шунда (ушбу оят) нозил бўлди: «Имон келтириб, солиҳ амаллар қилганларга, агар (ҳаромдан) сақланиб, имон келтириб ва солиҳ амаллар қилсалар, (илгари) тановул қилган нарсаларида гуноҳ йўқдир» (Моида сураси, 93).» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، أَيْضًا حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ بُنْدَارٌ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، بِهَذَا قَالَ قَالَ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ مَاتَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُمْ يَشْرَبُونَ الْخَمْرَ فَلَمَّا نَزَلَ تَحْرِيمُهَا قَالَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَكَيْفَ بِأَصْحَابِنَا الَّذِينَ مَاتُوا وَهُمْ يَشْرَبُونَهَا فَنَزَلَتْْ ‏:‏ ‏(‏ لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Буни Шуъба ҳам Абу Ишоқдан, у ал-Барўдан ривоят қилган. Буни бизга Муҳаммад ибн Башшор Бундор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, Абу Ишоқдан, мана шу (билан), у деди: ал-Барў ибн Озиб деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан баъзи кишилар хамр ичиб турган ҳолда вафот этдилар. Унинг ҳаром қилиниши нозил бўлгач, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан баъзи кишилар: «Хамр ичиб ўлган биродарларимизнинг ҳоли қандай бўлади?» дедилар. Шунда (ушбу) оят нозил бўлди: «Имон келтириб, солиҳ амаллар қилганларга... (гуноҳ йўқдир)» (Моида сураси, 93).» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي رِزْمَةَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ الَّذِينَ مَاتُوا وَهُمْ يَشْرَبُونَ الْخَمْرَ لَمَّا نَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ فَنَزَلَتْْ ‏:‏ ‏(‏ لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Аби Ризма ривоят қилди, Исроилдан, у Симокдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: «Хамрнинг ҳаром қилиниши нозил бўлганида, улар: «Эй Расулуллаҳ, хамр ичиб ўлганлар ҳақида нима дейсиз?» дедилар. Шунда (ушбу оят) нозил бўлди: «Имон келтириб, солиҳ амаллар қилганларга, агар (ҳаромдан) сақланиб, имон келтириб ва солиҳ амаллар қилсалар, (илгари) тановул қилган нарсаларида гуноҳ йўқдир» (Моида сураси, 93).» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُسْهِرٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْْ ‏:‏ ‏(‏ لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ‏)‏ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَنْتَ مِنْهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Холид ибн Махлад ривоят қилди, Алий ибн Муширдан, у ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Алқамадан, у Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), у деди: «Имон келтириб, солиҳ амаллар қилганларга, агар (ҳаромдан) сақланиб, имон келтириб ва солиҳ амаллар қилсалар, (илгари) тановул қилган нарсаларида гуноҳ йўқдир» (Моида сураси, 93) (ояти) нозил бўлганида, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Сен ҳам улардансан,» дедилар.» (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ أَبُو حَفْصٍ الْفَلاَّسُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي إِذَا أَصَبْتُ اللَّحْمَ انْتَشَرْتُ لِلنِّسَاءِ وَأَخَذَتْنِي شَهْوَتِي فَحَرَّمْتُ عَلَىَّ اللَّحْمَ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلاَ تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلاَلاً طَيِّبًا ‏)‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ سَعْدٍ مُرْسَلاً لَيْسَ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَرَوَاهُ خَالِدٌ الْحَذَّاءُ عَنْ عِكْرِمَةَ مُرْسَلاً ‏.‏

Бизга Амр ибн Алий Абу Ҳафс ал-Фаллос ривоят қилди, у деди: бизга Абу Осим ривоят қилди, у деди: бизга Усмон ибн Саъд ривоят қилди, у деди: бизга Икрима ривоят қилди, Ибн Аббосдан (ривоят қилинган)ки, бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига келиб: «Эй Расулуллаҳ, мен гўшт есам, аёлларга мойил бўлиб, шаҳватим қўзғалади. Шу сабабли мен гўштни ўзимга ҳаром қилдим,» деди. Шунда Аллаҳ (ушбу оятни) нозил қилди: «Эй имон келтирганлар, Аллаҳ сизларга ҳалол қилган пок нарсаларни ҳаром қилманглар ва ҳаддан ошманглар. Албатта, Аллаҳ ҳаддан ошувчиларни севмайди. Аллаҳ сизларга ризқ қилиб берган ҳалол ва пок нарсалардан енглар...» (Моида сураси, 87-88). (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Баъзилар буни Усмон ибн Саъддан мурсал, унда Ибн Аббосдан (ривоят қилингани) йўқ ҳолда ривоят қилганлар. Холид ал-Ҳаззў ҳам буни Икримадан мурсал ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا مَنْصُورُ بْنُ وَرْدَانَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ وَلِِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً ‏)‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ فِي كُلِّ عَامٍ فَسَكَتَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ فِي كُلِّ عَامٍ قَالَ ‏"‏ لاَ وَلَوْ قُلْتُ نَعَمْ لَوَجَبَتْ ‏"‏ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, у деди: бизга Мансур ибн Вардон ривоят қилди, Алий ибн Абдул-Аълодан, у отасидан, у Абул-Бахтарийдан, у Алидан (ривоят қилдики), у деди: «Аллаҳ учун, йўл (имкони) бўлган кишилар зиммасида Байтни ҳаж қилиш (фарздир)» (Оли Имрон сураси, 97) (ояти) нозил бўлганида, улар: «Эй Расулуллаҳ, ҳар йили (фарзми)?» дедилар. У сукут қилдилар. Улар: «Эй Расулуллаҳ, ҳар йили (фарзми)?» дедилар. У: «Йўқ, агар «ҳа» десам, вожиб бўлиб қолар эди,» дедилар. Шунда Аллаҳ (ушбу оятни) нозил қилди: «Эй имон келтирганлар, сизларга ошкор қилинса, сизни хафа қиладиган нарсалар ҳақида сўраманглар» (Моида сураси, 101). Абу Исо (Термизий) деди: бу Алининг ҳадисидан (ривоят қилинган) ҳасан ғарибдир. Бу бобда Абу Ҳурайра ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنِي مُوسَى بْنُ أَنَسٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ قَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ أَبِي قَالَ ‏"‏ أَبُوكَ فُلاَنٌ ‏"‏ ‏.‏ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Маъмар Абу Абдуллоҳ ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Равҳ ибн Убода ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у деди: менга Мусо ибн Анас хабар берди, у деди: мен Анас ибн Моликнинг шундай деётганини эшитдим: «Бир киши: «Эй Расулуллаҳ, менинг отам ким?» деди. У: «Отанг фалон киши,» дедилар. Шунда (ушбу оят) нозил бўлди: «Эй имон келтирганлар, сизларга ошкор қилинса, сизни хафа қиладиган нарсалар ҳақида сўраманглар» (Моида сураси, 101).» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ، أَنَّهُ قَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ تَقْرَءُونَ هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لاَ يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ ‏)‏ وَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوْا ظَالِمًا فَلَمْ يَأْخُذُوا عَلَى يَدَيْهِ أَوْشَكَ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّهُ بِعِقَابٍ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ مَرْفُوعًا وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ إِسْمَاعِيلَ عَنْ قَيْسٍ عَنْ أَبِي بَكْرٍ قَوْلَهُ وَلَمْ يَرْفَعُوهُ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Аби Холид ривоят қилди, Қайс ибн Аби Ҳозимдан, у Абу Бакр ас-Сиддиқдан (ривоят қилдики), у шундай деди: «Эй одамлар, сизлар ушбу оятни ўқийсизлар: «Эй имон келтирганлар, ўзларингизни (сақлаш) зиммангиздадир. Агар тўғри йўлда бўлсангиз, адашганлар сизга зарар етказа олмайди» (Моида сураси, 105). Мен эса Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деётганларини эшитдим: «Албатта, одамлар золимни кўрсалар-у, унинг қўлини ушлаб (уни тўхтатиб) қўймасалар, Аллаҳнинг Ўзидан келган азоб уларни қамраб олиши яқиндир,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни бир неча киши Исмоил ибн Аби Холиддан шу ҳадисга ўхшаш марфуъ (Набийга кўтарилган ҳолда) ривоят қилган. Баъзилар эса буни Исмоилдан, у Қайсдан, у Абу Бакрдан унинг сўзи (сифатида) ривоят қилиб, марфуъ қилмаганлар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَعْقُوبَ الطَّالْقَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا عُتْبَةُ بْنُ أَبِي حَكِيمٍ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ جَارِيَةَ اللَّخْمِيُّ، عَنْ أَبِي أُمَيَّةَ الشَّعْبَانِيِّ، قَالَ أَتَيْتُ أَبَا ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيَّ فَقُلْتُ لَهُ كَيْفَ تَصْنَعُ فِي هَذِهِ الآيَةِ قَالَ أَيَّةُ آيَةٍ قُلْتُ قَوْلُهُ ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لاَ يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ ‏)‏ قَالَ أَمَا وَاللَّهِ لَقَدْ سَأَلْتَ عَنْهَا خَبِيرًا سَأَلْتُ عَنْهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ بَلِ ائْتَمِرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَتَنَاهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ حَتَّى إِذَا رَأَيْتَ شُحًّا مُطَاعًا وَهَوًى مُتَّبَعًا وَدُنْيَا مُؤْثَرَةً وَإِعْجَابَ كُلِّ ذِي رَأْىٍ بِرَأْيِهِ فَعَلَيْكَ بِخَاصَّةِ نَفْسِكَ وَدَعِ الْعَوَامَّ فَإِنَّ مِنْ وَرَائِكُمْ أَيَّامًا الصَّبْرُ فِيهِنَّ مِثْلُ الْقَبْضِ عَلَى الْجَمْرِ لِلْعَامِلِ فِيهِنَّ مِثْلُ أَجْرِ خَمْسِينَ رَجُلاً يَعْمَلُونَ مِثْلَ عَمَلِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَزَادَنِي غَيْرُ عُتْبَةَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَجْرُ خَمْسِينَ رَجُلاً مِنَّا أَوْ مِنْهُمْ قَالَ ‏"‏ لاَ بَلْ أَجْرُ خَمْسِينَ مِنْكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Аҳмад ибн Аби Шуайб ал-Ҳарроний ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Салама ал-Ҳарроний ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак ривоят қилди, у деди: бизга Утба ибн Аби Ҳаким хабар берди, у деди: бизга Амр ибн Жория ал-Лахмий ривоят қилди, Абу Умайя аш-Шаъбонийдан (ривоят қилинган)ки, у деди: «Мен Абу Саълаба ал-Хушанийнинг ҳузурига келдим ва унга: «Сен бу оятни қандай тушунасан?» дедим. У: «Қайси оятни?» деди. Мен: «Унинг (Аллаҳнинг): «Эй имон келтирганлар, ўзларингизни (сақлаш) зиммангиздадир. Агар тўғри йўлда бўлсангиз, адашганлар сизга зарар етказа олмайди» (Моида сураси, 105) деган сўзини,» дедим. У: «Аллаҳга қасамки, сен бу ҳақда билимдон кишидан сўрадинг. Мен бу ҳақда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўраган эдим. У: «Аксинча, яхшиликка буюринглар ва ёмонликдан қайтаринглар. Токи итоат қилинган бахиллик, эргашилган ҳавойи нафс, устун қўйилган дунё ва ҳар бир фикр эгасининг ўз фикрига маҳлиё бўлганини кўрсанг, ўзингни ўйлаб, авомни (омма)ни қўй. Зеро, сизларнинг ортингиздан шундай кунлар (келади)ки, уларда сабр қилиш чўғни ҳовучда ушлаш кабидир. Уларда (яхши) амал қилгувчи учун сизлар қилган амалнинг мислини қилаётган эллик кишининг ажридай ажр бор,» дедилар,» деди. Абдуллоҳ ибн ал-Муборак деди: Утбадан бошқа киши менга (шуни) қўшди: айтилди: «Эй Расулуллаҳ, эллик кишининг ажри бизданми ёки уларданми?» У: «Йўқ, балки сизлардан эллик кишининг ажри,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي شُعَيْبٍ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ بَاذَانَ، مَوْلَى أُمِّ هَانِئٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ، فِي هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ ‏)‏ قَالَ بَرِئَ مِنْهَا النَّاسُ غَيْرِي وَغَيْرَ عَدِيِّ بْنِ بَدَّاءٍ وَكَانَا نَصْرَانِيَّيْنِ يَخْتَلِفَانِ إِلَى الشَّامِ قَبْلَ الإِسْلاَمِ فَأَتَيَا الشَّامَ لِتِجَارَتِهِمَا وَقَدِمَ عَلَيْهِمَا مَوْلًى لِبَنِي سَهْمٍ يُقَالُ لَهُ بُدَيْلُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ بِتِجَارَةٍ وَمَعَهُ جَامٌ مِنْ فِضَّةٍ يُرِيدُ بِهِ الْمَلِكَ وَهُوَ عُظْمُ تِجَارَتِهِ فَمَرِضَ فَأَوْصَى إِلَيْهِمَا وَأَمَرَهُمَا أَنْ يُبَلِّغَا مَا تَرَكَ أَهْلَهُ قَالَ تَمِيمٌ فَلَمَّا مَاتَ أَخَذْنَا ذَلِكَ الْجَامَ فَبِعْنَاهُ بِأَلْفِ دِرْهَمٍ ثُمَّ اقْتَسَمْنَاهُ أَنَا وَعَدِيُّ بْنُ بَدَّاءٍ فَلَمَّا قَدِمْنَا إِلَى أَهْلِهِ دَفَعْنَا إِلَيْهِمْ مَا كَانَ مَعَنَا وَفَقَدُوا الْجَامَ فَسَأَلُونَا عَنْهُ فَقُلْنَا مَا تَرَكَ غَيْرَ هَذَا وَمَا دَفَعَ إِلَيْنَا غَيْرَهُ قَالَ تَمِيمٌ فَلَمَّا أَسْلَمْتُ بَعْدَ قُدُومِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ تَأَثَّمْتُ مِنْ ذَلِكَ فَأَتَيْتُ أَهْلَهُ فَأَخْبَرْتُهُمُ الْخَبَرَ وَأَدَّيْتُ إِلَيْهِمْ خَمْسَمِائَةِ دِرْهَمٍ وَأَخْبَرْتُهُمْ أَنَّ عِنْدَ صَاحِبِي مِثْلَهَا فَأَتَوْا بِهِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُمُ الْبَيِّنَةَ فَلَمْ يَجِدُوا فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَسْتَحْلِفُوهُ بِمَا يُعْظَمُ بِهِ عَلَى أَهْلِ دِينِهِ فَحَلَفَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ ‏)‏ ‏.‏ فَقَامَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَرَجُلٌ آخَرُ فَحَلَفَا فَنُزِعَتِ الْخَمْسُمِائَةِ دِرْهَمٍ مِنْ عَدِيِّ بْنِ بَدَّاءٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِصَحِيحٍ ‏.‏ وَأَبُو النَّضْرِ الَّذِي رَوَى عَنْهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ هُوَ عِنْدِي مُحَمَّدُ بْنُ السَّائِبِ الْكَلْبِيُّ يُكْنَى أَبَا النَّضْرِ وَقَدْ تَرَكَهُ أَهْلُ الْحَدِيثِ وَهُوَ صَاحِبُ التَّفْسِيرِ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ مُحَمَّدُ بْنُ السَّائِبِ الْكَلْبِيُّ يُكْنَى أَبَا النَّضْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ نَعْرِفُ لِسَالِمٍ أَبِي النَّضْرِ الْمَدَنِيِّ رِوَايَةً عَنْ أَبِي صَالِحٍ مَوْلَى أُمِّ هَانِئٍ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ شَيْءٌ مِنْ هَذَا عَلَى الاِخْتِصَارِ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Аҳмад ибн Аби Шуайб ал-Ҳарроний ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Салама ал-Ҳарроний ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Ишоқ ривоят қилди, Абун-Назрдан, у Умму Ҳониънинг озод қилинган қули Бозондан, у Ибн Аббосдан, у Тамим ад-Дорийдан, ушбу оят ҳақида: «Эй имон келтирганлар, бирортангизга ўлим ҳозир бўлганида, ораларингиздаги гувоҳлик (шудир)...» (Моида сураси, 106). У (Тамим) деди: «Бундан мен ва Адий ибн Баддўдан бошқа одамлар воз кечди (бунга алоқаси йўқ). Биз Исломдан олдин Шомга қатнаб турувчи икки насроний эдик. Савдомиз учун Шомга бордик. Бизнинг олдимизга Бану Саҳмнинг озод қилинган қули — Будайл ибн Аби Марям деган киши савдо билан келди. Унинг олдида подшоҳга аталган кумуш жом (коса) бор эди, бу унинг савдосининг энг асосийси эди. Сўнг у касал бўлиб, бизга васият қилди ва қолдирган нарсаларини аҳлига (оиласига) етказишимизни буюрди.» Тамим деди: «У вафот этгач, биз ўша жомни олиб, уни минг дирҳамга сотдик, сўнг мен ва Адий ибн Баддў уни бўлиб олдик. Унинг аҳлига келганимизда, олдимиздаги нарсаларни уларга топширдик. Улар жомни топа олмай, биз ундан сўрадилар. Биз: «У шундан бошқасини қолдирмади ва бизга шундан бошқасини топширмади,» дедик.» Тамим деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Мадинага келганидан кейин мен Исломни қабул қилганимда, бундан гуноҳга ботганимни ҳис қилдим. Шунда унинг аҳлига келиб, уларга воқеани айтиб бердим ва уларга беш юз дирҳам тўладим ҳамда улардек (маблағ) шеригимнинг олдида эканини хабар бердим. Улар уни (шеригимни) Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига олиб келдилар. У улардан далил (гувоҳ) сўрадилар, лекин улар топа олмадилар. Шунда у уларга (Адийни) ўз дини аҳли улуғлайдиган нарса билан қасам ичиришни буюрдилар. У қасам ичди. Шунда Аллаҳ (ушбу оятни) нозил қилди: «Эй имон келтирганлар, бирортангизга ўлим ҳозир бўлганида, ораларингиздаги гувоҳлик (шудир)...» Унинг: «Ёки ўз қасамларидан кейин (бошқа) қасамлар қайтарилишидан қўрқишлари (учундир)» (Моида сураси, 106) деган сўзигача. Шунда Амр ибн ал-Ос ва бошқа бир киши туриб қасам ичдилар, натижада беш юз дирҳам Адий ибн Баддўдан қайтариб олинди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир ва унинг исноди саҳиҳ эмас. Муҳаммад ибн Ишоқ ундан бу ҳадисни ривоят қилган Абун-Назр, менинг фикримча, Муҳаммад ибн ас-Соиб ал-Калбий бўлиб, у Абун-Назр деб куняланади. Ҳадис аҳли уни тарк қилганлар, у тафсир эгасидир. Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг (Бухорийнинг): «Муҳаммад ибн ас-Соиб ал-Калбий Абун-Назр деб куняланади,» деётганини эшитдим. Абу Исо (Термизий) деди: биз Солим Абун-Назр ал-Маданийнинг Умму Ҳониънинг озод қилинган қули Абу Солиҳдан ривоятини билмаймиз. Ибн Аббосдан бундан бир нарса қисқартирилган ҳолда бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنِ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْقَاسِمِ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ خَرَجَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَهْمٍ مَعَ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ وَعَدِيِّ بْنِ بَدَاءٍ فَمَاتَ السَّهْمِيُّ بِأَرْضٍ لَيْسَ فِيهَا مُسْلِمٌ فَلَمَّا قَدِمَا بِتَرِكَتِهِ فَقَدُوا جَامًا مِنْ فِضَّةٍ مُخَوَّصًا بِالذَّهَبِ فَأَحْلَفَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ وُجِدَ الْجَامُ بِمَكَّةَ فَقِيلَ اشْتَرَيْنَاهُ مِنْ عَدِيٍّ وَتَمِيمٍ فَقَامَ رَجُلاَنِ مِنْ أَوْلِيَاءِ السَّهْمِيِّ فَحَلَفَا بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَأَنَّ الْجَامَ لِصَاحِبِهِمْ ‏.‏ قَالَ وَفِيهِمْ نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ ‏)‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَهُوَ حَدِيثُ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ ‏.‏

Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди, Ибн Аби Зоидадан, у Муҳаммад ибн Абил-Қосимдан, у Абдулмалик ибн Саъиддан, у отасидан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: «Бану Саҳмдан бир киши Тамим ад-Дорий ва Адий ибн Баддў билан бирга (сафарга) чиқди. Саҳмлик киши мусулмон йўқ бир ерда вафот этди. Улар унинг меросини (олиб) келганларида, олтин билан зарҳал қилинган кумуш жомни топа олмадилар. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларнинг иккаласига қасам ичирдилар. Сўнг жом Маккада топилди ва: «Биз буни Адий ва Тамимдан сотиб олдик,» дейилди. Шунда Саҳмлик кишининг ворисларидан икки киши туриб, Аллаҳ билан: «Бизнинг гувоҳлигимиз уларнинг гувоҳлигидан ҳақлироқдир ва жом эгамизники эканлигини,» деб қасам ичдилар.» (Рови) деди: «Улар ҳақида (ушбу оят) нозил бўлди: «Эй имон келтирганлар, ораларингиздаги гувоҳлик (шудир)...» (Моида сураси, 106).» Бу ҳадис ҳасан ғарибдир ва у Ибн Аби Зоиданинг ҳадисидир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ قَزَعَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حَبِيبٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ خِلاَسِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أُنْزِلَتِ الْمَائِدَةُ مِنَ السَّمَاءِ خُبْزًا وَلَحْمًا وَأُمِرُوا أَنْ لاَ يَخُونُوا وَلاَ يَدَّخِرُوا لِغَدٍ فَخَانُوا وَادَّخَرُوا وَرَفَعُوا لِغَدٍ فَمُسِخُوا قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ قَدْ رَوَاهُ أَبُو عَاصِمٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ خِلاَسٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ مَوْقُوفًا وَلاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْحَسَنِ بْنِ قَزَعَةَ ‏.‏ حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حَبِيبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ الْحَسَنِ بْنِ قَزَعَةَ وَلاَ نَعْلَمُ لِلْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ أَصْلاً ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Қазаъа ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Ҳабиб ривоят қилди, у деди: бизга Саид ривоят қилди, Қатодадан, у Хилос ибн Амрдан, у Аммор ибн Ёсирдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Моида (осмон дастурхони) осмондан нон ва гўшт (бўлиб) нозил қилинди. Улар хиёнат қилмасликка ва эртага (сақлаб) ғамламасликка буюрилдилар. Лекин улар хиёнат қилдилар, ғамладилар ва эртага кўтариб (сақлаб) қўйдилар. Шу сабабли улар маймун ва тўнғизларга айлантирилдилар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Буни Абу Осим ва бир неча киши Саид ибн Аби Арубаъдан, у Қатодадан, у Хилосдан, у Аммор ибн Ёсирдан мавқуф (саҳобада тўхтаган ҳолда) ривоят қилганлар. Биз уни ал-Ҳасан ибн Қазаъанинг ҳадисидан бошқа марфуъ (Набийга кўтарилган) ҳолда билмаймиз. Бизга Ҳумайд ибн Масъада ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Ҳабиб ривоят қилди, Саид ибн Аби Арубаъдан шунга ўхшашини, лекин уни марфуъ қилмади. Бу ал-Ҳасан ибн Қазаъанинг ҳадисидан саҳиҳроқдир ва биз марфуъ ҳадиснинг бир асли (манбаси) борлигини билмаймиз.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ تَلَقَّى عِيسَى حُجَّتَهُ وَلَقَّاهُ اللَّهُ فِي قَوْلِهِِ ‏:‏ ‏(‏ وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ ‏)‏ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَقَّاهُ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ ‏)‏ الآيَةَ كُلَّهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ибн Аби Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Амр ибн Динордан, у Товусдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: «Исо ўз ҳужжатини (жавобини) топиб олди ва Аллаҳ уни Унинг (Аллаҳнинг) шу сўзида ўргатди: «Аллаҳ: «Эй Исо ибн Марям, сен одамларга: «Аллаҳдан ўзга мени ва онамни икки илоҳ тутинглар,» деб айтдингми?» деган пайтни (эсланг)» (Моида сураси, 116).» Абу Ҳурайра Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилиб): «Шунда Аллаҳ унга ўргатди: «Сен поксан! Мен учун ҳаққим бўлмаган нарсани айтиш (дуруст) эмас...» (Моида сураси, 116) — тўла оятни (ўргатди),» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ حُيَىٍّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ آخِرُ سُورَةٍ أُنْزِلَتْ سُورَةُ الْمَائِدَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ آخِرُ سُورَةٍ أُنْزِلَتْ ‏:‏ ‏(‏إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ ‏)‏ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Ваҳб ривоят қилди, Ҳуяйдан, у Абу Абдурраҳмон ал-Ҳубулийдан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан (ривоят қилдики), у деди: «Энг охирги нозил бўлган сура Моида сурасидир.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Ибн Аббосдан ривоят қилинишича, у: «Энг охирги нозил бўлган сура: «Аллаҳнинг ёрдами ва фатҳ келганида...» (Наср сураси) (сурадир),» деган.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ هِشَامٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ نَاجِيَةَ بْنِ كَعْبٍ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّ أَبَا جَهْلٍ، قَالَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِنَّا لاَ نُكَذِّبُكَ وَلَكِنْ نُكَذِّبُ بِمَا جِئْتَ بِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ إِِنَّهُمْ لاَ يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ ‏)‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ نَاجِيَةَ، أَنَّ أَبَا جَهْلٍ، قَالَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ عَلِيٍّ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Муовия ибн Ҳишом ривоят қилди, у Суфёндан, у Абу Ишоқдан, у Ножия ибн Каъбдан, у Алидан (ривоят қилдики), Абу Жаҳл Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га: «Биз сени ёлғончига чиқармаймиз, лекин сен келтирган нарсани ёлғонга чиқарамиз,» деди. Шунда Аллаҳ: «Албатта, улар сени ёлғончига чиқармайдилар, лекин золимлар Аллаҳнинг оятларини инкор қиладилар,» (оятини) нозил қилди. Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий хабар берди, у Суфёндан, у Абу Ишоқдан, у Ножиядан (ривоят қилдики), Абу Жаҳл Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га (айтди) деб шунга ўхшашини зикр қилди, аммо унда Алидан (деб) зикр қилмади ва бу саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ ‏)‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَعُوذُ بِوَجْهِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا نَزَلَتْْ ‏(‏ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ ‏)‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَاتَانِ أَهْوَنُ - أَوْ - هَاتَانِ أَيْسَرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у Амр ибн Динордан (ривоят қилдики), у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)нинг шундай деганини эшитди: Ушбу оят: «Айт: У сизнинг устингиздан ёки оёғингиз остидан азоб юборишга қодирдир,» (ояти) нозил бўлганда, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Юзинг билан паноҳ тилайман,» дедилар. «Ёки сизни фирқаларга бўлиб юборишга ва бирингизнинг зўравонлигини бошқангизга таттириб қўйишга (қодирдир),» (ояти) нозил бўлганда эса, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу иккиси енгилроқдир,» ёки «Бу иккиси осонроқдир,» дедилар. (Энъом сураси, 65) Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ الْغَسَّانِيِّ، عَنْ رَاشِدِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذِهِ الآيَةِ‏:‏ ‏(‏قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ ‏)‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا إِنَّهَا كَائِنَةٌ وَلَمْ يَأْتِ تَأْوِيلُهَا بَعْدُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Арафа ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Айёш ривоят қилди, у Абу Бакр ибн Абу Марям ал-Ғассонийдан, у Рошид ибн Саъддан, у Саъд ибн Абу Ваққосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ушбу оят: «Айт: У сизнинг устингиздан ёки оёғингиз остидан азоб юборишга қодирдир,» (ояти) ҳақида (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Огоҳ бўлинглар, албатта у (азоб) бўлгувчидир, лекин унинг таъвили (юзага чиқиши) ҳали келмагандир,» дедилар. (Энъом сураси, 65) Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ ‏:‏ لَمَّا نَزَلَتْ‏:‏ ‏(‏ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ ‏)‏ شَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَأَيُّنَا لاَ يَظْلِمُ نَفْسَهُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَيْسَ ذَلِكَ إِنَّمَا هُوَ الشِّرْكُ أَلَمْ تَسْمَعُوا مَا قَالَ لُقْمَانُ لاِبْنِهِ ‏:‏ ‏(‏ يَا بُنَيَّ لاَ تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Али ибн Хашрам ривоят қилди, бизга Исо ибн Юнус хабар берди, у ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Алқамадан, у Абдуллоҳ (ибн Масъуд розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Иймон келтирган ва иймонларига зулм аралаштирмаган зотлар,» (ояти) нозил бўлганда, бу мусулмонларга оғир ботди. Улар: «Эй Расулуллоҳ! Қайси биримиз ўз нафсига зулм қилмайди?» дедилар. У (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу у (гуноҳ) эмас, балки у фақат ширкдир. Луқмон ўғлига айтган гапни эшитмадингизми: «Эй ўғилчам! Аллаҳга ширк келтирма! Албатта, ширк улкан зулмдир,»?» дедилар. (Луқмон сураси, 13) Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ كُنْتُ مُتَّكِئًا عِنْدَ عَائِشَةَ فَقَالَتْ يَا أَبَا عَائِشَةَ ثَلاَثٌ مَنْ تَكَلَّمَ بِوَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ فَقَدْ أَعْظَمَ عَلَى اللَّهِ الْفِرْيَةَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ مُحَمَّدًا رَأَى رَبَّهُ فَقَدْ أَعْظَمَ الْفِرْيَةَ عَلَى اللَّهِ وَاللَّهُ يَقُولُ ‏:‏ ‏(‏ لَا تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ ‏)‏ ، ‏(‏ مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ‏)‏ وَكُنْتُ مُتَّكِئًا فَجَلَسْتُ فَقُلْتُ يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ أَنْظِرِينِي وَلاَ تُعْجِلِينِي أَلَيْسَ يَقُولُ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى ‏)‏، ‏(‏ وَلََقَدْ رَآهُ بِالأُفُقِ الْمُبِينِ ‏)‏ قَالَتْ أَنَا وَاللَّهِ أَوَّلُ مَنْ سَأَلَ عَنْ هَذَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا ذَاكَ جِبْرِيلُ مَا رَأَيْتُهُ فِي الصُّورَةِ الَّتِي خُلِقَ فِيهَا غَيْرَ هَاتَيْنِ الْمَرَّتَيْنِ رَأَيْتُهُ مُنْهَبِطًا مِنَ السَّمَاءِ سَادًّا عِظَمُ خَلْقِهِ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ ‏"‏ ‏.‏ وَمَنْ زَعَمَ أَنَّ مُحَمَّدًا كَتَمَ شَيْئًا مِمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ فَقَدْ أَعْظَمَ الْفِرْيَةَ عَلَى اللَّهِ يَقُولُ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ‏)‏ وَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي غَدٍ فَقَدْ أَعْظَمَ الْفِرْيَةَ عَلَى اللَّهِ وَاللَّهُ يَقُولُ ‏:‏ ‏(‏قُلْ لاَ يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَمَسْرُوقُ بْنُ الأَجْدَعِ يُكْنَى أَبَا عَائِشَةَ وَهُوَ مَسْرُوقُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَهَكَذَا كَانَ اسْمُهُ فِي الدِّيوَانِ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Ишоқ ибн Юсуф ал-Азрақ ривоят қилди, бизга Довуд ибн Абу Ҳинд ривоят қилди, у аш-Шаъбийдан, у Масруқдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Оиша (розияллаҳу анҳо)нинг ҳузурида суяниб ўтирган эдим, у: «Эй Абу Оиша! Учта (гап бор), ким улардан бирортасини гапирса, у Аллаҳ ҳақида катта туҳмат қилибди. Ким Муҳаммад ўз Роббини кўрган деб даъво қилса, у Аллаҳ ҳақида катта туҳмат қилибди, ҳолбуки Аллаҳ: «Кўзлар Уни илғамайди, У эса кўзларни илғайди. У латиф ва хабардордир,» ва «Ҳеч бир инсонга Аллаҳ ваҳий орқали ёки парда ортидан (сўзлашдан) бошқа йўл билан сўзлаши (мумкин) эмас эди,» дейди,» деди. Мен суяниб ўтирган эдим, ўрнимдан туриб ўтирдим ва: «Эй мўминларнинг онаси! Менга муҳлат бер ва мени шошилтирма. Аллаҳ: «Дарҳақиқат, у (Муҳаммад) Уни бошқа бир тушишида (яна) кўрган,» ва «Дарҳақиқат, у (Муҳаммад) Уни равшан уфқда кўрган,» демаганми?» дедим. У: «Валлоҳи, бу ҳақда Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан биринчи бўлиб сўраган киши мен эдим. У: «Бу фақат Жибрил эди. Мен уни яратилган суратида бу икки марта-дан бошқа (вақтда) кўрмадим. Мен уни осмондан тушаётган ҳолида кўрдим, унинг улкан жуссаси осмон билан ер орасини тўсиб турарди,» дедилар,» деди. (Энъом сураси, 103; Шуро сураси, 51; Нажм сураси, 13; Таквир сураси, 23) «Ва ким Муҳаммад Аллаҳ унга нозил қилган бирор нарсани яширган деб даъво қилса, у Аллаҳ ҳақида катта туҳмат қилибди. Аллаҳ: «Эй Расул! Роббингдан сенга нозил қилинган нарсани етказ,» дейди. Ва ким у (Муҳаммад) эртага (келажакда) нима бўлишини билади деб даъво қилса, у Аллаҳ ҳақида катта туҳмат қилибди, ҳолбуки Аллаҳ: «Айт: Осмонлар ва ерда Аллаҳдан бошқа ҳеч ким ғайбни билмас,» дейди.» (Моида сураси, 67; Намл сураси, 65) Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Масруқ ибн ал-Аждаъ Абу Оиша куняси билан аталади ва у Масруқ ибн Абдурраҳмондир, девонда (рўйхатда) ҳам унинг исми шундай эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْبَصْرِيُّ الْحَرَشِيُّ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَكَّائِيُّ، حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَتَى أُنَاسٌ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَأْكُلُ مَا نَقْتُلُ وَلاَ نَأْكُلُ مَا يَقْتُلُ اللَّهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏(‏ فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآيَاتِهِ مُؤْمِنِينَ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Мусо ал-Басрий ал-Ҳараший ривоят қилди, бизга Зиёд ибн Абдуллоҳ ал-Баккоий ривоят қилди, бизга Ато ибн ас-Соиб ривоят қилди, у Саид ибн Жубайрдан, у Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Бир гуруҳ одамлар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига келиб: «Эй Расулуллоҳ! Биз ўзимиз ўлдирган нарсани еб, Аллаҳ ўлдирган нарсани емаймизми?» дедилар. Шунда Аллаҳ: «Агар Унинг оятларига иймон келтиргувчилардан бўлсангиз, устига Аллаҳнинг номи зикр қилинган нарсадан енглар,» (оятидан) Унинг: «Ва агар уларга итоат қилсангиз, албатта сиз мушрик бўлиб қоласиз,» деган сўзига қадар (оятларни) нозил қилди. (Энъом сураси, 118-121) Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис Ибн Аббосдан бошқа бир йўл билан ҳам ривоят қилинган. Уларнинг баъзилари уни Ато ибн ас-Соибдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (саҳобани тилга олмасдан) ҳолда ривоят қилган.

حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ دَاوُدَ الأَوْدِيِّ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى الصَّحِيفَةِ الَّتِي عَلَيْهَا خَاتَمُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم فَلْيَقْرَأْ هَذِهِ الآيَاتِ ‏:‏ ‏(‏ قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ ‏)‏ الآيَةَ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга ал-Фадл ибн ас-Саббоҳ ал-Бағдодий ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Фудайл ривоят қилди, у Довуд ал-Авдийдан, у аш-Шаъбийдан, у Алқамадан, у Абдуллоҳ (ибн Масъуд розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Кимни Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўз муҳрини босган саҳифага (ёзувга) қараш хурсанд қилса, ушбу оятларни: «Айт: Келинглар, Роббингиз сизларга ҳаром қилган нарсаларни тиловат қилиб берай,» (оятини) Унинг: «Шояд тақводор бўлсангиз,» деган сўзига қадар ўқисин. (Энъом сураси, 151-153) Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّْ ‏:‏ ‏(‏أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ ‏)‏ قَالَ "طُلُوعُ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا" ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, бизга отам ривоят қилди, у Ибн Абу Лайладан, у Атийядан, у Абу Саиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан, Аллаҳ азза ва жалланинг: «Ёки Роббингнинг баъзи оятлари (аломатлари) келишида,» деган сўзи ҳақида (ривоят қилдики), у (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «(У) қуёшнинг ботар тарафидан чиқишидир,» дедилар. (Энъом сураси, 158) Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Уларнинг баъзилари уни ривоят қилиб, марфуъ (Набийга нисбат) қилмаган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يَعْلَى بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ غَزْوَانَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ ثَلاَثٌ إِذَا خَرَجْنَ ‏:‏ ‏‏لَمْ يَنْفَعْ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ‏ الآيَةَ الدَّجَّالُ وَالدَّابَّةُ وَطُلُوعُ الشَّمْسِ مِنَ الْمَغْرِبِ أَوْ مِنْ مَغْرِبِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو حَازِمٍ هُوَ الأَشْجَعِيُّ الْكُوفِيُّ وَاسْمُهُ سَلْمَانُ مَوْلَى عَزَّةَ الأَشْجَعِيَّةِ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Яъло ибн Убайд ривоят қилди, у Фудайл ибн Ғазвондан, у Абу Ҳозимдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Учтаси пайдо бўлганда, илгари иймон келтирмаган жонга (ўша вақтдаги) иймони наф бермайдиган (аломатлар): Дажжол, Добба (ер жонивори) ва қуёшнинг мағрибдан ёки ўзининг ботар тарафидан чиқишидир,» дедилар. (Энъом сураси, 158) Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Ҳозим ал-Ашжаий ал-Куфийдир, унинг исми Салмон бўлиб, Азза ал-Ашжаиянинг озод қилган қулидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَقَوْلُهُ الْحَقُّ إِذَا هَمَّ عَبْدِي بِحَسَنَةٍ فَاكْتُبُوهَا لَهُ حَسَنَةً فَإِنْ عَمِلَهَا فَاكْتُبُوهَا لَهُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا وَإِذَا هَمَّ بِسَيِّئَةٍ فَلاَ تَكْتُبُوهَا فَإِنْ عَمِلَهَا فَاكْتُبُوهَا بِمِثْلِهَا فَإِنْ تَرَكَهَا وَرُبَّمَا قَالَ لَمْ يَعْمَلْ بِهَا فَاكْتُبُوهَا لَهُ حَسَنَةً ثُمَّ قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏ مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у Абуз-Зиноддан, у ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ азза ва жалла — Унинг сўзи ҳақдир — деди: Бандам бирор яхшиликни қилишни ният қилса, уни унга бир яхшилик (савоб) қилиб ёзинглар. Агар уни амалга оширса, унга унинг ўн бараварини ёзинглар. Бандам бирор ёмонликни ният қилса, уни ёзманглар. Агар уни амалга оширса, уни бараварида (бир гуноҳ қилиб) ёзинглар. Агар уни тарк этса,» — баъзан: «уни амалга оширмаса,» деган бўлиши мумкин — «унга бир яхшилик (савоб) қилиб ёзинглар,» дедилар. Сўнг у: «Ким яхшилик келтирса, унга ўн баравари (мукофот) бордир,» (оятини) ўқидилар. (Энъом сураси, 160) Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏ فَلََمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا ‏)‏ قَالَ حَمَّادٌ هَكَذَا وَأَمْسَكَ سُلَيْمَانُ بِطَرَفِ إِبْهَامِهِ عَلَى أَنْمُلَةِ إِصْبَعِهِ الْيُمْنَى قَالَ فَسَاخَ الْجَبَلُ ‏(‏ وخَرَّ مُوسَى صَعِقًا ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الْوَرَّاقُ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ مُعَاذٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, бизга Сулаймон ибн Ҳарб хабар берди, бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, у Собитдан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ушбу оятни: «У (Робби) тоғга тажалли қилганида, уни майда парчалаб ташлади,» (оятини) ўқидилар. Ҳаммод деди: «Мана шундай,» — ва Сулаймон ўнг қўлининг бармоғи учига бош бармоғининг учини қўйди (фақат бир бармоқ учидек бўлиб чиқиб туришини кўрсатди). У деди: «Шунда тоғ ерга ботди ва Мусо беҳуш йиқилди.» (Аъроф сураси, 143) Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир, биз уни фақат Ҳаммод ибн Саламанинг ҳадисидан биламиз. Бизга Абдулваҳҳоб ал-Варроқ ал-Бағдодий ривоят қилди, бизга Муоз ибн Муоз ривоят қилди, у Ҳаммод ибн Саламадан, у Собитдан, у Анасдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَبِي أُنَيْسَةَ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ الْخَطَّابِ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ يَسَارٍ الْجُهَنِيِّ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الآيَةِِ ‏(‏ وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ ‏)‏ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سُئِلُ عَنْهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ بِيَمِينِهِ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً فَقَالَ خَلَقْتُ هَؤُلاَءِ لِلْجَنَّةِ وَبِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ يَعْمَلُونَ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً فَقَالَ خَلَقْتُ هَؤُلاَءِ لِلنَّارِ وَبِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ يَعْمَلُونَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَفِيمَ الْعَمَلُ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ إِذَا خَلَقَ الْعَبْدَ لِلْجَنَّةِ اسْتَعْمَلَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ حَتَّى يَمُوتَ عَلَى عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَيُدْخِلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ وَإِذَا خَلَقَ الْعَبْدَ لِلنَّارِ اسْتَعْمَلَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ حَتَّى يَمُوتَ عَلَى عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ أَهْلِ النَّارِ فَيُدْخِلَهُ اللَّهُ النَّارَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَمُسْلِمُ بْنُ يَسَارٍ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عُمَرَ وَقَدْ ذَكَرَ بَعْضُهُمْ فِي هَذَا الإِسْنَادِ بَيْنَ مُسْلِمِ بْنِ يَسَارٍ وَبَيْنَ عُمَرَ رَجُلاً مَجْهُولاً ‏.‏

Бизга ал-Ансорий ривоят қилди, бизга Маън ривоят қилди, бизга Молик ибн Анас ривоят қилди, у Зайд ибн Абу Унайсадан, у Абдулҳамид ибн Абдурраҳмон ибн Зайд ибн ал-Хаттобдан, у Муслим ибн Ясор ал-Жуҳанийдан (ривоят қилдики), Умар ибн ал-Хаттоб (розияллаҳу анҳу)дан ушбу оят: «(Эсланг) Роббинг Одам болаларининг белидан (сулбидан) уларнинг зурриётини олиб, уларни ўзларига (қарши) гувоҳ қилиб: «Мен сизларнинг Роббингиз эмасманми?» (деганини, улар: «Ҳа, биз гувоҳлик бердик,» деган эдилар). Бу Қиёмат кунида: «Биз бундан ғофил эдик,» демаслигингиз учундир,» (ояти) ҳақида сўралди. Умар ибн ал-Хаттоб деди: Мен Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бу ҳақда сўралганини эшитган эдим, шунда Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Аллаҳ Одамни яратди, сўнг унинг белини ўнг қўли билан сийпади ва ундан бир зурриётни чиқариб: «Буларни жаннат учун яратдим ва улар жаннат аҳлининг амали билан амал қиладилар,» деди. Сўнг унинг белини сийпади ва ундан бир зурриётни чиқариб: «Буларни дўзах учун яратдим ва улар дўзах аҳлининг амали билан амал қиладилар,» деди,» дедилар. Бир киши: «Эй Расулуллоҳ! Унда амал қилишнинг нима кераги бор?» деди. Шунда Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Аллаҳ бандани жаннат учун яратганида, уни жаннат аҳлининг амели билан ишлатади, токи у жаннат аҳлининг амалларидан бири устида вафот этиб, Аллаҳ уни жаннатга киритади. Бандани дўзах учун яратганида эса, уни дўзах аҳлининг амали билан ишлатади, токи у дўзах аҳлининг амалларидан бири устида вафот этиб, Аллаҳ уни дўзахга киритади,» дедилар. (Аъроф сураси, 172) Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Муслим ибн Ясор Умардан (бевосита) эшитмаган. Уларнинг баъзилари бу иснодда Муслим ибн Ясор билан Умар орасида номаълум бир кишини зикр қилган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ مَسَحَ ظَهْرَهُ فَسَقَطَ مِنْ ظَهْرِهِ كُلُّ نَسَمَةٍ هُوَ خَالِقُهَا مِنْ ذُرِّيَّتِهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَجَعَلَ بَيْنَ عَيْنَىْ كُلِّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ وَبِيصًا مِنْ نُورٍ ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى آدَمَ فَقَالَ أَىْ رَبِّ مَنْ هَؤُلاَءِ قَالَ هَؤُلاَءِ ذُرِّيَّتُكَ فَرَأَى رَجُلاً مِنْهُمْ فَأَعْجَبَهُ وَبِيصُ مَا بَيْنَ عَيْنَيْهِ فَقَالَ أَىْ رَبِّ مَنْ هَذَا فَقَالَ هَذَا رَجُلٌ مِنْ آخِرِ الأُمَمِ مِنْ ذُرِّيَّتِكَ يُقَالُ لَهُ دَاوُدُ ‏.‏ فَقَالَ رَبِّ كَمْ جَعَلْتَ عُمْرَهُ قَالَ سِتِّينَ سَنَةً قَالَ أَىْ رَبِّ زِدْهُ مِنْ عُمْرِي أَرْبَعِينَ سَنَةً ‏.‏ فَلَمَّا انْقَضَى عُمْرُ آدَمَ جَاءَهُ مَلَكُ الْمَوْتِ فَقَالَ أَوَلَمْ يَبْقَ مِنْ عُمْرِي أَرْبَعُونَ سَنَةً قَالَ أَوَلَمْ تُعْطِهَا ابْنَكَ دَاوُدَ قَالَ فَجَحَدَ آدَمُ فَجَحَدَتْ ذُرِّيَّتُهُ وَنَسِيَ آدَمُ فَنَسِيَتْ ذُرِّيَّتُهُ وَخَطِئَ آدَمُ فَخَطِئَتْ ذُرِّيَّتُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Абу Нуайм ривоят қилди, бизга Ҳишом ибн Саъд ривоят қилди, у Зайд ибн Асламдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ Одамни яратганида, унинг белини сийпади ва унинг белидан у (Аллаҳ) Қиёмат кунигача унинг зурриётидан яратадиган ҳар бир жон тўкилди (чиқди). Уларнинг ҳар бир инсонининг икки кўзи орасига нурдан бир ялтироқлик қўйди. Сўнг уларни Одамга кўрсатди. (Одам): «Эй Роббим! Булар кимлар?» деди. (Аллаҳ): «Булар сенинг зурриётинг,» деди. (Одам) улардан бир кишини кўрди ва унинг икки кўзи орасидаги ялтироқлик уни ҳайратга солди. (Одам): «Эй Роббим! Бу ким?» деди. (Аллаҳ): «Бу сенинг зурриётингдан, охирги умматлардан бўлган бир киши бўлиб, унга Довуд дейилади,» деди. (Одам): «Роббим! Унинг умрини қанча қилдинг?» деди. (Аллаҳ): «Олтмиш йил,» деди. (Одам): «Эй Роббим! Менинг умримдан унга қирқ йил қўшгин,» деди. Одамнинг умри тугаганида, унга ўлим фариштаси келди. (Одам): «Менинг умримдан қирқ йил қолмаганмиди?» деди. (Фаришта): «Сен уни ўғлинг Довудга бермадингми?» деди. (Одам) инкор қилди, шунда унинг зурриёти ҳам инкор қилди; Одам унутди, шунда унинг зурриёти ҳам унутди; Одам хато қилди, шунда унинг зурриёти ҳам хато қилди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У Абу Ҳурайрадан, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бошқа бир неча йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لَمَّا حَمَلَتْ حَوَّاءُ طَافَ بِهَا إِبْلِيسُ وَكَانَ لاَ يَعِيشُ لَهَا وَلَدٌ فَقَالَ سَمِّيهِ عَبْدَ الْحَارِثِ ‏.‏ فَسَمَّتْهُ عَبْدَ الْحَارِثِ فَعَاشَ وَكَانَ ذَلِكَ مِنْ وَحْىِ الشَّيْطَانِ وَأَمْرِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ قَتَادَةَ ‏.‏ وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ عُمَرُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ شَيْخٌ بَصْرِيٌّ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, бизга Абдуссамад ибн Абдулворис ривоят қилди, бизга Умар ибн Иброҳим ривоят қилди, у Қатодадан, у ал-Ҳасандан, у Самура ибн Жундабдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Ҳавво ҳомиладор бўлганида, Иблис уни айланиб (васваса қилиб) юрди — унинг фарзанди (туғилгач) яшамасди — ва: «Уни Абдулҳорис деб номла,» деди. Шунда у (Ҳавво) уни Абдулҳорис деб номлади ва у яшаб қолди. Бу шайтоннинг ваҳийси (васвасаси) ва буйруғидан эди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Умар ибн Иброҳимнинг Қатодадан (ривоятидаги) марфуъ ҳолида биламиз. Уларнинг баъзилари уни Абдуссамаддан ривоят қилди ва уни марфуъ қилмади. Умар ибн Иброҳим басралик шайхдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَمَّا خُلِقَ آدَمُ ‏"‏ ‏.‏ الْحَدِيثَ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Абу Нуайм ривоят қилди, бизга Ҳишом ибн Саъд ривоят қилди, у Зайд ибн Асламдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Одам яратилганида...» дедилар — (ва) ҳадисни (зикр қилди).

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ بَهْدَلَةَ، عَنْ مُصْعَبِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ جِئْتُ بِسَيْفٍ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ قَدْ شَفَى صَدْرِي مِنَ الْمُشْرِكِينَ أَوْ نَحْوَ هَذَا هَبْ لِي هَذَا السَّيْفَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ هَذَا لَيْسَ لِي وَلاَ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ عَسَى أَنْ يُعْطَى هَذَا مَنْ لاَ يُبْلِي بَلاَئِي فَجَاءَنِي الرَّسُولُ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّكَ سَأَلْتَنِي وَلَيْسَ لِي وَقَدْ صَارَ لِي وَهُوَ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأَنْفَالِ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ سِمَاكُ بْنُ حَرْبٍ عَنْ مُصْعَبِ بْنِ سَعْدٍ أَيْضًا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Абу Бакр ибн Айёш ривоят қилди, у Осим ибн Баҳдаладан, у Мусъаб ибн Саъддан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Бадр куни бўлганда, мен бир қилич олиб келдим ва: «Эй Расулуллоҳ! Албатта, Аллаҳ кўксимни мушриклардан (ғазабини чиқариб) шифолади,» — ёки шунга ўхшаш (сўз айтдим) — «менга шу қилични ҳадя қилинг,» дедим. У: «Бу на меники, на сеники,» дедилар. Мен: «Балки бу мен каби синов(да жанг)дан ўтмаган кишига берилади,» дедим. Сўнг Расул (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузуримга келиб: «Сен мендан сўраганингда, у меники эмас эди, энди у меники бўлди ва у сеники,» дедилар. У деди: Шунда: «Сендан ўлжалар ҳақида сўрайдилар,» (ояти) нозил бўлди. (Анфол сураси, 1) Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Симок ибн Ҳарб ҳам Мусъаб ибн Саъддан ривоят қилган. Бу бобда Убода ибн ас-Сомитдан (ҳам ҳадис бор).

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا فَرَغَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ بَدْرٍ قِيلَ لَهُ عَلَيْكَ الْعِيرَ لَيْسَ دُونَهَا شَيْءٌ قَالَ فَنَادَاهُ الْعَبَّاسُ وَهُوَ فِي وَثَاقِهِ لاَ يَصْلُحُ وَقَالَ لأَنَّ اللَّهَ وَعَدَكَ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ وَقَدْ أَعْطَاكَ مَا وَعَدَكَ قَالَ ‏ "‏ صَدَقْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у Исроилдан, у Симокдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Бадрдан фароғат топганида (тугатгач), унга: «Сенга карвон (керак), ундан бошқа нарса (қолмади),» дейилди. У (Ибн Аббос) деди: Шунда Аббос кишанланган ҳолида унга (Пайғамбарга): «(Бу) дуруст бўлмайди,» деб чақирди ва: «Чунки Аллаҳ сенга икки гуруҳдан бирини ваъда қилган эди ва У сенга ваъда қилган нарсасини берди,» деди. У (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Рост айтдинг,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ يُونُسَ الْيَمَامِيُّ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو زُمَيْلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، قَالَ نَظَرَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَهُمْ أَلْفٌ وَأَصْحَابُهُ ثَلاَثُمِائَةٍ وَبِضْعَةَ عَشَرَ رَجُلاً فَاسْتَقْبَلَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْقِبْلَةَ ثُمَّ مَدَّ يَدَيْهِ وَجَعَلَ يَهْتِفُ بِرَبِّهِ ‏"‏ اللَّهُمَّ أَنْجِزْ لِي مَا وَعَدْتَنِي اللَّهُمَّ آتِنِي مَا وَعَدْتَنِي اللَّهُمَّ إِنْ تُهْلِكْ هَذِهِ الْعِصَابَةَ مِنْ أَهْلِ الإِسْلاَمِ لاَ تُعْبَدُ فِي الأَرْضِ ‏"‏ ‏.‏ فَمَا زَالَ يَهْتِفُ بِرَبِّهِ مَادًّا يَدَيْهِ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ حَتَّى سَقَطَ رِدَاؤُهُ مِنْ مَنْكِبَيْهِ فَأَتَاهُ أَبُو بَكْرٍ فَأَخَذَ رِدَاءَهُ فَأَلْقَاهُ عَلَى مَنْكِبَيْهِ ثُمَّ الْتَزَمَهُ مِنْ وَرَائِهِ فَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ كَفَاكَ مُنَاشَدَتُكَ رَبَّكَ فَإِنَّهُ سَيُنْجِزُ لَكَ مَا وَعَدَكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلاَئِكَةِ مُرْدِفِينَ ‏)‏ فَأَمَدَّهُمُ اللَّهُ بِالْمَلاَئِكَةِ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عِكْرِمَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي زُمَيْلٍ وَأَبُو زُمَيْلٍ اسْمُهُ سِمَاكٌ الْحَنَفِيُّ وَإِنَّمَا كَانَ هَذَا يَوْمَ بَدْرٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Умар ибн Юнус ал-Ямомий ривоят қилди, бизга Икрима ибн Аммор ривоят қилди, бизга Абу Зумайл ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Аббос ривоят қилди, бизга Умар ибн ал-Хаттоб (розияллаҳу анҳу) ривоят қилди, у деди: Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мушрикларга қаради — улар минг киши, саҳобалари эса уч юз ўн нечта киши эди. Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қиблага юзланди, сўнг икки қўлини чўзиб, Роббига нидо қила бошлади: «Эй Аллаҳ! Менга ваъда қилганингни амалга ошир. Эй Аллаҳ! Менга ваъда қилганингни келтир. Эй Аллаҳ! Агар Ислом аҳлидан бўлган бу (кичик) жамоатни ҳалок қилсанг, ер юзида (Сенга) ибодат қилинмайди,» дедилар. У қиблага юзланган ҳолда қўлларини чўзиб, Роббига нидо қилишда давом этди, ҳатто ридоси елкаларидан тушиб кетди. Шунда Абу Бакр унинг олдига келиб, ридосини олиб, елкаларига ёпди, сўнг орқасидан уни қучоқлаб: «Эй Аллаҳнинг Набийси! Роббингга илтижо қилганинг етар, албатта У сенга ваъда қилган нарсасини амалга оширади,» деди. Шунда Аллаҳ: «(Эсланг) Роббингиздан ёрдам сўраганингизда, У сизларга: «Мен сизларга кетма-кет (келадиган) минг фаришта билан мадад берувчиман,» деб жавоб берган эди,» (оятини) нозил қилди ва Аллаҳ уларни фаришталар билан мадад қилди. (Анфол сураси, 9) У деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир, биз уни Умарнинг ҳадиси сифатида фақат Икрима ибн Амморнинг Абу Зумайлдан (ривоятидан) биламиз. Абу Зумайлнинг исми Симок ал-Ҳанафийдир ва бу фақат Бадр кунида бўлган эди.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُهَاجِرٍ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ يُوسُفَ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ بْنِ أَبِي مُوسَى، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَىَّ أَمَانَيْنِ لأُمَّتِي ‏:‏ ‏(‏ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ ‏)‏ ‏(‏ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ ‏)‏ إِذَا مَضَيْتُ تَرَكْتُ فِيهِمْ الاِسْتِغْفَارَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُهَاجِرٍ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏

Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, бизга Ибн Нумайр, Исмоил ибн Иброҳим ибн Муҳожирдан, у Аббод ибн Юсуфдан, у Абу Бурда ибн Абу Мусодан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ менга умматим учун иккита омонлик нозил қилди: «Сен уларнинг орасида экансан, Аллаҳ уларни азобламайди» ва «Аллаҳ уларни, улар истиғфор айтиб турганларида азобловчи эмас» (Анфол сураси, 33). Мен ўтиб кетганимда, уларда Қиёмат кунигача истиғфорни қолдираман,» дедилар. Бу ғариб ҳадисдир. Исмоил ибн Иброҳим ибн Муҳожир ҳадисда заиф саналади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنْ رَجُلٍ، لَمْ يُسَمِّهِ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ هَذِهِ الآيَةَ عَلَى الْمِنْبَرِ ‏:‏ ‏(‏ وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ أَلاَ إِنَّ الْقُوَّةَ الرَّمْىُ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ أَلاَ إِنَّ اللَّهَ سَيَفْتَحُ لَكُمُ الأَرْضَ وَسَتُكْفَوْنَ الْمُؤْنَةَ فَلاَ يَعْجِزَنَّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَلْهُوَ بِأَسْهُمِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ رَوَاهُ أَبُو أُسَامَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ وَحَدِيثُ وَكِيعٍ أَصَحُّ ‏.‏ وَصَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ لَمْ يُدْرِكْ عُقْبَةَ بْنَ عَامِرٍ وَقَدْ أَدْرَكَ ابْنَ عُمَرَ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Вакииъ, Усома ибн Зайддан, у Солиҳ ибн Кайсондан, у исми айтилмаган бир кишидан, у Уқба ибн Омирдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) минбар устида ушбу оятни ўқидилар: «Уларга қарши қўлингиздан келганча куч тайёрлаб қўйинг» (Анфол сураси, 60). У: «Огоҳ бўлинг, албатта, куч — бу отишдир,» — уч марта (дедилар) — «Огоҳ бўлинг, албатта, Аллаҳ сизларга ерни фатҳ қилиб беради ва таъминотингиз етарли бўлади, бас, сизлардан бирингиз ўқлари билан машқ қилишдан ожиз бўлиб қолмасин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: баъзилари бу ҳадисни Усома ибн Зайддан, у Солиҳ ибн Кайсондан, у Уқба ибн Омирдан (деган тарзда) ривоят қилишган; уни Абу Усома ва бошқа бир неча киши ривоят қилган, аммо Вакииънинг ҳадиси саҳиҳроқдир. Солиҳ ибн Кайсон Уқба ибн Омирга етишмаган, лекин Ибн Умарга етишган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ وَجِيءَ بِالأُسَارَى قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا تَقُولُونَ فِي هَؤُلاَءِ الأُسَارَى ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ فِي الْحَدِيثِ قِصَّةً فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَنْفَلِتَنَّ مِنْهُمْ أَحَدٌ إِلاَّ بِفِدَاءٍ أَوْ ضَرْبِ عُنُقٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِلاَّ سُهَيْلَ بْنَ بَيْضَاءَ فَإِنِّي قَدْ سَمِعْتُهُ يَذْكُرُ الإِسْلاَمَ ‏.‏ قَالَ فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَمَا رَأَيْتُنِي فِي يَوْمٍ أَخْوَفَ أَنْ تَقَعَ عَلَىَّ حِجَارَةٌ مِنَ السَّمَاءِ مِنِّي فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ قَالَ حَتَّى قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِلاَّ سُهَيْلَ ابْنَ بَيْضَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَنَزَلَ الْقُرْآنُ بِقَوْلِ عُمَرَ ‏:‏ ‏(‏ مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الأَرْضِ ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَاتِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِيهِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абу Муовия, ал-Аъмашдан, у Амр ибн Муррадан, у Абу Убайда ибн Абдуллоҳдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилдики), у деди: Бадр куни бўлганда ва асирлар келтирилганда, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу асирлар ҳақида нима дейсизлар?» дедилар. Кейин у ҳадисда бир воқеани зикр қилди. Бас, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Улардан биронта ҳам фидо (тўлов) ёки бўйин чопишдан бошқа нарса билан қутулиб кетмасин,» дедилар. Абдуллоҳ ибн Масъуд деди: мен: «Эй Расулуллаҳ, фақат Суҳайл ибн Байзодан ташқари, чунки мен уни Исломни зикр қилаётганини эшитган эдим,» дедим. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жим қолдилар. У деди: мен ўзимни ҳеч қачон ўша кундагидек осмондан устимга тошлар тушишидан қўрққан ҳолатда кўрмаганман. У деди: ниҳоят Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Суҳайл ибн Байзодан ташқари,» дедилар. У деди: Умарнинг сўзига мувофиқ Қуръон нозил бўлди: «Ҳеч бир Набийга, то ерда (душманни) енгмагунча, асирлар (олиши) лойиқ бўлмаган...» оятларининг охиригача. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ҳадисдир. Абу Убайда ибн Абдуллоҳ отасидан (ҳадис) эшитмаган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنِي مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ زَائِدَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَمْ تَحِلَّ الْغَنَائِمُ لأَحَدٍ سُودِ الرُّءُوسِ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانَتْ تَنْزِلُ نَارٌ مِنَ السَّمَاءِ فَتَأْكُلُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سُلَيْمَانُ الأَعْمَشُ فَمَنْ يَقُولُ هَذَا إِلاَّ أَبُو هُرَيْرَةَ الآنَ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ وَقَعُوا فِي الْغَنَائِمِ قَبْلَ أَنْ تَحِلَّ لَهُمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏لَوْلاَ كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ ‏)‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الأَعْمَشِ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, менга Муовия ибн Амр, Зоидадан, у ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан хабар берди (ривоят қилдики), у деди: «Сизлардан олдинги қора бошли (инсонлар)дан ҳеч кимга ғаниматлар ҳалол бўлмаган эди; осмондан олов тушиб, уни еб юборарди,» дедилар. Сулаймон ал-Аъмаш деди: буни ҳозирда Абу Ҳурайрадан бошқа ким айтади? Бас, Бадр куни бўлганда, улар ғаниматлар (олишга) ўзларига ҳалол бўлишидан олдин шошилдилар. Шунда Аллаҳ таоло: «Агар Аллаҳдан олдин ўтган бир ёзув бўлмаганида, олган нарсангиз сабабли сизларга улуғ азоб етар эди» (Анфол сураси, 68) (оятини) нозил қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ал-Аъмашнинг ҳадисидан ҳасан, саҳиҳ, ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، وَابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، وَسَهْلُ بْنُ يُوسُفَ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَوْفُ بْنُ أَبِي جَمِيلَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ الْفَارِسِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ، قَالَ قُلْتُ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ مَا حَمَلَكُمْ أَنْ عَمَدْتُمْ، إِلَى الأَنْفَالِ وَهِيَ مِنَ الْمَثَانِي وَإِلَى بَرَاءَةَ وَهِيَ مِنَ الْمِئِينَ فَقَرَنْتُمْ بَيْنَهُمَا وَلَمْ تَكْتُبُوا بَيْنَهُمَا سَطْرَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ وَوَضَعْتُمُوهُمَا فِي السَّبْعِ الطُّوَلِ مَا حَمَلَكُمْ عَلَى ذَلِكَ فَقَالَ عُثْمَانُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِمَّا يَأْتِي عَلَيْهِ الزَّمَانُ وَهُوَ تَنْزِلُ عَلَيْهِ السُّوَرُ ذَوَاتُ الْعَدَدِ فَكَانَ إِذَا نَزَلَ عَلَيْهِ الشَّىْءُ دَعَا بَعْضَ مَنْ كَانَ يَكْتُبُ فَيَقُولُ ضَعُوا هَؤُلاَءِ الآيَاتِ فِي السُّورَةِ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا كَذَا وَكَذَا وَإِذَا نَزَلَتْ عَلَيْهِ الآيَةُ فَيَقُولُ ضَعُوا هَذِهِ الآيَةَ فِي السُّورَةِ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا كَذَا وَكَذَا وَكَانَتِ الأَنْفَالُ مِنْ أَوَائِلِ مَا أُنْزِلَتْ بِالْمَدِينَةِ وَكَانَتْ بَرَاءَةُ مِنْ آخِرِ الْقُرْآنِ وَكَانَتْ قِصَّتُهَا شَبِيهَةً بِقِصَّتِهَا فَظَنَنْتُ أَنَّهَا مِنْهَا فَقُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يُبَيِّنْ لَنَا أَنَّهَا مِنْهَا فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ قَرَنْتُ بَيْنَهُمَا وَلَمْ أَكْتُبْ بَيْنَهُمَا سَطْرَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فَوَضَعْتُهَا فِي السَّبْعِ الطُّوَلِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَوْفٍ عَنْ يَزِيدَ الْفَارِسِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَيَزِيدُ الْفَارِسِيُّ قَدْ رَوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ غَيْرَ حَدِيثٍ وَيُقَالُ هُوَ يَزِيدُ بْنُ هُرْمُزَ وَيَزِيدُ الرَّقَاشِيُّ هُوَ يَزِيدُ بْنُ أَبَانَ الرَّقَاشِيُّ وَلَمْ يُدْرِكِ ابْنَ عَبَّاسٍ إِنَّمَا رَوَى عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَكِلاَهُمَا مِنَ التَّابِعِينَ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ وَيَزِيدُ الْفَارِسِيُّ أَقْدَمُ مِنْ يَزِيدَ الرَّقَاشِيِّ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид, Муҳаммад ибн Жаъфар, Ибн Абу Адий ва Саҳл ибн Юсуф ривоят қилди, улар дедилар: бизга Авф ибн Абу Жамила ривоят қилди, бизга Язид ал-Форисий ривоят қилди, бизга Ибн Аббос ривоят қилди, у деди: мен Усмон ибн Аффонга: «Сизларни Анфол — у масонийдан (юздан кам оятли суралардан) бўла туриб, ва Бароа (Тавба) — у миийндан (тахминан юз оятли суралардан) бўла туриб, уларни бирга қўшиб, орасига «Бисмиллаҳир-Раҳмонир-Раҳийм» сатрини ёзмасдан, уларни етти узун (суралар) қаторига қўйишингизга нима ундади? Сизларни бунга нима ундади?» дедим. Бас, Усмон деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га баъзан кўп оятли суралар нозил бўладиган замон келар эди. Бас, унга бирор нарса нозил бўлса, ёзадиганлардан баъзиларини чақириб: «Бу оятларни унда шундай-шундай зикр қилинган сурага қўйинглар,» дердилар. Унга бир оят нозил бўлганда эса: «Бу оятни унда шундай-шундай зикр қилинган сурага қўйинглар,» дердилар. Анфол Мадинада нозил бўлганларнинг аввалгиларидан, Бароа эса Қуръоннинг охиргиларидан эди ва унинг қиссаси унинг (Анфолнинг) қиссасига ўхшаш эди. Шу сабабли мен уни ундан (Анфолдан) деб гумон қилдим. Бас, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) вафот этдилар ва унинг ундан (Анфолдан) эканини бизга баён қилмадилар. Мана шу сабабли мен иккаласини бирга қўшдим ва орасига «Бисмиллаҳир-Раҳмонир-Раҳийм» сатрини ёзмадим ҳамда уни етти узун (суралар) қаторига қўйдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ҳадис бўлиб, биз уни фақат Авфнинг Язид ал-Форисийдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилгани) йўли орқалигина биламиз. Язид ал-Форисий Ибн Аббосдан бир нечта ҳадис ривоят қилган, уни Язид ибн Ҳурмуз ҳам дейилади. Язид ар-Рақоший эса — у Язид ибн Абон ар-Рақоший бўлиб, Ибн Аббосга етишмаган, фақат Анас ибн Моликдан ривоят қилган. Иккаласи ҳам басралик тобеийнлардан, аммо Язид ал-Форисий Язид ар-Рақошийдан кўра қадимроқдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ الْجُعْفِيُّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ شَبِيبِ بْنِ غَرْقَدَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَمْرِو بْنِ الأَحْوَصِ، حَدَّثَنَا أَبِي أَنَّهُ، شَهِدَ حَجَّةَ الْوَدَاعِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَذَكَّرَ وَوَعَظَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَىُّ يَوْمٍ أَحْرَمُ أَىُّ يَوْمٍ أَحْرَمُ أَىُّ يَوْمٍ أَحْرَمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ النَّاسُ يَوْمُ الْحَجِّ الأَكْبَرِ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ وَأَعْرَاضَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا أَلاَ لاَ يَجْنِي جَانٍ إِلاَّ عَلَى نَفْسِهِ وَلاَ يَجْنِي وَالِدٌ عَلَى وَلَدِهِ وَلاَ وَلَدٌ عَلَى وَالِدِهِ أَلاَ إِنَّ الْمُسْلِمَ أَخُو الْمُسْلِمِ فَلَيْسَ يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ إِلاَّ مَا أَحَلَّ مِنْ نَفْسِهِ أَلاَ وَإِنَّ كُلَّ رِبًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ لَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لاَ تَظْلِمُونَ وَلاَ تُظْلَمُونَ غَيْرَ رِبَا الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ أَلاَ وَإِنَّ كُلَّ دَمٍ كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ دَمٍ أَضَعُ مِنْ دِمَاءِ الْجَاهِلِيَّةِ دَمُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ كَانَ مُسْتَرْضِعًا فِي بَنِي لَيْثٍ فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ أَلاَ وَاسْتَوْصُوا بِالنِّسَاءِ خَيْرًا فَإِنَّمَا هُنَّ عَوَانٌ عِنْدَكُمْ لَيْسَ تَمْلِكُونَ مِنْهُنَّ شَيْئًا غَيْرَ ذَلِكَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ فَإِنْ فَعَلْنَ فَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلاَ تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلاً أَلاَ إِنَّ لَكُمْ عَلَى نِسَائِكُمْ حَقًّا وَلِنِسَائِكُمْ عَلَيْكُمْ حَقًّا فَأَمَّا حَقُّكُمْ عَلَى نِسَائِكُمْ فَلاَ يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ مَنْ تَكْرَهُونَ وَلاَ يَأْذَنَّ فِي بُيُوتِكُمْ مَنْ تَكْرَهُونَ أَلاَ وَإِنَّ حَقَّهُنَّ عَلَيْكُمْ أَنْ تُحْسِنُوا إِلَيْهِنَّ فِي كِسْوَتِهِنَّ وَطَعَامِهِنَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَوَاهُ أَبُو الأَحْوَصِ عَنْ شَبِيبِ بْنِ غَرْقَدَةَ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халлол ривоят қилди, бизга Ҳусайн ибн Али ал-Жуъфий, Зоидадан, у Шабиб ибн Ғарқададан, у Сулаймон ибн Амр ибн ал-Аҳвасдан (ривоят қилди), бизга отам ривоят қилдики, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга Видолашув ҳажида ҳозир бўлган. Бас, у (Расулуллаҳ) Аллаҳга ҳамд айтиб, Уни улуғлади, эслатди ва ваъз қилди, сўнг: «Қайси кун энг ҳурматлидир? Қайси кун энг ҳурматлидир? Қайси кун энг ҳурматлидир?» дедилар. У деди: одамлар: «Ҳажжи акбар куни, эй Расулуллаҳ,» дедилар. У: «Албатта, қонларингиз, молларингиз ва ор-номусларингиз сизларга ушбу кунингизнинг, ушбу шаҳрингизда, ушбу ойингиздаги ҳурмати каби ҳаромдир. Огоҳ бўлинг, бирор жиноятчи фақат ўзига қаршигина жиноят қилади, ота боласи учун, бола отаси учун жиноятчи бўлмайди. Огоҳ бўлинг, албатта, мусулмон мусулмоннинг биродаридир, бас, мусулмон учун биродарининг нарсасидан ҳеч нарса ҳалол эмас, фақат ўзи розилик билан ҳалол қилгани бундан мустасно. Огоҳ бўлинг, жоҳилиятдаги ҳар бир риба бекор қилинди, сизлар учун мол-мулкингизнинг бош (маблағи бор) — зулм қилмайсиз ва зулм қилинмайсиз, фақат Аббос ибн Абдулмутталибнинг рибасидан ташқари, чунки у бутунлай бекор қилинди. Огоҳ бўлинг, жоҳилиятдаги ҳар бир қон бекор қилинди ва мен жоҳилият қонларидан биринчи бўлиб бекор қиладиган қон — Ҳорис ибн Абдулмутталибнинг қонидир; у Бани Лайс орасида эмиздирилаётган эди, уни Ҳузайл (қабиласи) ўлдирган. Огоҳ бўлинг, аёлларга яхшиликни васият қилиб олинг, чунки улар сизларнинг қўлингизда асирлар кабидир, сизлар улардан бундан бошқа ҳеч нарсага эга эмассиз, фақат улар очиқ фоҳиша (гуноҳ) қилсалар, бундан мустасно. Агар шундай қилсалар, уларни ётоқларда ёлғиз ташлаб қўйинг ва уларни оғритмайдиган тарзда уриб қўйинг. Агар улар сизларга итоат қилсалар, уларга қарши йўл қидирманг. Огоҳ бўлинг, албатта, сизлар учун аёлларингиз зиммасида ҳақ бор, аёлларингиз учун ҳам сизлар зиммангизда ҳақ бор. Сизларнинг аёлларингиз зиммасидаги ҳақингизга келсак, улар ёқтирмаганингиз кишини тўшакларингизга ётқизмасинлар ва уйларингизга ёқтирмаганингиз кишига изн бермасинлар. Огоҳ бўлинг, албатта, уларнинг сизлар зиммангиздаги ҳақи шуки, уларнинг кийим-кечаги ва таомида уларга яхшилик қилишингиздир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан, саҳиҳ ҳадисдир ва уни Абул-Аҳвас Шабиб ибн Ғарқададан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ يَوْمِ الْحَجِّ الأَكْبَرِ فَقَالَ ‏ "‏ يَوْمُ النَّحْرِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Абдулворис ибн Абдуссамад ибн Абдулворис ривоят қилди, бизга отам, отасидан, у Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Абу Ишоқдан, у ал-Ҳорисдан, у Алидан (ривоят қилдики), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳажжи акбар куни ҳақида сўрадим. Бас, у: «Наҳр (қурбонлик) кунидир,» дедилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ يَوْمُ الْحَجِّ الأَكْبَرِ يَوْمُ النَّحْرِ ‏.‏ قَالَ هَذَا الْحَدِيثُ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ لأَنَّهُ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ مَوْقُوفًا وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَفَعَهُ إِلاَّ مَا رُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ مَوْقُوفًا ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён, Абу Ишоқдан, у ал-Ҳорисдан, у Алидан (ривоят қилдики), у деди: ҳажжи акбар куни — Наҳр (қурбонлик) кунидир. У (Абу Исо) деди: бу ҳадис Муҳаммад ибн Ишоқнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир, чунки бу ҳадис бир неча йўл билан Абу Ишоқдан, у ал-Ҳорисдан, у Алидан мавқуф (саҳобий сўзи) тарзида ривоят қилинган. Биз уни Муҳаммад ибн Ишоқдан ривоят қилингандан бошқа, ҳеч ким марфуъ (Пайғамбарга улаган) қилганини билмаймиз. Шуъба бу ҳадисни Абу Ишоқдан, у Абдуллоҳ ибн Муррадан, у ал-Ҳорисдан, у Алидан мавқуф тарзида ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، وَعَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ بَعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِبَرَاءَةَ مَعَ أَبِي بَكْرٍ ثُمَّ دَعَاهُ فَقَالَ ‏ "‏ لاَ يَنْبَغِي لأَحَدٍ أَنْ يُبَلِّغَ هَذَا إِلاَّ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِي ‏"‏ ‏.‏ فَدَعَا عَلِيًّا فَأَعْطَاهُ إِيَّاهَا ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Аффон ибн Муслим ва Абдуссамад ибн Абдулворис ривоят қилди, улар дедилар: бизга Ҳаммод ибн Салама, Симок ибн Ҳарбдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Бароа (сурасини) Абу Бакр билан юбордилар, сўнг уни чақириб: «Буни менинг аҳлимдан бўлган бир кишидан бошқа ҳеч кимнинг етказиши лойиқ эмас,» дедилар. Бас, Алини чақириб, уни унга бердилар. У (Абу Исо) деди: бу Анас ибн Моликнинг ҳадисидан ҳасан, ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ بَعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَبَا بَكْرٍ وَأَمَرَهُ أَنْ يُنَادِيَ بِهَؤُلاَءِ الْكَلِمَاتِ ثُمَّ أَتْبَعَهُ عَلِيًّا فَبَيْنَا أَبُو بَكْرٍ فِي بَعْضِ الطَّرِيقِ إِذْ سَمِعَ رُغَاءَ نَاقَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْقَصْوَاءَ فَخَرَجَ أَبُو بَكْرٍ فَزِعًا فَظَنَّ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا هُوَ عَلِيٌّ فَدَفَعَ إِلَيْهِ كِتَابَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَمَرَ عَلِيًّا أَنْ يُنَادِيَ بِهَؤُلاَءِ الْكَلِمَاتِ فَانْطَلَقَا فَحَجَّا فَقَامَ عَلِيٌّ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ فَنَادَى ذِمَّةُ اللَّهِ وَرَسُولِهِ بَرِيئَةٌ مِنْ كُلِّ مُشْرِكٍ فَسِيحُوا فِي الأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَلاَ يَحُجَّنَّ بَعْدَ الْعَامِ مُشْرِكٌ وَلاَ يَطُوفَنَّ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ وَلاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلاَّ مُؤْمِنٌ وَكَانَ عَلِيٌّ يُنَادِي فَإِذَا عَيِيَ قَامَ أَبُو بَكْرٍ فَنَادَى بِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, бизга Саид ибн Сулаймон, бизга Аббод ибн ал-Аввом, бизга Суфён ибн Ҳусайн, ал-Ҳакам ибн Утайбадан, у Миқсамдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Абу Бакрни юбориб, унга шу калималарни эълон қилишни буюрдилар, сўнг унинг ортидан Алини эргаштирдилар. Абу Бакр йўлнинг бир қисмида кетаётганда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг «Қасво» (лақабли) туясининг овозини эшитиб қолди. Бас, Абу Бакр қўрқиб чиқди ва уни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деб гумон қилди, қараса, у Али экан. Бас, у (Али) унга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг мактубини топширди ва Алига шу калималарни эълон қилишни буюрди. Бас, иккаласи йўлга чиқиб, ҳажни адо этдилар. Ташриқ кунларида Али туриб: «Аллаҳ ва Унинг Расулининг зиммаси ҳар бир мушрикдан поктир. Бас, ер юзида тўрт ой юринглар ва бу йилдан кейин ҳеч бир мушрик ҳаж қилмасин ва ҳеч бир яланғоч киши Байтни тавоф қилмасин ва жаннатга фақат мўмингина киради,» деб эълон қилди. Али эълон қилар эди, чарчаганда эса Абу Бакр туриб, уни эълон қиларди. Абу Исо (Термизий) деди: бу Ибн Аббоснинг ҳадисидан, шу йўл билан ҳасан, ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ يُثَيْعٍ، قَالَ سَأَلْنَا عَلِيًّا بِأَىِّ شَيْءٍ بُعِثْتَ فِي الْحَجَّةِ قَالَ بُعِثْتُ بِأَرْبَعٍ أَنْ لاَ يَطُوفَ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ وَمَنْ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَهْدٌ فَهُوَ إِلَى مُدَّتِهِ وَمَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ عَهْدٌ فَأَجَلُهُ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَلاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلاَّ نَفْسٌ مُؤْمِنَةٌ وَلاَ يَجْتَمِعُ الْمُشْرِكُونَ وَالْمُسْلِمُونَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَهُوَ حَدِيثُ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ وَرَوَاهُ الثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ يُثَيْعٍ، عَنْ عَلِيٍّ، نَحْوَهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أُثَيْعٍ، عَنْ عَلِيٍّ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، كِلْتَا الرِّوَايَتَيْنِ يُقَالُ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أُثَيْعٍ، وَعَنِ ابْنِ يُثَيْعٍ، وَالصَّحِيحُ، هُوَ زَيْدُ بْنُ أُثَيْعٍ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ زَيْدٍ، غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ فَوَهِمَ فِيهِ وَقَالَ زَيْدُ بْنُ أُثَيْلٍ وَلاَ يُتَابَعُ عَلَيْهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён, Абу Ишоқдан, у Зайд ибн Юсайъдан (ривоят қилдики), у деди: биз Алидан: «Сен ҳажда нима билан юборилган эдинг?» деб сўрадик. У деди: мен тўрт нарса билан юборилган эдим: Байтни ҳеч бир яланғоч киши тавоф қилмаслиги; ким билан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўртасида аҳд-шартнома бўлса, у ўз муддатигача (амалда) қолиши; аҳди йўқ кишининг муҳлати эса тўрт ой бўлиши; жаннатга фақат мўмин жонгина кириши ва бу йилларидан кейин мушриклар билан мусулмонлар (ҳажда) бир жойга тўпланмаслиги. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ҳадис бўлиб, у Суфён ибн Уяйнанинг Абу Ишоқдан (ривоят қилган) ҳадисидир. Уни ас-Саврий Абу Ишоқдан, у баъзи шерикларидан, у Алидан ривоят қилган. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Бизга Наср ибн Али ва бошқа бир неча киши ривоят қилди, улар дедилар: бизга Суфён ибн Уяйна, Абу Ишоқдан, у Зайд ибн Юсайъдан, у Алидан шунга ўхшаш ривоят қилди. Бизга Али ибн Хашрам ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна, Абу Ишоқдан, у Зайд ибн Усайъдан, у Алидан шунга ўхшаш ривоят қилди. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Уяйнадан иккала ривоят ҳам (келган): ундан «Ибн Усайъдан» ҳам, «Ибн Юсайъдан» ҳам дейилади. Тўғриси эса у Зайд ибн Усайъдир. Шуъба эса бу ҳадисдан бошқасини Абу Ишоқдан, у Зайддан ривоят қилган ва унда адашиб, «Зайд ибн Усайл» деган, бироқ бунда унга (бошқа рови) мувофиқат қилмаган. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا رَأَيْتُمُ الرَّجُلَ يَعْتَادُ الْمَسْجِدَ فَاشْهَدُوا لَهُ بِالإِيمَانِ ‏.‏ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏ إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ‏)‏ ‏.‏ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ يَتَعَاهَدُ الْمَسْجِدَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو الْهَيْثَمِ اسْمُهُ سُلَيْمَانُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَبْدٍ الْعُتْوَارِيُّ وَكَانَ يَتِيمًا فِي حَجْرِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Ришдин ибн Саъд, Амр ибн ал-Ҳорисдан, у Даррождан, у Абул-Ҳайсамдан, у Абу Саиддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бир кишининг масжидга (мунтазам) қатнашини кўрсангиз, унинг имони учун гувоҳлик беринг. Аллаҳ таоло: «Аллаҳнинг масжидларини фақат Аллаҳга ва Охират кунига имон келтирган кишиларгина обод қилади» (Тавба сураси, 18) деди,» дедилар. Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Ваҳб, Амр ибн ал-Ҳорисдан, у Даррождан, у Абул-Ҳайсамдан, у Абу Саиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилди, фақат у: «Масжидга мунтазам (қатнайди)» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан, ғариб ҳадисдир. Абул-Ҳайсамнинг исми Сулаймон ибн Амр ибн Абд ал-Утворий бўлиб, у Абу Саид ал-Худрийнинг тарбиясидаги етим эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ ثَوْبَانَ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ ‏)‏ قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ فَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِهِ أُنْزِلَ فِي الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ مَا أُنْزِلَ ‏.‏ لَوْ عَلِمْنَا أَىُّ الْمَالِ خَيْرٌ فَنَتَّخِذَهُ فَقَالَ ‏"‏ أَفْضَلُهُ لِسَانٌ ذَاكِرٌ وَقَلْبٌ شَاكِرٌ وَزَوْجَةٌ مُؤْمِنَةٌ تُعِينُهُ عَلَى إِيمَانِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ سَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ فَقُلْتَ لَهُ سَالِمُ بْنُ أَبِي الْجَعْدِ سَمِعَ مِنْ ثَوْبَانَ فَقَالَ لاَ ‏.‏ فَقُلْتُ لَهُ مِمَّنْ سَمِعَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعَ مِنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَذَكَرَ غَيْرَ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Убайдуллоҳ ибн Муса, Исроилдан, у Мансурдан, у Солим ибн Абул-Жаъддан, у Савбондан (ривоят қилдики), у деди: «Олтин ва кумушни хазина қилиб йиғиб қўядиганлар...» (Тавба сураси, 34) (ояти) нозил бўлганда — у деди: биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга уларнинг баъзи сафарларида эдик. Бас, унинг ашобларидан баъзилари: «Олтин ва кумуш ҳақида нозил бўладиган нарса нозил бўлди. Қанийди қайси мол яхшироқ эканини билсагу, уни эгалласак,» дедилар. Бас, у: «Унинг энг афзали — зикр қилувчи тил, шукр қилувчи қалб ва имонида (эрига) ёрдам берадиган мўмина хотиндир,» дедилар. У (Абу Исо) деди: бу ҳасан ҳадисдир. Мен Муҳаммад ибн Исмоилдан сўраб, унга: «Солим ибн Абул-Жаъд Савбондан (ҳадис) эшитганми?» дедим. У: «Йўқ,» деди. Мен унга: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан кимдан эшитган?» дедим. У: «Жобир ибн Абдуллоҳ ва Анас ибн Моликдан эшитган,» деди ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан бошқа бир нечтасини ҳам зикр қилди.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ يَزِيدَ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ غُطَيْفِ بْنِ أَعْيَنَ، عَنْ مُصْعَبِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَفِي عُنُقِي صَلِيبٌ مِنْ ذَهَبٍ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ يَا عَدِيُّ اطْرَحْ عَنْكَ هَذَا الْوَثَنَ ‏"‏ ‏.‏ وَسَمِعْتُهُ يَقْرَأُ فِي سُورَةِ بَرَاءَةََ ‏:‏ ‏(‏ اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ أَمَا إِنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا يَعْبُدُونَهُمْ وَلَكِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا أَحَلُّوا لَهُمْ شَيْئًا اسْتَحَلُّوهُ وَإِذَا حَرَّمُوا عَلَيْهِمْ شَيْئًا حَرَّمُوهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ السَّلاَمِ بْنِ حَرْبٍ ‏.‏ وَغُطَيْفُ بْنُ أَعْيَنَ لَيْسَ بِمَعْرُوفٍ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏

Бизга ал-Ҳусайн ибн Язид ал-Куфий ривоят қилди, бизга Абдуссалом ибн Ҳарб, Ғутайф ибн Аъяндан, у Мусъаб ибн Саъддан, у Адий ибн Ҳотимдан (ривоят қилдики), у деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келдим, бўйнимда олтиндан салиб (хоч) бор эди. Бас, у: «Эй Адий, бу бутни ўзингдан ташлаб юбор,» дедилар. Ва мен унинг Бароа сурасидан: «Улар уламоларини ва роҳибларини Аллаҳдан ўзга рабблар қилиб олдилар» (Тавба сураси, 31) (оятини) ўқиётганини эшитдим. У: «Албатта, улар уларга ибодат қилмас эдилар, балки улар (уламо ва роҳиблар) уларга бирор нарсани ҳалол қилсалар, уни ҳалол деб билардилар ва уларга бирор нарсани ҳаром қилсалар, уни ҳаром деб билардилар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ғариб ҳадис бўлиб, биз уни фақат Абдуссалом ибн Ҳарбнинг ҳадисидангина биламиз. Ғутайф ибн Аъян ҳадисда машҳур (рови) эмас.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا ثَابِتٌ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ، حَدَّثَهُ قَالَ قُلْتُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ فِي الْغَارِ لَوْ أَنَّ أَحَدَهُمْ يَنْظُرُ إِلَى قَدَمَيْهِ لأَبْصَرَنَا تَحْتَ قَدَمَيْهِ ‏.‏ فَقَالَ ‏ "‏ يَا أَبَا بَكْرٍ! مَا ظَنُّكَ بِاثْنَيْنِ اللَّهُ ثَالِثُهُمَا؟ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا يُعْرَفُ مِنْ حَدِيثِ هَمَّامٍ تَفَرَّدَ بِهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ حَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ هَمَّامٍ نَحْوَ هَذَا ‏.‏

Бизга Зиёд ибн Айюб ал-Бағдодий ривоят қилди, бизга Аффон ибн Муслим, бизга Ҳаммом, бизга Собит, Анасдан (ривоят қилдики), Абу Бакр унга ривоят қилиб деди: мен ғорда эканимизда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га: «Агар улардан бири оёқларига қараса, оёқлари остида бизни кўриб қоларди,» дедим. Бас, у: «Эй Абу Бакр! Учинчиси Аллаҳ бўлган икки киши ҳақида нима деб ўйлайсан?» дедилар. У (Абу Исо) деди: бу ҳасан, саҳиҳ, ғариб ҳадис бўлиб, фақат Ҳаммомнинг ҳадисидангина маълум бўлиб, у бунда якка қолган. Бу ҳадисни Ҳаббон ибн Ҳилол ва бошқа бир неча киши Ҳаммомдан шунга ўхшаш ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ لَمَّا تُوُفِّيَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ دُعِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلصَّلاَةِ عَلَيْهِ فَقَامَ إِلَيْهِ فَلَمَّا وَقَفَ عَلَيْهِ يُرِيدُ الصَّلاَةَ تَحَوَّلْتُ حَتَّى قُمْتُ فِي صَدْرِهِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَعَلَى عَدُوِّ اللَّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَىٍّ الْقَائِلِ يَوْمَ كَذَا كَذَا وَكَذَا يَعُدُّ أَيَّامَهُ ‏.‏ قَالَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَتَبَسَّمُ حَتَّى إِذَا أَكْثَرْتُ عَلَيْهِ قَالَ ‏"‏ أَخِّرْ عَنِّي يَا عُمَرُ ‏.‏ إِنِّي خُيِّرْتُ فَاخْتَرْتُ قَدْ قِيلَ لِي ‏:‏ ‏(‏ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاَ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ‏)‏ لَوْ أَعْلَمُ أَنِّي لَوْ زِدْتُ عَلَى السَّبْعِينَ غُفِرَ لَهُ لَزِدْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ صَلَّى عَلَيْهِ وَمَشَى مَعَهُ فَقَامَ عَلَى قَبْرِهِ حَتَّى فُرِغَ مِنْهُ قَالَ فَعَجَبٌ لِي وَجُرْأَتِي عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ فَوَاللَّهِ مَا كَانَ إِلاَّ يَسِيرًا حَتَّى نَزَلَتْ هَاتَانِ الآيَتَانِ ‏:‏ ‏(‏وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلاَ تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ قَالَ فَمَا صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَهُ عَلَى مُنَافِقٍ وَلاَ قَامَ عَلَى قَبْرِهِ حَتَّى قَبَضَهُ اللَّهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Яъқуб ибн Иброҳим ибн Саъд, отасидан, у Муҳаммад ибн Ишоқдан, у аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утбадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: мен Умар ибн ал-Хаттобнинг шундай деётганини эшитдим: Абдуллоҳ ибн Убай вафот этганда, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг устига жаноза ўқиш учун чақирилдилар. Бас, у (туриб) унинг олдига бордилар ва унинг устида туриб, намозни ўқимоқчи бўлганларида, мен кўчиб, унинг кўкси томонда турдим ва: «Эй Расулуллаҳ, Аллаҳнинг душмани, фалон куни шундай-шундай деган Абдуллоҳ ибн Убайнинг (устида намоз ўқийсизми)?» деб унинг кунларини санаб ўтдим. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) табассум қилиб турардилар, ниҳоят мен унга кўп (сўз) айтганимда, у: «Ортга сур, эй Умар! Албатта, мен ихтиёрли қилиндим, бас, мен (ихтиёр) қилдим. Менга: «Улар учун истиғфор айт ёки улар учун истиғфор айтма; агар улар учун етмиш марта истиғфор айтсанг ҳам, Аллаҳ уларни ҳеч кечирмайди» (Тавба сураси, 80) дейилди. Агар етмишдан оширсам, у кечирилади деб билсам, оширардим,» дедилар. У деди: сўнг у (Расулуллаҳ) унинг устига намоз ўқидилар ва у билан бирга юрдилар ҳамда ундан (кўмишдан) бўшагунча қабри устида турдилар. У деди: ўзимнинг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га (шундай) журъат қилганимдан ҳайрон қолдим, ҳолбуки Аллаҳ ва Унинг Расули билувчироқдир. Бас, Аллоҳга қасамки, кўп ўтмай, бу икки оят нозил бўлди: «Улардан ўлган бирор кишига ҳеч қачон намоз ўқима ва унинг қабри устида турма» (Тавба сураси, 84) оятининг охиригача. У деди: шундан кейин Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳеч бир мунофиқ устига намоз ўқимадилар ва Аллаҳ уни (жонини) олгунига қадар унинг қабри устида турмадилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан, саҳиҳ, ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ جَاءَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَىٍّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ مَاتَ أَبُوهُ فَقَالَ أَعْطِنِي قَمِيصَكَ أُكَفِّنْهُ فِيهِ وَصَلِّ عَلَيْهِ وَاسْتَغْفِرْ لَهُ ‏.‏ فَأَعْطَاهُ قَمِيصَهُ وَقَالَ ‏"‏ إِذَا فَرَغْتُمْ فَآذِنُونِي ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ يُصَلِّيَ جَذَبَهُ عُمَرُ وَقَالَ أَلَيْسَ قَدْ نَهَى اللَّهُ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى الْمُنَافِقِينَ فَقَالَ ‏"‏ أَنَا بَيْنَ خِيرَتَيْنِ ‏:‏ ‏(‏اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاَ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ فَصَلَّى عَلَيْهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ‏:‏ ‏(‏وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلاَ تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ ‏)‏ فَتَرَكَ الصَّلاَةَ عَلَيْهِمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид, бизга Убайдуллоҳ, бизга Нофиъ хабар берди, Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: Абдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Убай отаси вафот этганда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келиб: «Менга кўйлагингизни беринг, уни унга кафан қилай, ва унинг устига намоз ўқинг ва унинг учун истиғфор айтинг,» деди. Бас, у унга кўйлагини бериб: «Бўшаганингизда менга билдиринглар,» дедилар. Намоз ўқимоқчи бўлганларида, Умар у (Расулуллаҳ)ни тортиб: «Аллаҳ мунофиқлар устига намоз ўқишингизни ман қилмаганмиди?» деди. Бас, у: «Мен икки ихтиёр ўртасидаман: «Улар учун истиғфор айт ёки улар учун истиғфор айтма» (Тавба сураси, 80),» дедилар. Бас, унинг устига намоз ўқидилар. Шунда Аллаҳ: «Улардан ўлган бирор кишига ҳеч қачон намоз ўқима ва унинг қабри устида турма» (Тавба сураси, 84) (оятини) нозил қилди. Бас, у улар устига намоз ўқишни тарк этдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан, саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ أَبِي أَنَسٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّهُ قَالَ تَمَارَى رَجُلاَنِ فِي الْمَسْجِدِ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ فَقَالَ رَجُلٌ هُوَ مَسْجِدُ قُبَاءَ وَقَالَ الآخَرُ هُوَ مَسْجِدُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ هُوَ مَسْجِدِي هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ عِمْرَانَ بْنِ أَبِي أَنَسٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا عَنْ أَبِي سَعِيدٍ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ رَوَاهُ أُنَيْسُ بْنُ أَبِي يَحْيَى عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ رضى الله عنه ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс, Имрон ибн Абу Анасдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Саиддан, у Абу Саид ал-Худрийдан (ривоят қилдики), у деди: икки киши «биринчи кундан тақво асосида қурилган масжид» ҳақида баҳслашиб қолди. Бир киши: «У Қуба масжидидир,» деди ва бошқаси: «У Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг масжидидир,» деди. Бас, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «У менинг мана шу масжидимдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу Имрон ибн Абу Анаснинг ҳадисидан ҳасан, саҳиҳ, ғариб ҳадисдир. Бу (ҳадис) Абу Саиддан шу йўлдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган; уни Унайс ибн Абу Яҳё отасидан, у Абу Саид (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي مَيْمُونٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِي أَهْلِ قُبَاء ‏:‏ ‏(‏فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ كَانُوا يَسْتَنْجُونَ بِالْمَاءِ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِيهِمْ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَمُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Ало Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Муовия ибн Ҳишом ривоят қилди, у деди: бизга Юнус ибн ал-Ҳорис ривоят қилди, Иброҳим ибн Абу Маймундан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу оят Қуболиклар ҳақида нозил бўлди: «Унда покланишни севадиган кишилар бор. Аллаҳ эса покланувчиларни севади.» (Тавба сураси, 108),» дедилар. (Рови) деди: «Улар сув билан истинжо қилар эдилар, шу сабабли улар ҳақида бу оят нозил бўлди.» (Абу Исо) деди: «Бу ҳадис шу йўлдан ғарибдир.» Ва деди: «Бу бобда Абу Айюб, Анас ибн Молик ва Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Саломдан (ҳам ривоят бор).»

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الْخَلِيلِ، كُوفِيٌّ عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ سَمِعْتُ رَجُلاً، يَسْتَغْفِرُ لأَبَوَيْهِ وَهُمَا مُشْرِكَانِ فَقُلْتُ لَهُ أَتَسْتَغْفِرُ لأَبَوَيْكَ وَهُمَا مُشْرِكَانِ ‏.‏ فَقَالَ أَوَلَيْسَ اسْتَغْفَرَ إِبْرَاهِيمُ لأَبِيهِ وَهُوَ مُشْرِكٌ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлоон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Абу Ишоқдан, у Абул-Халил ал-Куфийдан, у Алидан (ривоят қилдики), у деди: «Мен бир кишини мушрик бўлган ота-онаси учун мағфират сўраётганини эшитдим. Шунда мен унга: «Ота-онанг мушрик бўла туриб, улар учун мағфират сўрайсанми?» дедим. У: «Иброҳим мушрик бўлган отаси учун мағфират сўрамаганмиди?» деди. Мен буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтдим, шунда: «Мушриклар учун мағфират сўрашлари Набийга ҳам, имон келтирганларга ҳам (жоиз) эмас (Тавба сураси),» (деган оят) нозил бўлди.» Абу Исо деди: «Бу ҳадис ҳасандир.» Ва деди: «Бу бобда Саид ибн ал-Мусайябдан, у отасидан (ҳам ривоят бор).»

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمْ أَتَخَلَّفْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا حَتَّى كَانَتْ غَزْوَةُ تَبُوكَ إِلاَّ بَدْرًا وَلَمْ يُعَاتِبِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَحَدًا تَخَلَّفَ عَنْ بَدْرٍ إِنَّمَا خَرَجَ يُرِيدُ الْعِيرَ فَخَرَجَتْ قُرَيْشٌ مُغْوِثِينَ لِعِيرِهِمْ فَالْتَقَوْا عَنْ غَيْرِ مَوْعِدٍ كَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَلَعَمْرِي إِنَّ أَشْرَفَ مَشَاهِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي النَّاسِ لَبَدْرٌ وَمَا أُحِبُّ أَنِّي كُنْتُ شَهِدْتُهَا مَكَانَ بَيْعَتِي لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ حَيْثُ تَوَاثَقْنَا عَلَى الإِسْلاَمِ ثُمَّ لَمْ أَتَخَلَّفْ بَعْدُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى كَانَتْ غَزْوَةُ تَبُوكَ وَهِيَ آخِرُ غَزْوَةٍ غَزَاهَا وَآذَنَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالرَّحِيلِ ‏.‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ قَالَ فَانْطَلَقْتُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ فِي الْمَسْجِدِ وَحَوْلَهُ الْمُسْلِمُونَ وَهُوَ يَسْتَنِيرُ كَاسْتِنَارَةِ الْقَمَرِ وَكَانَ إِذَا سُرَّ بِالأَمْرِ اسْتَنَارَ فَجِئْتُ فَجَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ ‏"‏ أَبْشِرْ يَا كَعْبُ بْنَ مَالِكٍ بِخَيْرِ يَوْمٍ أَتَى عَلَيْكَ مُنْذُ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَمِنْ عِنْدِ اللَّهِ أَمْ مِنْ عِنْدِكَ قَالَ ‏"‏ بَلْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ تَلاَ هَؤُلاَءِ الآيَاتِ ‏:‏ ‏(‏ لَقََدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ ‏)‏ حَتَّى بَلَغََّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ‏)‏ قَالَ وَفِينَا أُنْزِلَتْ أَيْضًا ‏:‏ ‏(‏ اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ ‏)‏ قَالَ قُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ لاَ أُحَدِّثَ إِلاَّ صِدْقًا وَأَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي كُلِّهِ صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمْسِكْ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ فَإِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِي الَّذِي بِخَيْبَرَ قَالَ فَمَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَىَّ نِعْمَةً بَعْدَ الإِسْلاَمِ أَعْظَمَ فِي نَفْسِي مِنْ صِدْقِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ صَدَقْتُهُ أَنَا وَصَاحِبَاىَ لاَ نَكُونُ كَذَبْنَا فَهَلَكْنَا كَمَا هَلَكُوا وَإِنِّي لأَرْجُو أَنْ لاَ يَكُونَ اللَّهُ أَبْلَى أَحَدًا فِي الصِّدْقِ مِثْلَ الَّذِي أَبْلاَنِي مَا تَعَمَّدْتُ لِكَذِبَةٍ بَعْدُ وَإِنِّي لأَرْجُو أَنْ يَحْفَظَنِي اللَّهُ فِيمَا بَقِيَ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الزُّهْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثُ بِخِلاَفِ هَذَا الإِسْنَادِ وَقَدْ قِيلَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ عَمِّهِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ كَعْبٍ وَقَدْ قِيلَ غَيْرُ هَذَا وَرَوَى يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ أَبَاهُ حَدَّثَهُ عَنْ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ хабар берди, у деди: бизга Маъмар хабар берди, аз-Зуҳрийдан, у Абдурраҳмон ибн Каъб ибн Моликдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Табук ғазотигача Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қатнашган ҳеч бир ғазотдан, Бадрдан бошқа, ортда қолмаганман. Бадрдан ортда қолган бировни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) койимаган эдилар, чунки у фақат карвонни кўзлаб чиққан эдилар, Қурайш эса ўз карвонини қутқариш учун чиқди ва Азиз ва Жалил Аллаҳ айтганидек, улар ваъдалашмаган ҳолда тўқнашдилар. Умрим билан қасамки, одамлар орасида Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг энг шарафли машҳадлари Бадр эди, аммо мен Ақаба кечаси Ислом устида аҳдлашганимиз, байъат қилганим ўрнига уни гувоҳ бўлишни хоҳламасдим. Сўнг мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ортда қолмадим, то Табук ғазоти бўлгунча — ва у (Расулуллаҳ) қатнашган охирги ғазот эди — ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сафарга чиқишни эълон қилдилар.» Сўнг у ҳадисни узун қилиб зикр қилди ва деди: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига йўл олдим, мана, у масжидда ўтирган, атрофида мусулмонлар бор эди, у эса ой ёрқинлиги каби ярқирар эди. У бир ишдан хурсанд бўлса, ярқирар эдилар. Мен келиб, олдиларида ўтирдим. Шунда у: «Эй Каъб ибн Молик, онанг сени туққанидан бери келган энг яхши кун билан суюнчи олгин!» дедилар. Мен: «Эй Аллаҳнинг Набийси, бу Аллаҳ тарафиданми ёки сизнинг тарафингизданми?» дедим. У: «Балки Аллаҳ тарафидан,» дедилар. Сўнг бу оятларни тиловат қилдилар: «Албатта, Аллаҳ Набийнинг ҳамда танг аҳволда унга эргашган муҳожирлар ва ансорларнинг тавбаларини қабул қилди...» — то «Албатта, У тавбаларни қабул қилувчи, меҳрибондир» (гача) (Тавба сураси, 117-118). (У) деди: «Бизнинг ҳақимизда мана бу ҳам нозил бўлди: «Аллаҳдан қўрқинглар ва ростгўйлар билан бирга бўлинглар.» (Тавба сураси, 119). Мен: «Эй Аллаҳнинг Набийси, менинг тавбамдан (бири) шуки, мен фақат рост гапираман ва бутун молимни Аллаҳ ва Расули учун садақа қилиб чиқиб қўяман,» дедим. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Молингнинг бир қисмини ўзингда ушлаб қол, бу сен учун яхшироқдир,» дедилар. Мен: «Унда мен Хайбардаги улушимни ушлаб қоламан,» дедим. (У) деди: «Исломдан кейин Аллаҳ менга, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га рост гапирганим, мен ва икки шеригим рост сўзлаб, ёлғон гапириб (бошқалар) ҳалок бўлганидек ҳалок бўлмаганимиздан кўра улуғроқ неъматни ўз нафсимда бермади. Албатта, мен Аллаҳ ҳеч кимни мени ростгўйликда синаганидек синамаслигини умид қиламан. Мен ўшандан бери қасддан бирор ёлғон айтмадим ва албатта, Аллаҳ қолган (умримда) мени сақлашини умид қиламан.» (Абу Исо) деди: «Аз-Зуҳрийдан бу ҳадис бу исноддан бошқа (иснод билан ҳам) ривоят қилинган. Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Каъб ибн Моликдан, у амакиси Убайдуллоҳдан, у Каъбдан (деб ҳам) айтилган, бундан бошқа (йўл билан) ҳам айтилган. Юнус ибн Язид бу ҳадисни аз-Зуҳрийдан, у Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Каъб ибн Моликдан, отаси унга Каъб ибн Моликдан ривоят қилгани (шаклида) ривоят қилди.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ السَّبَّاقِ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ، حَدَّثَهُ قَالَ بَعَثَ إِلَىَّ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ مَقْتَلَ أَهْلِ الْيَمَامَةِ فَإِذَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عِنْدَهُ فَقَالَ إِنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَدْ أَتَانِي فَقَالَ إِنَّ الْقَتْلَ قَدِ اسْتَحَرَّ بِقُرَّاءِ الْقُرْآنِ يَوْمَ الْيَمَامَةِ وَإِنِّي لأَخْشَى أَنْ يَسْتَحِرَّ الْقَتْلُ بِالْقُرَّاءِ فِي الْمَوَاطِنِ كُلِّهَا فَيَذْهَبَ قُرْآنٌ كَثِيرٌ وَإِنِّي أَرَى أَنْ تَأْمُرَ بِجَمْعِ الْقُرْآنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ لِعُمَرَ كَيْفَ أَفْعَلُ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عُمَرُ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ فَلَمْ يَزَلْ يُرَاجِعُنِي فِي ذَلِكَ حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِلَّذِي شَرَحَ لَهُ صَدْرَ عُمَرَ وَرَأَيْتُ فِيهِ الَّذِي رَأَى قَالَ زَيْدٌ قَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّكَ شَابٌّ عَاقِلٌ لاَ نَتَّهِمُكَ قَدْ كُنْتَ تَكْتُبُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْوَحْىَ فَتَتَبَّعِ الْقُرْآنَ ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ لَوْ كَلَّفُونِي نَقْلَ جَبَلٍ مِنَ الْجِبَالِ مَا كَانَ أَثْقَلَ عَلَىَّ مِنْ ذَلِكَ قَالَ قُلْتُ كَيْفَ تَفْعَلُونَ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ ‏.‏ فَلَمْ يَزَلْ يُرَاجِعُنِي فِي ذَلِكَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِلَّذِي شَرَحَ صَدْرَهُمَا صَدْرَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ فَتَتَبَّعْتُ الْقُرْآنَ أَجْمَعُهُ مِنَ الرِّقَاعِ وَالْعُسُبِ وَاللِّخَافِ يَعْنِي الْحِجَارَةَ الرِّقَاقَ وَصُدُورِ الرِّجَالِ فَوَجَدْتُ آخِرَ سُورَةِ بَرَاءَةَ مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ ‏:‏ ‏(‏ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ * فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Иброҳим ибн Саъд ривоят қилди, аз-Зуҳрийдан, у Убайд ибн ас-Саббоқдан (ривоят қилдики), Зайд ибн Собит унга ривоят қилиб, деди: «Абу Бакр ас-Сиддиқ Ямома аҳли ўлдирилган (пайтда) менга одам юборди, мана, Умар ибн ал-Хаттоб унинг ҳузурида эди. У (Абу Бакр) деди: «Албатта, Умар ибн ал-Хаттоб менга келиб: «Ямома кунида Қуръон қориларига қатл кучли таъсир қилди ва мен барча ўринларда қориларга қатл кучайиб, кўп Қуръон йўқолиб кетишидан қўрқаман. Мен сен Қуръонни тўплашга буюришингни мақул кўраман,» деди.» Абу Бакр Умарга: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қилмаган ишни қандай қиламан?» деди. Умар: «Валлоҳи, у яхшидир,» деди. У бу ҳақда менга қайтаверди, то Аллаҳ, Умарнинг кўксини очгани учун менинг кўксимни очиб, мен ҳам у (Умар) кўрган нарсани кўрдим.» Зайд деди: «Абу Бакр менга: «Сен ақлли йигитсан, биз сени гумон қилмаймиз. Сен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га ваҳийни ёзиб турардинг. Энди Қуръонни излаб топ,» деди.» (Зайд) деди: «Валлоҳи, агар улар менга тоғлардан бирини кўчиришни юклаганда эди, бу мендан ўша (вазифа)дан оғирроқ бўлмасди.» (Зайд) деди: «Мен: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қилмаган ишни қандай қиласизлар?» дедим. Абу Бакр: «Валлоҳи, у яхшидир,» деди. Абу Бакр ва Умар бу ҳақда менга қайтавердилар, то Аллаҳ, уларнинг — Абу Бакр ва Умарнинг кўксини очганидек, менинг кўксимни очди. Шунда мен Қуръонни изладим, уни тери парчаларидан, хурмо шохларидан ва ал-лихоф — яъни юпқа тошлардан, ҳамда кишилар кўкрагидан тўпладим. Бароат (Тавба) сурасининг охирини Хузайма ибн Собитнинг олдида топдим: «Сизларга ўзларингиздан бўлган, сизларга машаққат етиши унга оғир бўлган, сизларга жуда мушфиқ, мўминларга ғоятда раҳмдил, меҳрибон Пайғамбар келди. Бас, агар (имондан) юз ўгирсалар, айт: «Менга Аллаҳ кифоя. Ундан ўзга илоҳ йўқ. Унга таваккал қилдим ва У буюк Аршнинг Роббидир.» (Тавба сураси, 128-129).» Абу Исо деди: «Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ حُذَيْفَةَ، قَدِمَ عَلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَكَانَ يُغَازِي أَهْلَ الشَّامِ فِي فَتْحِ أَرْمِينِيَّةَ وَأَذْرَبِيجَانَ مَعَ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَرَأَى حُذَيْفَةُ اخْتِلاَفَهُمْ فِي الْقُرْآنِ فَقَالَ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَدْرِكْ هَذِهِ الأُمَّةَ قَبْلَ أَنْ يَخْتَلِفُوا فِي الْكِتَابِ كَمَا اخْتَلَفَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى فَأَرْسَلَ إِلَى حَفْصَةَ أَنْ أَرْسِلِي إِلَيْنَا بِالصُّحُفِ نَنْسَخُهَا فِي الْمَصَاحِفِ ثُمَّ نَرُدُّهَا إِلَيْكِ فَأَرْسَلَتْ حَفْصَةُ إِلَى عُثْمَانَ بِالصُّحُفِ فَأَرْسَلَ عُثْمَانُ إِلَى زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَسَعِيدِ بْنِ الْعَاصِي وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ أَنِ انْسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ وَقَالَ لِلرَّهْطِ الْقُرَشِيِّينَ الثَّلاَثَةِ مَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ أَنْتُمْ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فَاكْتُبُوهُ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ فَإِنَّمَا نَزَلَ بِلِسَانِهِمْ ‏.‏ حَتَّى نَسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ بَعَثَ عُثْمَانُ إِلَى كُلِّ أُفُقٍ بِمُصْحَفٍ مِنْ تِلْكَ الْمَصَاحِفِ الَّتِي نَسَخُوا ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَحَدَّثَنِي خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ قَالَ فَقَدْتُ آيَةً مِنْ سُورَةِ الأَحْزَابِ كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَؤُهَا ‏:‏ ‏(‏ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ ‏)‏ فَالْتَمَسْتُهَا فَوَجَدْتُهَا مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ أَوْ أَبِي خُزَيْمَةَ فَأَلْحَقْتُهَا فِي سُورَتِهَا ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَاخْتَلَفُوا يَوْمَئِذٍ فِي التَّابُوتِ وَالتَّابُوهِ فَقَالَ الْقُرَشِيُّونَ التَّابُوتُ ‏.‏ وَقَالَ زَيْدٌ التَّابُوهُ ‏.‏ فَرُفِعَ اخْتِلاَفُهُمْ إِلَى عُثْمَانَ فَقَالَ اكْتُبُوهُ التَّابُوتُ فَإِنَّهُ نَزَلَ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَأَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ كَرِهَ لِزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ نَسْخَ الْمَصَاحِفِ وَقَالَ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ أُعْزَلُ عَنْ نَسْخِ كِتَابَةِ الْمُصْحَفِ وَيَتَوَلاَّهَا رَجُلٌ وَاللَّهِ لَقَدْ أَسْلَمْتُ وَإِنَّهُ لَفِي صُلْبِ رَجُلٍ كَافِرٍ يُرِيدُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَلِذَلِكَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ يَا أَهْلَ الْعِرَاقِ اكْتُمُوا الْمَصَاحِفَ الَّتِي عِنْدَكُمْ وَغُلُّوهَا فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ ‏:‏ ‏(‏ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏)‏ فَالْقُوا اللَّهَ بِالْمَصَاحِفِ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَبَلَغَنِي أَنَّ ذَلِكَ كَرِهَهُ مِنْ مَقَالَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ رِجَالٌ مِنْ أَفَاضِلِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ حَدِيثُ الزُّهْرِيِّ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Иброҳим ибн Саъд ривоят қилди, аз-Зуҳрийдан, у Анасдан (ривоят қилдики), Ҳузайфа, Ироқ аҳли билан бирга Арминия ва Озарбайжон фатҳида Шом аҳлига қарши жанг қилаётган пайтида Усмон ибн Аффон ҳузурига келди. Ҳузайфа уларнинг Қуръон (қироатида)ги ихтилофларини кўрди ва Усмон ибн Аффонга: «Эй мўминлар амири, бу умматга, улар Китобда яҳудий ва насоролар ихтилоф қилганидек ихтилоф қилишидан олдин етишиб боринг,» деди. Шунда у (Усмон) Ҳафсага: «Бизга саҳифаларни юбор, биз уларни мусъҳафларга кўчириб, сўнг сенга қайтарамиз,» деб (одам) юборди. Ҳафса саҳифаларни Усмонга юборди. Усмон Зайд ибн Собит, Саид ибн ал-Ос, Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишом ва Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрга: «Саҳифаларни мусъҳафларга кўчиринглар,» деб (буюрди) ва учта қурайшлик кишиларга: «Сиз ва Зайд ибн Собит нимада ихтилоф қилсангиз, уни Қурайш тилида ёзинглар, чунки у (Қуръон) уларнинг тилида нозил бўлган,» деди. То улар саҳифаларни мусъҳафларга кўчириб бўлгунча. Усмон улар кўчирган ўша мусъҳафлардан ҳар бир ўлкага биттадан мусъҳаф юборди. Аз-Зуҳрий деди: «Менга Хорижа ибн Зайд ибн Собит ривоят қилдики, Зайд ибн Собит деди: «Мен Аҳзоб сурасидан бир оятни тополмай қолдим, мен уни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тиловат қилаётганларини эшитар эдим: «Мўминлардан (шундай) кишилар борки, улар Аллаҳга берган аҳдларига содиқ бўлдилар. Бас, улардан (ким аҳдига вафо қилиб) ўз ажалини топди...» (Аҳзоб сураси, 23). Мен уни излаб, Хузайма ибн Собит ёки Абу Хузайманинг олдида топдим ва уни ўз сурасига қўшдим.» Аз-Зуҳрий деди: «Ўша куни улар ат-Тобут ва ат-Тобуҳ (ёзилишида) ихтилоф қилдилар. Қурайшликлар: «ат-Тобут,» дедилар, Зайд эса: «ат-Тобуҳ,» деди. Уларнинг ихтилофи Усмонга кўтарилди, у: «Уни ат-Тобут деб ёзинглар, чунки у Қурайш тилида нозил бўлган,» деди.» Аз-Зуҳрий деди: «Менга Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба хабар бердики, Абдуллоҳ ибн Масъуд Зайд ибн Собитнинг мусъҳафларни кўчиришини ёқтирмади ва: «Эй мусулмонлар жамоаси, мен мусъҳаф китобатини кўчиришдан четлатилдиму, уни бир киши бошқармоқдами? Валлоҳи, мен Исломни қабул қилганимда, у (Зайд) ҳали кофир кишининг сулбида эди,» деди — Зайд ибн Собитни назарда тутиб. Шу сабабли Абдуллоҳ ибн Масъуд: «Эй Ироқ аҳли, олдингиздаги мусъҳафларни яширинглар ва уларни беркитинглар, чунки Аллаҳ айтади: «Ким (бирор нарсани) яшириб олса, Қиёмат кунида яширган нарсасини олиб келади» (Оли Имрон сураси, 161). Бас, Аллаҳга мусъҳафлар билан йўлиқинглар,» деди.» Аз-Зуҳрий деди: «Менга етишича, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг фозил саҳобаларидан баъзи кишилар Ибн Масъуднинг бу сўзини ёқтирмаганлар.» (Абу Исо) деди: «Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У аз-Зуҳрийнинг ҳадиси бўлиб, биз уни фақат унинг ҳадисидан (орқали) биламиз.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ صُهَيْبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّّ ‏:‏ ‏(‏لِلََّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ إِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ نَادَى مُنَادٍ إِنَّ لَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ مَوْعِدًا يُرِيدُ أَنْ يُنْجِزَكُمُوهُ قَالُوا أَلَمْ تُبَيِّضْ وُجُوهَنَا وَتُنَجِّنَا مِنَ النَّارِ وَتُدْخِلْنَا الْجَنَّةَ قَالَ فَيُكْشَفُ الْحِجَابُ ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا أَعْطَاهُمُ اللَّهُ شَيْئًا أَحَبَّ إِلَيْهِمْ مِنَ النَّظَرِ إِلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ هَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ مَرْفُوعًا ‏.‏ وَرَوَى سُلَيْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ ثَابِتٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى قَوْلَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ صُهَيْبٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, Собит ал-Бунонийдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайладан, у Суҳайбдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан, Азиз ва Жалил Аллаҳнинг «Яхшилик қилганлар учун гўзал (мукофот) ва зиёда (мукофот) бордир» (Юнус сураси, 26) сўзи ҳақида (ривоят қилдики), у (Набий): «Жаннат аҳли Жаннатга кирганларида, бир нидо қилувчи: «Сизлар учун Аллаҳ ҳузурида бир ваъда бор, У уни сизларга бажо келтиришни хоҳлайди,» деб нидо қилади. Улар: «Юзларимизни оқартириб, бизни дўзахдан қутқариб, Жаннатга киритмадингми?» дейдилар.» (У) деди: «Шунда парда кўтарилади.» (У) деди: «Валлоҳи, Аллаҳ уларга Унга назар солишдан кўра севимлироқ бирор нарса бермаган,» дедилар. Абу Исо деди: «Ҳаммод ибн Саламанинг ҳадиси (шундай); шу тарзда бир нечта киши Ҳаммод ибн Саламадан марфуъ (қилиб) ривоят қилди. Сулаймон ибн ал-Муғира эса бу ҳадисни Собитдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайладан, унинг сўзи (сифатида) ривоят қилди ва унда Суҳайбдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (деганини) зикр қилмади.»

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ أَهْلِ مِصْرَ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا الدَّرْدَاءِ عَنْ هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏ لَهُمُ الْبُشْرَى، فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ‏)‏ قَالَ مَا سَأَلَنِي عَنْهَا أَحَدٌ مُنْذُ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْهَا فَقَالَ ‏ "‏ مَا سَأَلَنِي عَنْهَا أَحَدٌ غَيْرُكَ مُنْذُ أُنْزِلَتْ فَهِيَ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ يَرَاهَا الْمُسْلِمُ أَوْ تُرَى لَهُ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ السَّمَّانِ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ أَهْلِ مِصْرَ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ بَهْدَلَةَ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَيْسَ فِيهِ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Ибн ал-Мункадирдан, у Ато ибн Ясордан, у Миср аҳлидан бўлган бир кишидан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Абуд-Дардодан бу оят ҳақида: «Улар учун дунё ҳаётида ҳам (хушхабар бор)» (Юнус сураси, 64) сўрадим. У: «Мен буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўраганимдан бери буни мендан ҳеч ким сўрамаган эди. У: «Бу нозил бўлганидан бери буни мендан сендан бошқа ҳеч ким сўрамади. У мўмин кўрадиган ёки унинг ҳақида кўриладиган солиҳ тушдир,» дедилар,» деди.» Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Абдулазиз ибн Руфайъдан, у Абу Солиҳ ас-Саммондан, у Ато ибн Ясордан, у Миср аҳлидан бўлган бир кишидан, у Абуд-Дардодан, ва шунга ўхшашини зикр қилди. Бизга Аҳмад ибн Абда ад-Даббий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, Осим ибн Баҳдаладан, у Абу Солиҳдан, у Абуд-Дардодан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди), унда Ато ибн Ясордан (деганини) йўқ. (Абу Исо) деди: «Бу бобда Убода ибн ас-Сомитдан (ҳам ривоят бор).»

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ مِهْرَانَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لَمَّا أَغْرَقَ اللَّهُ فِرْعَوْنَ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ فَقَالَ جِبْرِيلُ يَا مُحَمَّدُ فَلَوْ رَأَيْتَنِي وَأَنَا آخُذُ مِنْ حَالِ الْبَحْرِ فَأَدُسُّهُ فِي فِيهِ مَخَافَةَ أَنْ تُدْرِكَهُ الرَّحْمَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳажжож ибн Минҳол ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, Али ибн Зайддан, у Юсуф ибн Миҳрондан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ Фиръавнни ғарқ қилганида, у: «Бани Исроил имон келтирган Зотдан ўзга илоҳ йўқлигига имон келтирдим,» деди. Шунда Жибрил: «Эй Муҳаммад, агар мени кўрганингда эди, мен денгиз балчиғидан олиб, унга раҳмат етишидан қўрқиб, унинг оғзига тиқар эдим,» деди,» дедилар. Абу Исо деди: «Бу ҳадис ҳасандир.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنِي عَدِيُّ بْنُ ثَابِتٍ، وَعَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ذَكَرَ أَحَدُهُمَا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ ذَكَرَ ‏ "‏ أَنَّ جِبْرِيلَ صلى الله عليه وسلم جَعَلَ يَدُسُّ فِي فِي فِرْعَوْنَ الطِّينَ خَشْيَةَ أَنْ يَقُولَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ فَيَرْحَمَهُ اللَّهُ أَوْ خَشْيَةَ أَنْ يَرْحَمَهُ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло ас-Санъоний ривоят қилди, у деди: бизга Холид ибн ал-Ҳорис ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба хабар берди, у деди: менга Адий ибн Собит ва Ато ибн ас-Соиб хабар берди, Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан — уларнинг бири Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эканини зикр қилди — у: «Жибрил (алайҳиссалом) Фиръавннинг оғзига, у «Ло илаҳа иллаллоҳ» деб айтиб, Аллаҳ унга раҳм қилишидан — ёки Аллаҳ унга раҳм қилишидан қўрқиб, лой тиқа бошлади,» (деб) зикр қилганини (ривоят қилди). Абу Исо деди: «Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ, бу йўлдан ғарибдир.»

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ وَكِيعِ بْنِ حُدُسٍ، عَنْ عَمِّهِ أَبِي رَزِينٍ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيْنَ كَانَ رَبُّنَا قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ خَلْقَهُ قَالَ ‏ "‏ كَانَ فِي عَمَاءٍ مَا تَحْتَهُ هَوَاءٌ وَمَا فَوْقَهُ هَوَاءٌ وَخَلَقَ عَرْشَهُ عَلَى الْمَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ قَالَ يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ الْعَمَاءُ أَىْ لَيْسَ مَعَهُ شَيْءٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَى حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ وَكِيعُ بْنُ حُدُسٍ وَيَقُولُ شُعْبَةُ وَأَبُو عَوَانَةَ وَهُشَيْمٌ وَكِيعُ بْنُ عُدُسٍ وَهُوَ أَصَحُّ وَأَبُو رَزِينٍ اسْمُهُ لَقِيطُ بْنُ عَامِرٍ قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Салама хабар берди, Яъло ибн Атодан, у Вакииъ ибн Ҳудусдан, у амакиси Абу Разиндан (ривоят қилдики), у деди: «Мен: «Эй Аллаҳнинг Расули, Роббимиз халқини яратишдан олдин қаерда эди?» дедим. У: «У бир булутда эди — унинг остида ҳам ҳаво, устида ҳам ҳаво йўқ эди — ва Аршини сув устида яратди,» дедилар.» Аҳмад ибн Маниъ деди: «Язид ибн Ҳорун: «ал-Амо» (дегани) яъни У билан бирга ҳеч нарса йўқ (дегани),» деди. Абу Исо деди: «Шу тарзда Ҳаммод ибн Салама «Вакииъ ибн Ҳудус» (деб) ривоят қилди, Шуъба, Абу Авона ва Ҳушайм эса «Вакииъ ибн Удус» дейдилар ва у тўғрироқдир. Абу Разиннинг исми Лақит ибн Омирдир.» (У) деди: «Бу ҳадис ҳасандир.»

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ بُرَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى يُمْلِي وَرُبَّمَا قَالَ يُمْهِلُ لِلظَّالِمِ حَتَّى إِذَا أَخَذَهُ لَمْ يُفْلِتْهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏ كَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ وَقَدْ رَوَاهُ أَبُو أُسَامَةَ عَنْ بُرَيْدٍ نَحْوَهُ وَقَالَ يُمْلِي ‏.‏ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ الْجَوْهَرِيُّ، عَنْ أَبِي أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ جَدِّهِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَقَالَ يُمْلِي وَلَمْ يَشُكَّ فِيهِ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, Бурайд ибн Абдуллоҳдан, у Абу Бурдадан, у Абу Мусодан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Табарок ва Таоло Аллаҳ золимга муҳлат беради» — ва гоҳо «мўҳлат беради» деди — «то уни тутганида, уни қўйиб юбормайди,» дедилар. Сўнг тиловат қилдилар: «Роббингнинг (золим) қишлоқларни — улар зулм қилаётган пайтда — тутиши мана шундай бўлади» (Ҳуд сураси) (оятини). Абу Исо деди: «Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Абу Усома уни Бурайддан шунга ўхшаш ривоят қилиб, «юмли (муҳлат беради)» деди.» Бизга Иброҳим ибн Саид ал-Жавҳарий ривоят қилди, Абу Усомадан, у Бурайд ибн Абдуллоҳ ибн Абу Бурдадан, у бобоси Абу Бурдадан, у Абу Мусодан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди) ва «юмли (муҳлат беради)» деди ҳамда унда шубҳа қилмади.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، هُوَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عَمْرٍو حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ سُفْيَانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ مِِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ ‏)‏ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ فَعَلَى مَا نَعْمَلُ عَلَى شَيْءٍ قَدْ فُرِغَ مِنْهُ أَوْ عَلَى شَيْءٍ لَمْ يُفْرَغْ مِنْهُ قَالَ ‏"‏ بَلْ عَلَى شَيْءٍ قَدْ فُرِغَ مِنْهُ وَجَرَتْ بِهِ الأَقْلاَمُ يَا عُمَرُ وَلَكِنْ كُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏

Бизга Бундор Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абу Омир ал-Ақадий — у Абдулмалик ибн Амр — ривоят қилди, у деди: бизга Сулаймон ибн Суфён ривоят қилди, Абдуллоҳ ибн Динордан, у Ибн Умардан, у Умар ибн ал-Хаттобдан (ривоят қилдики), у деди: «Бу оят: «Улардан бадбахти ва саодатманди бордир» (Ҳуд сураси, 105) нозил бўлганида, мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўраб: «Эй Аллаҳнинг Набийси, биз нима устида амал қиламиз — баттамом қилинган (битирилган) нарса устидами ёки ҳали баттамом қилинмаган нарса устидами?» дедим. У: «Балки баттамом қилинган ва қаламлар (ёзиб) ўтиб кетган нарса устида, эй Умар! Лекин ҳар ким нима учун яратилган бўлса, ўшанга осон қилингандир,» дедилар.» Бу ҳадис шу йўлдан ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Абдулмалик ибн Амрнинг ҳадисидан (орқали) биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، وَالأَسْوَدِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنِّي عَالَجْتُ امْرَأَةً فِي أَقْصَى الْمَدِينَةِ وَإِنِّي أَصَبْتُ مِنْهَا مَا دُونَ أَنْ أَمَسَّهَا وَأَنَا هَذَا فَاقْضِ فِيَّ مَا شِئْتَ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ لَقَدْ سَتَرَكَ اللَّهُ لَوْ سَتَرْتَ عَلَى نَفْسِكَ ‏.‏ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا فَانْطَلَقَ الرَّجُلُ فَأَتْبَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَجُلاً فَدَعَاهُ فَتَلاَ عَلَيْهِِمِ ‏:‏ ‏(‏ أَقِمِ الصَّلاَةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ هَذَا لَهُ خَاصَّةً قَالَ ‏"‏ لاَ بَلْ لِلنَّاسِ كَافَّةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهَكَذَا رَوَى إِسْرَائِيلُ عَنْ سِمَاكٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلْقَمَةَ وَالأَسْوَدِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ سِمَاكٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ وَرِوَايَةُ هَؤُلاَءِ أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ الثَّوْرِيِّ وَرَوَى شُعْبَةُ عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الأَسْوَدِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الأَعْمَشِ، وَسِمَاكٌ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ الأَعْمَشَ وَقَدْ رَوَى سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, Симок ибн Ҳарбдан, у Иброҳимдан, у Алқама ва ал-Асваддан, улар Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), у деди: «Бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келиб: «Мен Мадинанинг чеккасида бир аёл билан (қовушиб), ундан жимо қилмасдан бошқасини олдим. Мана мен, мен ҳақимда хоҳлаганингизни ҳукм қилинг,» деди. Шунда Умар унга: «Аллаҳ сени яширган эди, кошки ўзингни ўзинг яширсанг эди,» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга бирор нарса қайтармадилар. Киши кетди, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг ортидан бир кишини юбориб, уни чақирдилар ва уларга: «Намозни кундузнинг икки томонида ва кечанинг (кундузга) яқин соатларида тўкис адо эт! Албатта, яхшиликлар ёмонликларни кетказади. Бу эсловчилар учун бир эслатмадир.» (Ҳуд сураси, 114) — оят охиригача тиловат қилдилар. Қавмдан бир киши: «Бу унга хосми?» деди. У: «Йўқ, балки барча одамлар учундир,» дедилар.» Абу Исо деди: «Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шу тарзда Исроил Симокдан, у Иброҳимдан, у Алқама ва ал-Асваддан, улар Абдуллоҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини ривоят қилди. Суфён ас-Саврий эса Симокдан, у Иброҳимдан, у Абдурраҳмон ибн Язиддан, у Абдуллоҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини ривоят қилди. Буларнинг ривояти ас-Саврийнинг ривоятидан тўғрироқдир. Шуъба эса Симок ибн Ҳарбдан, у Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Абдуллоҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини ривоят қилди.» Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ан-Найсобурий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Юсуф ривоят қилди, Суфёндан, у ал-Аъмаш ва Симокдан, улар Иброҳимдан, у Абдурраҳмон ибн Язиддан, у Абдуллоҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш маънода (ривоят қилди). Бизга Маҳмуд ибн Ғайлоон ривоят қилди, у деди: бизга ал-Фазл ибн Мусо ривоят қилди, Суфёндан, у Симокдан, у Иброҳимдан, у Абдурраҳмон ибн Язиддан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш маънода (ривоят қилди) ва унда ал-Аъмашни зикр қилмади. Сулаймон ат-Таймий бу ҳадисни Абу Усмон ан-Наҳдийдан, у Ибн Масъуддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْجُعْفِيُّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ رَجُلاً لَقِيَ امْرَأَةً وَلَيْسَ بَيْنَهُمَا مَعْرِفَةٌ فَلَيْسَ يَأْتِي الرَّجُلُ شَيْئًا إِلَى امْرَأَتِهِ إِلاَّ قَدْ أَتَى هُوَ إِلَيْهَا إِلاَّ أَنَّهُ لَمْ يُجَامِعْهَا ‏.‏ قَالَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ أَقِمِ الصَّلاَةَ طَرَفَىِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ ‏)‏ فَأَمَرَهُ أَنْ يَتَوَضَّأَ وَيُصَلِّيَ ‏.‏ قَالَ مُعَاذٌ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَهِيَ لَهُ خَاصَّةً أَمْ لِلْمُؤْمِنِينَ عَامَّةً قَالَ ‏ "‏ بَلْ لِلْمُؤْمِنِينَ عَامَّةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِمُتَّصِلٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى لَمْ يَسْمَعْ مِنْ مُعَاذٍ وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ مَاتَ فِي خِلاَفَةِ عُمَرَ وَقُتِلَ عُمَرُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى غُلاَمٌ صَغِيرٌ ابْنُ سِتِّ سِنِينَ وَقَدْ رَوَى عَنْ عُمَرَ وَرَآهُ ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Ҳусайн ал-Жуъфий ривоят қилди, Зоидадан, у Абдулмалик ибн Умайрдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайладан, у Муоз ибн Жабалдан (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига бир киши келиб: «Эй Аллаҳнинг Расули, айтинг-чи, ўрталарида ҳеч қандай танишлик йўқ бир аёлга йўлиққан, киши хотинига қиладиган барча нарсани унга қилган, фақат жимо қилмаган киши ҳақида (нима дейсиз)?» деди. (Муоз) деди: «Шунда Аллаҳ: «Намозни кундузнинг икки томонида ва кечанинг (кундузга) яқин соатларида тўкис адо эт! Албатта, яхшиликлар ёмонликларни кетказади. Бу эсловчилар учун бир эслатмадир.» (Ҳуд сураси, 114) — (оятини) нозил қилди ва унга таҳорат олиб, намоз ўқишни буюрдилар.» Муоз деди: «Мен: «Эй Аллаҳнинг Расули, бу унга хосми ёки умуман мўминлар учунми?» дедим. У: «Балки умуман мўминлар учундир,» дедилар.» Абу Исо деди: «Бу ҳадиснинг исноди муттасил (узлуксиз) эмас. Абдурраҳмон ибн Абу Лайла Муоздан (ҳадис) эшитмаган, Муоз ибн Жабал Умарнинг хилофати даврида вафот этган. Умар ўлдирилганида, Абдурраҳмон ибн Абу Лайла олти яшар кичик бола эди, бироқ у Умардан ривоят қилган ва уни кўрган. Шуъба бу ҳадисни Абдулмалик ибн Умайрдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайладан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (қилиб) ривоят қилди.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ رَجُلاً، أَصَابَ مِنَ امْرَأَةٍ قُبْلَةَ حَرَامٍ فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُ عَنْ كَفَّارَتِهَا فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ أَقِمِ الصَّلاَةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ‏)‏ فَقَالَ الرَّجُلُ أَلِيَ هَذِهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ ‏"‏ لَكَ وَلِمَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ أُمَّتِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, Сулаймон ат-Таймийдан, у Абу Усмондан, у Ибн Масъуддан (ривоят қилдики), бир киши бир аёлдан ҳаром ўпич олди, сўнг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келиб, ундан унинг каффоратини сўради. Шунда: «Намозни кундузнинг икки томонида ва кечанинг (кундузга) яқин соатларида тўкис адо эт! Албатта, яхшиликлар ёмонликларни кетказади.» (Ҳуд сураси, 114) — (ояти) нозил бўлди. Киши: «Эй Аллаҳнинг Расули, бу менга (хос)ми?» деди. У: «Сенга ва умматимдан унга амал қилган кишигадир,» дедилар. Абу Исо деди: «Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا قَيْسُ بْنُ الرَّبِيعِ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ أَبِي الْيَسَرِ، قَالَ أَتَتْنِي امْرَأَةٌ تَبْتَاعُ تَمْرًا فَقُلْتُ إِنَّ فِي الْبَيْتِ تَمْرًا أَطْيَبَ مِنْهُ ‏.‏ فَدَخَلَتْ مَعِي فِي الْبَيْتِ فَأَهْوَيْتُ إِلَيْهَا فَقَبَّلْتُهَا فَأَتَيْتُ أَبَا بَكْرٍ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ قَالَ اسْتُرْ عَلَى نَفْسِكَ وَتُبْ وَلاَ تُخْبِرْ أَحَدًا ‏.‏ فَلَمْ أَصْبِرْ فَأَتَيْتُ عُمَرَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ اسْتُرْ عَلَى نَفْسِكَ وَتُبْ وَلاَ تُخْبِرْ أَحَدًا ‏.‏ فَلَمْ أَصْبِرْ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ ‏"‏ أَخَلَفْتَ غَازِيًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فِي أَهْلِهِ بِمِثْلِ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ حَتَّى تَمَنَّى أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ أَسْلَمَ إِلاَّ تِلْكَ السَّاعَةَ حَتَّى ظَنَّ أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ النَّارِ ‏.‏ قَالَ وَأَطْرَقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَوِيلاً حَتَّى أَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ ‏:‏ ‏(‏أَقِمِ الصَّلاَةَ طَرَفَىِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو الْيَسَرِ فَأَتَيْتُهُ فَقَرَأَهَا عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَصْحَابُهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِهَذَا خَاصَّةً أَمْ لِلنَّاسِ عَامَّةً قَالَ ‏"‏ بَلْ لِلنَّاسِ عَامَّةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَيْسُ بْنُ الرَّبِيعِ ضَعَّفَهُ وَكِيعٌ وَغَيْرُهُ وَأَبُو الْيَسَرِ هُوَ كَعْبُ بْنُ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ وَرَوَى شَرِيكٌ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ هَذَا الْحَدِيثَ مِثْلَ رِوَايَةِ قَيْسِ بْنِ الرَّبِيعِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ وَوَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун хабар берди, у деди: бизга Қайс ибн ар-Рабиъ хабар берди, Усмон ибн Абдуллоҳ ибн Мавҳабдан, у Мусо ибн Талҳадан, у Абул-Ясардан (ривоят қилдики), у деди: «Менга бир аёл хурмо сотиб олгани келди. Мен: «Уйда бундан яхшироқ хурмо бор,» дедим. У мен билан уйга кирди. Мен унга мойил бўлиб, уни ўпдим. Сўнг Абу Бакр ҳузурига келиб, буни унга айтдим. У: «Ўзингни ўзинг яшир, тавба қил ва ҳеч кимга айтма,» деди. Мен сабр қилолмадим, Умар ҳузурига келиб, буни унга айтдим. У: «Ўзингни ўзинг яшир, тавба қил ва ҳеч кимга айтма,» деди. Мен сабр қилолмадим, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келиб, буни унга айтдим.» Шунда у (Расулуллаҳ) унга: «Аллаҳ йўлида жиҳод қилаётган ғозийнинг аҳли (оиласи)да унинг ортидан мана шундай (иш) қилдингми?» дедилар. То у ўша соатдан бошқа пайтда Исломни қабул қилмаган бўлишини орзу қилгунча, ҳатто ўзини дўзах аҳлидан деб гумон қилгунча. (Рови) деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) узоқ вақт бошларини қуйи солиб турдилар, то Аллаҳ унга: «Намозни кундузнинг икки томонида ва кечанинг (кундузга) яқин соатларида тўкис адо эт!» — «эсловчилар учун бир эслатмадир» (Ҳуд сураси, 114) сўзига қадар ваҳий қилгунча.» Абул-Ясар деди: «Мен у (Расулуллаҳ) ҳузурларига келдим, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни менга ўқиб бердилар. Саҳобалари: «Эй Аллаҳнинг Расули, бу унга хосми ёки умуман одамлар учунми?» дедилар. У: «Балки умуман одамлар учундир,» дедилар.» Абу Исо деди: «Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Қайс ибн ар-Рабиъни Вакииъ ва бошқалар заиф (деб) ҳисоблаганлар. Абул-Ясар — у Каъб ибн Амрдир.» (У) деди: «Шарик бу ҳадисни Усмон ибн Абдуллоҳдан Қайс ибн ар-Рабиънинг ривоятига ўхшаш ривоят қилди.» Ва деди: «Бу бобда Абу Умома, Восила ибн ал-Асқаъ ва Анас ибн Моликдан (ҳам ривоят бор).»

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ الْخُزَاعِيُّ الْمَرْوَزِيُّ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الْكَرِيمَ بْنَ الْكَرِيمِ بْنِ الْكَرِيمِ بْنِ الْكَرِيمِ يُوسُفُ بْنُ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ قَالَ وَلَوْ لَبِثْتُ فِي السِّجْنِ مَا لَبِثَ ثُمَّ جَاءَنِي الرَّسُولُ أَجَبْتُ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأََ ‏:‏ ‏(‏ فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ ‏)‏ قَالَ ‏:‏ وَرَحْمَةُ اللَّهِ عَلَى لُوطٍ إِنْ كَانَ لَيَأْوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ إِذْ قَالَ ‏:‏ ‏(‏ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ ‏)‏ فَمَا بَعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ نَبِيًّا إِلاَّ فِي ذِرْوَةٍ مِنْ قَوْمِهِ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، وَعَبْدُ الرَّحِيمِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، نَحْوَ حَدِيثِ الْفَضْلِ بْنِ مُوسَى إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَا بَعَثَ اللَّهُ بَعْدَهُ نَبِيًّا إِلاَّ فِي ثَرْوَةٍ مِنْ قَوْمِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو الثَّرْوَةُ الْكَثْرَةُ وَالْمَنَعَةُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ الْفَضْلِ بْنِ مُوسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ал-Хузоий ал-Марвазий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Фазл ибн Мусо ривоят қилди, Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, карийм ибн карийм ибн карийм ибн карийм (сахийнинг ўғли, сахийнинг ўғли, сахийнинг ўғли) — Юсуф ибн Яъқуб ибн Ишоқ ибн Иброҳимдир,» дедилар. Ва: «Агар мен (Юсуф) зиндонда у қадар (узоқ) қолиб, сўнг менга элчи келганида, мен (дарҳол) жавоб берган бўлардим,» дедилар. Сўнг тиловат қилдилар: «Бас, қачонки унга элчи келганида, (Юсуф): «Роббингга қайтиб, ундан: «Қўлларини кесган аёлларнинг аҳволи нима эди?» деб сўра,» деди.» (Юсуф сураси, 50). Ва: «Аллаҳнинг раҳмати Лут устига бўлсин, у мустаҳкам таянчга (суянишни) истаб: «Қанийди, менинг сизларга (қарши) кучим бўлса ёки мустаҳкам таянчга суянсам,» деган эди (Ҳуд сураси, 80). Бас, Аллаҳ ундан кейин бирор пайғамбарни фақат ўз қавмининг (ҳимояли) чўққисида (кучли уруғида) юборгандир,» дедилар. Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Абда ва Абдурраҳим ривоят қилди, Муҳаммад ибн Амрдан, ал-Фазл ибн Мусонинг ҳадисига ўхшаш, фақат у: «Аллаҳ ундан кейин бирор пайғамбарни фақат ўз қавмининг (кўп ва ҳимояли) сарвати (мавқеи)да юборгандир,» деди. Муҳаммад ибн Амр деди: «ас-Сарват — кўплик ва ҳимоя (кучидир).» Абу Исо деди: «Бу ал-Фазл ибн Мусонинг ривоятидан тўғрироқдир. Бу ҳадис ҳасандир.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْوَلِيدِ، وَكَانَ، يَكُونُ فِي بَنِي عِجْلٍ عَنْ بُكَيْرِ بْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَقْبَلَتْ يَهُودُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا أَبَا الْقَاسِمِ أَخْبِرْنَا عَنِ الرَّعْدِ مَا هُوَ قَالَ ‏"‏ مَلَكٌ مِنَ الْمَلاَئِكَةِ مُوَكَّلٌ بِالسَّحَابِ مَعَهُ مَخَارِيقُ مِنْ نَارٍ يَسُوقُ بِهَا السَّحَابَ حَيْثُ شَاءَ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا فَمَا هَذَا الصَّوْتُ الَّذِي نَسْمَعُ قَالَ ‏"‏ زَجْرُهُ بِالسَّحَابِ إِذَا زَجَرَهُ حَتَّى يَنْتَهِيَ إِلَى حَيْثُ أُمِرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا صَدَقْتَ فَأَخْبِرْنَا عَمَّا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ قَالَ ‏"‏ اشْتَكَى عِرْقَ النَّسَا فَلَمْ يَجِدْ شَيْئًا يُلاَئِمُهُ إِلاَّ لُحُومَ الإِبِلِ وَأَلْبَانَهَا فَلِذَلِكَ حَرَّمَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا صَدَقْتَ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Нуъайм хабар берди, Абдуллоҳ ибн ал-Валиддан — у Бану Ижлда яшар эди — у Букайр ибн Шиҳобдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: «Яҳудийлар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келиб: «Эй Абул-Қосим, бизга момогулдурак ҳақида хабар беринг, у нима?» дедилар. У: «(У) булутга муваккал қилинган фаришталардан бир фаришта бўлиб, унинг олдида оловдан қамчилар бор, у булутни Аллаҳ хоҳлаган жойга шулар билан ҳайдайди,» дедилар. Улар: «Биз эшитадиган бу овоз нима?» дедилар. У: «(Бу) унинг булутга, уни амр қилинган жойга етказгунча (ҳайдаб) бақиришидир,» дедилар. Улар: «Рост айтдингиз. Бизга Исроил (Яъқуб) ўзига нимани ҳаром қилганидан хабар беринг,» дедилар. У: «У бел оғриғидан шикоят қилди, ўзига туя гўшти ва сутидан бошқа мувофиқ келадиган нарса топмади, шу сабабли уларни ҳаром қилди,» дедилар. Улар: «Рост айтдингиз,» дедилар.» (Абу Исо) деди: «Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.»

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خِدَاشٍ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا سَيْفُ بْنُ مُحَمَّدٍ الثَّوْرِيُّ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الأُكُلِ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ الدَّقَلُ وَالْفَارِسِيُّ وَالْحُلْوُ وَالْحَامِضُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَقَدْ رَوَاهُ زَيْدُ بْنُ أَبِي أُنَيْسَةَ عَنِ الأَعْمَشِ نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَسَيْفُ بْنُ مُحَمَّدٍ هُوَ أَخُو عَمَّارِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَعَمَّارٌ أَثْبَتُ مِنْهُ وَهُوَ ابْنُ أُخْتِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Хидош ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга Сайф ибн Муҳаммад ас-Саврий ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики, Аллаҳнинг) «Ва биз (меваларнинг) баъзисини баъзисидан ейишда афзал қилурмиз,» (деган ояти ҳақида) У: «Доқал (сифатсиз хурмо), Форсий (хурмо), ширини ва нордони,» дедилар. (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Буни Зайд ибн Абу Унайса ҳам ал-Аъмашдан шунга ўхшаш ривоят қилган. Сайф ибн Муҳаммад — Аммор ибн Муҳаммаднинг укасидир, Аммор ундан кўра ишончлироқдир, у Суфён ас-Саврийнинг жияни (синглисининг ўғли)дир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ شُعَيْبِ بْنِ الْحَبْحَابِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ أُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِقِنَاعٍ عَلَيْهِ رُطَبٌ فَقَالَ ‏"‏ مَثَلُ كَلِمَةٍ طَيِّبَةٍ كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا قَالَ هِيَ النَّخْلَةُ ‏:‏ ‏(‏ مَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الأَرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ ‏)‏ قَالَ هِيَ الْحَنْظَلُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَخْبَرْتُ بِذَلِكَ أَبَا الْعَالِيَةِ فَقَالَ صَدَقَ وَأَحْسَنَ ‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ الْحَبْحَابِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ وَلَمْ يَذْكُرْ قَوْلَ أَبِي الْعَالِيَةِ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ وَرَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِثْلَ هَذَا مَوْقُوفًا وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَفَعَهُ غَيْرَ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ وَرَوَاهُ مَعْمَرٌ وَحَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ وَلَمْ يَرْفَعُوهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ شُعَيْبِ بْنِ الْحَبْحَابِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، نَحْوَ حَدِيثِ قُتَيْبَةَ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Валид ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, у Шуайб ибнул-Ҳабҳобдан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га устида янги пишган хурмо бўлган бир сават келтирилди, шунда У: «Яхши сўзнинг мисоли яхши дарахтга ўхшайдики, унинг илдизи маҳкам, шохи эса осмонда бўлиб, Роббисининг изни билан ҳар вақт мевасини бериб туради,» — дедилар ва: «У хурмо дарахтидир,» дедилар. «Ёмон сўзнинг мисоли ёмон дарахтга ўхшайдики, у ер юзидан илдизи билан қўпорилган, ҳеч қандай қарори йўқдир,» (деган оятни ўқиб): «У ҳанзал (аччиқ қувун) дарахтидир,» дедилар. (Анас) деди: мен буни Абул-Олияга айтиб бердим, у: «Рост айтди ва чиройли қилди,» деди. Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Бакр ибн Шуайб ибнул-Ҳабҳоб ривоят қилди, у отасидан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан шунга ўхшаш, маъноси билан (ривоят қилди), лекин уни (Набийга) марфуъ қилмади ва Абул-Олиянинг сўзини зикр қилмади. Бу Ҳаммод ибн Саламанинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир. Буни бир нечтаси шундай мавқуф (саҳобада тўхтаган) ҳолда ривоят қилган, биз Ҳаммод ибн Саламадан бошқа ҳеч ким уни марфуъ қилганини билмаймиз. Буни Маъмар, Ҳаммод ибн Зайд ва бошқа бир нечтаси ривоят қилган, лекин уни марфуъ қилмаган. Бизга Аҳмад ибн Абда аз-Заббий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, у Шуайб ибнул-Ҳабҳобдан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан Қутайбанинг ҳадисига ўхшаш (ривоят қилди) ва уни марфуъ қилмади.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنِي عَلْقَمَةُ بْنُ مَرْثِدٍ، قَالَ سَمِعْتُ سَعْدَ بْنَ عُبَيْدَةَ، يُحَدِّثُ عَنِ الْبَرَاءِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِ اللَّهِ ‏:‏ ‏(‏ يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ فِي الْقَبْرِ إِذَا قِيلَ لَهُ مَنْ رَبُّكَ وَمَا دِينُكَ وَمَنْ نَبِيُّكَ؟ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, (у деди:) менга Алқама ибн Марсад хабар берди, у деди: мен Саъд ибн Убайдадан эшитдимки, у ал-Бародан (ривоят қилиб) ҳадис айтар эди, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Аллаҳнинг: «Аллаҳ имон келтирганларни дунё ҳаётида ҳам, охиратда ҳам маҳкам сўз билан собит қилади,» (деган ояти ҳақида): «(Бу) қабрда — унга: Роббинг ким? Сенинг дининг нима? Ва Набийинг ким? деб айтилганда (бўлади),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ تَلَتْ عَائِشَةُ هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏ يَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَيْرَ الأَرْضِ ‏)‏ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَأَيْنَ يَكُونُ النَّاسُ قَالَ ‏"‏ عَلَى الصِّرَاطِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Довуд ибн Абу Ҳинддан, у аш-Шаъбийдан, у Масруқдан (ривоят қилдики), у деди: Оиша (розияллаҳу анҳо) бу оятни: «Ер бошқа ерга алмаштириладиган кунда,» (деб) ўқиди ва: «Эй Расулуллаҳ, у куни одамлар қаерда бўладилар?» деди. У: «Сирот (кўприги) устида,» дедилар. (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни бундан бошқа йўл билан ҳам Оиша (розияллаҳу анҳо)дан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا نُوحُ بْنُ قَيْسٍ الْحُدَّانِيُّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الْجَوْزَاءِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَتِ امْرَأَةٌ تُصَلِّي خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - حَسْنَاءُ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ فَكَانَ بَعْضُ الْقَوْمِ يَتَقَدَّمُ حَتَّى يَكُونَ فِي الصَّفِّ الأَوَّلِ لِئَلاَّ يَرَاهَا وَيَسْتَأْخِرُ بَعْضُهُمْ حَتَّى يَكُونَ فِي الصَّفِّ الْمُؤَخَّرِ فَإِذَا رَكَعَ نَظَرَ مِنْ تَحْتِ إِبْطَيْهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَالِكٍ عَنْ أَبِي الْجَوْزَاءِ نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَهَذَا أَشْبَهُ أَنْ يَكُونَ أَصَحَّ مِنْ حَدِيثِ نُوحٍ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Нуҳ ибн Қайс ал-Ҳуддоний ривоят қилди, у Амр ибн Моликдан, у Абул-Жавзодан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ортида бир аёл — одамларнинг энг гўзалларидан бўлган чиройли аёл намоз ўқир эди. Баъзи одамлар уни кўрмаслик учун биринчи сафда бўлгунча олдинга ўтар, баъзилари эса кейинги сафда бўлгунча орқага ўтар, рукуъ қилганда эса қўлтиғи остидан унга қарар эди. Шунда Аллаҳ: «Албатта биз сизлардан олдинга ўтганларни ҳам биламиз, албатта кейинда қолганларни ҳам биламиз,» (оятини) нозил қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни Жаъфар ибн Сулаймон Амр ибн Моликдан, у Абул-Жавзодан шунга ўхшаш ривоят қилган, лекин унда Ибн Аббосни зикр қилмаган. Бу Нуҳнинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқ бўлишга кўпроқ ўхшайди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، عَنْ مَالِكِ بْنِ مِغْوَلٍ، عَنْ جُنَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لِجَهَنَّمَ سَبْعَةُ أَبْوَابٍ بَابٌ مِنْهَا لِمَنْ سَلَّ السَّيْفَ عَلَى أُمَّتِي أَوْ قَالَ عَلَى أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم - ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مَالِكِ بْنِ مِغْوَلٍ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Усмон ибн Умар ривоят қилди, у Молик ибн Миғвалдан, у Жунайддан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), У: «Жаҳаннамнинг етти эшиги бор: улардан бир эшик менинг умматимга қарши» — ёки: «Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг умматига қарши» — «қилич тортган киши учундир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Молик ибн Миғвалнинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَلِيٍّ الْحَنَفِيُّ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الْحَمْدُ لِلَّهِ أُمُّ الْقُرْآنِ وَأُمُّ الْكِتَابِ وَالسَّبْعُ الْمَثَانِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абу Али ал-Ҳанафий ривоят қилди, у Ибн Абу Зиъбдан, у ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Алҳамду лиллаҳ — Уммул-Қуръон (Қуръоннинг онаси), Уммул-Китоб (Китобнинг онаси) ва Ас-Сабъул-Масоний (қайта-қайта ўқиладиган етти оят)дир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِي التَّوْرَاةِ وَلاَ فِي الإِنْجِيلِ مِثْلَ أُمِّ الْقُرْآنِ وَهِيَ السَّبْعُ الْمَثَانِي وَهِيَ مَقْسُومَةٌ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي وَلِعَبْدِي مَا سَأَلَ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ عَلَى أُبَىٍّ وَهُوَ يُصَلِّي فَذَكَرَ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَطْوَلُ وَأَتَمُّ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ هَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ‏.‏

Бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, у деди: бизга ал-Фазл ибн Мусо ривоят қилди, у Абдулҳамид ибн Жаъфардан, у ал-Ало ибн Абдурраҳмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Убай ибн Каъб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ Тавротда ҳам, Инжилда ҳам Уммул-Қуръонга ўхшаш нарса нозил қилмаган, у Ас-Сабъул-Масонийдир, у Мен билан бандам ўртасида тақсимлангандир, бандамга сўрагани (берилади),» дедилар. Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, у ал-Ало ибн Абдурраҳмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Убай намоз ўқиб турган пайтда унинг олдига чиқдилар, деб шунга ўхшаш, маъноси билан зикр қилди. Абу Исо (Термизий) деди: Абдулазиз ибн Муҳаммаднинг ҳадиси узунроқ ва тўлиқроқ, бу Абдулҳамид ибн Жаъфарнинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир. Буни бир нечтаси ал-Ало ибн Абдурраҳмондан шундай ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ لَيْثِ بْنِ أَبِي سُلَيْمٍ، عَنْ بِشْرٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ولَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ ‏)‏ قَالَ ‏ "‏ عَنْ قَوْلِ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ لَيْثِ بْنِ أَبِي سُلَيْمٍ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ عَنْ لَيْثِ بْنِ أَبِي سُلَيْمٍ عَنْ بِشْرٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Абда аз-Заббий ривоят қилди, у деди: бизга Муътамир ибн Сулаймон ривоят қилди, у Лайс ибн Абу Сулаймдан, у Бишрдан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Аллаҳнинг: «Албатта биз уларнинг барчасини сўроққа тутамиз — қилиб ўтган ишлари ҳақида,» (деган ояти ҳақида): «Ла илаҳа иллаллаҳ, дейиш ҳақида,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Лайс ибн Абу Сулаймнинг ҳадисидан биламиз. Абдуллоҳ ибн Идрис уни Лайс ибн Абу Сулаймдан, у Бишрдан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан шунга ўхшаш ривоят қилган, лекин уни марфуъ қилмаган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي الطَّيِّبِ، حَدَّثَنَا مُصْعَبُ بْنُ سَلاَّمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ قَيْسٍ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ فَإِنَّهُ يَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ ‏)‏ قَالَ لِلْمُتَفَرِّسِينَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, у деди: бизга Аҳмад ибн Абут-Таййиб ривоят қилди, у деди: бизга Мусъаб ибн Саллом ривоят қилди, у Амр ибн Қайсдан, у Атийядан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мўминнинг фаросатидан эҳтиёт бўлинглар, чунки у Аллаҳнинг нури билан қарайди,» дедилар. Сўнг: «Албатта бунда фаросатли кишилар учун (ибрат) оятлари бордир,» (оятини) ўқидилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз. Баъзи илм аҳлидан бу оят: «Албатта бунда ал-мутавассимийн учун оятлар бордир,» (ҳақида): «(Яъни) фаросатли кишилар учун,» деб ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَاصِمٍ، عَنْ يَحْيَى الْبَكَّاءِ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْبَعٌ قَبْلَ الظُّهْرِ بَعْدَ الزَّوَالِ تُحْسَبُ بِمِثْلِهِنَّ فِي صَلاَةِ السَّحَرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَلَيْسَ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ وَهُوَ يُسَبِّحُ اللَّهَ تِلْكَ السَّاعَةَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏ يَتَفَيَّأُ ظِلاَلُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ ‏)‏ الآيَةَ كُلَّهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَلِيِّ بْنِ عَاصِمٍ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн Осим ривоят қилди, у Яҳё ал-Баккодан (ривоят қилди, у деди:) менга Абдуллоҳ ибн Умар ривоят қилди, у деди: мен Умар ибнул-Хаттоб (розияллаҳу анҳу)дан эшитдим, у айтар эди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қуёш оғгандан кейин, пешиндан олдинги тўрт (ракъат намоз) саҳар намозидаги шундай (ракъатлар)дек ҳисобланади,» дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳеч бир нарса йўқки, ўша вақтда у Аллоҳга тасбеҳ айтмаса,» дедилар. Сўнг: «Уларнинг соялари Аллаҳга сажда қилган ҳолда ўнг ва сўл томонга эгилиб туради,» (деган оятни) бутунлай ўқидилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Али ибн Осимнинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ، عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، قَالَ حَدَّثَنِي أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ، قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ أُصِيبَ مِنَ الأَنْصَارِ أَرْبَعَةٌ وَسِتُّونَ رَجُلاً وَمِنَ الْمُهَاجِرِينَ سِتَّةٌ فِيهِمْ حَمْزَةُ فَمَثَّلُوا بِهِمْ فَقَالَتِ الأَنْصَارُ لَئِنْ أَصَبْنَا مِنْهُمْ يَوْمًا مِثْلَ هَذَا لَنُرْبِيَنَّ عَلَيْهِمْ قَالَ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ فَتْحِ مَكَّةَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏(‏ وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ ‏)‏ فَقَالَ رَجُلٌ لاَ قُرَيْشَ بَعْدَ الْيَوْمِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كُفُّوا عَنِ الْقَوْمِ إِلاَّ أَرْبَعَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ ‏.‏

Бизга Абу Аммор ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, у деди: бизга ал-Фазл ибн Мусо ривоят қилди, у Исо ибн Убайддан, у ар-Рабиъ ибн Анасдан, у Абул-Олиядан (ривоят қилдики), у деди: менга Убай ибн Каъб (розияллаҳу анҳу) ривоят қилди, у деди: Уҳуд куни бўлганда Ансорлардан олтмиш тўрт киши, Муҳожирлардан олти киши — улар орасида Ҳамза ҳам бор эди — шаҳид бўлди ва уларни (мушриклар) қийнаб маслахтадилар (жасадларини буздилар). Шунда Ансорлар: «Агар биз уларга шунга ўхшаш бир кун (ғалаба) қозонсак, албатта улардан ўч олиб, ундан ҳам ошириб юборамиз,» дедилар. (Убай) деди: Макка фатҳ қилинган кун бўлганда Аллаҳ: «Агар жазо берсангиз, сизга берилган жазо миқдорида жазо беринглар, агар сабр қилсангиз, албатта у сабр қилувчилар учун яхшироқдир,» (оятини) нозил қилди. Шунда бир киши: «Бугундан кейин Қурайш (қолмайди)!» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Тўрт кишидан бошқа қавмга тегманглар,» дедилар. (Термизий) деди: бу Убай ибн Каъбнинг ҳадисидан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ حِينَ أُسْرِيَ بِي لَقِيتُ مُوسَى ‏.‏ قَالَ فَنَعَتُّهُ فَإِذَا رَجُلٌ حَسِبْتُهُ قَالَ مُضْطَرِبٌ رَجِلُ الرَّأْسِ كَأَنَّهُ مِنْ رِجَالِ شُنُوءَةَ قَالَ وَلَقِيتُ عِيسَى ‏.‏ قَالَ فَنَعَتُّهُ قَالَ رَبْعَةٌ أَحْمَرُ كَأَنَّمَا خَرَجَ مِنْ دِيمَاسٍ يَعْنِي الْحَمَّامَ وَرَأَيْتُ إِبْرَاهِيمَ ‏.‏ قَالَ وَأَنَا أَشْبَهُ وَلَدِهِ بِهِ قَالَ وَأُتِيتُ بِإِنَاءَيْنِ أَحَدُهُمَا لَبَنٌ وَالآخَرُ خَمْرٌ فَقِيلَ لِي خُذْ أَيَّهُمَا شِئْتَ ‏.‏ فَأَخَذْتُ اللَّبَنَ فَشَرِبْتُهُ فَقِيلَ لِيَ هُدِيتَ الْفِطْرَةَ أَوْ أَصَبْتَ الْفِطْرَةَ أَمَا إِنَّكَ لَوْ أَخَذْتَ الْخَمْرَ غَوَتْ أُمَّتُكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, (у деди:) бизга Маъмар хабар берди, у аз-Зуҳрийдан, (у деди:) менга Саид ибнул-Мусайяб хабар берди, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен Исрў (кечаси саёҳат) қилинган пайтда Мусони учратдим,» дедилар. (Абу Ҳурайра) деди: У уни таърифладилар: «У бир киши эдики» — уни: «Сочи тўлқинсимон, озғин, гўё Шануъа кишиларидан биридай эди,» дедилар деб ўйлайман. (У) деди: «Исо билан ҳам учрашдим,» — уни таърифладилар: «Ўрта бўйли, қизғиш юзли, гўё ҳаммомдан энди чиққандай эди. Иброҳимни ҳам кўрдим,» — дедилар — «Мен унинг фарзандлари ичида унга энг ўхшашидирман. Менга иккита идиш келтирилди, бири сут, иккинчиси хамр (маст қилувчи ичимлик) эди. Менга: Буларнинг қайсисини хоҳласанг, ол, дейилди. Мен сутни олиб, ундан ичдим. Шунда менга: Сен фитратга (асл табиатга) йўналтирилдинг — ёки: фитратга тўғри келдинг. Агар сен хамрни олганингда, умматинг адашган бўларди, дейилди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أُتِيَ بِالْبُرَاقِ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ مُلْجَمًا مُسْرَجًا فَاسْتَصْعَبَ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ أَبِمُحَمَّدٍ تَفْعَلُ هَذَا فَمَا رَكِبَكَ أَحَدٌ أَكْرَمُ عَلَى اللَّهِ مِنْهُ قَالَ ‏ "‏ فَارْفَضَّ عَرَقًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَلاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّزَّاقِ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, (у деди:) бизга Абдурраззоқ хабар берди, (у деди:) бизга Маъмар хабар берди, у Қатодадан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га Исрў кечаси юганланган, эгарланган Буроқ келтирилди, у эса Унга итоатсизлик қилди (осий бўлди). Шунда Жибрил унга: «Муҳаммадга шундай қиласанми? Аллаҳ ҳузурида ундан кўра ҳурматлироқ бирор киши сени минмаган-ку,» деди. (Набий): «Шунда у терга ботди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Абдурраззоқнинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو تُمَيْلَةَ، عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ جُنَادَةَ، عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَمَّا انْتَهَيْنَا إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ قَالَ جِبْرِيلُ بِإِصْبَعِهِ فَخَرَقَ بِهِ الْحَجَرَ وَشَدَّ بِهِ الْبُرَاقَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Яъқуб ибн Иброҳим ад-Даврақий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Тумайла ривоят қилди, у аз-Зубайр ибн Жунодадан, у Ибн Бурайдадан, у отаси (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Биз Байтул-Мақдисга етиб борганимизда, Жибрил бармоғи билан тошни тешди ва унга Буроқни боғлаб қўйди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لَمَّا كَذَّبَتْنِي قُرَيْشٌ قُمْتُ فِي الْحِجْرِ فَجَلاَ اللَّهُ لِي بَيْتَ الْمَقْدِسِ فَطَفِقْتُ أُخْبِرُهُمْ عَنْ آيَاتِهِ وَأَنَا أَنْظُرُ إِلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ مَالِكِ بْنِ صَعْصَعَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي ذَرٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Уқайлдан, у аз-Зуҳрийдан, у Абу Саламадан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қурайш мени ёлғончи қилганда, мен Ҳижрда турдим, шунда Аллаҳ менга Байтул-Мақдисни равшан кўрсатди ва мен унга қараб турган ҳолда уларга унинг белгилари (аломатлари) ҳақида хабар бера бошладим,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Молик ибн Саъсаъа, Абу Саид, Ибн Аббос, Абу Зарр ва Ибн Масъуд (розияллаҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِهِ‏:‏ ‏(‏ ومَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ ‏)‏ قَالَ هِيَ رُؤْيَا عَيْنٍ أُرِيَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ ‏(‏وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ ‏)‏ هِيَ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Амр ибн Динордан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан, (Аллаҳнинг): «Биз сенга кўрсатган кўринишни одамлар учун фақат синов қилдик,» (деган ояти ҳақида) (ривоят қилдики), у деди: У — Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Исрў кечаси Байтул-Мақдисга (саёҳат) қилинган тунда кўзи билан кўрсатилган кўринишдир. У: «Ва Қуръонда лаънатланган дарахт (ҳам),» (деган оят ҳақида): «У Заққум дарахтидир,» деди. (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ أَسْبَاطِ بْنِ مُحَمَّدٍ، - قُرَشِيٌّ كُوفِيٌّ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا ‏)‏ قَالَ ‏"‏ تَشْهَدُهُ مَلاَئِكَةُ اللَّيْلِ وَمَلاَئِكَةُ النَّهَارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَأَبِي، سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Убайд ибн Асбот ибн Муҳаммад — қураший, куфалик — ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Аллаҳнинг: «Ва бомдод (намозининг) Қуръонини (ўқишни сақланг), албатта бомдод Қуръонида (фаришталар) ҳозир бўлади,» (деган ояти ҳақида): «Унда тун фаришталари ва кундуз фаришталари ҳозир бўлади,» дедилар. (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Али ибн Мушир уни ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайра ва Абу Саид (розияллаҳу анҳумо)дан, улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилган. Бизга буни Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн Мушир ал-Аъмашдан ривоят қилди, деб шунга ўхшаш зикр қилди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنِ السُّدِّيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِ اللَّهِ ‏:‏ ‏(‏ يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ ‏)‏ قَالَ ‏ "‏ يُدْعَى أَحَدُهُمْ فَيُعْطَى كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ وَيُمَدُّ لَهُ فِي جِسْمِهِ سِتُّونَ ذِرَاعًا وَيُبَيَّضُ وَجْهُهُ وَيُجْعَلُ عَلَى رَأْسِهِ تَاجٌ مِنْ لُؤْلُؤٍ يَتَلأْلأُ فَيَنْطَلِقُ إِلَى أَصْحَابِهِ فَيَرَوْنَهُ مِنْ بَعِيدٍ فَيَقُولُونَ اللَّهُمَّ ائْتِنَا بِهَذَا وَبَارِكْ لَنَا فِي هَذَا حَتَّى يَأْتِيَهُمْ فَيَقُولُ أَبْشِرُوا لِكُلِّ رَجُلٍ مِنْكُمْ مِثْلُ هَذَا ‏.‏ قَالَ وَأَمَّا الْكَافِرُ فَيُسَوَّدُ وَجْهُهُ وَيُمَدُّ لَهُ فِي جِسْمِهِ سِتُّونَ ذِرَاعًا عَلَى صُورَةِ آدَمَ فَيُلْبَسُ تَاجًا فَيَرَاهُ أَصْحَابُهُ فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شَرِّ هَذَا اللَّهُمَّ لاَ تَأْتِنَا بِهَذَا ‏.‏ قَالَ فَيَأْتِيهِمْ فَيَقُولُونَ اللَّهُمَّ اخْزِهِ ‏.‏ فَيَقُولُ أَبْعَدَكُمُ اللَّهُ فَإِنَّ لِكُلِّ رَجُلٍ مِنْكُمْ مِثْلَ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالسُّدِّيُّ اسْمُهُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо хабар берди, Исроилдан, у ас-Суддийдан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Аллаҳнинг: «(Эслагин) ўша кунни: ҳар бир гуруҳни ўз имоми (пешвоси) билан чақиргаймиз» (Исро сураси, 71) сўзи ҳақида (ривоят қилдики), у (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Улардан бири чақирилади, китоби ўнг қўлига берилади, жисми олтмиш зирога чўзилади, юзи оқартирилади ва бошига ялтираб турган дур тожини кийгазилади. Сўнг у ўз сафдошларига қараб кетади, улар уни узоқдан кўриб: «Аллаҳим, буни бизга ҳам келтир ва буни биз учун баракали қил,» дейишади, токи у уларнинг олдига келади ва: «Суюнчиланглар, сизларнинг ҳар бирингиз учун шунга ўхшаши бордир,» дейди. (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Кофирга келсак, унинг юзи қорайтирилади, жисми Одамнинг суратида олтмиш зирога чўзилади ва унга тож кийгазилади. Сафдошлари уни кўриб: «Буннинг ёмонлигидан Аллаҳдан паноҳ тилаймиз; Аллаҳим, буни бизга келтирма,» дейишади. (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Сўнг у уларнинг олдига келади, улар: «Аллаҳим, уни хор қил,» дейишади. У эса: «Аллаҳ сизларни (раҳматидан) йироқ қилди, чунки сизларнинг ҳар бирингиз учун ҳам шунга ўхшаши бордир,» дейди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Ас-Суддийнинг исми Исмоил ибн Абдурраҳмондир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ يَزِيدَ الزَّعَافِرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا ‏)‏ سُئِلَ عَنْهَا قَالَ ‏"‏ هِيَ الشَّفَاعَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَدَاوُدُ الزَّعَافِرِيُّ هُوَ دَاوُدُ الأَوْدِيُّ ابْنُ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَهُوَ عَمُّ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِدْرِيسَ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, Довуд ибн Язид аз-Заъофирийдан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Аллаҳнинг: «Умид қилинурки, Роббинг сени Мақоми Маҳмудга (мақтовга сазовор мақомга) тиклагай» (Исро сураси, 79) деган сўзи ҳақида (сўралганида) — у ҳақида сўралган эди — дедилар: «У шафоатдир.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Довуд аз-Заъофирий — бу Довуд ал-Авдий ибн Язид ибн Абдурраҳмондир ва у Абдуллоҳ ибн Идриснинг амакисидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ أَبِي مَعْمَرٍ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَكَّةَ عَامَ الْفَتْحِ وَحَوْلَ الْكَعْبَةِ ثَلاَثُمِائَةٍ وَسِتُّونَ نُصُبًا فَجَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَطْعَنُهَا بِمِخْصَرَةٍ فِي يَدِهِ وَرُبَّمَا قَالَ بِعُودٍ وَيَقُولُ ‏:‏ ‏(‏جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا ‏)‏ ‏:‏ ‏(‏جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَفِيهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, Ибн Абу Нажиҳдан, у Мужоҳиддан, у Абу Маъмардан, у Ибн Масъуд (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Фатҳ йили Маккага кирдилар, Каъбанинг атрофида уч юз олтмишта бут бор эди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қўлларидаги таёқча билан уларни нуқий бошладилар — баъзан «ёғоч билан» деб (ривоят қилди) — ва: «Ҳақ келди, ботил йўқ бўлди; чунки ботил йўқ бўлгувчидир» (Исро сураси, 81), «Ҳақ келди, ботил эса на (янги нарса) бошлайди, на (уни) қайтаради» (Саба сураси, 49) деб айтар эдилар. (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ قَابُوسِ بْنِ أَبِي ظَبْيَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِمَكَّةَ ثُمَّ أُمِرَ بِالْهِجْرَةِ فَنَزَلَتْ عَلَيْهِ ‏:‏ ‏(‏ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Жарир ривоят қилди, Қобус ибн Абу Забёндан, у отасидан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маккада эдилар, сўнг ҳижратга буюрилдилар ва у зотга: «Айтинг: «Роббим, мени рост кириш билан киргизгин ва мени рост чиқиш билан чиқаргин ҳамда менга Сенинг ҳузурингдан ёрдам берувчи қудрат ато этгин»» (Исро сураси, 80) (ояти) нозил бўлди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَتْ قُرَيْشٌ لِيَهُودَ اعْطُونَا شَيْئًا نَسْأَلُ عَنْهُ هَذَا الرَّجُلَ فَقَالَ سَلُوهُ عَنِ الرُّوحِ قَالَ فَسَأَلُوهُ عَنِ الرُّوحِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏وَ يَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِيلاً ‏)‏ قَالُوا أُوتِينَا عِلْمًا كَثِيرًا التَّوْرَاةُ وَمَنْ أُوتِيَ التَّوْرَاةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا فَأُنْزِلَتْْ‏:‏ ‏(‏ قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Закарийё ибн Абу Зоида ривоят қилди, Довуд ибн Абу Ҳинддан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Қурайш яҳудийларга: «Бизга шу кишидан сўрайдиган бир нарса беринглар,» деди. (Яҳудий) деди: «Ундан руҳ ҳақида сўранглар.» (Ибн Аббос) деди: Улар ундан руҳ ҳақида сўрашди, шунда Аллаҳ: «(Эй Муҳаммад,) сиздан руҳ ҳақида сўрайдилар. Айтинг: «Руҳ Роббимнинг амри (иши)дандир ва сизларга оздан бошқа илм берилмаган»» (Исро сураси, 85) (оятини) нозил қилди. Улар: «Бизга кўп илм — Таврот берилган, кимга Таврот берилган бўлса, унга кўп яхшилик берилгандир,» дедилар. Шунда: «Айтинг: «Агар Роббимнинг Калималари (сўзлари) учун денгиз сиёҳ бўлганида, Роббимнинг Калималари тугамасданоқ денгиз тугаб қоларди...»» (Каҳф сураси, 109) (ояти) охирига қадар нозил бўлди. (Абу Исо) деди: бу ҳадис бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كُنْتُ أَمْشِي مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي حَرْثٍ بِالْمَدِينَةِ وَهُوَ يَتَوَكَّأُ عَلَى عَسِيبٍ فَمَرَّ بِنَفَرٍ مِنَ الْيَهُودِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لَوْ سَأَلْتُمُوهُ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ تَسْأَلُوهُ فَإِنَّهُ يُسْمِعُكُمْ مَا تَكْرَهُونَ ‏.‏ فَقَالُوا لَهُ يَا أَبَا الْقَاسِمِ حَدِّثْنَا عَنِ الرُّوحِ ‏.‏ فَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سَاعَةً وَرَفَعَ رَأْسَهُ إِلَى السَّمَاءِ فَعَرَفْتُ أَنَّهُ يُوحَى إِلَيْهِ حَتَّى صَعِدَ الْوَحْىُ ثُمَّ قَالَ ‏:‏ ‏(‏الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِيلاً ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Али ибн Хашрам ривоят қилди, бизга Исо ибн Юнус хабар берди, ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Алқамадан, у Абдуллоҳ (Ибн Масъуд розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан Мадинадаги бир экинзорда юрардим, у зот хурмо шохига таяниб борардилар. Бир гуруҳ яҳудийлар ёнидан ўтдилар, улардан баъзилари: «Ундан сўрасангизлар эди,» деди. Бошқалари: «Ундан сўраманглар, у сизларга ёқмайдиган нарсани эшиттириб қўяди,» деди. Сўнг улар унга: «Эй Абул-Қосим, бизга руҳ ҳақида сўзлаб беринг,» дедилар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир муддат тик турдилар ва бошларини осмонга кўтардилар, мен у зотга ваҳий келаётганини билдим, токи ваҳий кўтарилди (тугади). Сўнг у зот: «Руҳ Роббимнинг амри (иши)дандир ва сизларга оздан бошқа илм берилмаган» (Исро сураси, 85) дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى، وَسُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَوْسِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُحْشَرُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثَلاَثَةَ أَصْنَافٍ صِنْفًا مُشَاةً وَصِنْفًا رُكْبَانًا وَصِنْفًا عَلَى وُجُوهِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَكَيْفَ يَمْشُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ قَالَ ‏"‏ إِنَّ الَّذِي أَمْشَاهُمْ عَلَى أَقْدَامِهِمْ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُمْشِيَهُمْ عَلَى وُجُوهِهِمْ أَمَا إِنَّهُمْ يَتَّقُونَ بِوُجُوهِهِمْ كُلَّ حَدَبٍ وَشَوْكٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى وُهَيْبٌ عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا مِنْ هَذَا ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга ал-Ҳасан ибн Мусо ва Сулаймон ибн Ҳарб ривоят қилиб, иккови дедилар: бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, Али ибн Зайддан, у Авс ибн Холиддан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Қиёмат кунида одамлар уч тоифада тўпланадилар: бир тоифа пиёда, бир тоифа уловда ва бир тоифа юзлари билан (судралиб).» «Эй Расулаллоҳ, улар қандай қилиб юзлари билан юришади?» дейилди. У: «Уларни оёқлари билан юргизган Зот уларни юзлари билан юргизишга ҳам қодирдир. Огоҳ бўлинглар, улар ҳар бир дўнглик ва тикондан юзлари билан сақланадилар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Вуҳайб ҳам Ибн Товусдан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш нарсани ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا بَهْزُ بْنُ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّكُمْ مَحْشُورُونَ رِجَالاً وَرُكْبَانًا وَيُجَرُّونَ عَلَى وُجُوهِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, бизга Баҳз ибн Ҳаким хабар берди, отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Албатта сизлар пиёда ва уловда ҳамда юзларингиз билан судралиб тўпланасизлар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، وَيَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، وَأَبُو الْوَلِيدِ، وَاللَّفْظُ، لَفْظُ يَزِيدَ وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلِمَةَ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ الْمُرَادِيِّ، أَنَّ يَهُودِيَّيْنِ، قَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ اذْهَبْ بِنَا إِلَى هَذَا النَّبِيِّ نَسْأَلُهُ فَقَالَ لاَ تَقُلْ لَهُ نَبِيٌّ فَإِنَّهُ إِنْ سَمِعَنَا نَقُولُ نَبِيٌّ كَانَتْ لَهُ أَرْبَعَةُ أَعْيُنٍ فَأَتَيَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلاَهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏:‏ ‏(‏ وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ ‏)‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا وَلاَ تَزْنُوا وَلاَ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَلاَ تَسْرِقُوا وَلاَ تَسْحَرُوا وَلاَ تَمْشُوا بِبَرِيءٍ إِلَى سُلْطَانٍ فَيَقْتُلَهُ وَلاَ تَأْكُلُوا الرِّبَا وَلاَ تَقْذِفُوا مُحْصَنَةً وَلاَ تَفِرُّوا مِنَ الزَّحْفِ شَكَّ شُعْبَةُ وَعَلَيْكُمُ الْيَهُودَ خَاصَّةً أَنْ لاَ تَعْدُوا فِي السَّبْتِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَبَّلاَ يَدَيْهِ وَرِجْلَيْهِ وَقَالاَ نَشْهَدُ أَنَّكَ نَبِيٌّ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَمَا يَمْنَعُكُمَا أَنْ تُسْلِمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالاَ إِنَّ دَاوُدَ دَعَا اللَّهَ أَنْ لاَ يَزَالَ فِي ذُرِّيَّتِهِ نَبِيٌّ وَإِنَّا نَخَافُ إِنْ أَسْلَمْنَا أَنْ تَقْتُلَنَا الْيَهُودُ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абу Довуд, Язид ибн Ҳорун ва Абул-Валид ривоят қилдилар — лафз Язиддан, маъно эса бир хил — Шуъбадан, у Амр ибн Муррадан, у Абдуллоҳ ибн Салимадан, у Сафвон ибн Ассол ал-Муродийдан (ривоят қилдики), икки яҳудий (бор эди), улардан бири шеригига: «Юр, мана шу Набийнинг олдига борамиз, ундан сўраймиз,» деди. (Бошқаси) деди: «Унга «Набий» дема, агар у бизнинг «Набий» деганимизни эшитса, тўрт кўзи (севинчи) бўлиб қолади.» Сўнг улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келдилар ва ундан Аллаҳ азза ва жалланинг: «Дарҳақиқат, Биз Мусога тўққизта равшан оят (мўжиза) бердик» (Исро сураси, 101) сўзи ҳақида сўрашди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Аллаҳга ҳеч нарсани шерик қилманглар, зино қилманглар, Аллаҳ ҳаром қилган жонни ҳақсиз ўлдирманглар, ўғирлик қилманглар, сеҳр қилманглар, бегуноҳ кишини ўлдирилиши учун ҳукмдорга етказиб борманглар, рибо (судхўрлик) еманглар, покиза аёлга туҳмат қилманглар ва жангдан қочманглар» — Шуъба шубҳа қилди — «ва хусусан сизлар яҳудийларга шанба куни ҳаддан ошмаслик (керакдир).» Шунда иккови у зотнинг қўллари ва оёқларини ўпдилар ва: «Биз гувоҳлик берамизки, сен Набийсан,» дедилар. У: «Унда сизларни Исломга киришдан нима тўсиб турибди?» дедилар. Иккови: «Довуд Аллаҳга унинг зурриётидан Набий узилмаслигини сўраб дуо қилган эди, биз Исломга кирсак яҳудийлар бизни ўлдиришидан қўрқамиз,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَلَمْ يَذْكُرْ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَهُشَيْمٍ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏:‏ ‏(‏وَلاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِكَ ‏)‏ قَالَ نَزَلَتْ بِمَكَّةَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا رَفَعَ صَوْتَهُ بِالْقُرْآنِ سَبَّهُ الْمُشْرِكُونَ وَمَنْ أَنْزَلَهُ وَمَنْ جَاءَ بِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏وَلاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِكَ ‏)‏ فَيَسُبُّوا الْقُرْآنَ وَمَنْ أَنْزَلَهُ وَمَنْ جَاءَ بِهِ ‏:‏ ‏(‏وَلاَ تُخَافِتْ بِهَا ‏)‏ عَنْ أَصْحَابِكَ بِأَنْ تُسْمِعَهُمْ حَتَّى يَأْخُذُوا عَنْكَ الْقُرْآنَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Сулаймон ибн Довуд ривоят қилди, Шуъбадан, у Абу Бишрдан, у Саид ибн Жубайрдан — Ибн Аббосни зикр қилмади — ҳамда Ҳушаймдан, у Абу Бишрдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан: «Намозингда (қироатингни) овозингни кўтариб (ўқима)» (Исро сураси, 110) (ояти ҳақида ривоят қилдики), у деди: Бу Маккада нозил бўлган. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Қуръон билан овозини кўтарса, мушриклар у зотни, уни (Қуръонни) нозил қилган Зотни ва уни келтирган кишини (Жаброилни) сўкар эдилар. Шунда Аллаҳ: «Намозингда (қироатингни) овозингни кўтариб (ўқима)» (оятини нозил қилди) — токи улар Қуръонни, уни нозил қилган Зотни ва уни келтирган кишини сўкмасинлар — «ва уни жуда пасайтириб ҳам (ўқима)» яъни сафдошларингдан (яшириб), аксинча улар сендан Қуръонни олишлари (ўрганишлари) учун уларга эшиттир. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا أَبُو بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏وَلاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِكَ وَلاَ تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلاً ‏)‏ قَالَ نَزَلَتْ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُخْتَفٍ بِمَكَّةَ وَكَانَ إِذَا صَلَّى بِأَصْحَابِهِ رَفَعَ صَوْتَهُ بِالْقُرْآنِ فَكَانَ الْمُشْرِكُونَ إِذَا سَمِعُوهُ شَتَمُوا الْقُرْآنَ وَمَنْ أَنْزَلَهُ وَمَنْ جَاءَ بِهِ فَقَالَ اللَّهُ لِنَبِيِّهِ ‏:‏ ‏(‏وَلاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِكَ ‏)‏ أَىْ بِقِرَاءَتِكَ فَيَسْمَعَ الْمُشْرِكُونَ فَيَسُبُّوا الْقُرْآنَ ‏:‏ ‏(‏وَلاَ تُخَافِتْ بِهَا ‏)‏ عَنْ أَصْحَابِكَ ‏:‏ ‏(‏ وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلاً ‏)‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Ҳушайм ривоят қилди, бизга Абу Бишр ривоят қилди, Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан, унинг (Аллаҳнинг): «Намозингда (қироатингни) овозингни кўтариб (ўқима) ва уни жуда пасайтириб ҳам (ўқима), балки шу (иккисининг) орасида бир йўлни изла» (Исро сураси, 110) сўзи ҳақида (ривоят қилдики), у деди: Бу (оят) Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маккада яшириниб юрган пайтларида нозил бўлган. У зот сафдошларига намоз ўқиб берганларида Қуръон билан овозларини кўтарар эдилар. Мушриклар буни эшитганларида Қуръонни, уни нозил қилган Зотни ва уни келтирган кишини сўкар эдилар. Шунда Аллаҳ Набийсига: «Намозингда овозингни кўтариб (ўқима)» яъни қироатингни — мушриклар эшитиб Қуръонни сўкмасликлари учун — «ва уни жуда пасайтириб ҳам (ўқима)» сафдошларингдан (яширмасдан), «балки шу (иккисининг) орасида бир йўлни изла» деди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مِسْعَرٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ أَبِي النَّجُودِ، عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ، قَالَ قُلْتُ لِحُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ أَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ قَالَ لاَ ‏.‏ قُلْتُ بَلَى ‏.‏ قَالَ أَنْتَ تَقُولُ ذَاكَ يَا أَصْلَعُ بِمَا تَقُولُ ذَلِكَ قُلْتُ بِالْقُرْآنِ بَيْنِي وَبَيْنَكَ الْقُرْآنُ ‏.‏ فَقَالَ حُذَيْفَةُ مَنِ احْتَجَّ بِالْقُرْآنِ فَقَدْ أَفْلَحَ قَالَ سُفْيَانُ يَقُولُ فَقَدِ احْتَجَّ ‏.‏ وَرُبَّمَا قَالَ قَدْ فَلَجَ فَقَالَ ‏:‏ ‏(‏سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الأَقْصَى ‏)‏ قَالَ أَفَتَرَاهُ صَلَّى فِيهِ قُلْتُ لاَ ‏.‏ قَالَ لَوْ صَلَّى فِيهِ لَكُتِبَ عَلَيْكُمْ فِيهِ الصَّلاَةُ كَمَا كُتِبَتِ الصَّلاَةُ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ قَالَ حُذَيْفَةُ قَدْ أُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِدَابَّةٍ طَوِيلَةِ الظَّهْرِ مَمْدُودَةٍ هَكَذَا خَطْوُهُ مَدُّ بَصَرِهِ فَمَا زَايَلاَ ظَهْرَ الْبُرَاقِ حَتَّى رَأَيَا الْجَنَّةَ وَالنَّارَ وَوَعْدَ الآخِرَةِ أَجْمَعَ ثُمَّ رَجَعَا عَوْدَهُمَا عَلَى بَدْئِهِمَا قَالَ وَيَتَحَدَّثُونَ أَنَّهُ رَبَطَهُ لِمَ أَيَفِرُّ مِنْهُ وَإِنَّمَا سَخَّرَهُ لَهُ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, Мисъардан, у Осим ибн Абун-Нажуддан, у Зирр ибн Ҳубайшдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Ҳузайфа ибн ал-Ямонга: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Байтул-Мақдисда намоз ўқидиларми?» дедим. У: «Йўқ,» деди. Мен: «Йўқ (ўқиганлар),» дедим. У: «Сен буни айтасанми, эй кал? Нимага асосланиб буни айтасан?» деди. Мен: «Қуръонга, сен билан менинг орамизда Қуръон (ҳакам),» дедим. Ҳузайфа: «Ким Қуръон билан далил келтирса, у рост нажот топибди,» деди. Суфён деди: у (Зирр) «далил келтирибди» дерди, баъзан «ғолиб чиқибди» дер эди. Сўнг (Ҳузайфа) ўқиди: «Бандасини бир кечада Масжидул-Ҳаромдан Масжидул-Ақсога сайр эттирган Зот покдир» (Исро сураси, 1). (Ҳузайфа) деди: «Сен у зот у (масжид)да намоз ўқидилар деб ҳисоблайсанми?» Мен: «Йўқ,» дедим. У: «Агар у зот у ерда намоз ўқиганларида, Масжидул-Ҳаромда намоз фарз бўлганидек, у (масжид)да ҳам сизларга намоз фарз қилинган бўларди,» деди. Ҳузайфа деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га узун ялтираб чўзилган улов келтирилди — унинг қадами кўз етар жойгача (бўлар эди). Иккови (у зот ва Жаброил) жаннат ва дўзахни ҳамда Охиратнинг барча ваъдасини кўргунларига қадар Буроқнинг устидан ажралмадилар, сўнг бошланган жойларига қайтиб келдилар.» (Ҳузайфа) деди: «Улар у зот уни (Буроқни) боғлаб қўйдилар деб гапиришади. Нима учун? У ундан қочадими? Ҳолбуки уни у зотга ғойиб ва ошкорни Билувчи Зот бўйсундириб берган эди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدِ بْنِ جُدْعَانَ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ فَخْرَ وَبِيَدِي لِوَاءُ الْحَمْدِ وَلاَ فَخْرَ وَمَا مِنْ نَبِيٍّ يَوْمَئِذٍ آدَمُ فَمَنْ سِوَاهُ إِلاَّ تَحْتَ لِوَائِي وَأَنَا أَوَّلُ مَنْ تَنْشَقُّ عَنْهُ الأَرْضُ وَلاَ فَخْرَ قَالَ فَيَفْزَعُ النَّاسُ ثَلاَثَ فَزَعَاتٍ فَيَأْتُونَ آدَمَ فَيَقُولُونَ أَنْتَ أَبُونَا آدَمُ فَاشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ ‏.‏ فَيَقُولُ إِنِّي أَذْنَبْتُ ذَنْبًا أُهْبِطْتُ مِنْهُ إِلَى الأَرْضِ وَلَكِنِ ائْتُوا نُوحًا ‏.‏ فَيَأْتُونَ نُوحًا فَيَقُولُ إِنِّي دَعَوْتُ عَلَى أَهْلِ الأَرْضِ دَعْوَةً فَأُهْلِكُوا وَلَكِنِ اذْهَبُوا إِلَى إِبْرَاهِيمَ ‏.‏ فَيَأْتُونَ إِبْرَاهِيمَ فَيَقُولُ إِنِّي كَذَبْتُ ثَلاَثَ كَذَبَاتٍ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْهَا كَذْبَةٌ إِلاَّ مَاحَلَ بِهَا عَنْ دِينِ اللَّهِ وَلَكِنِ ائْتُوا مُوسَى ‏.‏ فَيَأْتُونَ مُوسَى فَيَقُولُ إِنِّي قَدْ قَتَلْتُ نَفْسًا وَلَكِنِ ائْتُوا عِيسَى ‏.‏ فَيَأْتُونَ عِيسَى فَيَقُولُ إِنِّي عُبِدْتُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنِ ائْتُوا مُحَمَّدًا قَالَ فَيَأْتُونَنِي فَأَنْطَلِقُ مَعَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ جُدْعَانَ قَالَ أَنَسٌ فَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فَآخُذُ بِحَلْقَةِ بَابِ الْجَنَّةِ فَأُقَعْقِعُهَا فَيُقَالُ مَنْ هَذَا فَيُقَالُ مُحَمَّدٌ ‏.‏ فَيَفْتَحُونَ لِي وَيُرَحِّبُونَ فَيَقُولُونَ مَرْحَبًا فَأَخِرُّ سَاجِدًا فَيُلْهِمُنِي اللَّهُ مِنَ الثَّنَاءِ وَالْحَمْدِ فَيُقَالُ لِي ارْفَعْ رَأْسَكَ سَلْ تُعْطَ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ وَقُلْ يُسْمَعْ لِقَوْلِكَ وَهُوَ الْمَقَامُ الْمَحْمُودُ الَّذِي قَالَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ لَيْسَ عَنْ أَنَسٍ إِلاَّ هَذِهِ الْكَلِمَةُ ‏"‏ فَآخُذُ بِحَلْقَةِ بَابِ الْجَنَّةِ فَأُقَعْقِعُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, Али ибн Зайд ибн Жудъондан, у Абу Назрадан, у Абу Саид (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Мен Қиёмат кунида Одам болаларининг саййидиман ва (бу) фахр (учун) эмас, байроқ ҳам менинг қўлимда ва (бу) фахр эмас. Ўша куни Одам ва ундан бошқа ҳеч бир Набий йўқки, менинг байроғим остида бўлмасин. Ер устимдан биринчи ёрилиб (чиқадиган) мен бўламан ва (бу) фахр эмас.» (У зот) дедилар: «Одамлар уч марта даҳшатга тушадилар. Улар Одамнинг олдига келиб: «Сен отамиз Одамсан, Роббинг ҳузурида биз учун шафоат қил,» дейишади. У: «Мен бир гуноҳ қилган эдим, оқибатида ерга туширилдим, балки Нуҳнинг олдига боринглар,» дейди. Улар Нуҳнинг олдига келишади, у: «Мен ер аҳлига (ёмон) дуо қилган эдим, улар ҳалок бўлдилар, балки Иброҳимнинг олдига боринглар,» дейди. Улар Иброҳимнинг олдига келишади, у: «Мен уч марта (зоҳиран) ёлғон гапирган эдим,» дейди.» Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Улардан бирор ёлғон йўқки, у билан Аллаҳ дини ҳимояси қилинган бўлмасин. (Иброҳим дейди:) «Балки Мусонинг олдига боринглар.» Улар Мусонинг олдига келишади, у: «Мен бир жон ўлдирган эдим, балки Исонинг олдига боринглар,» дейди. Улар Исонинг олдига келишади, у: «Менга Аллаҳдан ўзга ибодат қилинган эди, балки Муҳаммаднинг олдига боринглар,» дейди.» (У зот) дедилар: «Шунда улар менинг олдимга келишади, мен улар билан бирга бораман.» Ибн Жудъон деди: Анас деди: «Гўё Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га қараб тургандай бўламан, у зот дедилар: «Мен жаннат эшигининг ҳалқасидан ушлаб уни қоқаман, шунда: «Бу ким?» дейилади. «Муҳаммад,» дейилади. Улар менга (эшикни) очишади ва хуш келибсиз деб кутиб оладилар. Мен саждага йиқиламан, Аллаҳ менга мақтов ва ҳамд (сўзларини) илҳом қилади. Сўнг менга: «Бошингни кўтар, сўра — берилурсан, шафоат қил — шафоатинг қабул қилинур, гапир — гапинг эшитилур,» дейилади. Бу — Аллаҳ: «Умид қилинурки, Роббинг сени Мақоми Маҳмудга тиклагай» (Исро сураси, 79) деб айтган Мақоми Маҳмуддир.»» Суфён деди: Анасдан (ривоят қилинган нарса) фақат шу жумладир: «Мен жаннат эшигининг ҳалқасидан ушлаб уни қоқаман.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Баъзилари бу ҳадисни Абу Назрадан, у Ибн Аббосдан тўлиқ ҳолида ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبِكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى صَاحِبَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَيْسَ بِمُوسَى صَاحِبِ الْخَضِرِ قَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ سَمِعْتُ أُبَىَّ بْنَ كَعْبٍ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ قَامَ مُوسَى خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَىُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ ‏.‏ فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنَّ عَبْدًا مِنْ عِبَادِي بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ مُوسَى أَىْ رَبِّ فَكَيْفَ لِي بِهِ فَقَالَ لَهُ احْمِلْ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُ تَفْقِدُ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ فَانْطَلَقَ وَانْطَلَقَ مَعَهُ فَتَاهُ وَهُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ وَيُقَالُ يُوسَعُ فَحَمَلَ مُوسَى حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَانْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ يَمْشِيَانِ حَتَّى إِذَا أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَقَدَ مُوسَى وَفَتَاهُ فَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمِكْتَلِ حَتَّى خَرَجَ مِنَ الْمِكْتَلِ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ قَالَ وَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُ جِرْيَةَ الْمَاءِ حَتَّى كَانَ مِثْلَ الطَّاقِ وَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَكَانَ لِمُوسَى وَلِفَتَاهُ عَجَبًا فَاَنْطَلَقَا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمَا وَلَيْلَتِهِمَا وَنُسِّيَ صَاحِبُ مُوسَى أَنْ يُخْبِرَهُ فَلَمَّا أَصْبَحَ مُوسَى قَالَ لِفَتَاهُ‏:‏ ‏(‏آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا ‏)‏ قَالَ وَلَمْ يَنْصَبْ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أُمِرَ بِهِ ‏:‏ ‏(‏قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا ‏)‏ قَالَ مُوسَى ‏:‏ ‏(‏ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا ‏)‏ قَالَ فَكَانَا يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ يَزْعُمُ نَاسٌ أَنَّ تِلْكَ الصَّخْرَةَ عِنْدَهَا عَيْنُ الْحَيَاةِ وَلاَ يُصِيبُ مَاؤُهَا مَيِّتًا إِلاَّ عَاشَ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ الْحُوتُ قَدْ أُكِلَ مِنْهُ فَلَمَّا قَطَرَ عَلَيْهِ الْمَاءُ عَاشَ ‏.‏ قَالَ فَقَصَّا آثَارَهُمَا حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَأَى رَجُلاً مُسَجًّى عَلَيْهِ بِثَوْبٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى فَقَالَ أَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلاَمُ قَالَ أَنَا مُوسَى ‏.‏ قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ يَا مُوسَى إِنَّكَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لاَ أَعْلَمُهُ وَأَنَا عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لاَ تَعْلَمُهُ فَقَالَ مُوسَى ‏:‏ ‏(‏ هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا * قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا * وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا * قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلاَ أَعْصِي لَكَ أَمْرًا ‏)‏ قَالَ لَهُ الْخَضِرُ ‏:‏ ‏(‏فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلاَ تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا ‏)‏ قَالَ نَعَمْ فَانْطَلَقَ الْخَضِرُ وَمُوسَى يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ فَكَلَّمَاهُ أَنْ يَحْمِلُوهُمَا فَعَرَفُوا الْخَضِرَ فَحَمَلُوهُمَا بِغَيْرِ نَوْلٍ فَعَمَدَ الْخَضِرُ إِلَى لَوْحٍ مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ فَنَزَعَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا ‏:‏ ‏(‏ لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا * قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا * قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا ‏)‏ ثُمَّ خَرَجَا مِنَ السَّفِينَةِ فَبَيْنَمَا هُمَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ وَإِذَا غُلاَمٌ يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَاقْتَلَعَهُ بِيَدِهِ فَقَتَلَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى ‏:‏ ‏(‏ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا * قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا ‏)‏ قَالَ وَهَذِهِ أَشَدُّ مِنَ الأُولَى ‏:‏ ‏(‏ قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلاَ تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا * فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ ‏)‏ يَقُولُ مَائِلٌ فَقَالَ الْخَضِرُ بِيَدِهِ هَكَذَا ‏:‏ ‏(‏ فَأَقَامَهُ ‏)‏ فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُضَيِّفُونَا وَلَمْ يُطْعِمُونَا ‏:‏ ‏(‏ إِنْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا * قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا ‏)‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَوَدِدْنَا أَنَّهُ كَانَ صَبَرَ حَتَّى يَقُصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَخْبَارِهِمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الأُولَى كَانَتْ مِنْ مُوسَى نِسْيَانٌ - قَالَ وَجَاءَ عُصْفُورٌ حَتَّى وَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ ثُمَّ نَقَرَ فِي الْبَحْرِ فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ مِثْلَ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنَ الْبَحْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَكَانَ يَعْنِي ابْنَ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا وَكَانَ يَقْرَأُ وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ كَافِرًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ الزُّهْرِيُّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ رَوَاهُ أَبُو إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ أَبَا مُزَاحِمٍ السَّمَرْقَنْدِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ الْمَدِينِيِّ يَقُولُ حَجَجْتُ حَجَّةً وَلَيْسَ لِي هِمَّةٌ إِلاَّ أَنْ أَسْمَعَ مِنْ سُفْيَانَ يَذْكُرُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الْخَبَرَ حَتَّى سَمِعْتُهُ يَقُولُ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ وَقَدْ كُنْتُ سَمِعْتُ هَذَا مِنْ سُفْيَانَ مِنْ قَبْلِ ذَلِكَ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ الْخَبَرَ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, Амр ибн Динордан, у Саид ибн Жубайрдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Ибн Аббосга: «Навф ал-Биколий Бани Исроилнинг (пешвоси) Мусо ал-Хизрнинг ҳамроҳи бўлган Мусо эмас деб даъво қилмоқда,» дедим. У: «Аллаҳнинг душмани ёлғон айтибди. Мен Убай ибн Каъбнинг шундай деганини эшитдим: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деяётганларини эшитдим: «Мусо Бани Исроилда хутба ўқиш учун турди. Ундан: «Одамларнинг энг билимдони ким?» деб сўралди. У: «Мен энг билимдонман,» деди. Илмни Аллаҳга қайтармагани учун Аллаҳ унга итоб қилди ва унга ваҳий юборди: «Бандаларимдан бири икки денгизнинг қўшилиш жойида (бўлиб), у сендан кўра билимдонроқдир.» Мусо: «Эй Роббим, мен уни қандай топаман?» деди. (Аллаҳ) унга: «Бир балиқни саватда олиб юр, балиқни қаерда йўқотсанг, у ўша ердадир,» деди. Сўнг у жўнади, у билан бирга хизматкори — Юшаъ ибн Нун, унга Юсаъ ҳам дейилади — жўнади. Мусо саватга бир балиқ солиб олди. У ва хизматкори юриб жўнадилар, токи бир қояга етганларида Мусо ва хизматкори ухлаб қолдилар. Балиқ саватда қимирлай бошлади, токи саватдан чиқиб, денгизга тушди.» (У зот) дедилар: «Аллаҳ у (балиқ) учун сувнинг оқишини тўхтатиб қўйди, токи у тоқ (йўлак) каби бўлди ва балиқ учун йўл (туннел) бўлди, Мусо ва хизматкори учун эса бу ажойибот бўлди. Улар ўша кунларининг қолган қисмини ва кечаларини юриб ўтдилар, Мусонинг ҳамроҳи унга (балиқ ҳақида) хабар беришни унутди. Мусо тонгга чиққач, хизматкорига: «Бизга нонуштамизни келтир, бу сафаримизда чиндан ҳам чарчадик» (Каҳф сураси, 62) деди.» (У зот) дедилар: «У (Мусо) Аллаҳ амр қилган жойдан ўтиб кетмагунига қадар чарчамаган эди. (Хизматкори) деди: «Айтингчи, қояга тўхтаганимизда мен балиқни унутибман, уни эслашни менга шайтондан бошқа ҳеч ким унутдирмади ва у (балиқ) денгизда йўлини ажойиб тарзда тутган эди» (Каҳф сураси, 63). Мусо: «Мана шу биз излаётган нарса эди-ку,» деди (ва) иккови изларидан қайтиб, орқага юрдилар (Каҳф сураси, 64).» (У зот) дедилар: «Улар изларидан из қувиб бордилар.» Суфён деди: «Одамлар ўша қоянинг ёнида ҳаёт булоқи бор, унинг суви қайси ўликка тегса, у тирилиб қолади, деб даъво қилишади. Балиқ (олдин) ейилган эди, унга сув томгач, у тирилди.» (У зот) дедилар: «Улар изларини қувиб, қояга етиб бордилар, (Мусо) кийим билан ўралган бир кишини кўрди. Мусо унга салом берди. У: «Сенинг юртингда салом қаёқдан?» деди. (Мусо) деди: «Мен Мусоман.» (Хизр) деди: «Бани Исроилнинг Мусосими?» (Мусо) деди: «Ҳа.» (Хизр) деди: «Эй Мусо, сен Аллаҳ илмидан Аллаҳ сенга ўргатган бир илм узрасан, мен уни билмайман; мен эса Аллаҳ илмидан Аллаҳ менга ўргатган бир илм узраман, сен уни билмайсан.» Мусо: «Сенга тўғри йўлдан ўргатилган нарсадан менга ўргатишинг учун сенга эргашайми? (Хизр) деди: «Сен мен билан бирга сабр қила олмайсан. (Ҳатто) илмни қамраб ололмаган нарсангга қандай сабр қиласан?» (Мусо) деди: «Аллаҳ хоҳласа, мени сабрли топасан ва мен сенга ҳеч ишда қаршилик қилмасман»» (Каҳф сураси, 66-69). Хизр унга: «Агар менга эргашар бўлсанг, мен ўзим сенга зикр қилмагунимча (тушунтирмагунимча), мендан бирор нарса ҳақида сўрама» (Каҳф сураси, 70) деди. (Мусо) «Ҳа» деди. Сўнг Хизр ва Мусо денгиз соҳилида юриб жўнадилар, ёнларидан бир кема ўтди. Иккови уларни (кемадагиларни) ўзларини олиб ўтишларини сўрадилар. Улар Хизрни танидилар ва икковини ҳақ (тўлов) олмасдан олиб ўтдилар. Хизр кема тахталаридан бир тахтага қараб бориб, уни юлиб олди. Мусо унга: «Бир қавм бизни ҳақсиз (бепул) олиб ўтди, сен уларнинг кемасига қараб бориб, уни тешдинг-а! Аҳлини ғарқ қилиш учунми? Сен, албатта, оғир бир ишни қилдинг. (Хизр) деди: «Мен сен, албатта, мен билан бирга сабр қила олмайсан демадимми?» (Мусо) деди: «Мени унутган нарсам туфайли айблама ва ишимда мени қийинчиликка солма»» (Каҳф сураси, 71-73). Сўнг иккови кемадан чиқдилар. Улар соҳилда юриб кетаётганларида, мана бир ўғил бола бошқа болалар билан ўйнаётган эди. Хизр унинг бошидан ушлаб, қўли билан уни узиб (юлиб), уни ўлдирди. Мусо унга: «Бир жонга (қаршилик қилмаган) покиза жонни қатл қилдингми? Сен, албатта, даҳшатли бир ишни қилдинг. (Хизр) деди: «Мен сенга, албатта, мен билан бирга сабр қила олмайсан демадимми?»» (Каҳф сураси, 74-75). (У зот) дедилар: «Бу биринчисидан ҳам оғирроқ эди.» «(Мусо) деди: «Агар бундан кейин сендан бирор нарса сўрасам, менга ҳамроҳ бўлма; менинг томонимдан узрга етдинг (узр айтишга ҳақлинг бор). Сўнг иккови юриб жўнадилар, токи бир қишлоқ аҳлининг олдига етганларида улардан таом сўрадилар, аммо улар икковига меҳмондўстлик қилишдан бош тортдилар. Иккови у ерда йиқилмоқчи бўлиб турган бир деворни топдилар»» — яъни қийшайган (дегани) — Хизр қўли билан шундай ишора қилди: «(Хизр) уни тиклади» (Каҳф сураси, 76-77). Мусо унга: «Бир қавм, биз уларнинг олдига келдик, улар бизга меҳмондўстлик қилмадилар ва бизни таомлантирмадилар; агар хоҳласанг, бунинг учун ҳақ (иш ҳақи) олардингки» деди. «(Хизр) деди: «Бу менинг сен билан ажралишимдир. Сен сабр қила олмаган нарсаларнинг таъвилидан (сирини) тез орада сенга хабар бераман»» (Каҳф сураси, 78). Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Аллаҳ Мусога раҳм қилсин. Биз унинг сабр қилишини ва бизга уларнинг хабарларидан ҳикоя қилиб беришини жуда истардик.» (У зот) дедилар: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Биринчиси Мусодан унутиш (сабабли) эди.» (У зот) дедилар: «Бир чумчуқ келиб кеманинг чеккасига қўнди, сўнг денгизга (тумшуғи билан) чўқиди. Хизр унга деди: «Менинг илмим ва сенинг илминг Аллаҳнинг илмидан фақат шу чумчуқ денгиздан камайтирган миқдоридагина камайтирибди (холос).»» Саид ибн Жубайр деди: У — яъни Ибн Аббос — «Уларнинг олдида ҳар бир соз (соғлом) кемани зўрлик билан тортиб оладиган бир подшоҳ бор эди» деб ўқирди, ҳамда «Ўғил болага келсак, у кофир эди» деб ўқирди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни аз-Зуҳрий Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утбадан, у Ибн Аббосдан, у Убай ибн Каъбдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Шунингдек буни Абу Ишоқ ал-Ҳамдоний Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан, у Убай ибн Каъбдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Абу Исо деди: Мен Абу Музоҳим ас-Самарқандийни шундай деяётганини эшитдим: Мен Али ибн ал-Мадинийни шундай деганини эшитдим: Мен бир ҳаж қилдим, Суфённинг бу ҳадисда «хабар» (эшитганини билдирувчи лафзни) зикр қилганини эшитишдан бошқа ҳеч қандай ҳимматим йўқ эди, токи унинг: «Бизга Амр ибн Динор ривоят қилди,» деганини эшитгунимча. Мен буни ундан илгари ҳам эшитган эдим, аммо унда «хабар»ни зикр қилмаган эди.

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ حَدَّثَنَا أَبُو قُتَيْبَةَ، سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَبَّاسِ الْهَمْدَانِيُّ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الْغُلاَمُ الَّذِي قَتَلَهُ الْخَضِرُ طُبِعَ يَوْمَ طُبِعَ كَافِرًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абу Ҳафс Амр ибн Али ривоят қилди, бизга Абу Қутайба Салм ибн Қутайба ривоят қилди, бизга Абдул-Жаббор ибн ал-Аббос ал-Ҳамдоний ривоят қилди, Абу Ишоқдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан, у Убай ибн Каъбдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у зот дедилар: «Хизр ўлдирган ўғил бола яратилган куни кофир бўлиб яратилган эди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّمَا سُمِّيَ الْخَضِرَ لأَنَّهُ جَلَسَ عَلَى فَرْوَةٍ بَيْضَاءَ فَاهْتَزَّتْ تَحْتَهُ خَضْرَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, бизга Маъмар хабар берди, Ҳаммом ибн Мунаббиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «У фақат Хизр (яшилчи) деб аталгани — у оппоқ қуруқ ўтлоққа ўтирган эди, унинг остида (ўт) яшил бўлиб силкиниб (чиқиб) кетгани учундир.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَيْلٍ الْجَزَرِيُّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا صَفْوَانُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ يُوسُفَ الصَّنْعَانِيِّ، عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ أُمِّ الدَّرْدَاءِ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ وَكَانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمَا ‏)‏ قَالَ ‏"‏ ذَهَبٌ وَفِضَّةٌ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا صَفْوَانُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ يُوسُفَ الصَّنْعَانِيِّ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ، عَنْ مَكْحُولٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Жаъфар ибн Муҳаммад ибн Фузайл ал-Жазарий ва бошқа кўплари ривоят қилиб, дедилар: бизга Сафвон ибн Солиҳ ривоят қилди, бизга ал-Валид ибн Муслим ривоят қилди, Язид ибн Юсуф ас-Санъонийдан, у Макҳулдан, у Умму Дардодан, у Абу Дардо (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан унинг (Аллаҳнинг): «Унинг (деворнинг) остида улар иккови (икки етимча) учун хазина бор эди» (Каҳф сураси, 82) сўзи ҳақида (ривоят қилдики), у зот: «Олтин ва кумуш (эди),» дедилар. Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халол ривоят қилди, бизга Сафвон ибн Солиҳ ривоят қилди, бизга ал-Валид ибн Муслим ривоят қилди, Язид ибн Юсуф ас-Санъонийдан, у Язид ибн Язид ибн Жобирдан, у Макҳулдан шу иснод билан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ وَاللَّفْظُ لاِبْنِ بَشَّارٍ قَالُوا حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَبِي رَافِعٍ عَنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي السَّدِّ قَالَ ‏ "‏ يَحْفِرُونَهُ كُلَّ يَوْمٍ حَتَّى إِذَا كَادُوا يَخْرِقُونَهُ قَالَ الَّذِي عَلَيْهِمُ ارْجِعُوا فَسَتَخْرِقُونَهُ غَدًا فَيُعِيدُهُ اللَّهُ كَأَمْثَلِ مَا كَانَ حَتَّى إِذَا بَلَغَ مُدَّتَهُمْ وَأَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَبْعَثَهُمْ عَلَى النَّاسِ قَالَ الَّذِي عَلَيْهِمُ ارْجِعُوا فَسَتَخْرِقُونَهُ غَدًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَاسْتَثْنَى ‏.‏ قَالَ فَيَرْجِعُونَ فَيَجِدُونَهُ كَهَيْئَتِهِ حِينَ تَرَكُوهُ فَيَخْرِقُونَهُ فَيَخْرُجُونَ عَلَى النَّاسِ فَيَسْتَقُونَ الْمِيَاهَ وَيَفِرُّ النَّاسُ مِنْهُمْ فَيَرْمُونَ بِسِهَامِهِمْ فِي السَّمَاءِ فَتَرْجِعُ مُخَضَّبَةً بِالدِّمَاءِ فَيَقُولُونَ قَهَرْنَا مَنْ فِي الأَرْضِ وَعَلَوْنَا مَنْ فِي السَّمَاءِ قَسْوَةً وَعُلُوًّا ‏.‏ فَيَبْعَثُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ نَغَفًا فِي أَقْفَائِهِمْ فَيَهْلِكُونَ قَالَ فَوَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ إِنَّ دَوَابَّ الأَرْضِ تَسْمَنُ وَتَبْطَرُ وَتَشْكَرُ شَكْرًا مِنْ لُحُومِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِثْلَ هَذَا ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ва бошқа кўплари ривоят қилдилар — маъно бир хил, лафз Ибн Башшорники — дедилар: бизга Ҳишом ибн Абдул-Малик ривоят қилди, бизга Абу Авона ривоят қилди, Қатодадан, у Абу Рофиъдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу) ҳадисидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан садд (тўсиқ) ҳақида (ривоят қилдики), у зот дедилар: «Улар (Яъжуж ва Маъжуж) уни ҳар куни қазийдилар, токи уни тешай деб қолганларида, уларнинг устидаги (бошлиғи): «Қайтинглар, эртага уни тешасизлар,» дейди. Шунда Аллаҳ уни қандай бўлган бўлса, шундайлигича қайтариб (тиклаб) қўяди. Токи муддатлари етиб, Аллаҳ уларни одамлар устига (чиқариб) юбормоқчи бўлганида, уларнинг устидаги (бошлиғи): «Қайтинглар, ин шаа Аллаҳ эртага уни тешасизлар,» дейди ва истисно қилади (ин шаа Аллаҳ дейди).» (У зот) дедилар: «Шунда улар қайтадилар ва уни тарк қилган пайтларидаги ҳолатида топадилар, уни тешадилар ва одамлар устига чиқадилар, сувларни ичиб қуритадилар, одамлар эса улардан қочадилар. Улар ўқларини осмонга отадилар, ўқлар қонга бўялиб қайтади. Улар: «Ердагиларни енгдик, осмондагилардан ҳам қаттиқлик ва кибр билан устун келдик,» дейдилар. Шунда Аллаҳ уларнинг устига гарданларига (кирадиган) бир қуртни (нағаф) юборади, улар ҳалок бўладилар.» (У зот) дедилар: «Муҳаммаднинг жони Қўлида бўлган Зотга қасамки, ер ҳайвонлари уларнинг гўштларидан семирадилар, тўядилар ва яхши семизлик (соғломлик) топадилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан, шундай ҳолида биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ الْبُرْسَانِيُّ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ، أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنِ ابْنِ مِينَاءَ، عَنْ أَبِي سَعْدِ بْنِ أَبِي فَضَالَةَ الأَنْصَارِيِّ، وَكَانَ، مِنَ الصَّحَابَةِ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ إِذَا جَمَعَ اللَّهُ النَّاسَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ لِيَوْمٍ لاَ رَيْبَ فِيهِ نَادَى مُنَادٍ مَنْ كَانَ أَشْرَكَ فِي عَمَلٍ عَمِلَهُ لِلَّهِ أَحَدًا فَلْيَطْلُبْ ثَوَابَهُ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ أَغْنَى الشُّرَكَاءِ عَنِ الشِّرْكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ بَكْرٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ва бошқа бир неча киши ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Муҳаммад ибн Бакр ал-Бурсоний ривоят қилди, у Абдулҳамид ибн Жаъфардан, (у деди:) менга отам хабар берди, у Ибн Мийнодан, у Абу Саъд ибн Абу Фазола ал-Ансорийдан — у саҳобалардан эди — (ривоят қилдики), у деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ одамларни Қиёмат куни — шубҳа йўқ бўлган кун учун жамлаганида, бир жарчи нидо қилиб: ‹Ким Аллаҳ учун қилган бир амалида унга (бошқа) бировни шерик қилган бўлса, унинг савобини Аллаҳдан ўзганинг олдидан талаб қилсин, зеро Аллаҳ шериклардан энг бепарводир (ширкка муҳтож эмасдир),› дейди,» деганларини эшитдим,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Муҳаммад ибн Бакрнинг ҳадисидангина биламиз.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، وَأَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلٍ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى نَجْرَانَ فَقَالُوا لِي أَلَسْتُمْ تَقْرَءُونَ ‏:‏ ‏(‏ يَا أُخْتَ هَارُونَ ‏)‏ وَقَدْ كَانَ بَيْنَ عِيسَى وَمُوسَى مَا كَانَ فَلَمْ أَدْرِ مَا أُجِيبُهُمْ ‏.‏ فَرَجَعْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ ‏"‏ أَلاَّ أَخْبَرْتَهُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا يُسَمُّونَ بِأَنْبِيَائِهِمْ وَالصَّالِحِينَ قَبْلَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ إِدْرِيسَ ‏.‏

Бизга Абу Саъид ал-Ашажж ва Абу Мусо Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Ибн Идрис ривоят қилди, у отасидан, у Симок ибн Ҳарбдан, у Алқама ибн Воилдан, у ал-Муғийра ибн Шуъбадан (розияллаҳу анҳу) (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени Нажронга юборди. Улар менга: ‹Сизлар: «Эй Ҳоруннинг синглиси» (Марям сураси, 28) деб ўқимайсизларми? Ҳолбуки Ийсо билан Мусо ўртасида бўлган (узоқ вақт) бўлган-ку,› дедилар. Мен уларга нима деб жавоб беришимни билмадим. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига қайтиб, унга буни хабар бердим. У: ‹Нега уларга: «Улар ўзларидан олдинги пайғамбарлари ва солиҳ кишиларнинг исмлари билан номланардилар,» деб айтмадинг?› дедилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир, биз уни фақат Ибн Идриснинг ҳадисидангина биламиз.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَبُو الْمُغِيرَةِ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، رضى الله عنه قَالَ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلمَ ‏:‏ ‏(‏ وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ يُؤْتَى بِالْمَوْتِ كَأَنَّهُ كَبْشٌ أَمْلَحُ حَتَّى يُوقَفَ عَلَى السُّورِ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ فَيُقَالُ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ ‏.‏ فَيَشْرَئِبُّونَ ‏.‏ وَيُقَالُ يَا أَهْلَ النَّارِ ‏.‏ فَيَشْرَئِبُّونَ ‏.‏ فَيُقَالُ هَلْ تَعْرِفُونَ هَذَا فَيَقُولُونَ نَعَمْ هَذَا الْمَوْتُ ‏.‏ فَيُضْجَعُ فَيُذْبَحُ فَلَوْلاَ أَنَّ اللَّهَ قَضَى لأَهْلِ الْجَنَّةِ الْحَيَاةَ فِيهَا وَالْبَقَاءَ لَمَاتُوا فَرَحًا وَلَوْلاَ أَنَّ اللَّهَ قَضَى لأَهْلِ النَّارِ الْحَيَاةَ فِيهَا وَالْبَقَاءَ لَمَاتُوا تَرَحًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, (у деди:) бизга ан-Назр ибн Исмоил Абул-Муғийра ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Саъид ал-Худрийдан (розияллаҳу анҳу) (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уларни ҳасрат куни билан огоҳлантиргин» (Марям сураси, 39) (оятини) ўқидилар ва: ‹Ўлим гўё оқу-қора қўчқор сурати-да келтирилади, ҳатто у Жаннат билан дўзах ўртасидаги девор устида тўхтатилади. Сўнг: «Эй жаннат аҳли!» дейилади, улар бўйинларини чўзиб қарайдилар. Ва: «Эй дўзах аҳли!» дейилади, улар ҳам бўйинларини чўзиб қарайдилар. Сўнг: «Буни танайсизларми?» дейилади. Улар: «Ҳа, бу ўлим,» дейдилар. Сўнг у ётқизилиб сўйилади. Агар Аллаҳ жаннат аҳлига унда ҳаёт ва абадий қолишни ҳукм қилмаганида эди, улар шодликдан ўлиб қолардилар; ва агар Аллаҳ дўзах аҳлига унда ҳаёт ва абадий қолишни ҳукм қилмаганида эди, улар қайғудан ўлиб қолардилар,› дедилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ قَتَادَةَ، فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ورَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا ‏)‏ قَالَ حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَمَّا عُرِجَ بِي رَأَيْتُ إِدْرِيسَ فِي السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَوَاهُ سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ وَهَمَّامٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ صَعْصَعَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَدِيثَ الْمِعْرَاجِ بِطُولِهِ وَهَذَا عِنْدَنَا مُخْتَصَرٌ مِنْ ذَاكَ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, (у деди:) бизга ал-Ҳусайн ибн Муҳаммад ривоят қилди, (у деди:) бизга Шайбон ривоят қилди, у Қатодадан, У (Аллаҳ таолонинг): «Ва Биз уни юксак маконга кўтардик» (Марям сураси, 57) деган сўзи ҳақида (ривоят қилди), у деди: бизга Анас ибн Молик ривоят қилдики, Аллаҳнинг Набийи (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен (меърожга) кўтарилганимда, Идрисни тўртинчи осмонда кўрдим,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Абу Саъиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят) ҳам бор. (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Саъид ибн Абу Аруба, Ҳаммом ва бошқа бир неча киши Қатодадан, у Анасдан, у Молик ибн Саъсоадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан меърож ҳадисини тўлиқ ҳолида ривоят қилганлар; бу (ривоят) бизнинг наздимизда ўшанинг қисқартмасидир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يَعْلَى بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ ذَرٍّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِجِبْرِيلَ ‏"‏ مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تَزُورَنَا أَكْثَرَ مِمَّا تَزُورُنَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ومَا نَتَنَزَّلُ إِلاَّ بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُۥ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ عُمَرَ بْنِ ذَرٍّ، نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, (у деди:) бизга Яъло ибн Убайд ривоят қилди, (у деди:) бизга Умар ибн Зарр ривоят қилди, у отасидан, у Саъид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан (розияллаҳу анҳумо) (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Жибрилга: ‹Бизни зиёрат қилишингдан кўпроқ зиёрат қилишингдан сени нима тўсиб турибди?› дедилар.» У деди: «Шунда бу оят нозил бўлди: «Биз фақат Роббингнинг амри билангина тушамиз. Олдимиздаги, орқамиздаги (нарсалар) Уники...» — оятнинг охиригача (Марям сураси, 64).» (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, (у деди:) бизга Вакииъ ривоят қилди, у Умар ибн Заррдан, шунга ўхшаш.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنِ السُّدِّيِّ، قَالَ سَأَلْتُ مُرَّةَ الْهَمْدَانِيَّ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ، عَزَّ وَجَلَّ ‏:‏ ‏(‏ وإِنْ مِنْكُمْ إِلاَّ وَارِدُهَا ‏)‏ فَحَدَّثَنِي أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ حَدَّثَهُمْ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَرِدُ النَّاسُ النَّارَ ثُمَّ يَصْدُرُونَ مِنْهَا بِأَعْمَالِهِمْ فَأَوَّلُهُمْ كَلَمْحِ الْبَرْقِ ثُمَّ كَالرِّيحِ ثُمَّ كَحُضْرِ الْفَرَسِ ثُمَّ كَالرَّاكِبِ فِي رَحْلِهِ ثُمَّ كَشَدِّ الرَّجُلِ ثُمَّ كَمَشْيِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ شُعْبَةُ عَنِ السُّدِّيِّ فَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, (у деди:) бизга Убайдуллаҳ ибн Мусо хабар берди, у Исроилдан, у ас-Суддийдан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Мурра ал-Ҳамдонийдан Аллаҳ азза ва жалланинг: «Сизлардан унга (дўзахга) келмайдиган бирорта ҳам йўқ» (Марям сураси, 71) деган сўзи ҳақида сўрадим. У менга шуни ривоят қилдики, Абдуллаҳ ибн Масъуд уларга ривоят қилиб айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): ‹Одамлар дўзахга келадилар, сўнг ўз амалларига қараб ундан қайтадилар. Уларнинг биринчиси чақмоқ йилтирашидек, сўнг шамолдек, сўнг югураётган отдек, сўнг уловида кетаётган чавандоздек, сўнг тез юриб кетаётган кишидек, сўнг (оддий) юрганидек (ўтадилар),› дедилар.» (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Буни Шуъба ас-Суддийдан ривоят қилиб, уни (Набийга) марфуъ қилмаган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ السُّدِّيِّ، عَنْ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍِ ‏:‏ ‏(‏وإنْ مِنْكُمْ إِلاَّ وَارِدُهَا ‏)‏ قَالَ يَرِدُونَهَا ثُمَّ يَصْدُرُونَ بِأَعْمَالِهِمْ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ السُّدِّيِّ، بِمِثْلِهِ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ قُلْتُ لِشُعْبَةَ إِنَّ إِسْرَائِيلَ حَدَّثَنِي عَنِ السُّدِّيِّ عَنْ مُرَّةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ شُعْبَةُ وَقَدْ سَمِعْتُهُ مِنَ السُّدِّيِّ مَرْفُوعًا وَلَكِنِّي عَمْدًا أَدَعُهُ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, (у деди:) бизга Яҳё ибн Саъид ривоят қилди, (у деди:) бизга Шуъба ривоят қилди, у ас-Суддийдан, у Муррадан, у Абдуллаҳ ибн Масъуддан: «Сизлардан унга келмайдиган бирорта ҳам йўқ» (Марям сураси, 71) (ҳақида) у деди: «Улар унга (дўзахга) келадилар, сўнг ўз амалларига қараб ундан қайтадилар.» Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, (у деди:) бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у Шуъбадан, у ас-Суддийдан, шунга ўхшаш. Абдурраҳмон деди: «Мен Шуъбага: ‹Исроил менга ас-Суддийдан, у Муррадан, у Абдуллаҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди-ку,› дедим. Шуъба: ‹Мен ҳам уни ас-Суддийдан марфуъ (Набийга кўтарилган) ҳолда эшитганман, лекин мен уни атайин (марфуъ қилишни) тарк этаман,› деди.»

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أَحَبَّ اللَّهُ عَبْدًا نَادَى جِبْرِيلَ إِنِّي قَدْ أَحْبَبْتُ فُلاَنًا فَأَحِبَّهُ قَالَ فَيُنَادِي فِي السَّمَاءِ ثُمَّ تَنْزِلُ لَهُ الْمَحَبَّةُ فِي أَهْلِ الأَرْضِ فَذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ ‏:‏ ‏(‏ إنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا ‏)‏ وَإِذَا أَبْغَضَ اللَّهُ عَبْدًا نَادَى جِبْرِيلَ إِنِّي قَدْ أَبْغَضْتُ فُلاَنًا فَيُنَادِي فِي السَّمَاءِ ثُمَّ تَنْزِلُ لَهُ الْبَغْضَاءُ فِي الأَرْضِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, (у деди:) бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, у Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (розияллаҳу анҳу) (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ бир бандани севса, Жибрилга: ‹Мен фалончини севдим, сен ҳам уни сев,› деб нидо қилади. Шунда у осмонда нидо қилади, сўнг у (банда) учун ер аҳли орасига муҳаббат тушади. Бу Аллаҳнинг: «Албатта, иймон келтирган ва солиҳ амаллар қилганлар учун Раҳмон (қалбларда) муҳаббат пайдо қилади» (Марям сураси, 96) деган сўзидир. Аллаҳ бир бандага ғазаб қилса, Жибрилга: ‹Мен фалончига ғазаб қилдим,› деб нидо қилади. Шунда у осмонда нидо қилади, сўнг у (банда) учун ерда нафрат тушади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Абдурраҳмон ибн Абдуллаҳ ибн Динор отасидан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилган.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ سَمِعْتُ خَبَّابَ بْنَ الأَرَتِّ، يَقُولُ جِئْتُ الْعَاصِيَ بْنَ وَائِلٍ السَّهْمِيَّ أَتَقَاضَاهُ حَقًّا لِي عِنْدَهُ فَقَالَ لاَ أُعْطِيكَ حَتَّى تَكْفُرَ بِمُحَمَّدٍ ‏.‏ فَقُلْتُ لاَ حَتَّى تَمُوتَ ثُمَّ تُبْعَثَ ‏.‏ قَالَ وَإِنِّي لَمَيِّتٌ ثُمَّ مَبْعُوثٌ فَقُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ فَقَالَ إِنَّ لِي هُنَاكَ مَالاً وَوَلَدًا فَأَقْضِيكَ ‏.‏ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ أَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لأُوتَيَنَّ مَالاً وَوَلَدًا ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, (у деди:) бизга Суфён ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Абуз-Зуҳодан, у Масруқдан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Хаббоб ибн ал-Аратт айтаётганини эшитдим: ‹Мен ал-Осий ибн Воил ас-Саҳмийнинг олдига унинг зиммасидаги ҳақимни ундириш учун келдим. У: «Сен Муҳаммадга куфр келтирмагунингча сенга (ҳақингни) бермайман,» деди. Мен: «Йўқ, сен ўлиб, сўнг қайта тирилмагунингча (ундан воз кечмайман),» дедим. У: «Мен ўлиб, сўнг қайта тириламанми?» деди. Мен: «Ҳа,» дедим. У: «Албатта ўша ерда менга мол ҳам, фарзанд ҳам бўлади, шунда сенга (қарзингни) тўлайман,» деди. Шунда: «Бизнинг оятларимизга куфр келтирган ва: ‹Албатта менга мол ва фарзанд берилади,› деган кимсани кўрдингми?» ояти (Марям сураси, 77) нозил бўлди.›» Бизга Ҳаннод ривоят қилди, (у деди:) бизга Абу Муовия ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, шунга ўхшаш. (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، أَخْبَرَنَا صَالِحُ بْنُ أَبِي الأَخْضَرِ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ لَمَّا قَفَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ خَيْبَرَ أَسْرَى لَيْلَةً حَتَّى أَدْرَكَهُ الْكَرَى أَنَاخَ فَعَرَّسَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ يَا بِلاَلُ اكْلأْ لَنَا اللَّيْلَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَصَلَّى بِلاَلٌ ثُمَّ تَسَانَدَ إِلَى رَاحِلَتِهِ مُسْتَقْبَلَ الْفَجْرِ فَغَلَبَتْهُ عَيْنَاهُ فَنَامَ فَلَمْ يَسْتَيْقِظْ أَحَدٌ مِنْهُمْ وَكَانَ أَوَّلَهُمُ اسْتِيقَاظًا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَىْ بِلاَلُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ بِلاَلٌ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخَذَ بِنَفْسِي الَّذِي أَخَذَ بِنَفْسِكَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْتَادُوا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ أَنَاخَ فَتَوَضَّأَ فَأَقَامَ الصَّلاَةَ ثُمَّ صَلَّى مِثْلَ صَلاَتِهِ لِلْوَقْتِ فِي تَمَكُّثٍ ث��مَّ قَالَ ‏:‏ ‏(‏وأقِمِ الصَّلاَةَ لِذِكْرِي ‏)‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَصَالِحُ بْنُ أَبِي الأَخْضَرِ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَغَيْرُهُ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, (у деди:) бизга ан-Назр ибн Шумайл ривоят қилди, (у деди:) бизга Солиҳ ибн Абул-Ахзар хабар берди, у аз-Зуҳрийдан, у Саъид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайрадан (розияллаҳу анҳу) (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Хайбардан қайтаётганида, бир кечани юриб ўтди, ҳатто уйқу уни қистаб қолди, шунда (туяни) чўктириб, кеча тушашга тўхтади. Сўнг: ‹Эй Билол, бу кеча биз учун (уйғоқлик) қоравуллик қилгин,› дедилар.» (Рови) деди: «Билол намоз ўқиди, сўнг тонгга юзланиб улови (эгар-жабдуқи)га суянди, кўзлари уни енгиб, ухлаб қолди ва улардан бирортаси уйғонмади. Уларнинг биринчи уйғонганлари Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бўлдилар. У: ‹Эй Билол!› дедилар. Билол: ‹Отам сенга фидо бўлсин, эй Расулуллаҳ! Сизнинг жонингизни олган (уйқу) менинг ҳам жонимни олди,› деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): ‹(Уловларингизни) етаклаб боринглар,› дедилар. Сўнг (бир жойга бориб туяни) чўктирдилар, таҳорат олдилар, намозга иқомат айтдилар ва ўз вақтидаги намоздек шошмасдан намоз ўқидилар. Сўнг: «Мени эслаш учун намозни барпо қилгин» (Тоҳа сураси, 14) дедилар.» (Термизий) деди: бу ҳадис маҳфуз эмас (собит эмас). Уни ҳуффозлардан бир неча киши аз-Зуҳрийдан, у Саъид ибн ал-Мусайябдан, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (ҳақида) ривоят қилиб, ундан Абу Ҳурайрани зикр қилмаганлар. Солиҳ ибн Абул-Ахзар эса ҳадисда заиф (деб ҳисобланади); уни Яҳё ибн Саъид ал-Қаттон ва бошқалар ҳофизаси (заифлиги) сабабли заиф санаганлар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى الأَشْيَبُ، بَغْدَادِيٌّ حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الْوَيْلُ وَادٍ فِي جَهَنَّمَ يَهْوِي فِيهِ الْكَافِرُ أَرْبَعِينَ خَرِيفًا قَبْلَ أَنْ يَبْلُغَ قَعْرَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ لَهِيعَةَ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, (у деди:) бизга ал-Ҳасан ибн Мусо ал-Ашяб — бағдодлик — ривоят қилди, (у деди:) бизга Ибн Лаҳия ривоят қилди, у Даррождан, у Абул-Ҳайсамдан, у Абу Саъиддан (розияллаҳу анҳу), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Вайл — жаҳаннамдаги бир водий бўлиб, кофир унинг тубига етиб боргунига қадар қирқ куз (йил) (мобайнида) унга қулаб тушади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни марфуъ (Набийга кўтарилган) ҳолда фақат Ибн Лаҳиянинг ҳадисидангина биламиз.

حَدَّثَنَا مُجَاهِدُ بْنُ مُوسَى، - بَغْدَادِيٌّ - وَالْفَضْلُ بْنُ سَهْلٍ الأَعْرَجُ بَغْدَادِيٌّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ غَزْوَانَ أَبُو نُوحٍ، حَدَّثَنَا لَيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَجُلاً، قَعَدَ بَيْنَ يَدَىِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ لِي مَمْلُوكَيْنِ يُكْذِبُونَنِي وَيَخُونُونَنِي وَيَعْصُونَنِي وَأَشْتُمُهُمْ وَأَضْرِبُهُمْ فَكَيْفَ أَنَا مِنْهُمْ قَالَ ‏"‏ يُحْسَبُ مَا خَانُوكَ وَعَصَوْكَ وَكَذَبُوكَ وَعِقَابُكَ إِيَّاهُمْ فَإِنْ كَانَ عِقَابُكَ إِيَّاهُمْ بِقَدْرِ ذُنُوبِهِمْ كَانَ كَفَافًا لاَ لَكَ وَلاَ عَلَيْكَ وَإِنْ كَانَ عِقَابُكَ إِيَّاهُمْ دُونَ ذُنُوبِهِمْ كَانَ فَضْلاً لَكَ وَإِنْ كَانَ عِقَابُكَ إِيَّاهُمْ فَوْقَ ذُنُوبِهِمُ اقْتُصَّ لَهُمْ مِنْكَ الْفَضْلُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَتَنَحَّى الرَّجُلُ فَجَعَلَ يَبْكِي وَيَهْتِفُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا تَقْرَأُ كِتَابَ اللَّهِ ‏:‏ ‏(‏ ونَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلاَ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ فَقَالَ الرَّجُلُ وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَجِدُ لِي وَلِهَؤُلاَءِ شَيْئًا خَيْرًا مِنْ مُفَارَقَتِهِمْ أُشْهِدُكُمْ أَنَّهُمْ أَحْرَارٌ كُلَّهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَزْوَانَ وَقَدْ رَوَى أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَزْوَانَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏

Бизга Мужоҳид ибн Мусо — бағдодлик — ва ал-Фазл ибн Саҳл ал-Аъраж — бағдодлик — ва бошқа бир неча киши ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абдурраҳмон ибн Ғазвон Абу Нуҳ ривоят қилди, (у деди:) бизга Лайс ибн Саъд ривоят қилди, у Молик ибн Анасдан, у аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан (розияллаҳу анҳо) (ривоят қилдики), бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурида ўтириб: «Эй Расулуллаҳ, менинг иккита қулим бор, улар менга ёлғон сўзлайдилар, хиёнат қиладилар, менга осий бўладилар; мен эса уларни сўкаман ва ураман. Улар билан менинг (охиратдаги) ҳолим қандай бўлади?» деди. У: «Уларнинг сенга қилган хиёнати, осийлиги ва ёлғони ҳамда сенинг уларни жазолаганинг ҳисобланади. Агар сенинг уларни жазолаганинг уларнинг гуноҳлари миқдорича бўлса, баравар (қисос) бўлади — на сенинг фойдангга, на зарарингга. Агар сенинг жазолаганинг уларнинг гуноҳларидан камроқ бўлса, бу сенинг фойдангга (ортиқча савоб) бўлади. Агар сенинг жазолаганинг уларнинг гуноҳларидан ортиқ бўлса, улар учун сендан ўша ортиқча (жазо) қасос олинади,» дедилар. (Рови) деди: «Шунда у киши четга ўтиб, йиғлаб фарёд қила бошлади. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): ‹Аллаҳнинг Китобини ўқимайсанми: «Биз Қиёмат куни адолат тарозуларини қўямиз, шунда ҳеч бир жонга зарра миқдорича ҳам зулм қилинмайди...» — оятни (Анбиё сураси, 47),› дедилар. Шунда у киши: ‹Валлоҳи, эй Расулуллаҳ! Мен ўзим ва уларнинг (манфаати) учун улардан ажралишдан кўра яхшироқ нарса топмаяпман. Сизларни гувоҳ қиламанки, уларнинг ҳаммаси озоддир,› деди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Абдурраҳмон ибн Ғазвоннинг ҳадисидангина биламиз. Бу ҳадисни Аҳмад ибн Ҳанбал Абдурраҳмон ибн Ғазвондан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأُمَوِيُّ، حَدَّثَنِي أَبِي، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَمْ يَكْذِبْ إِبْرَاهِيمُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ فِي شَيْءٍ قَطُّ إِلاَّ فِي ثَلاَثٍ قَوْلُهُ ‏:‏ ‏(‏إنِّي سَقِيمٌ ‏)‏ وَلَمْ يَكُنْ سَقِيمًا وَقَوْلُهُ لِسَارَةَ أُخْتِي وَقَوْلُهُ ‏:‏ ‏(‏ بلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Саъид ибн Яҳё ибн Саъид ал-Умавий ривоят қилди, (у деди:) менга отам ривоят қилди, (у деди:) бизга Муҳаммад ибн Ишоқ ривоят қилди, у Абуз-Зиноддан, у Абдурраҳмон ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан (розияллаҳу анҳу) (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): ‹Иброҳим алайҳиссалом ҳеч қачон ҳеч нарсада ёлғон айтмаганлар, фақат учта (сўзда) бўлмаса: унинг: «Албатта мен касалман» (Соффот сураси, 89) деган сўзи — ҳолбуки у касал эмас эди; Сорага: «(У) менинг синглим,» деган сўзи; ва: «Йўқ, буни мана шу катталари қилган» (Анбиё сураси, 63) деган сўзи,› дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، وَوَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو دَاوُدَ قَالُوا حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْمَوْعِظَةِ فَقَالَ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ مَحْشُورُونَ إِلَى اللَّهِ عُرَاةً غُرْلاً ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأََ ‏:‏ ‏(‏ كما بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ قَالَ ‏"‏ أَوَّلُ مَنْ يُكْسَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِبْرَاهِيمُ وَإِنَّهُ سَيُؤْتَى بِرِجَالٍ مِنْ أُمَّتِي فَيُؤْخَذُ بِهِمْ ذَاتَ الشِّمَالِ فَأَقُولُ رَبِّ أَصْحَابِي ‏.‏ فَيُقَالُ إِنَّكَ لاَ تَدْرِي مَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ ‏.‏ فَأَقُولُ كَمَا قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ ‏(‏ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ * إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ‏)‏ فَيُقَالُ هَؤُلاَءِ لَمْ يَزَالُوا مُرْتَدِّينَ عَلَى أَعْقَابِهِمْ مُنْذُ فَارَقْتَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى كَأَنَّهُ تَأَوَّلَهُ عَلَى أَهْلِ الرِّدَّةِ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, (у деди:) бизга Вакииъ, Ваҳб ибн Жарир ва Абу Довуд ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Шуъба ривоят қилди, у ал-Муғийра ибн ан-Нуъмондан, у Саъид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан (розияллаҳу анҳумо) (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ваъз айтиш учун турдилар ва: ‹Эй одамлар, сизлар Аллаҳ ҳузурига яланғоч, хатна қилинмаган ҳолда жамланасизлар,› дедилар. Сўнг: «Биз дастлабки яратишни қандай бошлаган бўлсак, уни (шундай) қайтарамиз, (бу) Бизнинг зиммамиздаги ваъдадир...» — оятнинг охиригача (Анбиё сураси, 104) ўқидилар. Сўнг: ‹Қиёмат куни энг биринчи кийдириладиган киши Иброҳимдир. Умматимдан баъзи кишилар келтирилади, улар чап томонга олиб кетилади. Мен: «Роббим, ашобларим!» дейман. Шунда: «Сен улардан кейин нималар пайдо қилганларини билмайсан,» дейилади. Шунда мен солиҳ банда (Ийсо) айтганидек: «Мен уларнинг ичида бўлганимча уларга гувоҳ эдим, қачонки Сен мени вафот эттиргач, уларни кузатиб турувчи Ўзинг бўлдинг. Сен ҳар бир нарсага гувоҳсан. Агар уларни азобласанг, улар Сенинг бандаларингдир; агар уларни мағфират қилсанг, албатта Сен Ўзинг Ғолиб ва Ҳикматлисан» (Моида сураси, 117-118) дейман. Шунда менга: «Бу кишилар сен улардан ажралганингдан бери ортларига (динларидан) қайтиб (муртад бўлиб) турдилар,» дейилади,› дедилар.» Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, (у деди:) бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, (у деди:) бизга Шуъба ривоят қилди, у ал-Муғийра ибн ан-Нуъмондан, шунга ўхшаш. (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Суфён ас-Саврий ал-Муғийра ибн ан-Нуъмондан шунга ўхшаш ривоят қилган. Абу Исо (Термизий) деди: гўё у (Набий) буни муртадлик аҳлига (дин)дан қайтганларга таъвил қилгандек (кўринади).

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ جُدْعَانَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمَّا نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ولَكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِيدٌ ‏)‏ قَالَ أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ وَهُوَ فِي سَفَرٍ فَقَالَ ‏"‏ أَتَدْرُونَ أَىُّ يَوْمٍ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ذَلِكَ يَوْمَ يَقُولُ اللَّهُ لآدَمَ ابْعَثْ بَعْثَ النَّارِ فَقَالَ يَا رَبِّ وَمَا بَعْثُ النَّارِ قَالَ تِسْعُمِائَةٍ وَتِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ إِلَى النَّارِ وَوَاحِدٌ إِلَى الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَنْشَأَ الْمُسْلِمُونَ يَبْكُونَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَارِبُوا وَسَدِّدُوا فَإِنَّهَا لَمْ تَكُنْ نُبُوَّةٌ قَطُّ إِلاَّ كَانَ بَيْنَ يَدَيْهَا جَاهِلِيَّةٌ قَالَ فَيُؤْخَذُ الْعَدَدُ مِنَ الْجَاهِلِيَّةِ فَإِنْ تَمَّتْ وَإِلاَّ كَمُلَتْ مِنَ الْمُنَافِقِينَ وَمَا مَثَلُكُمْ وَالأُمَمِ إِلاَّ كَمَثَلِ الرَّقْمَةِ فِي ذِرَاعِ الدَّابَّةِ أَوْ كَالشَّامَةِ فِي جَنْبِ الْبَعِيرِ ثُمَّ قَالَ إِنِّي لأَرْجُو أَنْ تَكُونُوا رُبُعَ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ فَكَبَّرُوا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنِّي لأَرْجُو أَنْ تَكُونُوا ثُلُثَ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ فَكَبَّرُوا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنِّي لأَرْجُو أَنْ تَكُونُوا نِصْفَ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ فَكَبَّرُوا قَالَ وَلاَ أَدْرِي قَالَ الثُّلُثَيْنِ أَمْ لاَ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, (у деди:) бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Ибн Жудъондан, у ал-Ҳасандан, у Имрон ибн Ҳусайндан (розияллаҳу анҳу) (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га: «Эй одамлар, Роббингиздан қўрқингиз! Албатта соатнинг (Қиёматнинг) зилзиласи улуғ нарсадир» (Ҳаж сураси, 1) (оятидан) Унинг: «Лекин Аллаҳнинг азоби қаттиқдир» (Ҳаж сураси, 2) деган сўзигача нозил бўлганида — бу (оят) унга сафарда бўлганида нозил қилинган эди — у: «Бу қайси кун эканини биласизларми?» дедилар. Улар: «Аллаҳ ва Унинг Расули яхшироқ билувчидир,» дедилар. У: «Бу — Аллаҳ Одамга: ‹Дўзахга (борувчилар) гуруҳини жўнат,› дейдиган кундир. (Одам): ‹Эй Роббим, дўзахга (борувчилар) гуруҳи қанча?› дейди. (Аллаҳ): ‹Тўққиз юз тўқсон тўққизтаси дўзахга, биттаси жаннатга (боради),› дейди,» дедилар. (Рови) деди: «Шунда мусулмонлар йиғлай бошладилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): ‹(Амалларингизда) ўртача йўл тутинг ва тўғри бўлинглар, зеро ҳеч бир пайғамбарлик бўлмаганки, унинг олдида жоҳилият бўлмаган бўлса. Бас, (ўша) сон жоҳилиятдан олинади; агар (сон) тўлмаса, мунофиқлардан тўлдирилади. Сизларнинг (бошқа) умматлар олдидаги мисолингиз ҳайвоннинг билагидаги хол ёки туянинг ёнидаги доғдек (озгина)дир,› дедилар. Сўнг: ‹Мен сизлар жаннат аҳлининг чораги бўлишингизни умид қиламан,› дедилар. Шунда улар такбир айтдилар. Сўнг: ‹Мен сизлар жаннат аҳлининг учдан бири бўлишингизни умид қиламан,› дедилар. Шунда улар такбир айтдилар. Сўнг: ‹Мен сизлар жаннат аҳлининг ярми бўлишингизни умид қиламан,› дедилар. Шунда улар такбир айтдилар.» (Рови) деди: «Мен у учдан иккисини дедими ёки йўқми, билмайман.» (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Имрон ибн Ҳусайндан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бир неча йўл (санад) билан ривоят қилинган.

(حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَتَفَاوَتَ بَيْنَ أَصْحَابِهِ فِي السَّيْرِ فَرَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَوْتَهُ بِهَاتَيْنِ الآيَتَيْنِ أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ إن عذَابَ اللَّهِ شَدِيدٌ ‏)‏ فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ أَصْحَابُهُ حَثُّوا الْمَطِيَّ وَعَرَفُوا أَنَّهُ عِنْدَ قَوْلٍ يَقُولُهُ فَقَالَ ‏"‏ هَلْ تَدْرُونَ أَىُّ يَوْمٍ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ذَاكَ يَوْمٌ يُنَادِي اللَّهُ فِيهِ آدَمَ فَيُنَادِيهِ رَبُّهُ فَيَقُولُ يَا آدَمُ ابْعَثْ بَعْثَ النَّارِ ‏.‏ فَيَقُولُ يَا رَبِّ وَمَا بَعْثُ النَّارِ فَيَقُولُ مِنْ كُلِّ أَلْفٍ تِسْعُمِائَةٍ وَتِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ إِلَى النَّارِ وَوَاحِدٌ فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ فَيَئِسَ الْقَوْمُ حَتَّى مَا أَبْدَوْا بِضَاحِكَةٍ فَلَمَّا رَأَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الَّذِي بِأَصْحَابِهِ قَالَ ‏"‏ اعْمَلُوا وَأَبْشِرُوا فَوَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ إِنَّكُمْ لَمَعَ خَلِيقَتَيْنِ مَا كَانَتَا مَعَ شَيْءٍ إِلاَّ كَثَّرَتَاهُ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَمَنْ مَاتَ مِنْ بَنِي آدَمَ وَبَنِي إِبْلِيسَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَسُرِّيَ عَنِ الْقَوْمِ بَعْضُ الَّذِي يَجِدُونَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ اعْمَلُوا وَأَبْشِرُوا فَوَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ مَا أَنْتُمْ فِي النَّاسِ إِلاَّ كَالشَّامَةِ فِي جَنْبِ الْبَعِيرِ أَوْ كَالرَّقْمَةِ فِي ذِرَاعِ الدَّابَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, (у деди:) бизга Яҳё ибн Саъид ривоят қилди, (у деди:) бизга Ҳишом ибн Абу Абдуллаҳ ривоят қилди, у Қатодадан, у ал-Ҳасандан, у Имрон ибн Ҳусайндан (розияллаҳу анҳу) (ривоят қилдики), у деди: «Биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан сафарда эдик, ашоблари юришда бир-биридан узоқлашиб (оралиқ тушиб) қолди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) овозини кўтариб бу икки оятни (ўқидилар): «Эй одамлар, Роббингиздан қўрқингиз! Албатта соатнинг (Қиёматнинг) зилзиласи улуғ нарсадир» (Ҳаж сураси, 1) (оятидан) Унинг: «Албатта, Аллаҳнинг азоби қаттиқдир» (Ҳаж сураси, 2) деган сўзигача. Ашоблари буни эшитганларида, уловларини тезлатдилар ва у бир нарса айтмоқчи эканини билдилар. У: ‹Бу қайси кун эканини биласизларми?› дедилар. Улар: ‹Аллаҳ ва Унинг Расули яхшироқ билувчидир,› дедилар. У: ‹Бу — Аллаҳ унда Одамни чақирадиган кундир; Робби уни чақириб: «Эй Одам, дўзахга (борувчилар) гуруҳини жўнат,» дейди. (Одам): «Эй Роббим, дўзахга (борувчилар) гуруҳи қанча?» дейди. (Аллаҳ): «Ҳар мингдан тўққиз юз тўқсон тўққизтаси дўзахга, биттаси жаннатга (боради),» дейди,› дедилар. Шунда жамоа шу қадар ноумид бўлдики, ҳатто бирор кулгу кўрсатмадилар (кулмадилар). Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ашобларидаги (ҳолатни) кўрганларида: ‹(Амал) қилинглар ва хушхабар олинглар! Муҳаммаднинг жони Қўлида бўлган Зотга қасамки, сизлар шундай икки махлуқ билан биргасизларки, улар ниманинг олдида бўлса, уни кўпайтиргандирлар: Яъжуж ва Маъжуж ҳамда Одам болаларидан ва Иблис болаларидан ўлганлар,› дедилар.» (Рови) деди: «Шунда жамоадан улардаги (қайғу)нинг бир қисми тарқади. Сўнг у: ‹(Амал) қилинглар ва хушхабар олинглар! Муҳаммаднинг жони Қўлида бўлган Зотга қасамки, сизлар одамлар орасида фақат туянинг ёнидаги доғдек ёки ҳайвоннинг билагидаги холдек (озгинасиз),› дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّمَا سُمِّيَ الْبَيْتُ الْعَتِيقَ لأَنَّهُ لَمْ يَظْهَرْ عَلَيْهِ جَبَّارٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ва бошқа бир неча киши ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абдуллаҳ ибн Солиҳ ривоят қилди, у деди: менга ал-Лайс ривоят қилди, у Абдурраҳмон ибн Холиддан, у Ибн Шиҳобдан, у Муҳаммад ибн Урва ибн аз-Зубайрдан, у Абдуллаҳ ибн аз-Зубайрдан (розияллаҳу анҳумо) (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): ‹(Каъба) фақат Байт ал-Атиқ (озод уй) деб номланди, чунки унга ҳеч бир золим (жаббор) ғолиб чиқа олмаган,› дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис аз-Зуҳрийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (санади узилган) ҳолда ҳам ривоят қилинган. Бизга Қутайба ривоят қилди, (у деди:) бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Уқайлдан, у аз-Зуҳрийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبِي وَإِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُسْلِمٍ الْبَطِينِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا أُخْرِجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ مَكَّةَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ أَخْرَجُوا نَبِيَّهُمْ لَيَهْلِكُنَّ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ لَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّهُ سَيَكُونُ قِتَالٌ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ وَغَيْرُهُ عَنْ سُفْيَانَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ مُسْلِمٍ الْبَطِينِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ مُرْسَلاً لَيْسَ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, (у деди:) бизга отам ва Ишоқ ибн Юсуф ал-Азрақ ривоят қилдилар, улар Суфён ас-Саврийдан, у ал-Аъмашдан, у Муслим ал-Батиндан, у Саъид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан (розияллаҳу анҳумо) (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маккадан чиқариб юборилганида, Абу Бакр: ‹Улар ўз пайғамбарларини чиқариб юбордилар, албатта ҳалок бўладилар,› деди. Шунда Аллаҳ: «Зулмга учраганликлари сабабли (уруш) рухсат этилди — уларга қарши уруш қилинаётганларга. Албатта Аллаҳ уларга ёрдам беришга Қодирдир» оятини (Ҳаж сураси, 39) нозил қилди. Шунда Абу Бакр: ‹Энди билдимки, албатта уруш бўлади,› деди.» (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Буни Абдурраҳмон ибн Маҳдий ва бошқалар Суфёндан, у ал-Аъмашдан, у Муслим ал-Батиндан, у Саъид ибн Жубайрдан мурсал (санади узилган) ҳолда ривоят қилганлар, унда Ибн Аббосдан (ривоят) йўқ.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُسْلِمٍ الْبَطِينِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ لَمَّا أُخْرِجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ مَكَّةَ قَالَ رَجُلٌ أَخْرَجُوا نَبِيَّهُمْ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ أذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ * الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ ‏)‏ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абу Аҳмад аз-Зубайрий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ал-Аъмашдан, у Муслим ал-Батийндан, у Саид ибн Жубайрдан ривоят қилди. У деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маккадан чиқариб юборилганда, бир киши: «Улар ўз пайғамбарларини чиқариб юборишди» деди. Шунда: «Зулмга учраган кишиларга (жанг қилишга) изн берилди ва албатта Аллаҳ уларга ёрдам беришга қодирдир. Улар ўз диёрларидан ноҳақ чиқариб юборилган кишилардир,» (деган оят) нозил бўлди. (Булар) Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ва саҳобаларидир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ الْمَعْنَى، وَاحِدٌ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدٍ الْقَارِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، رضى الله عنه يَقُولُ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا نَزَلَ عَلَيْهِ الْوَحْىُ سُمِعَ عِنْدَ وَجْهِهِ كَدَوِيِّ النَّحْلِ فَأُنْزِلَ عَلَيْهِ يَوْمًا فَمَكَثْنَا سَاعَةً فَسُرِّيَ عَنْهُ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ وَرَفَعَ يَدَيْهِ وَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ زِدْنَا وَلاَ تَنْقُصْنَا وَأَكْرِمْنَا وَلاَ تُهِنَّا وَأَعْطِنَا وَلاَ تَحْرِمْنَا وَآثِرْنَا وَلاَ تُؤْثِرْ عَلَيْنَا وَأَرْضِنَا وَارْضَ عَنَّا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُنْزِلَ عَلَىَّ عَشْرُ آيَاتٍ مَنْ أَقَامَهُنَّ دَخَلَ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏ قدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ‏)‏ حَتَّى خَتَمَ عَشْرَ آيَاتٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا أَصَحُّ مِنَ الْحَدِيثِ الأَوَّلِ سَمِعْتُ إِسْحَاقَ بْنَ مَنْصُورٍ، يَقُولُ رَوَى أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَعَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَمَنْ سَمِعَ مِنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ، قَدِيمًا فَإِنَّهُمْ إِنَّمَا يَذْكُرُونَ فِيهِ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ وَبَعْضُهُمْ لاَ يَذْكُرُ فِيهِ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ وَمَنْ ذَكَرَ فِيهِ يُونُسَ بْنَ يَزِيدَ فَهُوَ أَصَحُّ وَكَانَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ رُبَّمَا ذَكَرَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ يُونُسَ بْنَ يَزِيدَ وَرُبَّمَا لَمْ يَذْكُرْهُ وَإِذَا لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ يُونُسَ فَهُوَ مُرْسَلٌ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Мусо, Абд ибн Ҳумайд ва бошқа бир неча (рови) — маъно бир хил — ривоят қилишди, улар дедилар: бизга Абдурраззоқ Юнус ибн Сулаймдан, у аз-Зуҳрийдан, у Урва ибн аз-Зубайрдан, у Абдурраҳмон ибн Абд ал-Қорийдан ривоят қилди. У деди: мен Умар ибн ал-Хаттоб (розияллаҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га ваҳий нозил бўлганида, юзлари олдидан асаларининг ғўнғиллашига ўхшаш (овоз) эшитиларди. Бир куни унга (ваҳий) нозил бўлди ва биз бир муддат кутдик. Сўнгра (ваҳий ҳолати) ундан кўтарилди-да, У қиблага юзланиб, қўлларини кўтарди ва: «Эй Аллаҳ, бизни зиёда қил, камайтирма; бизни улуғла, хор қилма; бизга ато қил, маҳрум этма; бизни (бошқалардан) устун қил, (бошқаларни) биздан устун қилма; бизни рози қил ва биздан рози бўл,» дедилар. Сўнгра У (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Менга ўнта оят нозил қилинди, ким уларни қоим қилса (амал қилса), жаннатга киради,» дедилар. Сўнгра: «Мўминлар муҳаққақ нажот топдилар,» (деб) ўнта оятни тугатгунларича ўқидилар. Бизга Муҳаммад ибн Абон ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ Юнус ибн Сулаймдан, у Юнус ибн Язиддан, у аз-Зуҳрийдан шу иснод билан худди шунга ўхшаш, шу маънода ривоят қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу биринчи ҳадисдан кўра саҳиҳроқдир. Мен Ишоқ ибн Мансурнинг шундай деганини эшитдим: Аҳмад ибн Ҳанбал, Али ибн ал-Мадиний ва Ишоқ ибн Иброҳим бу ҳадисни Абдурраззоқдан, у Юнус ибн Сулаймдан, у Юнус ибн Язиддан, у аз-Зуҳрийдан ривоят қилишди. Абу Исо (Термизий) деди: Абдурраззоқдан эски (вақтда) эшитганлар уни «Юнус ибн Язиддан» (деб) зикр қиладилар, баъзилари эса унда «Юнус ибн Язиддан» (деб) зикр қилмайди. Ким унда Юнус ибн Язидни зикр қилган бўлса, у саҳиҳроқдир. Абдурраззоқ бу ҳадисда гоҳо Юнус ибн Язидни зикр қилар, гоҳо зикр қилмас эди. Қачон у унда Юнусни зикр қилмаса, у мурсалдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، رضى الله عنه أَنَّ الرُّبَيِّعَ بِنْتَ النَّضْرِ، أَتَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ ابْنُهَا حَارِثَةُ بْنُ سُرَاقَةَ أُصِيبَ يَوْمَ بَدْرٍ أَصَابَهُ سَهْمٌ غَرَبٌ فَأَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ أَخْبِرْنِي عَنْ حَارِثَةَ لَئِنْ كَانَ أَصَابَ خَيْرًا احْتَسَبْتُ وَصَبَرْتُ وَإِنْ لَمْ يُصِبِ الْخَيْرَ اجْتَهَدْتُ فِي الدُّعَاءِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ يَا أُمَّ حَارِثَةَ إِنَّهَا جِنَانٌ فِي جَنَّةٍ وَإِنَّ ابْنَكِ أَصَابَ الْفِرْدَوْسَ الأَعْلَى وَالْفِرْدَوْسُ رَبْوَةُ الْجَنَّةِ وَأَوْسَطُهَا وَأَفْضَلُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Равҳ ибн Убода Саиддан, у Қатодадан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилдики, Рубаййиъ бинти ан-Назр Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига келди. Унинг ўғли Ҳориса ибн Суроқа Бадр куни адашиб учган ўқ текканидан ҳалок бўлган эди. У Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига келиб: «Менга Ҳориса ҳақида хабар беринг. Агар у яхшиликка эришган бўлса, сабр қилиб (савобини Аллаҳдан) умид қиламан; агар яхшиликка эришмаган бўлса, у ҳақида кўп дуа қиламан,» деди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Ҳорисанинг онаси, албатта жаннатда кўплаб боғлар бордир ва албатта ўғлинг Фирдавси аълога эришди. Фирдавс эса жаннатнинг энг юқори, энг ўрта ва энг афзал жойидир,» дедилар. У (Термизий) деди: бу Анаснинг ривоятидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ مِغْوَلٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ وَهْبٍ الْهَمْدَانِيِّ، أَنَّ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏ والَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ ‏)‏ قَالَتْ عَائِشَةُ أَهُمُ الَّذِينَ يَشْرَبُونَ الْخَمْرَ وَيَسْرِقُونَ قَالَ ‏"‏ لاَ يَا بِنْتَ الصِّدِّيقِ وَلَكِنَّهُمُ الَّذِينَ يَصُومُونَ وَيُصَلُّونَ وَيَتَصَدَّقُونَ وَهُمْ يَخَافُونَ أَنْ لاَ يُقْبَلَ مِنْهُمْ أُولَئِكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَهُمْ لَهَا سَابِقُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ أَبِي حَازِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у деди: бизга Молик ибн Миғвал Абдурраҳмон ибн Саид ибн Ваҳб ал-Ҳамдонийдан ривоят қилдики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг завжаси Оиша (розияллаҳу анҳо) деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ушбу оят: «Ва берадиган нарсаларини, қалблари қўрқувга тўла ҳолда берадиганлар,» (ҳақида) сўрадим. Оиша (розияллаҳу анҳо): «Улар хамр ичиб, ўғрилик қиладиган кишиларми?» деди. У: «Йўқ, эй Сиддиқнинг қизи! Балки улар рўза тутадиган, намоз ўқийдиган ва садақа берадиган, аммо (амаллари) ўзларидан қабул қилинмаслигидан қўрқадиган кишилардир. Ана ўшалар яхшиликларга шошилурлар ва улар шу (яхшиликлар)га (бошқалардан) ўзиб кетувчилардир,» дедилар. У (Термизий) деди: бу ҳадис Абдурраҳмон ибн Саиддан, у Абу Ҳозимдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш (тарзда) ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَزِيدَ أَبِي شُجَاعٍ، عَنْ أَبِي السَّمْحِ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏:‏ ‏(‏وهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ تَشْوِيهِ النَّارُ فَتَقَلَّصُ شَفَتُهُ الْعُلْيَا حَتَّى تَبْلُغَ وَسَطَ رَأْسِهِ وَتَسْتَرْخِي شَفَتُهُ السُّفْلَى حَتَّى تَضْرِبَ سُرَّتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак Саид ибн Язид Абу Шужўдан, у Абус-Самҳдан, у Абул-Ҳайсамдан, у Абу Саид ал-Худрийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан хабар берди. У: «Ва улар у (дўзах)да юзлари буришган ҳолда бўлурлар,» (ояти ҳақида) деди: «Олов уларни қовуради, шунда унинг юқори лаби бошининг ўртасига етгунча қисқаради ва пастки лаби киндигига уриладиган даражада осилиб тушади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ الأَخْنَسِ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ كَانَ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ مَرْثَدُ بْنُ أَبِي مَرْثَدٍ وَكَانَ رَجُلاً يَحْمِلُ الأَسْرَى مِنْ مَكَّةَ حَتَّى يَأْتِيَ بِهِمُ الْمَدِينَةَ قَالَ وَكَانَتِ امْرَأَةٌ بَغِيٌّ بِمَكَّةَ يُقَالُ لَهَا عَنَاقُ وَكَانَتْ صَدِيقَةً لَهُ وَإِنَّهُ كَانَ وَعَدَ رَجُلاً مِنْ أُسَارَى مَكَّةَ يَحْمِلُهُ قَالَ فَجِئْتُ حَتَّى انْتَهَيْتُ إِلَى ظِلِّ حَائِطٍ مِنْ حَوَائِطِ مَكَّةَ فِي لَيْلَةٍ مُقْمِرَةٍ ‏.‏ قَالَ فَجَاءَتْ عَنَاقُ فَأَبْصَرَتْ سَوَادَ ظِلِّي بِجَنْبِ الْحَائِطِ فَلَمَّا انْتَهَتْ إِلَىَّ عَرَفَتْهُ فَقَالَتْ مَرْثَدُ فَقُلْتُ مَرْثَدُ ‏.‏ فَقَالَتْ مَرْحَبًا وَأَهْلاً هَلُمَّ فَبِتْ عِنْدَنَا اللَّيْلَةَ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ يَا عَنَاقُ حَرَّمَ اللَّهُ الزِّنَا ‏.‏ قَالَتْ يَا أَهْلَ الْخِيَامِ هَذَا الرَّجُلُ يَحْمِلُ أَسْرَاكُمْ ‏.‏ قَالَ فَتَبِعَنِي ثَمَانِيَةٌ وَسَلَكْتُ الْخَنْدَمَةَ فَانْتَهَيْتُ إِلَى كَهْفٍ أَوْ غَارٍ فَدَخَلْتُ فَجَاءُوا حَتَّى قَامُوا عَلَى رَأْسِي فَبَالُوا فَطَلَّ بَوْلُهُمْ عَلَى رَأْسِي وَأَعْمَاهُمُ اللَّهُ عَنِّي ‏.‏ قَالَ ثُمَّ رَجَعُوا وَرَجَعْتُ إِلَى صَاحِبِي فَحَمَلْتُهُ وَكَانَ رَجُلاً ثَقِيلاً حَتَّى انْتَهَيْتُ إِلَى الإِذْخِرِ فَفَكَكْتُ عَنْهُ كَبْلَهُ فَجَعَلْتُ أَحْمِلُهُ وَيُعِينُنِي حَتَّى قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْكِحُ عَنَاقًا مَرَّتَيْنِ فَأَمْسَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَرُدَّ عَلَىَّ شَيْئًا حَتَّى نَزَلَتِ ‏:‏ ‏(‏الزَّانِي لاَ يَنْكِحُ إِلاَّ زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لاَ يَنْكِحُهَا إِلاَّ زَانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذَلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ ‏)‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا مَرْثَدُ الزَّانِي لاَ يَنْكِحُ إِلاَّ زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لاَ يَنْكِحُهَا إِلاَّ زَانٍ أَوْ مُشْرِكٌ فَلاَ تَنْكِحْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Равҳ ибн Убода Убайдуллоҳ ибн ал-Ахнасдан ривоят қилди: менга Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан хабар берди. У деди: бир киши бор эди, унга Марсад ибн Абу Марсад дейиларди. У Маккадан асирларни Мадинага олиб келувчи киши эди. У деди: Маккада Аноқ дейдиган бир бузуқ аёл бор эди, у (Марсаднинг) дўсти эди. (Марсад) Макка асирларидан бир кишини олиб чиқишга ваъда берган эди. У деди: мен келиб, ойдин кечада Макка деворларидан бирининг соясига етиб бордим. У деди: Аноқ келиб, девор ёнида соямнинг қорасини кўриб қолди ва менга етиб келганида таниди-да: «Марсад?» деди. Мен: «Марсад,» дедим. У: «Марҳабо, хуш келибсан, кел, бу кеча бизникида қол,» деди. У деди: мен: «Эй Аноқ, Аллаҳ зинони ҳаром қилди,» дедим. У: «Эй чодир аҳли, мана шу киши сизнинг асирларингизни олиб кетмоқда!» деди. У деди: шунда мени саккиз киши қувиб келди. Мен Хандама (томон) йўл олдим ва бир ғор ёки камарга етиб бориб, ичига кирдим. Улар келиб, бошим устида турдилар-да, сийдилар ва сийиклари бошимга тўкилди, аммо Аллаҳ уларни мендан кўр қилди. У деди: сўнгра улар қайтиб кетишди ва мен шеригимнинг олдига қайтдим. Уни кўтардим — у оғир киши эди — Изхирга етиб боргунча (кўтардим). У ерда кишанини ечдим. Мен уни кўтариб, у эса менга ёрдамлашиб, Мадинага етиб келдим. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига келиб: «Эй Аллаҳнинг Расули, Аноққа уйланайми?» дедим. Буни икки марта (айтдим). Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жим турдилар ва: «Зинокор киши фақат зинокор ёки мушрик аёлга уйланади; зинокор аёлга ҳам фақат зинокор ёки мушрик киши уйланади ва бу мўминларга ҳаром қилинди,» (ояти) нозил бўлгунча менга ҳеч нарса жавоб бермадилар. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Марсад, зинокор киши фақат зинокор ёки мушрик аёлга уйланади; зинокор аёлга ҳам фақат зинокор ёки мушрик киши уйланади, бас, унга уйланма,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билангина биламиз.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ سُئِلْتُ عَنِ الْمُتَلاَعِنَيْنِ، فِي إِمَارَةِ مُصْعَبِ بْنِ الزُّبَيْرِ أَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا فَمَا دَرَيْتُ مَا أَقُولُ فَقُمْتُ مِنْ مَكَانِي إِلَى مَنْزِلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فَاسْتَأْذَنْتُ عَلَيْهِ فَقِيلَ لِي إِنَّهُ قَائِلٌ فَسَمِعَ كَلاَمِي فَقَالَ لِي ابْنَ جُبَيْرٍ ادْخُلْ مَا جَاءَ بِكَ إِلاَّ حَاجَةٌ قَالَ فَدَخَلْتُ فَإِذَا هُوَ مُفْتَرِشٌ بَرْدَعَةَ رَحْلٍ لَهُ فَقُلْتُ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُتَلاَعِنَانِ أَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ نَعَمْ إِنَّ أَوَّلَ مَنْ سَأَلَ عَنْ ذَلِكَ فُلاَنُ بْنُ فُلاَنٍ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ أَحَدَنَا رَأَى امْرَأَتَهُ عَلَى فَاحِشَةٍ كَيْفَ يَصْنَعُ إِنْ تَكَلَّمَ تَكَلَّمَ بِأَمْرٍ عَظِيمٍ وَإِنْ سَكَتَ سَكَتَ عَلَى أَمْرٍ عَظِيمٍ قَالَ فَسَكَتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يُجِبْهُ فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ الَّذِي سَأَلْتُكَ عَنْهُ قَدِ ابْتُلِيتُ بِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الآيَاتِ فِي سُورَةِ النُّورِ ‏:‏ ‏(‏والَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلاَّ أَنْفُسُهُمْ ‏)‏ حَتَّى خَتَمَ الآيَاتِ قَالَ فَدَعَا الرَّجُلَ فَتَلاَهُنَّ عَلَيْهِ وَوَعَظَهُ وَذَكَّرَهُ وَأَخْبَرَهُ أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الآخِرَةِ فَقَالَ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا كَذَبْتُ عَلَيْهَا ‏.‏ ثُمَّ ثَنَّى بِالْمَرْأَةِ وَوَعَظَهَا وَذَكَّرَهَا وَأَخْبَرَهَا أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الآخِرَةِ فَقَالَتْ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا صَدَقَ ‏.‏ فَبَدَأَ بِالرَّجُلِ فَشَهِدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ وَالْخَامِسَةَ أَنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كَانَ مِنَ الْكَاذِبِينَ ثُمَّ ثَنَّى بِالْمَرْأَةِ فَشَهِدَتْ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ وَالْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ ثُمَّ فَرَّقَ بَيْنَهُمَا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абда ибн Сулаймон Абдулмалик ибн Абу Сулаймондан, у Саид ибн Жубайрдан ривоят қилди. У деди: Мусъаб ибн аз-Зубайрнинг амирлиги даврида мендан лиъон қилган эр-хотин (ҳақида): улар ораси ажратиладими, деб сўралди. Мен нима дейишни билмадим, шунда ўрнимдан туриб, Абдуллоҳ ибн Умарнинг уйига бордим ва ундан (киришга) изн сўрадим. Менга: «У қайлула қилмоқда,» дейилди. Лекин у гапимни эшитиб қолди-да, менга: «Эй Ибн Жубайр, кир! Сени фақат бир ҳожат келтирган,» деди. У деди: мен кирдим ва у ўз уловининг эгар-наматини тўшаб ўтирган эди. Мен: «Эй Абу Абдурраҳмон, лиъон қилган эр-хотин ораси ажратиладими?» дедим. У: «Субҳоналлоҳ, ҳа! Бу ҳақда биринчи сўраган киши фалон ибн фалон эди. У Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига келиб: «Эй Аллаҳнинг Расули, агар биздан бири хотинини бузуқлик устида кўриб қолса, қандай қилади, деб ўйлайсиз? Агар гапирса, улкан ишни гапиради; агар жим турса, улкан иш устида жим турибди,» деди. У деди: шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жим туриб, унга жавоб бермадилар. Шундан кейин у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига келиб: «Мен сиздан сўраган нарсага мубтало бўлдим,» деди. Шунда Аллаҳ Нур сурасидаги ушбу оятларни: «Ўз хотинларини (зинода) айбловчи, бироқ ўзларидан бошқа гувоҳлари бўлмаган кишилар...» — оятлар охирига етгунча нозил қилди. У деди: шунда (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўша кишини чақириб, уларни унга ўқиб бердилар, уни ваъз қилиб, эслатдилар ва дунё азоби охират азобидан енгилроқ эканини хабар бердилар. У: «Йўқ, сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, мен у (хотиним) ҳақида ёлғон гапирмадим,» деди. Сўнгра хотини билан (гаплашдилар): уни ваъз қилиб, эслатдилар ва дунё азоби охират азобидан енгилроқ эканини хабар бердилар. У: «Йўқ, сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, у рост гапирмади,» деди. Сўнг (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам) эркакдан бошладилар: у ўзининг ростгўйлардан эканига тўрт марта Аллаҳ номи билан гувоҳлик берди, бешинчисида эса агар ёлғончилардан бўлса, Аллаҳнинг лаънати ўзига (тушишини айтди). Сўнгра хотини билан давом этдилар: у (эрининг) ёлғончилардан эканига тўрт марта Аллаҳ номи билан гувоҳлик берди, бешинчисида эса агар (эри) ростгўйлардан бўлса, Аллаҳнинг ғазаби ўзига (тушишини айтди). Сўнгра (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларнинг орасини ажратдилар.» Бу бобда Саҳл ибн Саъддан ҳам (ривоят бор). У (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَدِيٍّ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ حَسَّانَ، حَدَّثَنِي عِكْرِمَةُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ هِلاَلَ بْنَ أُمَيَّةَ، قَذَفَ امْرَأَتَهُ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِشَرِيكِ بْنِ السَّحْمَاءِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْبِيِّنَةَ وَإِلاَّ حَدٌّ فِي ظَهْرِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ هِلاَلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِذَا رَأَى أَحَدُنَا رَجُلاً عَلَى امْرَأَتِهِ أَيَلْتَمِسُ الْبَيِّنَةَ فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الْبَيِّنَةَ وَإِلاَّ حَدٌّ فِي ظَهْرِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ هِلاَلٌ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ إِنِّي لَصَادِقٌ وَلَيَنْزِلَنَّ فِي أَمْرِي مَا يُبَرِّئُ ظَهْرِي مِنَ الْحَدِّ فَنَزَلَ ‏:‏ ‏(‏والَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلاَّ أَنْفُسُهُمْ ‏)‏ فَقَرَأَ حَتَّى بَلَغَ ‏:‏ ‏(‏ والْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ ‏)‏ قَالَ فَانْصَرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَرْسَلَ إِلَيْهِمَا فَجَاءَا فَقَامَ هِلاَلُ بْنُ أُمَيَّةَ فَشَهِدَ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ أَنَّ أَحَدَكُمَا كَاذِبٌ فَهَلْ مِنْكُمَا تَائِبٌ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَامَتْ فَشَهِدَتْ فَلَمَّا كَانَتْ عِنْدَ الْخَامِسَةِ ‏:‏ ‏(‏ أنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ ‏)‏ قَالُوا لَهَا إِنَّهَا مُوجِبَةٌ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَتَلَكَّأَتْ وَنَكَسَتْ حَتَّى ظَنَنَّا أَنْ سَتَرْجِعُ فَقَالَتْ لاَ أَفْضَحُ قَوْمِي سَائِرَ الْيَوْمِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَبْصِرُوهَا فَإِنْ جَاءَتْ بِهِ أَكْحَلَ الْعَيْنَيْنِ سَابِغَ الأَلْيَتَيْنِ خَدَلَّجَ السَّاقَيْنِ فَهُوَ لِشَرِيكِ بْنِ السَّحْمَاءِ ‏"‏ ‏.‏ فَجَاءَتْ بِهِ كَذَلِكَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْلاَ مَا مَضَى مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ لَكَانَ لَنَا وَلَهَا شَأْنٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ وَهَكَذَا رَوَى عَبَّادُ بْنُ مَنْصُورٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَاهُ أَيُّوبُ عَنْ عِكْرِمَةَ مُرْسَلاً وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Абу Адий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳишом ибн Ҳассон ривоят қилди, у деди: менга Икрима Ибн Аббосдан ривоят қилдики, Ҳилол ибн Умайя Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурида хотинини Шарик ибн ас-Саҳмо билан (зинода) айблаб туҳмат қилди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «(Далил-)гувоҳ (келтир), акс ҳолда орқангда ҳад (жазо) бордир,» дедилар. У деди: Ҳилол: «Эй Аллаҳнинг Расули, агар биздан бири хотинини бир эркак билан (кўриб қолса), гувоҳ излаб юрадими?» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эса: «(Далил-)гувоҳ (келтир), акс ҳолда орқангда ҳад бордир,» деявердилар. У деди: Ҳилол: «Сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, мен ростгўйман ва албатта менинг ишим ҳақида орқамни ҳаддан халос қиладиган (ваҳий) нозил бўлади,» деди. Шунда: «Ўз хотинларини (зинода) айблаб, ўзларидан бошқа гувоҳлари бўлмаган кишилар...» (ояти) нозил бўлди. У: «...ва бешинчиси: агар (эри) ростгўйлардан бўлса, Аллаҳнинг ғазаби ўзига (тушиши),» (оятига) етгунча ўқиди. У деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (жойига) қайтдилар ва уларнинг икковига (одам) юбордилар, улар келдилар. Ҳилол ибн Умайя туриб, гувоҳлик берди ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта Аллаҳ билинг сизлардан бири ёлғончи эканини билади. Бас, сизлардан тавба қилувчи борми?» деярдилар. Сўнгра (хотини) туриб, гувоҳлик берди. Бешинчиси: «...агар (эри) ростгўйлардан бўлса, Аллаҳнинг ғазаби ўзига (тушиши),» (деган жой)га келганда, унга: «Албатта бу (қасам азобни) вожиб қилувчидир,» дейишди. Ибн Аббос деди: шунда у иккиланиб, бошини эгди, ҳатто биз унинг (сўзидан) қайтади деб ўйладик. Лекин у: «Мен қавмимни умрбод шарманда қилмайман,» деди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни кузатинглар. Агар у (бола)ни кўзлари сурма тортилгандек, думбалари тўла, болдирлари йўғон (қилиб) туғса, бас, у Шарик ибн ас-Саҳмоникидир,» дедилар. Сўнг у (бола)ни худди шундай (сифатларда) туғди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар Аллаҳ (азиз ва жалла)нинг Китобида (лиъон ҳукми) ўтмаган бўлганида, биз билан унинг орасида бошқа иш бўларди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Ҳишом ибн Ҳассоннинг ривоятидан, шу йўл билан ҳасан ғарибдир. Бу ҳадисни Аббод ибн Мансур ҳам худди шундай Икримадан, у Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Айюб эса уни Икримадан мурсал (тарзда) ривоят қилиб, унда Ибн Аббосдан (дегани)ни зикр қилмаган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا ذُكِرَ مِنْ شَأْنِي الَّذِي ذُكِرَ وَمَا عَلِمْتُ بِهِ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيَّ خَطِيبًا فَتَشَهَّدَ وَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ أَشِيرُوا عَلَىَّ فِي أُنَاسٍ أَبَنُوا أَهْلِي وَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ عَلَى أَهْلِي مِنْ سُوءٍ قَطُّ وَأَبَنُوا بِمَنْ وَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قَطُّ وَلاَ دَخَلَ بَيْتِي قَطُّ إِلاَّ وَأَنَا حَاضِرٌ وَلاَ غِبْتُ فِي سَفَرٍ إِلاَّ غَابَ مَعِي فَقَامَ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَقَالَ ائْذَنْ لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ أَضْرِبَ أَعْنَاقَهُمْ ‏.‏ وَقَامَ رَجُلٌ مِنَ الْخَزْرَجِ وَكَانَتْ أُمُّ حَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ مِنْ رَهْطِ ذَلِكَ الرَّجُلِ فَقَالَ كَذَبْتَ أَمَا وَاللَّهِ أَنْ لَوْ كَانُوا مِنَ الأَوْسِ مَا أَحْبَبْتَ أَنْ تُضْرَبَ أَعْنَاقُهُمْ حَتَّى كَادَ أَنْ يَكُونَ بَيْنَ الأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ شَرٌّ فِي الْمَسْجِدِ وَمَا عَلِمْتُ بِهِ فَلَمَّا كَانَ مَسَاءُ ذَلِكَ الْيَوْمِ خَرَجْتُ لِبَعْضِ حَاجَتِي وَمَعِي أُمُّ مِسْطَحٍ فَعَثَرَتْ فَقَالَتْ تَعِسَ مِسْطَحٌ فَقُلْتُ لَهَا أَىْ أَمَّ تَسُبِّينَ ابْنَكِ فَسَكَتَتْ ثُمَّ عَثَرَتِ الثَّانِيَةَ فَقَالَتْ تَعِسَ مِسْطَحٌ فَقُلْتُ لَهَا أَىْ أَمَّ تَسُبِّينَ ابْنَكِ فَسَكَتَتْ ثُمَّ عَثَرَتِ الثَّالِثَةَ فَقَالَتْ تَعِسَ مِسْطَحٌ فَانْتَهَرْتُهَا فَقُلْتُ لَهَا أَىْ أُمَّ تَسُبِّينَ ابْنَكِ فَقَالَتْ وَاللَّهِ مَا أَسُبُّهُ إِلاَّ فِيكِ ‏.‏ فَقُلْتُ فِي أَىِّ شَيْءٍ قَالَتْ فَبَقَرَتْ إِلَىَّ الْحَدِيثَ قُلْتُ وَقَدْ كَانَ هَذَا قَالَتْ نَعَمْ ‏.‏ وَاللَّهِ لَقَدْ رَجَعْتُ إِلَى بَيْتِي وَكَأَنَّ الَّذِي خَرَجْتُ لَهُ لَمْ أَخْرُجْ لاَ أَجِدُ مِنْهُ قَلِيلاً وَلاَ كَثِيرًا وَوُعِكْتُ فَقُلْتُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرْسِلْنِي إِلَى بَيْتِ أَبِي فَأَرْسَلَ مَعِي الْغُلاَمَ فَدَخَلْتُ الدَّارَ فَوَجَدْتُ أُمَّ رُومَانَ فِي السُّفْلِ وَأَبُو بَكْرٍ فَوْقَ الْبَيْتِ يَقْرَأُ فَقَالَتْ أُمِّي مَا جَاءَ بِكِ يَا بُنَيَّةُ قَالَتْ فَأَخْبَرْتُهَا وَذَكَرْتُ لَهَا الْحَدِيثَ فَإِذَا هُوَ لَمْ يَبْلُغْ مِنْهَا مَا بَلَغَ مِنِّي قَالَتْ يَا بُنَيَّةُ خَفِّفِي عَلَيْكِ الشَّأْنَ فَإِنَّهُ وَاللَّهِ لَقَلَّمَا كَانَتِ امْرَأَةٌ حَسْنَاءُ عِنْدَ رَجُلٍ يُحِبُّهَا لَهَا ضَرَائِرُ إِلاَّ حَسَدْنَهَا وَقِيلَ فِيهَا فَإِذَا هِيَ لَمْ يَبْلُغْ مِنْهَا مَا بَلَغَ مِنِّي قَالَتْ قُلْتُ وَقَدْ عَلِمَ بِهِ أَبِي قَالَتْ نَعَمْ ‏.‏ قُلْتُ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ نَعَمْ ‏.‏ وَاسْتَعْبَرْتُ وَبَكَيْتُ فَسَمِعَ أَبُو بَكْرٍ صَوْتِي وَهُوَ فَوْقَ الْبَيْتِ يَقْرَأُ فَنَزَلَ فَقَالَ لأُمِّي مَا شَأْنُهَا قَالَتْ بَلَغَهَا الَّذِي ذُكِرَ مِنْ شَأْنِهَا ‏.‏ فَفَاضَتْ عَيْنَاهُ فَقَالَ أَقْسَمْتُ عَلَيْكِ يَا بُنَيَّةُ إِلاَّ رَجَعْتِ إِلَى بَيْتِكِ ‏.‏ فَرَجَعْتُ وَلَقَدْ جَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْتِي فَسَأَلَ عَنِّي خَادِمَتِي فَقَالَتْ لاَ وَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ عَلَيْهَا عَيْبًا إِلاَّ أَنَّهَا كَانَتْ تَرْقُدُ حَتَّى تَدْخُلَ الشَّاةُ فَتَأْكُلَ خَمِيرَتَهَا أَوْ عَجِينَتَهَا وَانْتَهَرَهَا بَعْضُ أَصْحَابِهِ فَقَالَ أَصْدِقِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَسْقَطُوا لَهَا بِهِ فَقَالَتْ سُبْحَانَ اللَّهِ وَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ عَلَيْهَا إِلاَّ مَا يَعْلَمُ الصَّائِغُ عَلَى تِبْرِ الذَّهَبِ الأَحْمَرِ فَبَلَغَ الأَمْرُ ذَلِكَ الرَّجُلَ الَّذِي قِيلَ لَهُ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَاللَّهِ مَا كَشَفْتُ كَنَفَ أُنْثَى قَطُّ قَالَتْ عَائِشَةُ فَقُتِلَ شَهِيدًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَتْ وَأَصْبَحَ أَبَوَاىَ عِنْدِي فَلَمْ يَزَالاَ عِنْدِي حَتَّى دَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ صَلَّى الْعَصْرَ ثُمَّ دَخَلَ وَقَدِ اكْتَنَفَنِي أَبَوَاىَ عَنْ يَمِينِي وَعَنْ شِمَالِي فَتَشَهَّدَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ يَا عَائِشَةُ إِنْ كُنْتِ قَارَفْتِ سُوءًا أَوْ ظَلَمْتِ فَتُوبِي إِلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَقَدْ جَاءَتِ امْرَأَةٌ مِنَ الأَنْصَارِ وَهِيَ جَالِسَةٌ بِالْبَابِ فَقُلْتُ أَلاَ تَسْتَحِي مِنْ هَذِهِ الْمَرْأَةِ أَنْ تَذْكُرَ شَيْئًا ‏.‏ فَوَعَظَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَالْتَفَتُّ إِلَى أَبِي فَقُلْتُ أَجِبْهُ ‏.‏ قَالَ فَمَاذَا أَقُولُ فَالْتَفَتُّ إِلَى أُمِّي فَقُلْتُ أَجِيبِيهِ ‏.‏ قَالَتْ أَقُولُ مَاذَا قَالَتْ فَلَمَّا لَمْ يُجِيبَا تَشَهَّدْتُ فَحَمِدْتُ اللَّهَ وَأَثْنَيْتُ عَلَيْهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قُلْتُ أَمَا وَاللَّهِ لَئِنْ قُلْتُ لَكُمْ إِنِّي لَمْ أَفْعَلْ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنِّي لَصَادِقَةٌ مَا ذَاكَ بِنَافِعِي عِنْدَكُمْ لِي لَقَدْ تَكَلَّمْتُمْ وَأُشْرِبَتْ قُلُوبُكُمْ وَلَئِنْ قُلْتُ إِنِّي قَدْ فَعَلْتُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنِّي لَمْ أَفْعَلْ لَتَقُولُنَّ إِنَّهَا قَدْ بَاءَتْ بِهِ عَلَى نَفْسِهَا وَإِنِّي وَاللَّهِ مَا أَجِدُ لِي وَلَكُمْ مَثَلاً قَالَتْ وَالْتَمَسْتُ اسْمَ يَعْقُوبَ فَلَمْ أَقْدِرْ عَلَيْهِ إِلاَّ أَبَا يُوسُفَ حِينَ قَالََ ‏:‏ ‏(‏فصبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ ‏)‏ قَالَتْ وَأُنْزِلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ سَاعَتِهِ فَسَكَتْنَا فَرُفِعَ عَنْهُ وَإِنِّي لأَتَبَيَّنُ السُّرُورَ فِي وَجْهِهِ وَهُوَ يَمْسَحُ جَبِينَهُ وَيَقُولُ ‏"‏ الْبُشْرَى يَا عَائِشَةُ فَقَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ بَرَاءَتَكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَكُنْتُ أَشَدَّ مَا كُنْتُ غَضَبًا فَقَالَ لِي أَبَوَاىَ قُومِي إِلَيْهِ ‏.‏ فَقُلْتُ لاَ وَاللَّهِ لاَ أَقُومُ إِلَيْهِ وَلاَ أَحْمَدُهُ وَلاَ أَحْمَدُكُمَا وَلَكِنْ أَحْمَدُ اللَّهَ الَّذِي أَنْزَلَ بَرَاءَتِي لَقَدْ سَمِعْتُمُوهُ فَمَا أَنْكَرْتُمُوهُ وَلاَ غَيَّرْتُمُوهُ وَكَانَتْ عَائِشَةُ تَقُولُ أَمَّا زَيْنَبُ بِنْتُ جَحْشٍ فَعَصَمَهَا اللَّهُ بِدِينِهَا فَلَمْ تَقُلْ إِلاَّ خَيْرًا وَأَمَّا أُخْتُهَا حَمْنَةُ فَهَلَكَتْ فِيمَنْ هَلَكَ وَكَانَ الَّذِي يَتَكَلَّمُ فِيهِ مِسْطَحٌ وَحَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ وَالْمُنَافِقُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ وَهُوَ الَّذِي كَانَ يَسُوسُهُ وَيَجْمَعُهُ وَهُوَ الَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ هُوَ وَحَمْنَةُ قَالَتْ فَحَلَفَ أَبُو بَكْرٍ أَنْ لاَ يَنْفَعَ مِسْطَحًا بِنَافِعَةٍ أَبَدًا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏ولاَ يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ يَعْنِي أَبَا بَكْرٍ ‏:‏ ‏(‏أنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏)‏ يَعْنِي مِسْطَحًا إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ألاَ تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ ‏)‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ بَلَى وَاللَّهِ يَا رَبَّنَا إِنَّا لَنُحِبُّ أَنْ تَغْفِرَ لَنَا وَعَادَ لَهُ بِمَا كَانَ يَصْنَعُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ وَمَعْمَرٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَعَلْقَمَةَ بْنِ وَقَّاصٍ اللَّيْثِيِّ وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَائِشَةَ هَذَا الْحَدِيثَ أَطْوَلَ مِنْ حَدِيثِ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ وَأَتَمَّ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Усома Ҳишом ибн Урвадан ривоят қилди: менга отам Оишадан хабар берди. У деди: мен ҳақимда айтиладиган нарса айтилганида — мен эса ундан бехабар эдим — Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мен ҳақимда хутба қилиб турдилар. Ташаҳҳуд айтиб, Аллаҳга ҳамд ва Унга лойиқ мақтовлар айтдилар, сўнгра: «Аммо баъд, менинг аҳлимга туҳмат қилган кишилар ҳақида менга маслаҳат беринглар. Аллаҳга қасамки, мен аҳлим ҳақида ҳеч қачон ёмонлик билмаганман. Улар ким билан (туҳмат қилишган) бўлса, Аллаҳга қасамки, у ҳақда ҳам ҳеч қачон ёмонлик билмаганман; у ҳеч қачон уйимга мен ҳозир бўлмаганимда кирмаган ва мен сафарда бўлганимда ҳам у мен билан бирга бўлган,» дедилар. Шунда Саъд ибн Муоз (розияллаҳу анҳу) туриб: «Эй Аллаҳнинг Расули, менга уларнинг бошини олишга изн беринг,» деди. Сўнг Хазраждан бир киши турди — Ҳассон ибн Собитнинг онаси ўша кишининг қабиласидан эди — ва (Саъдга): «Ёлғон гапирдинг! Аллаҳга қасамки, агар улар Авсдан бўлганида, уларнинг бошини олишни хоҳламасдинг,» деди. Ҳатто Авс билан Хазраж орасида масжидда ёмон (ишлар) бўлай деб қолди, мен эса бундан бехабар эдим. Ўша куннинг кечаси мен бир ҳожатим учун чиқдим, мен билан бирга Мистаҳнинг онаси (Умм Мистаҳ) бор эди. У қоқилиб: «Мистаҳ ҳалок бўлсин!» деди. Мен унга: «Эй она, ўғлингни сўкаяпсанми?» дедим. У жим қолди. Сўнгра иккинчи марта қоқилиб: «Мистаҳ ҳалок бўлсин!» деди. Мен унга: «Эй она, ўғлингни сўкаяпсанми?» дедим. У жим қолди. Сўнгра учинчи марта қоқилиб: «Мистаҳ ҳалок бўлсин!» деди. Мен уни жеркиб: «Эй она, ўғлингни сўкаяпсанми?» дедим. У: «Аллаҳга қасамки, мен уни фақат сенинг ҳақингда сўкаяпман,» деди. Мен: «Қайси нарса ҳақида?» дедим. У менга (туҳмат) ҳодисасини батафсил айтиб берди. Мен: «Бу (гап) бўлганмиди?» дедим. У: «Ҳа,» деди. Аллаҳга қасамки, мен уйимга қайтдим ва гўё чиққан ҳожатим учун чиқмагандек — ундан оз ҳам, кўп ҳам (бажармадим) — ва касал бўлиб қолдим. Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га: «Мени отамнинг уйига жўнатинг,» дедим. У мен билан хизматкор болани юбордилар. Мен уйга кириб, Умм Румонни пастки қаватда топдим, Абу Бакр эса уйнинг тепасида (Қуръон) ўқиётган эди. Онам: «Эй қизим, сени нима келтирди?» деди. У (Оиша) деди: мен унга (гапни) айтиб, ҳодисани зикр қилдим. Лекин у (гап) менга таъсир қилганчалик унга таъсир қилмаган экан. У: «Эй қизгинам, бу ишни ўзингга енгил ол. Аллаҳга қасамки, эри уни севадиган, кундошлари бор гўзал аёл бўлса, улар албатта унга ҳасад қилиб, у ҳақда (ёмон гап) айтмасдан қолмайди,» деди. (Демак,) бу (гап) менга таъсир қилганчалик унга таъсир қилмаган эди. У (Оиша) деди: мен: «Отам буни билибдими?» дедим. У: «Ҳа,» деди. Мен: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)чи?» дедим. У: «Ҳа,» деди. Мен кўз ёшларимни тўкиб йиғладим. Тепада ўқиётган Абу Бакр овозимни эшитиб, пастга тушди-да, онамга: «Унга нима бўлди?» деди. У: «У ҳақда айтилган гап унинг қулоғига етибди,» деди. Шунда (Абу Бакрнинг) кўзларидан ёш оқди ва у: «Эй қизим, сенга қасам ичаман, уйингга қайтгин,» деди. Мен қайтдим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уйимга келиб, мен ҳақимда хизматкоримдан сўрабдилар. У: «Йўқ, Аллаҳга қасамки, мен унда ҳеч қандай айб билмадим, фақат у ухлаб қолар, қўй кириб, хамирини ёки эзилган унини еб кетарди,» дебди. Саҳобаларидан бири уни жеркиб: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га рост гапир,» деди, ҳатто унга (гапни) очиқ айтишди. У: «Субҳоналлоҳ! Аллаҳга қасамки, мен унда заргар қизил олтин парчасида (айб) билганчаликкина (айб) биламан,» деди. Бу гап ўша (туҳмат қилинган) кишига ҳам етиб борди ва у: «Субҳоналлоҳ! Аллаҳга қасамки, мен ҳеч қачон аёлнинг пардасини очмаганман,» деди. Оиша (розияллаҳу анҳо) деди: у кейин Аллаҳ йўлида шаҳид бўлиб ўлдирилди. У деди: ота-онам эрталаб ёнимда бўлишди ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузуримга киргунларича ёнимда бўлиб туришди — У аср намозини ўқиган эдилар — сўнгра (уйга) кирдилар, ота-онам менинг ўнг ва чап томонимда туришган эди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ташаҳҳуд айтдилар, Аллаҳга ҳамд ва Унга лойиқ мақтовлар айтдилар, сўнгра: «Аммо баъд, эй Оиша, агар сен бирор ёмонлик қилган ёки зулм қилган бўлсанг, Аллаҳга тавба қил. Зеро, Аллаҳ бандаларидан тавбани қабул қилади,» дедилар. У деди: Ансорлардан бир аёл келиб, эшик олдида ўтирган эди. Мен: «Бу аёлдан уялмайсизми, (унинг олдида) бирор нарса (гап) зикр қилишни?» дедим. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ваъз қилдилар. Мен отамга ўгирилиб: «Унга жавоб беринг,» дедим. У: «Нима дейман?» деди. Мен онамга ўгирилиб: «Унга жавоб беринг,» дедим. У: «Нима дейман?» деди. Улар иккови жавоб бермагач, мен ташаҳҳуд айтиб, Аллаҳга ҳамд ва Унга лойиқ мақтовлар айтдим, сўнгра: «Аллаҳга қасамки, агар мен сизларга: «Мен (бундай ишни) қилмадим,» десам — Аллаҳ ҳам гувоҳки, мен ростгўйман — бу сизларнинг олдингизда менга фойда бермайди, чунки сизлар (бу ҳақда) гапириб, қалбларингизга (у) сингиб бўлди. Агар: «Мен (буни) қилдим,» десам — Аллаҳ эса мен қилмаганимни билади — албатта сизлар: «У ўз гуноҳини ўзига олибди,» дейсиз. Аллаҳга қасамки, мен ўзим билан сизларга (мос) бир мисол топа олмаяпман,» дедим. У деди: мен Яъқубнинг исмини эсга олишга уриндим, лекин уддасидан чиқолмадим, фақат Юсуфнинг отаси (ҳақида): «Энди (менга) чиройли сабр (керак). Сизлар таърифлаётган нарсага қарши Аллаҳ ёрдам сўраладиган Зотдир,» (деганинигина эсладим). У деди: ўша заҳоти Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га (ваҳий) нозил бўлди, биз жим турдик. Сўнгра (ваҳий ҳолати) ундан кўтарилди ва мен юзларида қувончни аниқ кўрдим. У пешаналарини артиб: «Суюнчи, эй Оиша! Аллаҳ сенинг покланишингни нозил қилди,» деярдилар. У деди: мен ўша (пайтда) энг ғазабнок ҳолатимда эдим. Ота-онам менга: «Унинг олдига тур (бор),» дейишди. Мен: «Йўқ, Аллаҳга қасамки, унинг олдига турмайман, унга ҳам, сизларга ҳам ҳамд айтмайман. Балки менинг покланишимни нозил қилган Аллаҳга ҳамд айтаман. Сизлар буни (туҳматни) эшитдингиз, лекин уни инкор ҳам қилмадингиз, ўзгартирмадингиз ҳам,» дедим. Оиша (розияллаҳу анҳо) шундай дерди: Зайнаб бинти Жаҳшни Аллаҳ дини билан сақлаб қолди, у фақат яхшиликни гапирарди. Унинг синглиси Ҳамна эса ҳалок бўлганлар қаторида ҳалок бўлди. Бу (туҳмат) ҳақида гапирган кишилар Мистаҳ, Ҳассон ибн Собит ва мунофиқ Абдуллоҳ ибн Убай ибн Салул эди — уни бошқариб, (гапларни) тўплаган ҳам шу (Абдуллоҳ ибн Убай) эди, уларнинг ичида (туҳматнинг) каттароқ қисмини ўз бўйнига олган ҳам шу ҳамда Ҳамна эди. У деди: Абу Бакр Мистаҳга ҳеч қачон бирор фойдали (ёрдам) бермасликка қасам ичди. Шунда Аллаҳ таоло ушбу оятни нозил қилди: «Сизлардан фазл ва кенг (мол-давлат) соҳиби бўлганлар... бермасликка қасам ичмасин,» — оят охиригача — яъни Абу Бакр (ҳақида): «...қариндошларга, мискинларга ва Аллаҳ йўлида ҳижрат қилганларга (беришни)...» — яъни Мистаҳ (ҳақида) — Унинг: «Аллаҳ сизларни мағфират қилишини хоҳламайсизми? Аллаҳ Мағфиратли, Меҳрибондир,» (деган) сўзига қадар. Абу Бакр: «Албатта хоҳлаймиз, Аллаҳга қасамки, эй Роббимиз, биз сени бизларни мағфират қилишингни хоҳлаймиз,» деди ва (Мистаҳга) аввалгидек (ёрдамини) қайтадан қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Ҳишом ибн Урванинг ривоятидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу ҳадисни Юнус ибн Язид, Маъмар ва бошқа бир неча (рови) аз-Зуҳрийдан, у Урва ибн аз-Зубайр, Саид ибн ал-Мусайяб, Алқама ибн Ваққос ал-Лайсий ва Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ (воситаси)да, улар Оишадан, бу ҳадисни Ҳишом ибн Урванинг ҳадисидан кўра узунроқ ва тўлиқроқ ривоят қилишган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ عَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا نَزَلَ عُذْرِي قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمِنْبَرِ فَذَكَرَ ذَلِكَ وَتَلاَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا نَزَلَ أَمَرَ بِرَجُلَيْنِ وَامْرَأَةٍ فَضُرِبُوا حَدَّهُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Абу Адий Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан, у Амрадан, у Оишадан ривоят қилди. У деди: менинг узрим (покланишим ҳақидаги оят) нозил бўлганида, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) минбарга чиқиб, буни зикр қилдилар ва Қуръонни тиловат қилдилар. У (минбардан) тушгач, икки эркак ва бир аёл ҳақида буюрдилар ва уларга ҳад (жазо) урилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Муҳаммад ибн Ишоқнинг ривоятидангина биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ وَاصِلٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُرَحْبِيلَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَىُّ الذَّنْبِ أَعْظَمُ قَالَ ‏"‏ أَنْ تَجْعَلَ لِلَّهِ نِدًّا وَهُوَ خَلَقَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ ثُمَّ مَاذَا قَالَ ‏"‏ أَنْ تَقْتُلَ وَلَدَكَ خَشْيَةَ أَنْ يَطْعَمَ مَعَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ ثُمَّ مَاذَا قَالَ ‏"‏ أَنْ تَزْنِيَ بِحَلِيلَةِ جَارِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، بُنْدَارٌ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، وَالأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُرَحْبِيلَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён Восилдан, у Абу Воилдан, у Амр ибн Шураҳбилдан, у Абдуллоҳдан ривоят қилди. У деди: мен: «Эй Аллаҳнинг Расули, қайси гуноҳ энг улуғ?» дедим. У: «Сени яратган бўлса-да, Аллаҳга тенг (шерик) қилишинг,» дедилар. У деди: мен: «Сўнгра қайси (гуноҳ)?» дедим. У: «Сен билан бирга овқат ейишидан қўрқиб, болангни ўлдиришинг,» дедилар. У деди: мен: «Сўнгра қайси (гуноҳ)?» дедим. У: «Қўшнингнинг хотини билан зино қилишинг,» дедилар. У (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бизга Муҳаммад ибн Башшор — Бундор — ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён Мансур ва ал-Аъмашдан, улар Абу Воилдан, у Амр ибн Шураҳбилдан, у Абдуллоҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан худди шунга ўхшаш ривоят қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ الرَّبِيعِ أَبُو زَيْدٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ وَاصِلٍ الأَحْدَبِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الذَّنْبِ أَعْظَمُ قَالَ ‏"‏ أَنْ تَجْعَلَ لِلَّهِ نِدًّا وَهُوَ خَلَقَكَ وَأَنْ تَقْتُلَ وَلَدَكَ مِنْ أَجْلِ أَنْ يَأْكُلَ مَعَكَ أَوْ مِنْ طَعَامِكَ وَأَنْ تَزْنِيَ بِحَلِيلَةِ جَارِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَتَلاَ هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏والَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَلاَ يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا * يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سُفْيَانَ عَنْ مَنْصُورٍ وَالأَعْمَشِ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ شُعْبَةَ عَنْ وَاصِلٍ لأَنَّهُ زَادَ فِي إِسْنَادِهِ رَجُلاً ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ وَاصِلٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ وَهَكَذَا رَوَى شُعْبَةُ عَنْ وَاصِلٍ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَمْرَو بْنَ شُرَحْبِيلَ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Саид ибн ар-Робиъ Абу Зайд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба Восил ал-Аҳдабдан, у Абу Воилдан, у Абдуллоҳдан ривоят қилди. У деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Қайси гуноҳ энг улуғ?» деб сўрадим. У: «Сени яратган бўлса-да, Аллаҳга тенг (шерик) қилишинг; болангни сен билан ёки таомингдан бирга ейишидан (қўрқиб) ўлдиришинг; ва қўшнингнинг хотини билан зино қилишинг,» дедилар. У деди: ва ушбу оятни тиловат қилдилар: «Ва улар Аллаҳ билан бирга бошқа илоҳга ибодат қилмайдилар, Аллаҳ ҳаром қилган жонни ноҳақ ўлдирмайдилар ва зино қилмайдилар. Ким шуларни қилса, жазога учрайди. Қиёмат куни унга азоб икки баробар қилинади ва у (азобда) хор бўлиб абадий қолади.» Абу Исо (Термизий) деди: Суфённинг Мансур ва ал-Аъмашдан (қилган) ҳадиси Шуъбанинг Восилдан (қилган) ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир, чунки у ўз иснодига бир кишини (ортиқча) қўшган. Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар Шуъбадан, у Восилдан, у Абу Воилдан, у Абдуллоҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилди. У (Термизий) деди: Шуъба худди шундай Восилдан, у Абу Воилдан, у Абдуллоҳдан ривоят қилиб, унда Амр ибн Шураҳбилни зикр қилмаган.

حَدَّثَنَا أَبُو الأَشْعَثِ، أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ الْعِجْلِيُّ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الطُّفَاوِيُّ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏وأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ ‏)‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا صَفِيَّةُ بِنْتَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ يَا فَاطِمَةُ بِنْتَ مُحَمَّدٍ يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ إِنِّي لاَ أَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا سَلُونِي مِنْ مَالِي مَا شِئْتُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهَكَذَا رَوَى وَكِيعٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ نَحْوَ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الطُّفَاوِيِّ ‏.‏ رَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Бизга Абул-Ашъас Аҳмад ибн ал-Миқдом ал-Ижлий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ат-Туфовий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳишом ибн Урва отасидан, у Оишадан ривоят қилди. У деди: ушбу оят: «Ва энг яқин қариндошларингни огоҳлантир,» (нозил бўлганида) Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Сафийя бинти Абдулмутталиб, эй Фотима бинти Муҳаммад, эй Абдулмутталиб ўғиллари, мен сизлар учун Аллаҳдан (келадиган) ҳеч нарсани эгаси эмасман. Мол-мулкимдан хоҳлаганингизни мендан сўранг,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадисни Вакииъ ва бошқа бир неча (рови) ҳам худди шундай Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оишадан, Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ат-Туфовийнинг ҳадисига ўхшаш (тарзда) ривоят қилишган. Баъзилари Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (тарзда) ривоят қилиб, унда Оишадан (дегани)ни зикр қилмаган. Бу бобда Али ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят бор).

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ عَدِيٍّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو الرَّقِّيُّ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ وأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ ‏)‏ جَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قُرَيْشًا فَخَصَّ وَعَمَّ فَقَالَ ‏"‏ يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ فَإِنِّي لاَ أَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ ضَرًّا وَلاَ نَفْعًا يَا مَعْشَرَ بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ فَإِنِّي لاَ أَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ ضَرًّا وَلاَ نَفْعًا يَا مَعْشَرَ بَنِي قُصَىٍّ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ فَإِنِّي لاَ أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلاَ نَفْعًا يَا مَعْشَرَ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ فَإِنِّي لاَ أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلاَ نَفْعًا يَا فَاطِمَةُ بِنْتَ مُحَمَّدٍ أَنْقِذِي نَفْسَكِ مِنَ النَّارِ فَإِنِّي لاَ أَمْلِكُ لَكِ ضَرًّا وَلاَ نَفْعًا إِنَّ لَكِ رَحِمًا سَأَبُلُّهَا بِبِلاَلِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ يُعْرَفُ مِنْ حَدِيثِ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ صَفْوَانَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Закарийё ибн Адий ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Амр ар-Раққий Абдулмалик ибн Умайрдан, у Мусо ибн Талҳадан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди. У деди: «Ва энг яқин қариндошларингни огоҳлантир,» (ояти) нозил бўлганида Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Қурайшни жамлаб, (аввал) хосини (сўнгра) умумини (чақирдилар) ва: «Эй Қурайш жамоаси, ўзларингизни дўзахдан қутқаринг, зеро мен сизлар учун Аллаҳдан (келадиган) зарар ёки фойданинг эгаси эмасман. Эй Абд Маноф ўғиллари, ўзларингизни дўзахдан қутқаринг, зеро мен сизлар учун Аллаҳдан (келадиган) зарар ёки фойданинг эгаси эмасман. Эй Қусай ўғиллари, ўзларингизни дўзахдан қутқаринг, зеро мен сизлар учун зарар ёки фойданинг эгаси эмасман. Эй Абдулмутталиб ўғиллари, ўзларингизни дўзахдан қутқаринг, зеро мен сизлар учун зарар ёки фойданинг эгаси эмасман. Эй Фотима бинти Муҳаммад, ўзингни дўзахдан қутқар, зеро мен сен учун зарар ёки фойданинг эгаси эмасман. Албатта сенинг (мен билан) қариндошлигинг бордир, мен уни (қариндошлик ҳаққи билан) нам қилиб (риоя этиб) тураман,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шу йўл билан ҳасан саҳиҳ ғарибдир, у Мусо ибн Талҳанинг ривоятидан билинади. Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Шуъайб ибн Сафвон Абдулмалик ибн Умайрдан, у Мусо ибн Талҳадан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш, шу маънода ривоят қилди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، حَدَّثَنَا أَبُو زَيْدٍ، عَنْ عَوْفٍ، عَنْ قَسَامَةَ بْنِ زُهَيْرٍ، حَدَّثَنَا الأَشْعَرِيُّ، قَالَ لَمَّا نَزَلََ ‏:‏ ‏(‏وأنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ ‏)‏ وَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَصْبُعَيْهِ فِي أُذُنَيْهِ فَرَفَعَ مِنْ صَوْتِهِ فَقَالَ ‏"‏ يَا بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ يَا صَبَاحَاهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي مُوسَى ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ عَوْفٍ عَنْ قَسَامَةَ بْنِ زُهَيْرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ أَبِي مُوسَى وَهُوَ أَصَحُّ ذَاكَرْتُ بِهِ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ فَلَمْ يَعْرِفْهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي مُوسَى ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абу Зиёд ривоят қилди, у деди: бизга Абу Зайд Авфдан, у Қасома ибн Зуҳайрдан ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ашъарий ривоят қилди. У деди: «Ва энг яқин қариндошларингни огоҳлантир,» (ояти) нозил бўлганида, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) икки бармоқларини қулоқларига қўйиб, овозларини кўтардилар ва: «Эй Абд Маноф ўғиллари, ё сабоҳоҳ (ҳушёр бўлинглар)!» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шу йўл билан, Абу Мусонинг ривоятидан ғарибдир. Баъзилари уни Авфдан, у Қасома ибн Зуҳайрдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (тарзда) ривоят қилиб, унда Абу Мусодан (дегани)ни зикр қилмаганлар ва бу саҳиҳроқдир. Мен буни Муҳаммад ибн Исмоил (Бухорий) билан музокара қилдим, у уни Абу Мусонинг ривоятидан билмади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَوْسِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ تَخْرُجُ الدَّابَّةُ مَعَهَا خَاتَمُ سُلَيْمَانَ وَعَصَا مُوسَى فَتَجْلُو وَجْهَ الْمُؤْمِنِ وَتَخْتِمُ أَنْفَ الْكَافِرِ بِالْخَاتَمِ حَتَّى إِنَّ أَهْلَ الْخِوَانِ لَيَجْتَمِعُونَ فَيَقُولُ هَاهَا يَا مُؤْمِنُ وَيُقَالُ هَاهَا يَا كَافِرُ وَيَقُولُ هَذَا يَا كَافِرُ وَهَذَا يَا مُؤْمِنُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ فِي دَابَّةِ الأَرْضِ ‏.‏ وَفِيهِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ وَحُذَيْفَةَ بْنِ أُسَيْدٍ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Равҳ ибн Убода Ҳаммод ибн Саламадан, у Али ибн Зайддан, у Авс ибн Холиддан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Добба (ер жонивори) ўзи билан Сулаймоннинг узуги ва Мусонинг ҳассасини олиб чиқади. Мўминнинг юзини ёритиб, кофирнинг бурнини узук билан муҳрлайди, ҳатто дастурхон аҳли (бирга) йиғилиб, (мўмин): «Ана, эй мўмин,» дейди ва (кофирга): «Ана, эй кофир,» дейилади ва бу (киши): «Эй кофир, ва бу — эй мўмин,» дейди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шу йўлдан бошқа (йўл билан) ҳам ер доббаси ҳақида ривоят қилинган. Бу (боб)да Абу Умома ва Ҳузайфа ибн Усайддан ҳам (ривоят бор).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ كَيْسَانَ، حَدَّثَنِي أَبُو حَازِمٍ الأَشْجَعِيُّ، هُوَ كُوفِيٌّ اسْمُهُ سَلْمَانُ مَوْلَى عَزَّةَ الأَشْجَعِيَّةِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رضى الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِعَمِّهِ ‏"‏ قُلْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدْ لَكَ بِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ لَوْلاَ أَنْ تُعَيِّرَنِي بِهَا قُرَيْشٌ أَنَّمَا يَحْمِلُهُ عَلَيْهِ الْجَزَعُ لأَقْرَرْتُ بِهَا عَيْنَكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏:‏ ‏(‏إنَّكَ لاَ تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَزِيدَ بْنِ كَيْسَانَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид Язид ибн Кайсондан ривоят қилди: менга Абу Ҳозим ал-Ашжаъий — у куфалик бўлиб, исми Салмон, ал-Ашжаъийя деган Аззанинг озод қилинган қули — Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) амакиларига: «Ло илаҳа иллаллаҳ, денг. Мен бунинг билан Қиёмат куни сиз учун гувоҳлик бераман,» дедилар. У: «Агар Қурайш мени бунинг билан: «Уни (бу сўзга) фақат ўлим қўрқуви олиб борди,» деб таъна қилмаганларида эди, албатта буни айтиб кўзингизни қувонтирардим,» деди. Шунда Аллаҳ (азиз ва жалла): «Албатта сен севган кишингни ҳидоят қила олмайсан, лекин Аллаҳ Хоҳлаган кишисини ҳидоят қилади,» (оятини) нозил қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Язид ибн Кайсоннинг ривоятидангина биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ مُصْعَبَ بْنَ سَعْدٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، سَعْدٍ قَالَ أُنْزِلَتْ فِيَّ أَرْبَعُ آيَاتٍ ‏.‏ فَذَكَرَ قِصَّةً فَقَالَتْ أُمُّ سَعْدٍ أَلَيْسَ قَدْ أَمَرَ اللَّهُ بِالْبِرِّ وَاللَّهِ لاَ أَطْعَمُ طَعَامًا وَلاَ أَشْرَبُ شَرَابًا حَتَّى أَمُوتَ أَوْ تَكْفُرَ قَالَ فَكَانُوا إِذَا أَرَادُوا أَنْ يُطْعِمُوهَا شَجَرُوا فَاهَا فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ووَصَّيْنَا الإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ حُسْنًا ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ва Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилишди, улар дедилар: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба Симок ибн Ҳарбдан ривоят қилди, у деди: мен Мусъаб ибн Саъднинг отаси Саъддан ривоят қилиб (гапираётганини) эшитдим. (Саъд) деди: мен ҳақимда тўртта оят нозил бўлди. Сўнг у бир воқеани зикр қилди: Саъднинг онаси: «Аллаҳ яхшилик (қилиш)ни буюрмаганмиди? Аллаҳга қасамки, мен сен куфрга кетмагунингча ёки ўлмагунча таом емайман ва ичимлик ичмайман,» деди. У деди: улар унга таом ейдирмоқчи бўлсалар, оғзини (куч билан) очишарди. Шунда ушбу оят нозил бўлди: «Ва Биз инсонни ота-онасига яхшилик қилишга буюрдик,» — (деган) оят. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ بَكْرٍ السَّهْمِيُّ، عَنْ حَاتِمِ بْنِ أَبِي صَغِيرَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أُمِّ هَانِئٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏أتَأْتُونَ فِي نَادِيكُمُ الْمُنْكَرَ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ كَانُوا يَخْذِفُونَ أَهْلَ الأَرْضِ وَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ حَاتِمِ بْنِ أَبِي صَغِيرَةَ عَنْ سِمَاكٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا سُلَيْمُ بْنُ أَخْضَرَ، عَنْ حَاتِمِ بْنِ أَبِي صَغِيرَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Усома ва Абдуллоҳ ибн Бакр ас-Саҳмий ривоят қилдилар, Ҳотим ибн Абу Сағийрадан, у Симок ибн Ҳарбдан, у Абу Солиҳдан, у Умму Ҳониъдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан, Аллаҳ таолонинг «Наҳотки ўз мажлисларингизда ёмон иш қиласизлар?!» (Анкабут сураси, 29) деган сўзи ҳақида (ривоят қилдики), У: «Улар ер аҳлини (тошлар билан) урар ва улардан масхара қилар эдилар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Биз уни фақат Ҳотим ибн Абу Сағийранинг Симокдан (қилган) ривоятидан биламиз. Бизга Аҳмад ибн Абда аз-Заббий ривоят қилди, у деди: бизга Сулайм ибн Ахзар ривоят қилди, Ҳотим ибн Абу Сағийрадан, шу иснод билан, шунга ўхшашини.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ عَثْمَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْجُمَحِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ الزُّهْرِيُّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لأَبِي بَكْرٍ فِي مُنَاحَبَةٍ ‏:‏ ‏(‏ الم* غُلِبَتِ الرُّومُ ‏)‏ ‏"‏ أَلاَّ احْتَطْتَ يَا أَبَا بَكْرٍ فَإِنَّ الْبِضْعَ مَا بَيْنَ الثَّلاَثِ إِلَى التِّسْعِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Бизга Абу Мусо Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Холид ибн Асма ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Абдураҳмон ал-Жумаҳий ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Шиҳоб аз-Зуҳрий ривоят қилди, Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утбадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) гаровга оид масалада Абу Бакрга «Алиф, Лом, Мим. Румликлар мағлуб бўлдилар» (Рум сураси, 1-2) (ояти ҳақида): «Эй Абу Бакр, эҳтиёт бўлмадингми? Зеро, «бидъ» — бу учдан тўққизгача бўлган (оралиқ сон)дир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, Зуҳрийнинг Убайдуллоҳдан, унинг Ибн Аббосдан (қилган) ривоятидан (биламиз).

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَعْمَشِ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ ظَهَرَتِ الرُّومُ عَلَى فَارِسَ فَأَعْجَبَ ذَلِكَ الْمُؤْمِنِينَ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ الم *غَلَبَتِ الرُّومُ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏يفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ بِنَصْرِ اللَّهِ ‏)‏ قَالَ فَفَرِحَ الْمُؤْمِنُونَ بِظُهُورِ الرُّومِ عَلَى فَارِسَ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ كَذَا قَرَأَ نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ ‏:‏ ‏(‏غَلَبَتِ الرُّومُ ‏)‏ ‏.‏

Бизга Наср ибн Али ал-Жаҳзамий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Муътамир ибн Сулаймон ривоят қилди, отасидан, у Сулаймон ал-Аъмашдан, у Атийядан, у Абу Саиддан (ривоят қилдики), у деди: Бадр куни бўлганида, румликлар форслар устидан ғолиб келдилар. Бу мўминларни хурсанд қилди. Шунда «Алиф, Лом, Мим. Румликлар мағлуб бўлдилар» (ояти) Аллаҳнинг «Мўминлар Аллаҳнинг нусрати билан шод бўлурлар» (Рум сураси, 4-5) деган сўзига қадар нозил бўлди. У деди: шунда мўминлар румликларнинг форслар устидан ғолиб келиши билан шод бўлдилар. У (Абу Исо) деди: бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир. Наср ибн Али шундай (яъни «ғолиб бўлди» маъносида) «ғалабатир-Рум» деб ўқиди.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْفَزَارِيِّ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏ الم * غُلِبَتِ الرُّومُ * فِي أَدْنَى الأَرْضِ ‏)‏ قَالَ غُلِبَتْ وَغَلَبَتْ كَانَ الْمُشْرِكُونَ يُحِبُّونَ أَنْ يَظْهَرَ أَهْلُ فَارِسَ عَلَى الرُّومِ لأَنَّهُمْ وَإِيَّاهُمْ أَهْلُ أَوْثَانٍ وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ يُحِبُّونَ أَنْ يَظْهَرَ الرُّومُ عَلَى فَارِسَ لأَنَّهُمْ أَهْلُ كِتَابٍ فَذَكَرُوهُ لأَبِي بَكْرٍ فَذَكَرَهُ أَبُو بَكْرٍ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَمَا إِنَّهُمْ سَيَغْلِبُونَ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَهُ أَبُو بَكْرٍ لَهُمْ فَقَالُوا اجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ أَجَلاً فَإِنْ ظَهَرْنَا كَانَ لَنَا كَذَا وَكَذَا وَإِنْ ظَهَرْتُمْ كَانَ لَكُمْ كَذَا وَكَذَا فَجَعَلَ أَجَلَ خَمْسِ سِنِينَ فَلَمْ يَظْهَرُوا فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَلاَ جَعَلْتَهُ إِلَى دُونِ - قَالَ أُرَاهُ الْعَشْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سَعِيدٌ وَالْبِضْعُ مَا دُونَ الْعَشْرِ قَالَ ثُمَّ ظَهَرَتِ الرُّومُ بَعْدُ ‏.‏ قَالَ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏ الم * غُلِبَتِ الرُّومُ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏يفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ * بِنَصْرِ اللَّهِ يَنْصُرُ مَنْ يَشَاءُ ‏)‏ قَالَ سُفْيَانُ سَمِعْتُ أَنَّهُمْ ظَهَرُوا عَلَيْهِمْ يَوْمَ بَدْرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ ‏.‏

Бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, у деди: бизга Муовия ибн Амр ривоят қилди, Абу Ишоқ ал-Фазорийдан, у Суфён ас-Саврийдан, у Ҳабиб ибн Абу Амрадан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан, Аллаҳ таолонинг «Алиф, Лом, Мим. Румликлар мағлуб бўлдилар. Энг яқин ерда» (Рум сураси, 1-3) деган сўзи ҳақида (ривоят қилдики), у деди: «Ғулибат ва ғалабат (яъни мағлуб бўлдилар, сўнг ғолиб бўлдилар).» Мушриклар форс аҳлининг румликлар устидан ғолиб келишини истар эдилар, чунки улар ҳам, анавилар ҳам бутпараст (санам аҳли) эдилар. Мусулмонлар эса румликларнинг форслар устидан ғолиб келишини истар эдилар, чунки улар аҳли китоб эдилар. Буни Абу Бакрга айтдилар, Абу Бакр эса буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтди. У: «Билингки, улар албатта ғолиб бўлурлар,» дедилар. Абу Бакр буни уларга айтди. Улар: «Биз билан сенинг орангда бир муддат белгила: агар биз ғолиб бўлсак, бизга шу-шу (нарса) бўлсин, агар сизлар ғолиб бўлсангиз, сизга шу-шу бўлсин,» дедилар. У беш йил муддат белгилади, аммо (ўша муддатда) улар ғолиб бўлмадилар. Буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтдилар. У: «Нега уни ундан камроққа — (рови) деди: менимча У «ўнгача» дедилар — белгиламадинг?» дедилар. Саид деди: «бидъ — ўндан кам (сон)дир.» У деди: кейин румликлар охироқда ғолиб бўлдилар. У деди: бу Аллаҳ таолонинг «Алиф, Лом, Мим. Румликлар мағлуб бўлдилар» (оятидан) «Ўша кунда мўминлар Аллаҳнинг нусрати билан шод бўлурлар. У Хоҳлаган кишига ёрдам берур» (Рум сураси, 4-5) деган сўзига қадар (бўлган) сўзидир. Суфён деди: мен уларнинг (румликлар) Бадр куни улар (форслар) устидан ғолиб келганларини эшитдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Биз уни фақат Суфён ас-Саврийнинг Ҳабиб ибн Абу Амрадан (қилган) ривоятидан биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ نِيَارِ بْنِ مُكْرَمٍ الأَسْلَمِيِّ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ الم * غُلِبَتِ الرُّومُ * فِي أَدْنَى الأَرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ * فِي بِضْعِ سِنِينَ ‏)‏ فَكَانَتْ فَارِسُ يَوْمَ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ قَاهِرِينَ لِلرُّومِ وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ يُحِبُّونَ ظُهُورَ الرُّومِ عَلَيْهِمْ لأَنَّهُمْ وَإِيَّاهُمْ أَهْلُ كِتَابٍ وَفِي ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏يوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ * بِنَصْرِ اللَّهِ يَنْصُرُ مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ ‏)‏ فَكَانَتْ قُرَيْشٌ تُحِبُّ ظُهُورَ فَارِسَ لأَنَّهُمْ وَإِيَّاهُمْ لَيْسُوا بِأَهْلِ كِتَابٍ وَلاَ إِيمَانٍ بِبَعْثٍ فَلَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الآيَةَ خَرَجَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ رضى الله عنه يَصِيحُ فِي نَوَاحِي مَكَّةَ ‏:‏ ‏(‏ الم * غُلِبَتِ الرُّومُ * فِي أَدْنَى الأَرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ * فِي بِضْعِ سِنِينَ ‏)‏ قَالَ نَاسٌ مِنْ قُرَيْشٍ لأَبِي بَكْرٍ فَذَلِكَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ زَعَمَ صَاحِبُكُمْ أَنَّ الرُّومَ سَتَغْلِبُ فَارِسًا فِي بِضْعِ سِنِينَ أَفَلاَ نُرَاهِنُكَ عَلَى ذَلِكَ قَالَ بَلَى ‏.‏ وَذَلِكَ قَبْلَ تَحْرِيمِ الرِّهَانِ فَارْتَهَنَ أَبُو بَكْرٍ وَالْمُشْرِكُونَ وَتَوَاضَعُوا الرِّهَانَ وَقَالُوا لأَبِي بَكْرٍ كَمْ تَجْعَلُ الْبِضْعُ ثَلاَثُ سِنِينَ إِلَى تِسْعِ سِنِينَ فَسَمِّ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ وَسَطًا تَنْتَهِي إِلَيْهِ ‏.‏ قَالَ فَسَمَّوْا بَيْنَهُمْ سِتَّ سِنِينَ قَالَ فَمَضَتِ السِّتُّ سِنِينَ قَبْلَ أَنْ يَظْهَرُوا فَأَخَذَ الْمُشْرِكُونَ رَهْنَ أَبِي بَكْرٍ فَلَمَّا دَخَلَتِ السَّنَةُ السَّابِعَةُ ظَهَرَتِ الرُّومُ عَلَى فَارِسَ فَعَابَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَبِي بَكْرٍ تَسْمِيَةَ سِتِّ سِنِينَ لأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ ‏:‏ ‏(‏في بِضْعِ سِنِينَ ‏)‏ قَالَ وَأَسْلَمَ عِنْدَ ذَلِكَ نَاسٌ كَثِيرٌ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ نِيَارِ بْنِ مُكْرَمٍ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي الزِّنَادِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Абу Увайс ривоят қилди, у деди: менга Ибн Абуз-Зинод ривоят қилди, Абуз-Зиноддан, у Урва ибн аз-Зубайрдан, у Ниёр ибн Мукрам ал-Асламийдан (ривоят қилдики), у деди: «Алиф, Лом, Мим. Румликлар мағлуб бўлдилар. Энг яқин ерда. Ва улар ўз мағлубиятларидан кейин тезда ғолиб бўлурлар. Бир неча (бидъ) йилда» (Рум сураси, 1-4) (оятлари) нозил бўлганида, бу оят нозил бўлган куни форслар румликлар устидан ғолиб эдилар. Мусулмонлар румликларнинг улар (форслар) устидан ғолиб келишини истар эдилар, чунки улар аҳли китоб эдилар. Шу ҳақида Аллаҳ таолонинг «Ўша кунда мўминлар Аллаҳнинг нусрати билан шод бўлурлар. У Хоҳлаган кишига ёрдам берур. У Азиз ва Раҳиймдир» (Рум сураси, 4-5) деган сўзи (бордир). Қурайшликлар эса форсларнинг ғолиб келишини истар эдилар, чунки улар аҳли китоб ҳам, қайта тирилишга имон келтирувчи ҳам эмас эдилар. Аллаҳ таоло бу оятни нозил қилганида, Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллаҳу анҳу) Макканинг атрофларида «Алиф, Лом, Мим. Румликлар мағлуб бўлдилар. Энг яқин ерда. Ва улар ўз мағлубиятларидан кейин тезда ғолиб бўлурлар. Бир неча йилда» (дея) жар солиб чиқди. Қурайшлик бир неча кишилар Абу Бакрга: «Бу биз билан сизнинг орангизда (бир нарса). Сенинг соҳибинг румликлар бир неча йилда форслар устидан ғолиб келишини даъво қиляпти. Бунинг устидан биз сен билан гаров боғламайликми?» дедилар. У: «Албатта (боғлаймиз),» деди. Бу гаров ҳаром қилинишидан олдин эди. Шундай қилиб, Абу Бакр ва мушриклар гаров боғлашди ва гаровни қўйишди. Улар Абу Бакрга: «бидъни неча (йил) деб белгилайсан? Уч йилдан тўққиз йилгача. Биз билан сенинг орангда ўртача (бир муддат) айт, шунга тўхтайлик,» дедилар. У деди: шунда улар ўрталарида олти йилни белгилашди. У деди: улар (румликлар) ғолиб бўлишидан олдин олти йил ўтди. Шунда мушриклар Абу Бакрнинг гаровини олишди. Еттинчи йил кирганида, румликлар форслар устидан ғолиб бўлдилар. Мусулмонлар Абу Бакрнинг олти йилни белгилаганини айблашди, чунки Аллаҳ таоло «Бир неча (бидъ) йилда» деган эди. У деди: ўша пайтда кўплаб кишилар Ислом (динига) кирдилар. У (Абу Исо) деди: бу ҳадис саҳиҳ ҳасан ғарибдир, Ниёр ибн Мукрамнинг ривоятидан(дир). Биз уни фақат Абдураҳмон ибн Абуз-Зиноднинг ривоятидан биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ مُضَرَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ زَحْرٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَهُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ مَوْلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَبِيعُوا الْقَيْنَاتِ وَلاَ تَشْتَرُوهُنَّ وَلاَ تُعَلِّمُوهُنَّ وَلاَ خَيْرَ فِي تِجَارَةٍ فِيهِنَّ وَثَمَنُهُنَّ حَرَامٌ ‏"‏ ‏.‏ فِي مِثْلِ ذَلِكَ أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ومِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا يُرْوَى مِنْ حَدِيثِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ ‏.‏ وَالْقَاسِمُ ثِقَةٌ وَعَلِيُّ بْنُ يَزِيدَ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ الْقَاسِمُ ثِقَةٌ وَعَلِيُّ بْنُ يَزِيدَ يُضَعَّفُ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Бакр ибн Музар ривоят қилди, Убайдуллоҳ ибн Заҳрдан, у Али ибн Язиддан, у ал-Қосим ибн Абдураҳмондан — у Абдураҳмоннинг озод қилган қули Абдураҳмондир — у Абу Умомадан, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), У: «Қўшиқчи чўриларни сотманглар, уларни сотиб ҳам олманглар, уларга (қўшиқни) ўргатманглар. Уларнинг (савдоси) тижоратида яхшилик йўқдир ва уларнинг баҳоси ҳаромдир,» дедилар. Шунга ўхшаш (нарса) ҳақида унга бу оят нозил қилинган: «Одамлар орасида шундай киши борки, у Аллаҳ йўлидан адаштириш учун беҳуда сўзни сотиб олади...» оятнинг охиригача (Луқмон сураси, 6). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. У фақат ал-Қосимнинг Абу Умомадан (қилган) ривоятидан ривоят қилинади. ал-Қосим ишончли (сиқа)дир, Али ибн Язид эса ҳадисда заиф (саналади). У деди: мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг: «ал-Қосим ишончли, Али ибн Язид эса заиф (саналади),» деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأُوَيْسِيُّ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلاَلٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏ تتَجَافَى، جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ، ‏)‏ نَزَلَتْ فِي انْتِظَارِ هَذِهِ الصَّلاَةِ الَّتِي تُدْعَى الْعَتَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абу Зиёд ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Абдуллоҳ ал-Увайсий ривоят қилди, Сулаймон ибн Билолдан, у Яҳё ибн Саиддан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), бу оят: «Уларнинг ёнбошлари ўринларидан йироқ бўлур» (Сажда сураси, 16) — ал-Атама деб аталадиган бу намозни кутиш ҳақида нозил бўлган. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Биз уни фақат шу йўлдан биламиз.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى أَعْدَدْتُ لِعِبَادِي الصَّالِحِينَ مَا لاَ عَيْنٌ رَأَتْ وَلاَ أُذُنٌ سَمِعَتْ وَلاَ خَطَرَ عَلَى قَلْبِ بَشَرٍ وَتَصْدِيقُ ذَلِكَ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏:‏ ‏(‏ فلاَ تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Абуз-Зиноддан, у ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан, уни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га етказган ҳолда (ривоят қилдики), У: «Аллаҳ таоло деди: Мен солиҳ бандаларим учун ҳеч бир кўз кўрмаган, ҳеч бир қулоқ эшитмаган ва ҳеч бир инсон қалбига кечмаган (неъматлар)ни тайёрлаб қўйганман. Бунинг тасдиғи Аллаҳ азза ва жалланинг Китобида (мавжуд): «Бас, ҳеч бир жон улар қилиб ўтган (амаллар)га мукофот бўлиб, ўзлари учун (жаннатда) яшириб қўйилган кўзлар қувончини билмас» (Сажда сураси, 17),» дедилар. У (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُطَرِّفِ بْنِ طَرِيفٍ، وَعَبْدِ الْمَلِكِ، وَهُوَ ابْنُ أَبْجَرَ سَمِعَا الشَّعْبِيَّ، يَقُولُ سَمِعْتُ الْمُغِيرَةَ بْنَ شُعْبَةَ، عَلَى الْمِنْبَرِ يَرْفَعُهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ إِنَّ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ سَأَلَ رَبَّهُ فَقَالَ أَىْ رَبِّ أَىُّ أَهْلِ الْجَنَّةِ أَدْنَى مَنْزِلَةً قَالَ رَجُلٌ يَأْتِي بَعْدَ مَا يَدْخُلُ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ فَيُقَالُ لَهُ ادْخُلِ الْجَنَّةَ ‏.‏ فَيَقُولُ كَيْفَ أَدْخُلُ وَقَدْ نَزَلُوا مَنَازِلَهُمْ وَأَخَذُوا أَخَذَاتِهِمْ ‏.‏ قَالَ فَيُقَالُ لَهُ أَتَرْضَى أَنْ يَكُونَ لَكَ مَا كَانَ لِمَلِكٍ مِنْ مُلُوكِ الدُّنْيَا فَيَقُولُ نَعَمْ أَىْ رَبِّ قَدْ رَضِيتُ ‏.‏ فَيُقَالُ لَهُ فَإِنَّ لَكَ هَذَا وَمِثْلَهُ وَمِثْلَهُ وَمِثْلَهُ فَيَقُولُ رَضِيتُ أَىْ رَبِّ ‏.‏ فَيُقَالُ لَهُ فَإِنَّ لَكَ هَذَا وَعَشْرَةَ أَمْثَالِهِ فَيَقُولُ رَضِيتُ أَىْ رَبِّ ‏.‏ فَيُقَالُ لَهُ فَإِنَّ لَكَ مَعَ هَذَا مَا اشْتَهَتْ نَفْسُكَ وَلَذَّتْ عَيْنُكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنِ الْمُغِيرَةِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ وَالْمَرْفُوعُ أَصَحُّ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Мутарриф ибн Тарийф ва Абдулмалик — у Ибн Абжардир — дан, улар аш-Шаъбийнинг шундай деганини эшитдилар: мен ал-Муғийра ибн Шуъбани минбар устида, уни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га марфуъ қилиб (етказиб) айтаётганини эшитдим: «Албатта Мусо (алайҳиссалом) Роббисидан сўраб деди: Эй Роббим, жаннат аҳлининг энг паст даражалиси ким? У: Жаннат аҳли жаннатга киргандан кейин келадиган бир кишидир. Унга: Жаннатга кир, дейилади. У: Қандай кираман, ҳолбуки улар ўз манзилларига жойлашиб бўлдилар, ўз улушларини олиб бўлдилар, дейди. Шунда унга: Дунё подшоҳларидан бирига тегишли бўлган (мол-мулк) сеники бўлишига розилигингми? дейилади. У: Ҳа, эй Роббим, рози бўлдим, дейди. Шунда унга: Бас, мана шу ва шунча, ва шунча, ва шунча сеники, дейилади. У: Рози бўлдим, эй Роббим, дейди. Шунда унга: Бас, мана шу ва унинг ўн баравари сеники, дейилади. У: Рози бўлдим, эй Роббим, дейди. Шунда унга: Бас, шу билан бирга, нафсинг истаган ва кўзинг ҳузур топган (ҳар бир нарса) сеники, дейилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уларнинг баъзилари бу ҳадисни аш-Шаъбийдан, у ал-Муғийрадан (деб) марфуъ қилмасдан ривоят қилдилар, лекин марфуъ (вариант) саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا صَاعِدٌ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، أَخْبَرَنَا قَابُوسُ بْنُ أَبِي ظَبْيَانَ، أَنَّ أَبَاهُ، حَدَّثَهُ قَالَ قُلْنَا لاِبْنِ عَبَّاسٍ أَرَأَيْتَ قَوْلَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏:‏ ‏(‏ما جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ ‏)‏ مَا عَنَى بِذَلِكَ قَالَ قَامَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا يُصَلِّي فَخَطَرَ خَطْرَةً فَقَالَ الْمُنَافِقُونَ الَّذِينَ يُصَلُّونَ مَعَهُ أَلاَ تَرَى أَنَّ لَهُ قَلْبَيْنِ قَلْبًا مَعَكُمْ وَقَلْبًا مَعَهُمْ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ما جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ ‏)‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдураҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Соид ал-Ҳарроний хабар берди, у деди: бизга Зуҳайр ривоят қилди, у деди: бизга Қобус ибн Абу Забён хабар берди: отаси унга ривоят қилиб, деди: биз Ибн Аббосга: «Аллаҳ азза ва жалланинг «Аллаҳ ҳеч бир киши учун ичида иккита қалб яратмаган» (Аҳзоб сураси, 4) деган сўзини кўрсангчи, у билан нима қасд қилинган?» дедик. У деди: бир куни Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намозга турдилар ва (хаёлларига) бир нарса келди. Шунда у билан бирга намоз ўқиётган мунофиқлар: «Унинг иккита қалби борлигини кўрмайсизми? Бири сизлар билан, бири улар билан,» дедилар. Шунда Аллаҳ: «Аллаҳ ҳеч бир киши учун ичида иккита қалб яратмаган» (Аҳзоб сураси, 4) (оятини) нозил қилди. Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: менга Аҳмад ибн Юнус ривоят қилди, у деди: бизга Зуҳайр, шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ عَمِّي أَنَسُ بْنُ النَّضْرِ سُمِّيتُ بِهِ لَمْ يَشْهَدْ بَدْرًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكَبُرَ عَلَيْهِ فَقَالَ أَوَّلُ مَشْهَدٍ شَهِدَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غِبْتُ عَنْهُ أَمَا وَاللَّهِ لَئِنْ أَرَانِيَ اللَّهُ مَشْهَدًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيَرَيَنَّ اللَّهُ مَا أَصْنَعُ ‏.‏ قَالَ فَهَابَ أَنْ يَقُولَ غَيْرَهَا فَشَهِدَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ أُحُدٍ مِنَ الْعَامِ الْقَابِلِ فَاسْتَقْبَلَهُ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ فَقَالَ يَا أَبَا عَمْرٍو أَيْنَ قَالَ وَاهًا لِرِيحِ الْجَنَّةِ أَجِدُهَا دُونَ أُحُدٍ فَقَاتَلَ حَتَّى قُتِلَ فَوُجِدَ فِي جَسَدِهِ بِضْعٌ وَثَمَانُونَ مِنْ بَيْنِ ضَرْبَةٍ وَطَعْنَةٍ وَرَمْيَةٍ فَقَالَتْ عَمَّتِي الرُّبَيِّعُ بِنْتُ النَّضْرِ فَمَا عَرَفْتُ أَخِي إِلاَّ بِبَنَانِهِ ‏.‏ وَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةَُ ‏:‏ ‏(‏رجالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلاً ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Муҳаммад ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак ривоят қилди, у деди: бизга Сулаймон ибн ал-Муғийра хабар берди, Собитдан, у Анасдан (ривоят қилдики), у деди: амаким — мен унинг номи билан аталган — Анас ибн ан-Назр Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан Бадрда (жангда) қатнашмаган эди. Бу унга оғир ботди ва у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қатнашган биринчи жангдан мен ғойиб бўлдим. Огоҳ бўл, Аллаҳга қасамки, агар Аллаҳ менга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан (бирга) бир жангни кўрсатса, Аллаҳ мен нима қилишимни албатта кўрур,» деди. У деди: у бундан ўзга (гап) айтишдан қўрқди. Кейинги йили у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга Уҳуд куни (жангда) қатнашди. Унга Саъд ибн Муоз дуч келди ва: «Эй Абу Амр, қаёққа?» деди. У: «Воҳ, жаннатнинг ҳидидан! Мен уни Уҳуд (тоғи) томонда ҳис қиляпман,» деди. Сўнг у ўлдирилгунча жанг қилди. Унинг танасида қилич зарбаси, найза санчиш ва ўқ (яраси) (аралаш) саксон нечта (яра) топилди. Аммам Рубаййиъ бинти ан-Назр деди: «Мен акамни фақат бармоқ учларидан танидим.» Ва бу оят нозил бўлди: «(Мўминлар орасида) Аллаҳга берган аҳдларига содиқ қолган кишилар бордир. Бас, улардан (аҳдига) вафо қилиб (шаҳид бўлган)и ҳам, кутаётгани ҳам бор. Улар (аҳдини) сира ўзгартиргани йўқ» (Аҳзоб сураси, 23). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ عَمَّهُ، غَابَ عَنْ قِتَالِ، بَدْرٍ فَقَالَ غِبْتُ عَنْ أَوَّلِ، قِتَالٍ قَاتَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمُشْرِكِينَ لَئِنِ اللَّهُ أَشْهَدَنِي قِتَالاً لِلْمُشْرِكِينَ لَيَرَيَنَّ اللَّهُ كَيْفَ أَصْنَعُ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ انْكَشَفَ الْمُسْلِمُونَ فَقَالَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَبْرَأُ إِلَيْكَ مِمَّا جَاءَ بِهِ هَؤُلاَءِ ‏.‏ يَعْنِي الْمُشْرِكِينَ وَأَعْتَذِرُ إِلَيْكَ مِمَّا يَصْنَعُ هَؤُلاَءِ ‏.‏ يَعْنِي أَصْحَابَهُ ثُمَّ تَقَدَّمَ فَلَقِيَهُ سَعْدٌ فَقَالَ يَا أَخِي مَا فَعَلْتَ أَنَا مَعَكَ فَلَمْ أَسْتَطِعْ أَنْ أَصْنَعَ مَا صَنَعَ ‏.‏ فَوُجِدَ فِيهِ بِضْعٌ وَثَمَانُونَ مِنْ ضَرْبَةٍ بِسَيْفٍ وَطَعْنَةٍ بِرُمْحٍ وَرَمْيَةٍ بِسَهْمٍ فَكُنَّا نَقُولُ فِيهِ وَفِي أَصْحَابِهِ نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏فمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ يَزِيدُ يَعْنِي هَذِهِ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاسْمُ عَمِّهِ أَنَسُ بْنُ النَّضْرِ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, у деди: бизга Ҳумайд ат-Тавийл хабар берди, Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), унинг амакиси Бадр жангидан ғойиб бўлган эди. Шунда у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мушрикларга қарши олиб борган биринчи жангдан ғойиб бўлдим. Агар Аллаҳ менга мушрикларга қарши (бир) жангни кўрсатса, Аллаҳ мен қандай (жанг) қилишимни албатта кўрур.» Уҳуд куни бўлганида, мусулмонлар (орқага) чекиндилар. Шунда у: «Эй Аллаҳ, мен ҳузурингда анавилар — яъни мушриклар — келтирган нарсадан тонаман ва анавилар — яъни ўз соҳиблари — қилаётган нарсадан ҳузурингда узр сўрайман,» деди. Сўнг у олдинга юрди. Унга Саъд дуч келди ва: «Эй биродарим, нима қилдинг?» деди. (У:) «Мен сен билан биргаман, лекин мен у (Анас) қилган нарсани қила олмадим,» деди. Сўнг (Анаснинг) танасида қилич зарбаси, найза санчиши ва ўқ отишидан саксон нечта (яра) топилди. Биз «Бас, улардан (аҳдига) вафо қилгани ҳам, кутаётгани ҳам бор» (Аҳзоб сураси, 23) (ояти) у ва унинг соҳиблари ҳақида нозил бўлди, деб айтар эдик. Язид деди: яъни шу оят. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Унинг амакисининг исми Анас ибн ан-Назрдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْقُدُّوسِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارُ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ يَحْيَى بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى مُعَاوِيَةَ فَقَالَ أَلاَ أُبَشِّرُكَ قُلْتُ بَلَى ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ طَلْحَةُ مِمَّنْ قَضَى نَحْبَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثَ مُعَاوِيَةَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَإِنَّمَا رُوِيَ عَنْ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏

Бизга Абдулқуддус ибн Муҳаммад ал-Аттор ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Амр ибн Осим ривоят қилди, Ишоқ ибн Яҳё ибн Талҳадан, у Мусо ибн Талҳадан (ривоят қилдики), у деди: Муовиянинг ҳузурига кирдим. У: «Сенга хушхабар бермайми?» деди. Мен: «Албатта,» дедим. У деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Талҳа (аҳдига) вафо қилганлардандир,» деганларини эшитдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Биз уни Муовиянинг ривоятидан фақат шу йўлдан биламиз. У фақат Мусо ибн Талҳанинг отасидан (қилган ривоятидан) ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ يَحْيَى، عَنْ مُوسَى، وَعِيسَى، ابْنَىْ طَلْحَةَ عَنْ أَبِيهِمَا، طَلْحَةَ أَنَّ أَصْحَابَ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالُوا لأَعْرَابِيٍّ جَاهِلٍ سَلْهُ عَمَّنْ قَضَى نَحْبَهُ مَنْ هُوَ وَكَانُوا لاَ يَجْتَرِئُونَ عَلَى مَسْأَلَتِهِ يُوَقِّرُونَهُ وَيَهَابُونَهُ فَسَأَلَهُ الأَعْرَابِيُّ فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثُمَّ سَأَلَهُ فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثُمَّ سَأَلَهُ فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثُمَّ إِنِّي اطَّلَعْتُ مِنْ بَابِ الْمَسْجِدِ وَعَلَىَّ ثِيَابٌ خُضْرٌ فَلَمَّا رَآنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيْنَ السَّائِلُ عَمَّنْ قَضَى نَحْبَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الأَعْرَابِيُّ أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَا مِمَّنْ قَضَى نَحْبَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يُونُسَ بْنِ بُكَيْرٍ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Юнус ибн Букайр ривоят қилди, Талҳа ибн Яҳёдан, у Мусо ва Исо — Талҳанинг икки ўғли — дан, улар оталари Талҳадан (ривоят қилдиларки), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари билмаган (ғўр) бир аъробийга: «Ундан (Расулуллаҳдан) (аҳдига) вафо қилган ким эканини сўра,» дедилар. Улар У (зот)ни ҳурмат ва эъзоз қилганлари, ондан ҳайиққанлари учун савол беришга журъат қилмас эдилар. Аъробий У (зот)дан сўради, У ундан юз ўгирдилар. Сўнг у яна сўради, У ундан юз ўгирдилар. Сўнг у яна сўради, У ундан юз ўгирдилар. Сўнг мен (Талҳа) масжид эшигидан, устимда яшил кийимлар билан кўриниш бердим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени кўрганларида: «(Аҳдига) вафо қилган ҳақида сўровчи қани?» дедилар. Аъробий: «Мен, эй Расулуллаҳ,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мана шу (аҳдига) вафо қилганлардандир,» дедилар. У (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Биз уни фақат Юнус ибн Букайрнинг ривоятидан биламиз.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها قَالَتْ لَمَّا أُمِرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِتَخْيِيرِ أَزْوَاجِهِ بَدَأَ بِي فَقَالَ ‏"‏ يَا عَائِشَةُ إِنِّي ذَاكِرٌ لَكِ أَمْرًا فَلاَ عَلَيْكِ أَنْ لاَ تَسْتَعْجِلِي حَتَّى تَسْتَأْمِرِي أَبَوَيْكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَقَدْ عَلِمَ أَنَّ أَبَوَاىَ لَمْ يَكُونَا لِيَأْمُرَانِي بِفِرَاقِهِ قَالَتْ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ‏:‏ ‏(‏ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ ‏)‏ حَتَّى بَلَغَ ‏:‏ ‏(‏ للْمُحْسِنَاتِ مِنْكُنَّ أَجْرًا عَظِيمًا ‏)‏ فَقُلْتُ فِي أَىِّ هَذَا أَسْتَأْمِرُ أَبَوَىَّ فَإِنِّي أُرِيدُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الآخِرَةَ وَفَعَلَ أَزْوَاجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ مَا فَعَلْتُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا أَيْضًا عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ رضى الله عنها ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Усмон ибн Умар ривоят қилди, Юнус ибн Язиддан, у аз-Зуҳрийдан, у Абу Саламадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) завжаларига ихтиёр беришга буюрилганларида, мендан бошладилар ва: «Эй Оиша, мен сенга бир ишни зикр қиламан (айтаман), сен ота-онанг билан маслаҳатлашгунингга қадар шошилмасанг (бўлади),» дедилар. У деди: У (зот) ота-онам менга улардан (Расулуллаҳдан) ажралишни буюрмаслигини билар эдилар. У деди: сўнг У: «Аллаҳ таоло айтади: «Эй Набий! Завжаларингга айт: агар сизлар ҳаёти дунёни ва унинг зийнатини истасангиз, келинглар...» — «...сизлардан яхшилик қилувчиларга улуғ ажр (бордир)» (Аҳзоб сураси, 28-29) (деган оятга) қадар (айтдилар),» дедилар. Мен: «Бу ҳақида ота-онам билан нима маслаҳатлашай? Албатта мен Аллаҳни, Унинг Расулини ва охират диёрини истайман,» дедим. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг (бошқа) завжалари ҳам мен қилгандек қилдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу (ҳадис) аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (деб) ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ الأَصْبَهَانِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عُبَيْدٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، رَبِيبِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلمَّ ‏:‏ ‏(‏ إنمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا ‏)‏ فِي بَيْتِ أُمِّ سَلَمَةَ فَدَعَا فَاطِمَةَ وَحَسَنًا وَحُسَيْنًا فَجَلَّلَهُمْ بِكِسَاءٍ وَعَلِيٌّ خَلْفَ ظَهْرِهِ فَجَلَّلَهُمْ بِكِسَاءٍ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ هَؤُلاَءِ أَهْلُ بَيْتِي فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ وَأَنَا مَعَهُمْ يَا نَبِيَّ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ أَنْتِ عَلَى مَكَانِكِ وَأَنْتِ عَلَى خَيْرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ عَطَاءٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Сулаймон ибн ал-Асбаҳоний ривоят қилди, Яҳё ибн Убайддан, у Ато ибн Абу Рабоҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ўгай ўғли Умар ибн Абу Саламадан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га Умму Саламанинг уйида бу оят: «Аллаҳ фақат сизлардан, эй Аҳли байт, нопокликни кетказишни ва сизларни бутунлай поклашни истайди» (Аҳзоб сураси, 33) нозил бўлганида, У (зот) Фотима, Ҳасан ва Ҳусайнни чақирдилар ва уларни (бир) кисога (чопонга) ўраб олдилар. Али эса орқаларида эди, уни ҳам кисога ўраб олдилар. Сўнг: «Эй Аллаҳ, мана шулар менинг Аҳли байтимдир, бас, улардан нопокликни кетказгин ва уларни бутунлай поклагин,» дедилар. Умму Салама: «Мен ҳам улар билан биргаманми, эй Аллаҳнинг Набийси?» деди. У: «Сен ўз ўрнингдасан ва сен яхшилик устидасан,» дедилар. У (Абу Исо) деди: бу ҳадис бу йўлдан, Атонинг Умар ибн Абу Саламадан (қилган) ривоятидан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَمُرُّ بِبَابِ فَاطِمَةَ سِتَّةَ أَشْهُرٍ إِذَا خَرَجَ إِلَى صَلاَةِ الْفَجْرِ يَقُولُ ‏"‏ الصَّلاَةَ يَا أَهْلَ الْبَيْتِ ‏:‏ ‏(‏ إنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الْحَمْرَاءِ وَمَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ وَأُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Аффон ибн Муслим ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн Зайд хабар берди, Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) олти ой давомида бомдод намозига чиққанларида Фотиманинг эшиги ёнидан ўтиб: «Намозга, эй Аҳли байт! «Аллаҳ фақат сизлардан, эй Аҳли байт, нопокликни кетказишни ва сизларни бутунлай поклашни истайди» (Аҳзоб сураси, 33),» дер эдилар. У (Абу Исо) деди: бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир. Биз уни фақат Ҳаммод ибн Саламанинг ривоятидан биламиз. У деди: бу бобда Абул-Ҳамрў, Маъқил ибн Ясор ва Умму Саламадан (ҳам ривоятлар) бордир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا دَاوُدُ بْنُ الزِّبْرِقَانِ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها قَالَتْ لَوْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَاتِمًا شَيْئًا مِنَ الْوَحْىِ لَكَتَمَ هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏ إِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ ‏)‏ يَعْنِي بِالإِسْلاَمِ ‏:‏ ‏(‏ وأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ ‏)‏ بِالْعِتْقِ فَأَعْتَقْتَهُ ‏:‏ ‏(‏ أمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏وكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً ‏)‏ وَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا تَزَوَّجَهَا قَالُوا تَزَوَّجَ حَلِيلَةَ ابْنِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏ ما كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ ‏)‏ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَبَنَّاهُ وَهُوَ صَغِيرٌ فَلَبِثَ حَتَّى صَارَ رَجُلاً يُقَالُ لَهُ زَيْدُ بْنُ مُحَمَّدٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ ادعُوهُمْ لآبَائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آبَاءَهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ وَمَوَالِيكُمْ ‏)‏ فُلاَنٌ مَوْلَى فُلاَنٍ وَفُلاَنٌ أَخُو فُلاَنٍ ‏(‏هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ ‏)‏ يَعْنِي أَعْدَلُ عِنْدَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ قَدْ رُوِيَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَوْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم كَاتِمًا شَيْئًا مِنَ الْوَحْىِ لَكَتَمَ هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏ إِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ ‏)‏ الآيَةَ هَذَا الْحَرْفُ لَمْ يُرْوَ بِطُولِهِ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَضَّاحٍ الْكُوفِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Довуд ибн аз-Зибриқон хабар берди, Довуд ибн Абу Ҳинддан, у аш-Шаъбийдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: агар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ваҳийдан бирон нарсани яширадиган бўлганларида, бу оятни яширган бўлардилар: «Аллаҳ неъмат берган — яъни Ислом билан — ва сен неъмат берган — яъни озод қилиш билан, сен уни озод қилгандинг — кишига: «Завжангни ўзингда ушлаб тур ва Аллаҳдан қўрқ,» деганингда, Аллаҳ ошкор қилувчи (бўлган) нарсани ўзингда яширар ва одамлардан қўрқар эдинг, ҳолбуки Аллаҳ Ундан қўрқишингга ҳақлироқ эди» — Аллаҳнинг «Аллаҳнинг иши (амри) амалга ошган эди» (Аҳзоб сураси, 37) деган сўзига қадар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни (Зайнабни) никоҳлаганларида, (баъзилар): «Ўғлининг аёлини никоҳлади,» дедилар. Шунда Аллаҳ таоло: «Муҳаммад сизларнинг эркакларингиздан бирорта(си)нинг отаси эмас, балки Аллаҳнинг Расули ва пайгамбарларнинг сўнггисидир» (Аҳзоб сураси, 40) (оятини) нозил қилди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни (Зайдни) кичиклигида ўғилликка олган эдилар. У катта бир киши бўлгунча (шундай) қолди, унга «Зайд ибн Муҳаммад» дейилар эди. Шунда Аллаҳ: «Уларни оталарига нисбат бериб чақиринглар, бу Аллаҳ наздида адолатлироқдир. Агар оталарини билмасангиз, улар диндаги биродарларингиз ва дўстларингиздир» (Аҳзоб сураси, 5) (оятини) нозил қилди — фалончи фалончининг дўсти, фалончи фалончининг биродари (дейилади). «Бу Аллаҳ наздида адолатлироқдир» — яъни Аллаҳ наздида тўғрироқдир. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. (Бу) Довуд ибн Абу Ҳинддан, у аш-Шаъбийдан, у Масруқдан, у Оишадан (деб) ҳам ривоят қилинган: у деди: агар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ваҳийдан бирон нарсани яширадиган бўлганларида, бу оятни яширган бўлардилар: «Аллаҳ неъмат берган ва сен неъмат берган кишига деганингда» (Аҳзоб сураси, 37) — (фақат) бу ҳарф (қисм), тўлиқ ҳолда ривоят қилинмаган. Буни бизга Абдуллоҳ ибн Ваззоҳ ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Идрис ривоят қилди, Довуд ибн Абу Ҳинддан.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها قَالَتْ لَوْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم كَاتِمًا شَيْئًا مِنَ الْوَحْىِ لَكَتَمَ هَذِهِ الآيَةَِ ‏:‏ ‏(‏ إذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абон ривоят қилди, бизга Ибн Абу Адий, Довуд ибн Абу Ҳинддан, у аш-Шаъбийдан, у Масруқдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан ривоят қилдики, у деди: «Агар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ваҳийдан бирор нарсани яширадиган бўлганларида, мана бу оятни яширган бўлардилар: «Ўша вақтни (эслагил) — сен Аллаҳ неъмат берган ва ўзинг ҳам унга неъмат (инъом) қилган кишига айтар эдинг...» — оят (Аҳзоб сураси, 37).» (Абу Исо Термизий) деди: «Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.»

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ مَا كُنَّا نَدْعُو زَيْدَ بْنَ حَارِثَةَ إِلاَّ زَيْدَ بْنَ مُحَمَّدٍ حَتَّى نَزَلَ الْقُرْآنُ ‏:‏ ‏(‏ ادعُوهُمْ لآبَائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Яъқуб ибн Абдурраҳмон, Мусо ибн Уқбадан, у Солимдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: «Биз Зайд ибн Ҳорисани фақат Зайд ибн Муҳаммад деб чақирар эдик, токи Қуръон нозил бўлгунига қадар: «Уларни оталарига (нисбат бериб) чақиринглар, бу Аллаҳ ҳузурида адолатлироқдир.» (Аҳзоб сураси, 5).» Абу Исо (Термизий) деди: «Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.»

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ قَزَعَةَ، - بَصْرِيٌّ - حَدَّثَنَا مَسْلَمَةُ بْنُ عَلْقَمَةَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ عَامِرٍ الشَّعْبِيِّ، فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏:‏ ‏(‏ ما كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ ‏)‏ قَالَ مَا كَانَ لِيَعِيشَ لَهُ فِيكُمْ وَلَدٌ ذَكَرٌ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Қазаъа — басралик — ривоят қилди, бизга Маслама ибн Алқама, Довуд ибн Абу Ҳинддан, у Омир аш-Шаъбийдан ривоят қилдики, Аллаҳ азза ва жалланинг «Муҳаммад сизлардан бирор кишининг отаси эмасдир.» (Аҳзоб сураси, 40) деган сўзи ҳақида у деди: «Сизларнинг орангларда унга (яъни Набийга) ўғил фарзанд яшаб қоладиган бўлмасди (яъни вояга етиб қоладиган ўғил фарзанди бўлмасди).»

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ كَثِيرٍ، عَنْ حُسَيْنٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنْ أُمِّ عُمَارَةَ الأَنْصَارِيَّةِ، أَنَّهَا أَتَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ مَا أَرَى كُلَّ شَيْءٍ إِلاَّ لِلرِّجَالِ وَمَا أَرَى النِّسَاءَ يُذْكَرْنَ بِشَيْءٍ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏إن الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَإِنَّمَا يُعْرَفُ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Касир, бизга Сулаймон ибн Касир, Ҳусайндан, у Икримадан, у Умму Умора ал-Ансориядан (ривоят қилдики), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига келиб: «Мен ҳар бир нарсани фақат эркаклар учун деб кўрмоқдаман ва аёлларнинг бирор нарса билан зикр қилинаётганини кўрмаяпман,» деди. Шунда мана бу оят нозил бўлди: «Албатта, муслим эркаклар ва муслима аёллар, мўмин эркаклар ва мўмина аёллар...» — оят (Аҳзоб сураси, 35). Абу Исо (Термизий) деди: «Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, бу ҳадис фақат шу йўл (санад) орқали маълум (машҳур)дир.»

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏وتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ ‏)‏ فِي شَأْنِ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ جَاءَ زَيْدٌ يَشْكُو فَهَمَّ بِطَلاَقِهَا فَاسْتَأْمَرَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Абда аз-Заббий ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Зайд, Собитдан, у Анасдан (ривоят қилдики), у деди: «Мана бу оят: «Аллаҳ ошкор қилувчи нарсани кўнглингда яширар ва одамлардан қўрқар эдинг.» (Аҳзоб сураси, 37) — Зайнаб бинти Жаҳш ҳақида нозил бўлди. Зайд (уни) шикоят қилиб келди ва уни талоқ қилмоқчи бўлди, шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан маслаҳат сўради. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Хотинингни ўз никоҳингда ушлаб тур ва Аллаҳдан қўрқ,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: «Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِي زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ ‏:‏ ‏(‏فلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا ‏)‏ قَالَ فَكَانَتْ تَفْتَخِرُ عَلَى أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَقُولُ زَوَّجَكُنَّ أَهْلُكُنَّ وَزَوَّجَنِي اللَّهُ مِنْ فَوْقِ سَبْعِ سَمَوَاتٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн ал-Фазл, бизга Ҳаммод ибн Зайд, Собитдан, у Анасдан (ривоят қилдики), у деди: «Мана бу оят Зайнаб бинти Жаҳш ҳақида нозил бўлди: «Бас, Зайд ундан ўз ҳожатини битиргач (уни талоқ қилгач), Биз уни сенга турмушга бердик.» (Аҳзоб сураси, 37).» У деди: «(Зайнаб) Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг (бошқа) хотинларига фахрланиб: «Сизларни оилаларингиз турмушга берди, мени эса Аллаҳ етти осмон устидан турмушга берди,» дер эди.» Абу Исо (Термизий) деди: «Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنِ السُّدِّيِّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أُمِّ هَانِئٍ بِنْتِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَتْ خَطَبَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاعْتَذَرْتُ إِلَيْهِ فَعَذَرَنِي ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏إنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللاَّتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالاَتِكَ اللاَّتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ ‏)‏ الآيَةَ قَالَتْ فَلَمْ أَكُنْ أَحِلُّ لَهُ لأَنِّي لَمْ أُهَاجِرْ كُنْتُ مِنَ الطُّلَقَاءِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ السُّدِّيِّ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо, Исроилдан, у ас-Суддийдан, у Абу Солиҳдан, у Умму Ҳони бинти Абу Толибдан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени хостгорлик қилдилар, мен эса (ўзимни) узр айтдим, у (Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени узрли қилдилар (узримни қабул қилдилар). Сўнг Аллаҳ таоло (мана бу оятни) нозил қилди: «Албатта, Биз сенга маҳрларини берган хотинларингни ва Аллаҳ сенга ўлжа қилиб берган, қўлинг остидаги (чўриларни) ҳамда ўзинг билан бирга ҳижрат қилган амаки қизларинг, амма қизларинг, тоға қизларинг ва хола қизларингни ҳамда агар мўмина аёл ўзини Набийга ҳадя қилса (ўзини никоҳсиз унга тақдим этса, уни ҳам) ҳалол қилдик.» — оят (Аҳзоб сураси, 50).» У деди: «Бас, мен унга ҳалол бўлмасдим, чунки мен ҳижрат қилмаган эдим, мен (Макка фатҳидан кейин Исломни қабул қилган) тулақолардан (озод қилинганлардан) эдим.» Абу Исо (Термизий) деди: «Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, биз уни фақат шу йўл — ас-Суддийнинг ҳадиси орқали биламиз.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا رَوْحٌ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ بَهْرَامَ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ رضى الله عنهما نُهِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَصْنَافِ النِّسَاءِ إِلاَّ مَا كَانَ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ الْمُهَاجِرَاتِ قَالَ ‏:‏ ‏(‏ لا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلاَ أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلاَّ مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ ‏)‏ فَأَحَلَّ اللَّهُ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ وَحَرَّمَ كُلَّ ذَاتِ دِينٍ غَيْرَ الإِسْلاَمِ ثُمَّ قَالَ ‏:‏ ‏(‏ومَنْ يَكْفُرْ بِالإِيمَانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِي الآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ ‏)‏ وَقَالَ ‏:‏ ‏(‏ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللاَّتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ ‏)‏ وَحَرَّمَ مَا سِوَى ذَلِكَ مِنْ أَصْنَافِ النِّسَاءِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ بَهْرَامَ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ الْحَسَنِ يَقُولُ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلِ لاَ بَأْسَ بِحَدِيثِ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ بَهْرَامَ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Равҳ, Абдулҳамид ибн Баҳромдан, у Шаҳр ибн Ҳавшабдан (ривоят қилдики), у деди: Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо) деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га ҳижрат қилган мўмина аёллардан бўлганлардан бошқа ҳар турдаги аёллар (ни никоҳлаш) ман қилинди. (Аллаҳ) деди: «Бундан кейин сенга (бошқа) аёллар ҳалол бўлмас ва уларнинг гўзаллиги сени қизиқтирса-да, уларни бошқа хотинларга алмаштиришинг ҳам (ҳалол бўлмас), аммо қўлинг остидаги (чўрилар бундан мустасно).» (Аҳзоб сураси, 52). Шундай қилиб Аллаҳ мўмина чўриларингизни ва агар мўмина аёл ўзини Набийга ҳадя қилса (уни) ҳалол қилди ва Исломдан ўзга диндаги ҳар бир (аёл)ни ҳаром қилди. Сўнг (Аллаҳ) деди: «Ким имонга куфр келтирса, унинг амали беҳуда кетибди ва у охиратда зиён кўрувчилардандир.» (Моида сураси, 5). Ва (Аллаҳ) деди: «Эй Набий! Албатта, Биз сенга маҳрларини берган хотинларингни ва Аллаҳ сенга ўлжа қилиб берган, қўлинг остидаги (чўриларни) ҳалол қилдик...» (Аҳзоб сураси, 50) — то «(Бу) сен учун мўминлардан ўзга (фақат ўзингга) хосдир.» (Аҳзоб сураси, 50) — деган сўзигача. Ва (Аллаҳ) бундан ўзга ҳар турдаги аёлларни ҳаром қилди.» Абу Исо (Термизий) деди: «Бу ҳадис ҳасандир, биз уни фақат Абдулҳамид ибн Баҳромнинг ҳадиси орқали биламиз.» У деди: «Мен Аҳмад ибн ал-Ҳасаннинг шундай деётганини эшитдим: Аҳмад ибн Ҳанбал: «Абдулҳамид ибн Баҳромнинг Шаҳр ибн Ҳавшабдан (ривоят қилган) ҳадисида зарар йўқ,» деди.»

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ عَطَاءٍ، قَالَ قَالَتْ عَائِشَةُ مَا مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أُحِلَّ لَهُ النِّسَاءُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна, Амрдан, у Атодан (ривоят қилдики), у деди: Оиша (розияллаҳу анҳо): «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) аёллар у кишига ҳалол қилинмагунига қадар вафот этмадилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: «Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا أَشْهَلُ بْنُ حَاتِمٍ، قَالَ ابْنُ عَوْنٍ حُدِّثْنَاهُ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كُنْتُ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَتَى بَابَ امْرَأَةٍ عَرَّسَ بِهَا فَإِذَا عِنْدَهَا قَوْمٌ فَانْطَلَقَ فَقَضَى حَاجَتَهُ فَاحْتَبَسَ ثُمَّ رَجَعَ وَعِنْدَهَا قَوْمٌ فَانْطَلَقَ فَقَضَى حَاجَتَهُ فَرَجَعَ وَقَدْ خَرَجُوا قَالَ فَدَخَلَ وَأَرْخَى بَيْنِي وَبَيْنَهُ سِتْرًا قَالَ فَذَكَرْتُهُ لأَبِي طَلْحَةَ قَالَ فَقَالَ لَئِنْ كَانَ كَمَا تَقُولُ لَيَنْزِلَنَّ فِي هَذَا شَيْءٌ ‏.‏ فَنَزَلَتْ آيَةُ الْحِجَابِ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, бизга Ашҳал ибн Ҳотим, Ибн Авн деди: «Бизга буни Амр ибн Саиддан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилиб) берилди,» (Анас) деди: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларида эдим. У (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўзлари янги уйланган аёлнинг эшигига келдилар, қарасалар, унинг ҳузурида бир қавм бор эди. Бас, (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам) кетдилар ва ўз ҳожатларини битириб (кечикиб) қолдилар, сўнг қайтиб келдилар, унинг ҳузурида ҳамон бир қавм бор эди. Яна кетдилар ва ўз ҳожатларини битириб қайтдилар, улар эса чиқиб кетган эдилар.» У деди: «Бас, (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам) кирдилар ва мен билан у кишининг орасига парда тортдилар.» У деди: «Мен буни Абу Талҳага айтиб бердим, у: «Агар сен айтганингдек бўлса, бу ҳақда албатта бирор нарса нозил бўлади,» деди.» Бас, ҳижоб (парда) ояти нозил бўлди. Бу ҳадис шу йўлдан (қаралганда) ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ الضُّبَعِيُّ، عَنِ الْجَعْدِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، رضى الله عنه قَالَ تَزَوَّجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَدَخَلَ بِأَهْلِهِ - قَالَ - فَصَنَعَتْ أُمِّي أُمُّ سُلَيْمٍ حَيْسًا فَجَعَلَتْهُ فِي تَوْرٍ فَقَالَتْ يَا أَنَسُ اذْهَبْ بِهَذَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْ لَهُ بَعَثَتْ إِلَيْكَ بِهَا أُمِّي وَهِيَ تُقْرِئُكَ السَّلاَمَ وَتَقُولُ إِنَّ هَذَا لَكَ مِنَّا قَلِيلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ فَذَهَبْتُ بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ إِنَّ أُمِّي تُقْرِئُكَ السَّلاَمَ وَتَقُولُ إِنَّ هَذَا مِنَّا لَكَ قَلِيلٌ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ضَعْهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اذْهَبْ فَادْعُ لِي فُلاَنًا وَفُلاَنًا وَفُلاَنًا وَمَنْ لَقِيتَ ‏"‏ ‏.‏ فَسَمَّى رِجَالاً قَالَ فَدَعَوْتُ مَنْ سَمَّى وَمَنْ لَقِيتُ قَالَ قُلْتُ لأَنَسٍ عَدَدُكُمْ كَمْ كَانُوا قَالَ زُهَاءَ ثَلاَثِمِائَةٍ ‏.‏ قَالَ وَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا أَنَسُ هَاتِ التَّوْرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَدَخَلُوا حَتَّى امْتَلأَتِ الصُّفَّةُ وَالْحُجْرَةُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لِيَتَحَلَّقْ عَشَرَةٌ عَشَرَةٌ وَلْيَأْكُلْ كُلُّ إِنْسَانٍ مِمَّا يَلِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَكَلُوا حَتَّى شَبِعُوا قَالَ فَخَرَجَتْ طَائِفَةٌ وَدَخَلَتْ طَائِفَةٌ حَتَّى أَكَلُوا كُلُّهُمْ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ لِي ‏"‏ يَا أَنَسُ ارْفَعْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَرَفَعْتُ فَمَا أَدْرِي حِينَ وَضَعْتُ كَانَ أَكْثَرَ أَمْ حِينَ رَفَعْتُ قَالَ وَجَلَسَ مِنْهُمْ طَوَائِفُ يَتَحَدَّثُونَ فِي بَيْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ وَزَوْجَتُهُ مُوَلِّيَةٌ وَجْهَهَا إِلَى الْحَائِطِ فَثَقُلُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَلَّمَ عَلَى نِسَائِهِ ثُمَّ رَجَعَ فَلَمَّا رَأَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ رَجَعَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ ثَقُلُوا عَلَيْهِ قَالَ فَابْتَدَرُوا الْبَابَ فَخَرَجُوا كُلُّهُمْ وَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَرْخَى السِّتْرَ وَدَخَلَ وَأَنَا جَالِسٌ فِي الْحُجْرَةِ فَلَمْ يَلْبَثْ إِلاَّ يَسِيرًا حَتَّى خَرَجَ عَلَىَّ وَأُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَاتُ فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَرَأَهُنَّ عَلَى النَّاسِ ‏:‏ ‏(‏ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ ‏.‏ قَالَ الْجَعْدُ قَالَ أَنَسٌ أَنَا أَحْدَثُ النَّاسِ عَهْدًا بِهَذِهِ الآيَاتِ وَحُجِبْنَ نِسَاءُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْجَعْدُ هُوَ ابْنُ عُثْمَانَ وَيُقَالُ هُوَ ابْنُ دِينَارٍ وَيُكْنَى أَبَا عُثْمَانَ بَصْرِيٌّ وَهُوَ ثِقَةٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ رَوَى عَنْهُ يُونُسُ بْنُ عُبَيْدٍ وَشُعْبَةُ وَحَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ‏.‏

Бизга Қутайба ибн Саид ривоят қилди, бизга Жаъфар ибн Сулаймон аз-Зубаий, ал-Жаъд ибн Усмондан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўз хотинларидан бирига уйланиб, у билан бирга бўлдилар. Онам Умму Сулайм ҳайс (хурмо, ёғ ва творогдан тайёрланган таом) тайёрлаб, уни бир идишга солди ва: «Эй Анас, буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га олиб бор ва у кишига: «Буни сенга онам жўнатди, у сенга салом йўллайди ва: «Эй Расулуллаҳ, бу биздан сенга озгина (нарса),» дейди,» дегин,» деди. Мен буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га олиб бордим ва: «Онам сенга салом йўллайди ва: «Бу биздан сенга озгина (нарса),» дейди,» дедим. У (Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни қўй,» дедилар. Сўнг: «Бор, менга фалончи, фалончи ва фалончини ҳамда ким учрасанг (чақир),» деб бир неча кишиларни номма-ном айтдилар. Мен у номма-ном айтган кишиларни ва кимни учратсам (ҳаммасини) чақирдим.» (Ровий) деди: Мен Анасга: «Сизлар нечта (қанча) эдингиз?» дедим. У: «Тахминан уч юзга яқин,» деди. (Анас) деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Эй Анас, идишни келтир,» дедилар. Сўнг улар кириб келдилар, токи суффа (Мадина масжидининг соябон қисми) ва ҳужра тўлиб кетгунча. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ўнтадан-ўнтадан ҳалқа бўлиб ўтирсинлар ва ҳар бир киши ўз олдидагидан есин,» дедилар. Бас, улар тўйгунча едилар. Бир гуруҳ чиқди, бир гуруҳ кирди, токи уларнинг ҳаммаси еб бўлгунча. Сўнг (Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Эй Анас, кўтар (идишни йиғиштир),» дедилар. Мен кўтардим, қачон қўйганимда (таом) кўпроқ эдими ё қачон кўтарганимда (кўпроқ эдими), билмадим. Улардан бир неча гуруҳлари Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг уйларида суҳбат қуриб ўтирдилар, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эса ўтирган, хотинлари юзини деворга ўгирган эдилар. Бас, улар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га оғирлик қилдилар (малол келтирдилар). Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) чиқиб, хотинларига салом бердилар, сўнг қайтдилар. Улар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг қайтганларини кўргач, у кишига оғирлик қилганларини (малол келтирганларини) англадилар ва эшик томон йўналдилар, ҳаммалари чиқиб кетдилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) келиб, парда тортдилар ва кирдилар, мен эса ҳужрада ўтирган эдим. (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам) озгина вақт ўтмасданоқ менинг олдимга чиқдилар, бу оятлар нозил бўлган эди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) чиқиб, уларни одамларга ўқиб бердилар: «Эй иймон келтирганлар! Таомга (таклиф қилиниб) изн берилмагунча, унинг пишишини кутиб ўтирмаслик (шарти) билан Набийнинг уйларига кирманглар...» — оятнинг охиригача (Аҳзоб сураси, 53).» ал-Жаъд деди: Анас деди: «Бу оятлар ҳақида (эшитишда) мен одамларнинг энг сўнггиси (улардан бири) эдим ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг хотинлари (ҳижоб билан) тўсилдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: «Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.» ал-Жаъд — у Ибн Усмондир, Ибн Динор деб ҳам айтилади, куняси Абу Усмон, басралик ва у ҳадис аҳли наздида ишончли (сиқа)дир, ундан Юнус ибн Убайд, Шуъба ва Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُجَالِدٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ بَيَانٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، رضى الله عنه قَالَ بَنَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِامْرَأَةٍ مِنْ نِسَائِهِ فَأَرْسَلَنِي فَدَعَوْتُ قَوْمًا إِلَى الطَّعَامِ فَلَمَّا أَكَلُوا وَخَرَجُوا قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُنْطَلِقًا قِبَلَ بَيْتِ عَائِشَةَ فَرَأَى رَجُلَيْنِ جَالِسَيْنِ فَانْصَرَفَ رَاجِعًا فَقَامَ الرَّجُلاَنِ فَخَرَجَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏:‏ ‏(‏ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ ‏)‏ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ بَيَانٍ ‏.‏ وَرَوَى ثَابِتٌ عَنْ أَنَسٍ هَذَا الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ‏.‏

Бизга Умар ибн Исмоил ибн Мужолид ривоят қилди, менга отам, Баёндан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилдики, у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўз аёлларидан бири билан турмуш қуриб, у билан бирга бўлдилар ва мени жўнатдилар, мен эса бир қавмни таомга чақирдим. Улар еб бўлиб чиқиб кетганларидан кейин Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўринларидан туриб, Оишанинг уйи томон йўналдилар, шунда ўтирган икки кишини кўрдилар ва орқаларига қайтдилар. Сўнг ўша икки киши ўринларидан туриб чиқиб кетдилар. Бас, Аллаҳ азза ва жалла нозил қилди: «Эй иймон келтирганлар! Таомга (таклиф қилиниб) изн берилмагунча, унинг пишишини кутиб ўтирмаслик (шарти) билан Набийнинг уйларига кирманглар.» (Аҳзоб сураси, 53).» Ҳадисда (бундан) бир қисса (узун воқеа) бордир. Абу Исо (Термизий) деди: «Бу ҳадис Баённинг ҳадиси (йўли) орқали ҳасан ғарибдир.» Собит ҳам бу ҳадисни Анасдан тўлиқ (узун) ҳолда ривоят қилган.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ نُعَيْمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُجْمِرِ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ الأَنْصَارِيَّ، وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ زَيْدٍ الَّذِي، كَانَ أُرِيَ النِّدَاءَ بِالصَّلاَةِ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيِّ، أَنَّهُ قَالَ أَتَانَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ فِي مَجْلِسِ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ فَقَالَ لَهُ بَشِيرُ بْنُ سَعْدٍ أَمَرَنَا اللَّهُ أَنْ نُصَلِّيَ عَلَيْكَ فَكَيْفَ نُصَلِّي عَلَيْكَ قَالَ فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى تَمَنَّيْنَا أَنَّهُ لَمْ يَسْأَلْهُ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ قُولُوا اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ وَبَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا بَارَكْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ فِي الْعَالَمِينَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ وَالسَّلاَمُ كَمَا قَدْ عُلِّمْتُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي حُمَيْدٍ وَكَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ وَطَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ وَأَبِي سَعِيدٍ وَزَيْدِ بْنِ خَارِجَةَ وَيُقَالُ ابْنُ جَارِيَةَ وَبُرَيْدَةَ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, бизга Маън, бизга Молик ибн Анас, Нуъайм ибн Абдуллоҳ ал-Мужмирдан (ривоят қилдики), Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Зайд ал-Ансорий ва азон (намозга чақирув)ни тушида кўрган Абдуллоҳ ибн Зайд унга (Нуъаймга) Абу Масъуд ал-Ансорийдан хабар бердики, у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизнинг олдимизга келдилар, биз Саъд ибн Убоданинг мажлисида эдик. Шунда Башир ибн Саъд у кишига: «Аллаҳ бизга сенга саловот айтишимизни амр қилди, қандай қилиб сенга саловот айтамиз?» деди.» У деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шу қадар сукут сақладиларки, биз ҳатто у (Башир) сўрамаган бўлса эди деб таманно қилдик. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Айтинглар: «Аллаҳумма, Муҳаммадга ва Муҳаммаднинг оиласига саловот айла, худди Иброҳимнинг оиласига саловот айтганингдек; ва Муҳаммадга ва Муҳаммаднинг оиласига баракот бер, худди оламлар ичида Иброҳимнинг оиласига баракот берганингдек. Албатта, Сен мақтовга лойиқ, улуғсандир.» Саломга келсак — у ўзингларга ўргатилганидек (айтилади),» дедилар.» (Термизий) деди: «Бу бобда Али, Абу Ҳумайд, Каъб ибн Ужра, Талҳа ибн Убайдуллоҳ, Абу Саид, Зайд ибн Хорижа — Ибн Жория ҳам дейилади — ва Бурайдадан (ривоятлар) бор.» (Термизий) деди: «Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنْ عَوْفٍ، عَنِ الْحَسَنِ، وَمُحَمَّدٍ، وَخِلاَسٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَّ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ كَانَ رَجُلاً حَيِيًّا سِتِّيرًا مَا يُرَى مِنْ جِلْدِهِ شَيْءٌ اسْتِحْيَاءً مِنْهُ فَآذَاهُ مَنْ آذَاهُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَقَالُوا مَا يَسْتَتِرُ هَذَا السِّتْرَ إِلاَّ مِنْ عَيْبٍ بِجِلْدِهِ إِمَّا بَرَصٌ وَإِمَّا أُدْرَةٌ وَإِمَّا آفَةٌ وَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ أَرَادَ أَنْ يُبَرِّئَهُ مِمَّا قَالُوا وَإِنَّ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ خَلاَ يَوْمًا وَحْدَهُ فَوَضَعَ ثِيَابَهُ عَلَى حَجَرٍ ثُمَّ اغْتَسَلَ فَلَمَّا فَرَغَ أَقْبَلَ إِلَى ثِيَابِهِ لِيَأْخُذَهَا وَإِنَّ الْحَجَرَ عَدَا بِثَوْبِهِ فَأَخَذَ مُوسَى عَصَاهُ فَطَلَبَ الْحَجَرَ فَجَعَلَ يَقُولُ ثَوْبِي حَجَرُ ثَوْبِي حَجَرُ حَتَّى انْتَهَى إِلَى مَلإٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَرَأَوْهُ عُرْيَانًا أَحْسَنَ النَّاسِ خَلْقًا وَأَبْرَأَهُ مِمَّا كَانُوا يَقُولُونَ قَالَ وَقَامَ الْحَجَرُ فَأَخَذَ ثَوْبَهُ وَلَبِسَهُ وَطَفِقَ بِالْحَجَرِ ضَرْبًا بِعَصَاهُ فَوَاللَّهِ إِنَّ بِالْحَجَرِ لَنَدَبًا مِنْ أَثَرِ عَصَاهُ ثَلاَثًا أَوْ أَرْبَعًا أَوْ خَمْسًا فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَفِيهِ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Равҳ ибн Убода, Авфдан, у ал-Ҳасан, Муҳаммад ва Хилосдан, улар Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилди): «Мусо (алайҳиссалом) ҳаёли (уятчан) ва ўзини жуда беркитадиган киши эди, ҳаёси туфайли унинг терисидан (баданидан) ҳеч нарса кўринмасди. Бани Исроилдан унга озор берадиганлар озор бериб: «Бу (Мусо) ўзини шу қадар беркитиши фақат терисидаги бир айби — ё пес, ё чурра (мояк шиши), ё (бошқа) бир касаллик туфайлидир,» дедилар. Аллаҳ азза ва жалла эса уни уларнинг айтганларидан покламоқчи (оқламоқчи) бўлди. Мусо (алайҳиссалом) бир куни ёлғиз ўзи ҳоли жойга чиқиб, кийимларини бир тошнинг устига қўйди, сўнг ғусл қилди. Тугатиб бўлгач, кийимларини олиш учун уларнинг томон юрди, тош эса кийими билан қочиб кетди. Мусо ҳассасини олиб, тошни таъқиб қилиб: «Кийимим, эй тош! Кийимим, эй тош!» дея бошлади, токи Бани Исроилдан бир тўпламга (жамоага) етиб боргунча. Улар уни яланғоч ҳолда кўрдилар, у халқнинг энг гўзал жисмли (баданли)си экан, (шундай қилиб Аллаҳ) уни уларнинг айтаётганларидан оқлади (поклади).» У деди: «Тош тўхтади, (Мусо) кийимини олиб кийди ва ҳассаси билан тошни ура бошлади. Валлоҳи, тошда унинг ҳассаси изидан уч ё тўрт ё беш (та) из (ботиқ) бор эди. Мана бу Аллаҳ таолонинг қуйидаги сўзидир: «Эй иймон келтирганлар! Мусога озор берганлар каби бўлманглар, Аллаҳ уни улар айтган (туҳмат)дан поклади ва у Аллаҳ ҳузурида обрўли эди.» (Аҳзоб сураси, 69).» Абу Исо (Термизий) деди: «Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Бу бобда Анасдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят) ҳам бордир.»

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا أَخْبَرَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحَكَمِ النَّخَعِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو سَبْرَةَ النَّخَعِيُّ، عَنْ فَرْوَةَ بْنِ مُسَيْكٍ الْمُرَادِيِّ، قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلاَ أُقَاتِلُ مَنْ أَدْبَرَ مِنْ قَوْمِي بِمَنْ أَقْبَلَ مِنْهُمْ فَأَذِنَ لِي فِي قِتَالِهِمْ وَأَمَّرَنِي فَلَمَّا خَرَجْتُ مِنْ عِنْدِهِ سَأَلَ عَنِّي مَا فَعَلَ الْغُطَيْفِيُّ فَأُخْبِرَ أَنِّي قَدْ سِرْتُ قَالَ فَأَرْسَلَ فِي أَثَرِي فَرَدَّنِي فَأَتَيْتُهُ وَهُوَ فِي نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَ ‏"‏ ادْعُ الْقَوْمَ فَمَنْ أَسْلَمَ مِنْهُمْ فَاقْبَلْ مِنْهُ وَمَنْ لَمْ يُسْلِمْ فَلاَ تَعْجَلْ حَتَّى أُحْدِثَ إِلَيْكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَأُنْزِلَ فِي سَبَإٍ مَا أُنْزِلَ فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا سَبَأٌ أَرْضٌ أَوِ امْرَأَةٌ قَالَ ‏"‏ لَيْسَ بِأَرْضٍ وَلاَ امْرَأَةٍ وَلَكِنَّهُ رَجُلٌ وَلَدَ عَشَرَةً مِنَ الْعَرَبِ فَتَيَامَنَ مِنْهُمْ سِتَّةٌ وَتَشَاءَمَ مِنْهُمْ أَرْبَعَةٌ فَأَمَّا الَّذِينَ تَشَاءَمُوا فَلَخْمٌ وَجُذَامٌ وَغَسَّانُ وَعَامِلَةٌ وَأَمَّا الَّذِينَ تَيَامَنُوا فَالأَزْدُ وَالأَشْعَرِيُّونَ وَحِمْيَرُ وَمَذْحِجٌ وَأَنْمَارُ وَكِنْدَةُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا أَنْمَارُ قَالَ ‏"‏ الَّذِينَ مِنْهُمْ خَثْعَمُ وَبَجِيلَةُ ‏"‏ ‏.‏ وَرُوِيَ هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абу Курайб, Абд ибн Ҳумайд ва бошқалар ривоят қилиб, улар дедилар: бизга Абу Усома, ал-Ҳасан ибн ал-Ҳакам ан-Нахаъийдан хабар берди, бизга Абу Сабра ан-Нахаъий, Фарва ибн Мусайк ал-Муродийдан ривоят қилдики, у деди: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб: «Эй Расулуллаҳ, қавмимдан юз ўгирганларга қарши (Исломга) юз тутганлари билан бирга жанг қилмайми?» дедим. Бас, у (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга улар билан жанг қилишга изн бердилар ва мени (қўшинга) амир (қўмондон) қилдилар. Мен у кишининг ҳузурларидан чиққач, у (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ғутайфий нима қилди?» деб мендан сўрадилар ва у кишига мен йўлга чиқиб кетдим деб хабар берилди. (Фарва) деди: «Бас, у (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам) изимдан (чопар) жўнатдилар ва мени қайтардилар. Мен у кишининг ҳузурларига келдим, у ашобларидан бир неча киши билан бирга эдилар. Сўнг у (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қавмни (Исломга) чақир. Ким улардан Исломни қабул қилса, ундан (уни) қабул қил; ким Исломни қабул қилмаса, мен сенга (янги) хабар етказгунча шошилма,» дедилар.» (Фарва) деди: «Саба ҳақида нозил бўлган нарса нозил бўлди. Шунда бир киши: «Эй Расулуллаҳ, Саба нима — бир ерми ёки бир аёлми?» деди. У (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам): «(Саба) ер ҳам, аёл ҳам эмас, балки у араблардан ўн (бола) туғдирган бир кишидир. Улардан олтитаси ўнгга (жанубга — Яманга) кетди, тўрттаси чапга (шимолга — Шомга) кетди. Чапга кетганлари Лахм, Жузом, Ғассон ва Омиладир. Ўнгга кетганлари эса ал-Азд, ал-Ашъарийлар, Ҳимяр, Мазҳиж, Анмор ва Киндадир,» дедилар. Бир киши: «Эй Расулуллаҳ, Анмор нима (кимлар)?» деди. У (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Улар орасида Хасъам ва Бажила бўлганлардир,» дедилар.» Бу Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган. Абу Исо (Термизий) деди: «Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.»

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِذَا قَضَى اللَّهُ فِي السَّمَاءِ أَمْرًا ضَرَبَتِ الْمَلاَئِكَةُ بِأَجْنِحَتِهَا خُضْعَانًا لِقَوْلِهِ كَأَنَّهَا سِلْسِلَةٌ عَلَى صَفْوَانٍ فَإِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ قَالَ وَالشَّيَاطِينُ بَعْضُهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён, Амр ибн Динордан, у Икримадан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Аллаҳ осмонда бир ишни ҳукм қилса, фаришталар Унинг сўзига бўйсуниб, қанотларини қоқадилар — гўё силлиқ тош устида (судралаётган) занжир (овози)дек. Қачон уларнинг дилларидан қўрқув кетказилгач, улар (бир-бирларига): «Роббингиз нима деди?» дейдилар. Улар: «Ҳақни (деди). У энг юксак, энг улуғдир.» (Саба сураси, 23) дейдилар.» У деди: «Шайтонлар эса бир-бирларининг устида (уюм-уюм бўлиб турадилар).» Абу Исо (Термизий) деди: «Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.»

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ بَيْنَمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ فِي نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِهِ إِذْ رُمِيَ بِنَجْمٍ فَاسْتَنَارَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ لِمِثْلِ هَذَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا رَأَيْتُمُوهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا كُنَّا نَقُولُ يَمُوتُ عَظِيمٌ أَوْ يُولَدُ عَظِيمٌ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَإِنَّهُ لاَ يُرْمَى بِهِ لِمَوْتِ أَحَدٍ وَلاَ لِحَيَاتِهِ وَلَكِنَّ رَبَّنَا عَزَّ وَجَلَّ إِذَا قَضَى أَمْرًا سَبَّحَ لَهُ حَمَلَةُ الْعَرْشِ ثُمَّ سَبَّحَ أَهْلُ السَّمَاءِ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ حَتَّى يَبْلُغَ التَّسْبِيحُ إِلَى هَذِهِ السَّمَاءِ ثُمَّ سَأَلَ أَهْلُ السَّمَاءِ السَّادِسَةِ أَهْلَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالَ فَيُخْبِرُونَهُمْ ثُمَّ يَسْتَخْبِرُ أَهْلُ كُلِّ سَمَاءٍ حَتَّى يَبْلُغَ الْخَبَرُ أَهْلَ السَّمَاءِ الدُّنْيَا وَتَخْتَطِفُ الشَّيَاطِينُ السَّمْعَ فَيُرْمَوْنَ فَيَقْذِفُونَهَا إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ فَمَا جَاءُوا بِهِ عَلَى وَجْهِهِ فَهُوَ حَقٌّ وَلَكِنَّهُمْ يُحَرِّفُونَ وَيَزِيدُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ رِجَالٍ، مِنَ الأَنْصَارِ رضى الله عنهم قَالُوا كُنَّا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى الأَوْزَاعِيُّ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ رِجَالٍ مِنَ الأَنْصَارِ قَالُوا كُنَّا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَذَكَرَ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ ‏.‏

Бизга Наср ибн Али ал-Жаҳзамий ривоят қилди, бизга Абдул-Аъло, бизга Маъмар, аз-Зуҳрийдан, у Али ибн Ҳусайндан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ашобларидан бир неча киши билан ўтирган эдилар, шунда бир юлдуз отилиб (учиб), нур сочди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Жоҳилиятда буни кўрганингизда, шунга ўхшаш (нарса) ҳақида нима дер эдингиз?» дедилар. Улар: «Биз: «Бир буюк (киши) ўлади ёки бир буюк (киши) туғилади,» дер эдик,» дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, у (юлдуз) бирор кишининг ўлими ёки ҳаёти учун отилмайди, балки Роббимиз азза ва жалла бир ишни ҳукм қилса, Арш кўтарувчилари Уни тасбиҳ (поклаб зикр) қиладилар, сўнг улардан кейинги осмон аҳли тасбиҳ қилади, сўнг улардан кейингилар, токи тасбиҳ мана бу (энг қуйи) осмонга етгунча. Сўнг олтинчи осмон аҳли еттинчи осмон аҳлидан: «Роббингиз нима деди?» деб сўрайдилар,» дедилар. У деди: «Бас, улар уларга хабар берадилар, сўнг ҳар бир осмон аҳли (бир-биридан) хабар олади, токи хабар дунё (энг қуйи) осмони аҳлига етгунча. Шайтонлар эса (эшитишни) ўғирлаб (тинглаб) оладилар, шунда уларга (отилган юлдузлар билан) отилади ва улар уни (ўғирлаган хабарни) ўз дўстларига (коҳинларга) ташлайдилар. Бас, улар келтирган нарса ўз ҳолича (асл ҳолида) ҳақдир, лекин улар (уни) ўзгартирадилар ва (ёлғон) қўшадилар,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: «Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.» Бу ҳадис аз-Зуҳрийдан, у Али ибн ал-Ҳусайндан, у Ибн Аббосдан, у ансорлардан бўлган кишилар (розияллаҳу анҳум)дан ҳам ривоят қилинган, улар: «Биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларида эдик,» дедилар. ал-Авзўий ҳам аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳдан, у Ибн Аббосдан, у ансорлардан бўлган кишилардан ривоят қилдики, улар: «Биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларида эдик,» дедилар — ва шунга ўхшашни шу маънода зикр қилди. Бизга буни ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, бизга ал-Валид ибн Муслим, бизга ал-Авзўий (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ عَيْزَارٍ، أَنَّهُ سَمِعَ رَجُلاً، مِنْ ثَقِيفٍ يُحَدِّثُ عَنْ رَجُلٍ، مِنْ كِنَانَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ فِي هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏ثمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ هَؤُلاَءِ كُلُّهُمْ بِمَنْزِلَةٍ وَاحِدَةٍ وَكُلُّهُمْ فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Абу Мусо Муҳаммад ибн ал-Мусанно ва Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилиб, улар дедилар: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар, бизга Шуъба, ал-Валид ибн Айзордан (ривоят қилдики), у Сақиф (қабиласи)дан бўлган бир кишининг Кинона (қабиласи)дан бўлган бир кишидан, у Абу Саид ал-Худрийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилиб айтаётганини эшитди: у (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам) мана бу оят: «Сўнг Биз бандаларимиздан ўзимиз танлаб олганларни Китобга ворис қилдик. Бас, улардан ўзига зулм қилувчиси бор, улардан ўртача (мўътадил) йўл тутувчиси бор ва улардан Аллаҳнинг изни билан яхшиликларда пешқадам бўлгувчиси бор.» (Фотир сураси, 32) — ҳақида дедилар: «Буларнинг ҳаммаси бир даражада (бир ўринда)дир ва ҳаммаси жаннатдадир.» (Термизий) деди: «Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўл (санад) орқали биламиз.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ وَزِيرٍ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ كَانَتْ بَنُو سَلِمَةَ فِي نَاحِيَةِ الْمَدِينَةِ فَأَرَادُوا النُّقْلَةَ إِلَى قُرْبِ الْمَسْجِدِ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏إنَّا نَحْنُ نُحْيِي الْمَوْتَى وَنَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثَارَهُمْ ‏)‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ آثَارَكُمْ تُكْتَبُ ‏فَلا يَنْتَقِلُوا‏" .‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ وَأَبُو سُفْيَانَ هُوَ طَرِيفٌ السَّعْدِيُّ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Вазир ал-Воситий ривоят қилди, у деди: бизга Ишоқ ибн Юсуф ал-Азрақ ривоят қилди, Суфён ас-Саврийдан, у Абу Суфёндан, у Абу Назрадан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Бану Салима Мадинанинг четида (яшар) эдилар. Улар масжидга яқинроқ жойга кўчмоқчи бўлдилар. Шунда ушбу оят нозил бўлди: «Албатта, Биз ўликларни тирилтирамиз ва улар (аввал) қилган ишларини ҳамда изларини ёзиб қўямиз» (Ёсин сураси, 12). Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, изларингиз ёзилади,» дедилар ва улар кўчмадилар. (Абу Исо Термизий) деди: бу ҳадис Саврийнинг ривоятидан ҳасан ғарибдир ва Абу Суфён — у Тариф ас-Саъдийдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ حِينَ غَابَتِ الشَّمْسُ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتَدْرِي يَا أَبَا ذَرٍّ أَيْنَ تَذْهَبُ هَذِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّهَا تَذْهَبُ فَتَسْتَأْذِنُ فِي السُّجُودِ فَيُؤْذَنُ لَهَا وَكَأَنَّهَا قَدْ قِيلَ لَهَا اطْلَعِي مِنْ حَيْثُ جِئْتِ فَتَطْلُعُ مِنْ مَغْرِبِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏وذلكَ مُسْتَقَرٌّ لَهَا ‏)‏ قَالَ وَذَلِكَ قِرَاءَةُ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Иброҳим ат-Таймийдан, у отасидан, у Абу Зар (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Қуёш ботган пайтда мен масжидга кирдим, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўтирган эдилар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Абу Зар, бу (қуёш) қаерга кетишини биласанми?» дедилар. Мен: «Аллаҳ ва Унинг Расули яхшироқ билади,» дедим. У: «Албатта, у (қуёш) кетади ва сажда қилишга изн сўрайди, унга изн берилади. Гўё унга: Келган жойингдан чиқ, дейилгандек бўлади ва у ўз ғарбидан чиқади,» дедилар. (Рови) деди: сўнг у: «Мана шу унинг қароргоҳидир» (деб тиловат қилдилар). (Рови) деди: бу Абдуллоҳ (ибн Масъуд)нинг қироатидир. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا لَيْثُ بْنُ أَبِي سُلَيْمٍ، عَنْ بِشْرٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ دَاعٍ دَعَا إِلَى شَيْءٍ إِلاَّ كَانَ مَوْقُوفًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ لاَزِمًا لَهُ لاَ يُفَارِقُهُ وَإِنْ دَعَا رَجُلٌ رَجُلاً ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ قَوْلَ اللَّهِ ‏:‏ ‏(‏ وقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ * مَا لَكُمْ لاَ تَنَاصَرُونَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Абда аз-Заббий ривоят қилди, у деди: бизга Муътамир ибн Сулаймон ривоят қилди, у деди: бизга Лайс ибн Абу Сулайм ривоят қилди, Бишрдан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бирор нарсага (даъват) қилувчи даъватчи йўқки, қиёмат кунида у (даъват) ўзига лозим бўлган ҳолда, ундан ажралмаган ҳолда тўхтатиб қўйилмасин, агарчи бир киши бошқа бир кишини (даъват қилган) бўлса ҳам,» дедилар. Сўнг Аллоҳнинг бу каломини тиловат қилдилар: «Уларни тўхтатинглар, албатта улар сўроқ қилинувчилардир. Сенларга нима бўлдики, бир-бирингизга ёрдам бермайсиз?» (Соффот сураси, 24-25). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ زُهَيْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏ وأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ عِشْرُونَ أَلْفًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга ал-Валид ибн Муслим хабар берди, Зуҳайр ибн Муҳаммаддан, у бир кишидан, у Абул-Олиядан, у Убай ибн Каъб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Аллоҳ таолонинг: «Биз уни юз мингга ёки ундан кўпроққа (пайғамбар қилиб) юбордик» (Соффот сураси, 147) деган каломи ҳақида сўрадим. У: «Йигирма минг (ортиқча),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ عَثْمَةَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ بَشِيرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِ اللَّهِ ‏:‏ ‏(‏ وجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ حَامٌ وَسَامٌ وَيَافِثُ ‏"‏ ‏.‏ كَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى يُقَالُ يَافِتُ وَيَافِثُ بِالتَّاءِ وَالثَّاءِ وَيُقَالُ يَفِثُ ‏.‏ قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سَعِيدِ بْنِ بَشِيرٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Холид ибн Асма ривоят қилди, у деди: бизга Саид ибн Башир ривоят қилди, Қатодадан, у ал-Ҳасандан, у Самура ибн Жундабдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан, Аллоҳнинг: «Ва Биз унинг зурриётини боқий қолувчилар қилдик» (Соффот сураси, 77) деган каломи ҳақида (ривоят қилдики), у: «Ҳом, Сом ва Ёфас,» дедилар. Ана шундай. Абу Исо (Термизий) деди: Ёфатъ ва Ёфасъ деб та ҳамда са билан айтилади, Яфасъ деб ҳам айтилади. (У) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Саид ибн Баширнинг ривоятидан биламиз.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ سَامٌ أَبُو الْعَرَبِ وَحَامٌ أَبُو الْحَبَشِ وَيَافِثُ أَبُو الرُّومِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Бишр ибн Муоз ал-Ақадий ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Зурайъ ривоят қилди, Саид ибн Абу Аруубадан, у Қатодадан, у ал-Ҳасандан, у Самурадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Сом арабларнинг отаси, Ҳом ҳабашларнинг отаси ва Ёфас румликларнинг отасидир,» дедилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ يَحْيَى، قَالَ عَبْدٌ هُوَ ابْنُ عَبَّادٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ مَرِضَ أَبُو طَالِبٍ فَجَاءَتْهُ قُرَيْشٌ وَجَاءَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَعِنْدَ أَبِي طَالِبٍ مَجْلِسُ رَجُلٍ فَقَامَ أَبُو جَهْلٍ كَىْ يَمْنَعَهُ وَشَكَوْهُ إِلَى أَبِي طَالِبٍ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي مَا تُرِيدُ مِنْ قَوْمِكَ قَالَ ‏"‏ إِنِّي أُرِيدُ مِنْهُمْ كَلِمَةً وَاحِدَةً تَدِينُ لَهُمْ بِهَا الْعَرَبُ وَتُؤَدِّي إِلَيْهِمُ الْعَجَمُ الْجِزْيَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ كَلِمَةً وَاحِدَةً قَالَ ‏"‏ كَلِمَةً وَاحِدَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ يَا عَمِّ قُولُوا لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا‏:‏ إِلَهًا وَاحِدًا‏؟‏ ‏(‏ ما سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الآخِرَةِ إِنْ هَذَا إِلاَّ اخْتِلاَقٌ ‏)‏ قَالَ فَنَزَلَ فِيهِمُ الْقُرْآنُ ‏:‏ ‏(‏ص* وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ * بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَشِقَاقٍ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ما سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الآخِرَةِ إِنْ هَذَا إِلاَّ اخْتِلاَقٌ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الأَعْمَشِ، نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ وَقَالَ يَحْيَى بْنُ عُمَارَةَ حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، نَحْوَهُ عَنِ الأَعْمَشِ، ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ва Абд ибн Ҳумайд ривоят қилдилар — маъно бир хил — улар дедилар: бизга Абу Аҳмад ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Яҳёдан — Абд: у ибн Аббоддир, деди — у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Абу Толиб касал бўлди, Қурайш унинг олдига келди, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳам унинг олдига келдилар. Абу Толибнинг ҳузурида бир кишилик ўрин (бўш) эди. Абу Жаҳл уни (Набийни) тўсиб қўйиш учун турди ва улар у (Набий) ҳақида Абу Толибга шикоят қилдилар. (Абу Толиб): «Эй жияним, қавмингдан нима истайсан?» деди. У: «Мен улардан бир калимани истайманки, у билан араблар уларга бўйсунади ва ажамлар уларга жизя тўлайди,» дедилар. У: «Бир калимани?» деди. У: «Бир калимани,» дедилар. У: «Эй амаки, Ла илаҳа иллаллоҳъ денг,» дедилар. Улар: «Бир илоҳними? Биз бу (гапни) охирги динда эшитмаганмиз, бу фақат тўқиб чиқарилган (гап)дир,» дедилар. (Рови) деди: шунда улар ҳақида Қуръон нозил бўлди: «Сод. Зикр эгаси бўлган Қуръонга қасамки. Йўқ, кофир бўлганлар такаббурлик ва низо ичидадирлар» — то Унинг: «Биз бу (гапни) охирги динда эшитмаганмиз, бу фақат тўқиб чиқарилган (гап)дир» (Сод сураси, 1-7) деган каломигача. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Яҳё ибн Саид Суфёндан, у ал-Аъмашдан ушбу ҳадисга ўхшашини ривоят қилди. Яҳё ибн Умора деди: бизга Бундор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, Суфёндан, у ал-Аъмашдан, шунга ўхшашини.

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَتَانِي اللَّيْلَةَ رَبِّي تَبَارَكَ وَتَعَالَى فِي أَحْسَنِ صُورَةٍ قَالَ أَحْسَبُهُ قَالَ فِي الْمَنَامِ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ هَلْ تَدْرِي فِيمَ يَخْتَصِمُ الْمَلأُ الأَعْلَى قَالَ قُلْتُ لاَ ‏.‏ قَالَ فَوَضَعَ يَدَهُ بَيْنَ كَتِفَىَّ حَتَّى وَجَدْتُ بَرْدَهَا بَيْنَ ثَدْيَىَّ أَوْ قَالَ فِي نَحْرِي فَعَلِمْتُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ قَالَ يَا مُحَمَّدُ هَلْ تَدْرِي فِيمَ يَخْتَصِمُ الْمَلأُ الأَعْلَى قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ فِي الْكَفَّارَاتِ ‏.‏ وَالْكَفَّارَاتُ الْمُكْثُ فِي الْمَسَاجِدِ بَعْدَ الصَّلَوَاتِ وَالْمَشْىُ عَلَى الأَقْدَامِ إِلَى الْجَمَاعَاتِ وَإِسْبَاغُ الْوُضُوءِ فِي الْمَكَارِهِ وَمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ عَاشَ بِخَيْرٍ وَمَاتَ بِخَيْرٍ وَكَانَ مِنْ خَطِيئَتِهِ كَيَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ وَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِذَا صَلَّيْتَ فَقُلِ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَتَرْكَ الْمُنْكَرَاتِ وَحُبَّ الْمَسَاكِينِ وَإِذَا أَرَدْتَ بِعِبَادِكَ فِتْنَةً فَاقْبِضْنِي إِلَيْكَ غَيْرَ مَفْتُونٍ قَالَ وَالدَّرَجَاتُ إِفْشَاءُ السَّلاَمِ وَإِطْعَامُ الطَّعَامِ وَالصَّلاَةُ بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Салама ибн Шабиб ва Абд ибн Ҳумайд ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, Маъмардан, у Айюбдан, у Абу Қилобадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу кеча Роббим — табарока ва таоло — энг гўзал суратда менга келди.» — (Рови) деди: ўйлайманки, у: «Тушда,» дедилар — «Ва: Ей Муҳаммад, олий малалар (фаришталар гуруҳи) нима ҳақида баҳслашаётганини биласанми? деди. Мен: Йўқ, дедим. (Рови) деди: У қўлини икки курагим орасига қўйди, ҳатто унинг совуқлигини кўкрагим орасида ҳис қилдим — ёки: томоғимда, дедилар — шунда осмонларда нима бор ва ерда нима борлигини билдим. У: Ей Муҳаммад, олий малалар нима ҳақида баҳслашаётганини биласанми? деди. Мен: Ҳа, дедим. У: Каффаратлар ҳақида, деди. Каффаратлар — намозлардан кейин масжидларда қолиш, жамоатларга оёқ билан юриб бориш ва нохуш (совуқ) пайтда таҳаротни комил қилишдир. Ким буни қилса, яхшилик билан яшайди ва яхшилик билан вафот этади ҳамда гуноҳидан онаси туққан кундагидек (пок) бўлади. Ва: Ей Муҳаммад, намоз ўқиганингда: «Аллоҳим, мен Сендан яхшиликларни қилишни, ёмонликларни тарк этишни ва мискинларни севишни сўрайман. Бандаларингга фитна (бермоқчи) бўлсанг, мени фитнага учратмаган ҳолда Сенинг ҳузурингга ол,» деб айт, деди. У: Даражалар эса — саломни ошкор қилиш, таом едириш ва одамлар уйқудалигида тунда намоз ўқишдир, деди,» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ خَالِدِ بْنِ اللَّجْلاَجِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ أَتَانِي رَبِّي فِي أَحْسَنِ صُورَةٍ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ قُلْتُ لَبَّيْكَ رَبِّي وَسَعْدَيْكَ قَالَ فِيمَ يَخْتَصِمُ الْمَلأُ الأَعْلَى قُلْتُ رَبِّي لاَ أَدْرِي فَوَضَعَ يَدَهُ بَيْنَ كَتِفَىَّ فَوَجَدْتُ بَرْدَهَا بَيْنَ ثَدْيَىَّ فَعَلِمْتُ مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ قَالَ يَا مُحَمَّدُ ‏.‏ فَقُلْتُ لَبَّيْكَ رَبِّ وَسَعْدَيْكَ قَالَ فِيمَ يَخْتَصِمُ الْمَلأُ الأَعْلَى قُلْتُ فِي الدَّرَجَاتِ وَالْكَفَّارَاتِ وَفِي نَقْلِ الأَقْدَامِ إِلَى الْجَمَاعَاتِ وَإِسْبَاغِ الْوُضُوءِ فِي الْمَكْرُوهَاتِ وَانْتِظَارِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الصَّلاَةِ وَمَنْ يُحَافِظْ عَلَيْهِنَّ عَاشَ بِخَيْرٍ وَمَاتَ بِخَيْرٍ وَكَانَ مِنْ ذُنُوبِهِ كَيَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَائِشٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муоз ибн Ҳишом ривоят қилди, у деди: менга отам ривоят қилди, Қатодадан, у Абу Қилобадан, у Холид ибн ал-Лажлождан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у дедилар: «Роббим менга энг гўзал суратда келди ва: Ей Муҳаммад, деди. Мен: Лаббайка, Роббим, саъдайка, дедим. У: Олий малалар нима ҳақида баҳслашади? деди. Мен: Роббим, билмайман, дедим. Шунда У қўлини икки курагим орасига қўйди, мен унинг совуқлигини кўкрагим орасида ҳис қилдим ва шарқ билан ғарб орасидаги нарсаларни билдим. У: Ей Муҳаммад, деди. Мен: Лаббайка, Роббим, саъдайка, дедим. У: Олий малалар нима ҳақида баҳслашади? деди. Мен: Даражалар ва каффаратлар ҳақида, жамоатларга оёқларни кўчириб (юриб) бориш, нохуш пайтларда таҳаротни комил қилиш ва намоздан кейин намозни кутиш ҳақида. Ким уларни сақласа, яхшилик билан яшайди ва яхшилик билан вафот этади ҳамда гуноҳларидан онаси туққан кундагидек (пок) бўлади, дедим,» дедилар. (Абу Исо Термизий) деди: бу ҳадис ушбу тариқдан ҳасан ғарибдир. (У) деди: бу бобда Муоз ибн Жабал ва Абдурраҳмон ибн Оишдан, улардан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ҳадис) бордир.

وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِطُولِهِ وَقَالَ ‏"‏ إِنِّي نَعَسْتُ فَاسْتَثْقَلْتُ نَوْمًا فَرَأَيْتُ رَبِّي فِي أَحْسَنِ صُورَةٍ فَقَالَ فِيمَ يَخْتَصِمُ الْمَلأُ الأَعْلَى ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هَانِئٍ أَبُو هَانِئٍ الْيَشْكُرِيُّ حَدَّثَنَا جَهْضَمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ سَلاَّمِ عَنْ أَبِي سَلاَّمٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَائِشٍ الْحَضْرَمِيِّ أَنَّهُ حَدَّثَهُ عَنْ مَالِكِ بْنِ يُخَامِرَ السَّكْسَكِيِّ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ رضى الله عنه قَالَ احْتُبِسَ عَنَّا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ غَدَاةٍ عَنْ صَلاَةِ الصُّبْحِ حَتَّى كِدْنَا نَتَرَاءَى عَيْنَ الشَّمْسِ فَخَرَجَ سَرِيعًا فَثُوِّبَ بِالصَّلاَةِ فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَتَجَوَّزَ فِي صَلاَتِهِ فَلَمَّا سَلَّمَ دَعَا بِصَوْتِهِ قَالَ لَنَا ‏"‏ عَلَى مَصَافِّكُمْ كَمَا أَنْتُمْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ انْفَتَلَ إِلَيْنَا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَا إِنِّي سَأُحَدِّثُكُمْ مَا حَبَسَنِي عَنْكُمُ الْغَدَاةَ إِنِّي قُمْتُ مِنَ اللَّيْلِ فَتَوَضَّأْتُ وَصَلَّيْتُ مَا قُدِّرَ لِي فَنَعَسْتُ فِي صَلاَتِي حَتَّى اسْتَثْقَلْتُ فَإِذَا أَنَا بِرَبِّي تَبَارَكَ وَتَعَالَى فِي أَحْسَنِ صُورَةٍ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ ‏.‏ قُلْتُ لَبَّيْكَ رَبِّ ‏.‏ قَالَ فِيمَ يَخْتَصِمُ الْمَلأُ الأَعْلَى قُلْتُ لاَ أَدْرِي ‏.‏ قَالَهَا ثَلاَثًا قَالَ فَرَأَيْتُهُ وَضَعَ كَفَّهُ بَيْنَ كَتِفَىَّ حَتَّى وَجَدْتُ بَرْدَ أَنَامِلِهِ بَيْنَ ثَدْيَىَّ فَتَجَلَّى لِي كُلُّ شَيْءٍ وَعَرَفْتُ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ ‏.‏ قُلْتُ لَبَّيْكَ رَبِّ قَالَ فِيمَ يَخْتَصِمُ الْمَلأُ الأَعْلَى قُلْتُ فِي الْكَفَّارَاتِ قَالَ مَا هُنَّ قُلْتُ مَشْىُ الأَقْدَامِ إِلَى الْجَمَاعَاتِ وَالْجُلُوسُ فِي الْمَسَاجِدِ بَعْدَ الصَّلَوَاتِ وَإِسْبَاغُ الْوُضُوءِ فِي الْمَكْرُوهَاتِ ‏.‏ قَالَ فِيمَ قُلْتُ إِطْعَامُ الطَّعَامِ وَلِينُ الْكَلاَمِ وَالصَّلاَةُ بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ ‏.‏ قَالَ سَلْ ‏.‏ قُلْتُ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَتَرْكَ الْمُنْكَرَاتِ وَحُبَّ الْمَسَاكِينِ وَأَنْ تَغْفِرَ لِي وَتَرْحَمَنِي وَإِذَا أَرَدْتَ فِتْنَةَ قَوْمٍ فَتَوَفَّنِي غَيْرَ مَفْتُونٍ أَسْأَلُكَ حُبَّكَ وَحُبَّ مَنْ يُحِبُّكَ وَحُبَّ عَمَلٍ يُقَرِّبُ إِلَى حُبِّكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّهَا حَقٌّ فَادْرُسُوهَا ثُمَّ تَعَلَّمُوهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ سَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَالَ هَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ الْوَلِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ ‏.‏ قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ اللَّجْلاَجِ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَائِشٍ الْحَضْرَمِيُّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ الْحَدِيثَ وَهَذَا غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏ هَكَذَا ذَكَرَ الْوَلِيدُ فِي حَدِيثِهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَائِشٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى بِشْرُ بْنُ بَكْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ هَذَا الْحَدِيثَ بِهَذَا الإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَائِشٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَائِشٍ لَمْ يَسْمَعْ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бу ҳадис Муоз ибн Жабалдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан тўлиқ ҳолда ҳам ривоят қилинган ва у (Набий): «Мен мудрадим ва оғир уйқуга кетдим, шунда Роббимни энг гўзал суратда кўрдим. У: Олий малалар нима ҳақида баҳслашади? деди,» дедилар. Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муоз ибн Ҳониъ Абу Ҳониъ ал-Яшкурий ривоят қилди, у деди: бизга Жаҳзам ибн Абдуллоҳ ривоят қилди, Яҳё ибн Абу Касирдан, у Зайд ибн Салломдан, у Абу Салломдан, у Абдурраҳмон ибн Оиш ал-Ҳазрамийдан, у унга Молик ибн Юхомир ас-Саксакийдан, у Муоз ибн Жабал (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилдики, у деди: Бир куни тонгда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бомдод намозидан бизга кечикдилар, ҳатто биз қуёш кўзини кўришга яқин қолдик. Сўнг тез чиқдилар ва намозга иқомат айтилди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намоз ўқидилар ва намозларини қисқартирдилар. Салом берганларидан кейин баланд овоз билан бизга: «Ўз сафларингизда турган ҳолича туринглар,» дедилар. Сўнг бизга юзланиб, дедилар: «Билингларки, мен сизларга бу тонгда нима мени кечиктирганини айтиб бераман: мен тунда турдим, таҳарот олдим ва менга тақдир қилинганча намоз ўқидим. Сўнг намозимда мудрадим, ҳатто оғир уйқуга кетдим. Шунда Роббим — табарока ва таоло — энг гўзал суратда (зоҳир бўлди) ва: Ей Муҳаммад, деди. Мен: Лаббайка, Роббим, дедим. У: Олий малалар нима ҳақида баҳслашади? деди. Мен: Билмайман, дедим. Буни уч марта деди. (Рови) деди: шунда Унинг кафтини икки курагим орасига қўйганини кўрдим, ҳатто бармоқлари учининг совуқлигини кўкрагим орасида ҳис қилдим. Шунда мен учун ҳар бир нарса равшан бўлди ва мен билдим. У: Ей Муҳаммад, деди. Мен: Лаббайка, Роббим, дедим. У: Олий малалар нима ҳақида баҳслашади? деди. Мен: Каффаратлар ҳақида, дедим. У: Улар нималар? деди. Мен: Жамоатларга оёқ билан юриш, намозлардан кейин масжидларда ўтириш ва нохуш пайтларда таҳаротни комил қилиш, дедим. У: Яна нима? деди. Мен: Таом едириш, юмшоқ сўзлаш ва одамлар уйқудалигида тунда намоз ўқиш, дедим. У: Сўра, деди. Мен: Аллоҳим, мен Сендан яхшиликларни қилишни, ёмонликларни тарк этишни, мискинларни севишни ва мени мағфират қилишингни ҳамда менга раҳм қилишингни сўрайман. Бир қавмга фитна (бермоқчи) бўлсанг, мени фитнага учратмаган ҳолда вафот эттир. Сендан Сенинг муҳаббатингни, Сени севувчи кимсанинг муҳаббатини ва Сенинг муҳаббатингга яқинлаштирувчи амалнинг муҳаббатини сўрайман, дедим,» дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта у ҳақдир, уни ўқиб ўрганинглар, сўнг уни билиб олинглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Мен Муҳаммад ибн Исмоилдан (Бухорий) ушбу ҳадис ҳақида сўрадим, у: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, деди. Ва у: бу ал-Валид ибн Муслимнинг Абдурраҳмон ибн Язид ибн Жобирдан (қилган) ривоятидан саҳиҳроқдир, деди. (Ал-Валид) деди: бизга Холид ибн ал-Лажлож ривоят қилди, менга Абдурраҳмон ибн Оиш ал-Ҳазрамий ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитдим — ва ҳадисни зикр қилди — бу эса маҳфуз эмас. Ал-Валид ўз ҳадисида шундай зикр қилди: Абдурраҳмон ибн Оишдан, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитдим. Бишр ибн Бакр эса Абдурраҳмон ибн Язид ибн Жобирдан ушбу ҳадисни шу иснод билан, Абдурраҳмон ибн Оишдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди. Ва бу саҳиҳроқдир. Абдурраҳмон ибн Оиш эса Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитмаган.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَلْقَمَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَاطِبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ثمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ ‏)‏ قَالَ الزُّبَيْرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتُكَرَّرُ عَلَيْنَا الْخُصُومَةُ بَعْدَ الَّذِي كَانَ بَيْنَنَا فِي الدُّنْيَا قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ إِنَّ الأَمْرَ إِذًا لَشَدِيدٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Муҳаммад ибн Амр ибн Алқамадан, у Яҳё ибн Абдурраҳмон ибн Ҳотибдан, у Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрдан, у отаси (аз-Зубайр розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Сўнг албатта сизлар қиёмат кунида Роббингиз ҳузурида баҳслашасизлар» (Зумар сураси, 31) (ояти) нозил бўлганда, аз-Зубайр: «Эй Расулуллоҳ, дунёда орамизда бўлган (низо)дан кейин яна бизга хусумат такрорланадими?» деди. У: «Ҳа,» дедилар. Шунда у: «Албатта, (бу) иш у ҳолда жуда оғирдир,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا حَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، وَحَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ، قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ ‏:‏ ‏(‏يا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لاَ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا ‏)‏ وَلاَ يُبَالِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ثَابِتٍ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ ‏.‏ قَالَ وَشَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ يَرْوِي عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ الأَنْصَارِيَّةِ وَأُمُّ سَلَمَةَ الأَنْصَارِيَّةُ هِيَ أَسْمَاءُ بِنْتُ يَزِيدَ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаббон ибн Ҳилол, Сулаймон ибн Ҳарб ва Ҳажжож ибн Минҳол ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, Собитдан, у Шаҳр ибн Ҳавшабдан, у Асмо бинт Язид (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) «Айт: эй ўз жонларига (зулм қилиб) исроф кетган бандаларим, Аллоҳнинг раҳматидан ноумид бўлманглар. Албатта, Аллоҳ барча гуноҳларни мағфират қилади» (Зумар сураси, 53) (оятини) тиловат қилаётганларини эшитдим, ва парво қилмадилар (яъни ва парво қилмайдиъ деб қўшдилар). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Собитнинг Шаҳр ибн Ҳавшабдан (қилган) ривоятидан биламиз. (У) деди: Шаҳр ибн Ҳавшаб Умм Салама ал-Ансориядан ривоят қилади ва Умм Салама ал-Ансория — у Асмо бинт Язиддир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنِي مَنْصُورٌ، وَسُلَيْمَانُ الأَعْمَشُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ جَاءَ يَهُودِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَوَاتِ عَلَى إِصْبَعٍ وَالأَرَضِينَ عَلَى إِصْبَعٍ وَالْجِبَالَ عَلَى إِصْبَعٍ وَالْخَلاَئِقَ عَلَى إِصْبَعٍ ثُمَّ يَقُولُ أَنَا الْمَلِكُ ‏.‏ قَالَ فَضَحِكَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ قَالَ ‏:‏ ‏(‏ومَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у деди: менга Мансур ва Сулаймон ал-Аъмаш ривоят қилдилар, Иброҳимдан, у Абийдадан, у Абдуллоҳ (ибн Масъуд розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Бир яҳудий Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келди ва: «Эй Муҳаммад, албатта Аллоҳ осмонларни бир бармоқ устида, ерларни бир бармоқ устида, тоғларни бир бармоқ устида ва халойиқни бир бармоқ устида ушлаб туради, сўнг: Мен подшоҳман, дейди,» деди. (Рови) деди: шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) озиш тишлари кўринингунча кулиб, дедилар: «Улар Аллоҳни ҳақиқий қадри билан қадрламадилар» (Зумар сураси, 67). (У) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا فُضَيْلُ بْنُ عِيَاضٍ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ فَضَحِكَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم تَعَجُّبًا وَتَصْدِيقًا ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, у деди: бизга Фузайл ибн Иёз ривоят қилди, Мансурдан, у Иброҳимдан, у Абийдадан, у Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳайратланиб ва тасдиқлаб кулдилар. (У) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّلْتِ، حَدَّثَنَا أَبُو كُدَيْنَةَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ مَرَّ يَهُودِيٌّ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا يَهُودِيُّ حَدِّثْنَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ كَيْفَ تَقُولُ يَا أَبَا الْقَاسِمِ إِذَا وَضَعَ اللَّهُ السَّمَوَاتِ عَلَى ذِهْ وَالأَرَضِينَ عَلَى ذِهْ وَالْمَاءَ عَلَى ذِهْ وَالْجِبَالَ عَلَى ذِهْ وَسَائِرَ الْخَلْقِ عَلَى ذِهْ ‏.‏ وَأَشَارَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الصَّلْتِ بِخِنْصَرِهِ أَوَّلاً ثُمَّ تَابَعَ حَتَّى بَلَغَ الإِبْهَامَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏وما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَأَبُو كُدَيْنَةَ اسْمُهُ يَحْيَى بْنُ الْمُهَلَّبِ قَالَ رَأَيْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ شُجَاعٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الصَّلْتِ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн ас-Салт хабар берди, у деди: бизга Абу Кудайна ривоят қилди, Ато ибн ас-Соибдан, у Абуз-Зуҳодан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Бир яҳудий Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ёнидан ўтди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Эй яҳудий, бизга (гап) айтиб бер,» дедилар. У: «Эй Абул-Қосим, Аллоҳ осмонларни бунга, ерларни бунга, сувни бунга, тоғларни бунга ва бошқа халойиқни бунга қўйганида нима дейсан?» деди — Абу Жаъфар Муҳаммад ибн ас-Салт аввал жимжилоғи билан ишора қилди, сўнг бош бармоғига етгунча кетма-кет (бармоқларини) кўрсатди. Шунда Аллоҳ: «Улар Аллоҳни ҳақиқий қадри билан қадрламадилар» (Зумар сураси, 67) (оятини) нозил қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир, биз уни Ибн Аббоснинг ривоятидан фақат шу тариқдан биламиз. Абу Кудайнанинг исми Яҳё ибн ал-Муҳаллабдир. (У) деди: Муҳаммад ибн Исмоилни (Бухорий) ушбу ҳадисни ал-Ҳасан ибн Шужўдан, у Муҳаммад ибн ас-Салтдан ривоят қилганини кўрдим.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَتَدْرِي مَا سَعَةُ جَهَنَّمَ قُلْتُ لاَ ‏.‏ قَالَ أَجَلْ وَاللَّهِ مَا تَدْرِي ‏.‏ حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ أَنَّهَا سَأَلَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏والأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ ‏)‏ قَالَتْ قُلْتُ فَأَيْنَ النَّاسُ يَوْمَئِذٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ عَلَى جِسْرِ جَهَنَّمَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак ривоят қилди, Анбаса ибн Саиддан, у Ҳабиб ибн Абу Амрадан, у Мужоҳиддан (ривоят қилдики), у деди: Ибн Аббос: «Жаҳаннамнинг кенглиги қанчалигини биласанми?» деди. Мен: «Йўқ,» дедим. У: «Ҳа, Аллоҳга қасамки, билмайсан. Менга Оиша (розияллаҳу анҳо) ривоят қилдики, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Унинг: «Қиёмат кунида бутун ер Унинг қабзасида (чангалида) бўлур ва осмонлар Унинг ўнг (қудрати) билан ўралган бўлур» (Зумар сураси, 67) деган каломи ҳақида сўради. У (Оиша) деди: мен: У куни одамлар қаерда бўлади, эй Расулуллоҳ? дедим. У: Жаҳаннам кўприги устида, дедилар,» деди. Ҳадисда (яна) бир қисса бор. (У) деди: бу ҳадис ушбу тариқдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏:‏ ‏(‏والأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ ‏)‏ فَأَيْنَ الْمُؤْمِنُونَ يَوْمَئِذٍ قَالَ ‏"‏ عَلَى الصِّرَاطِ يَا عَائِشَةُ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Довуд ибн Абу Ҳинддан, у аш-Шаъбийдан, у Масруқдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Эй Расулуллоҳ, Қиёмат кунида бутун ер Унинг қабзасида бўлур ва осмонлар Унинг ўнг (қудрати) билан ўралган бўлуръ (Зумар сураси, 67) — у куни мўминлар қаерда бўлади?» (дедим). У: «Сирот устида, эй Оиша,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُطَرِّفٍ، عَنْ عَطِيَّةَ الْعَوْفِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَيْفَ أَنْعَمُ وَقَدِ الْتَقَمَ صَاحِبُ الْقَرْنِ الْقَرْنَ وَحَنَى جَبْهَتَهُ وَأَصْغَى سَمْعَهُ يَنْتَظِرُ أَنْ يُؤْمَرَ أَنْ يَنْفُخَ فَيَنْفُخَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الْمُسْلِمُونَ فَكَيْفَ نَقُولُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ قُولُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ تَوَكَّلْنَا عَلَى اللَّهِ رَبِّنَا ‏"‏ ‏.‏ وَرُبَّمَا قَالَ سُفْيَانُ عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ الأَعْمَشُ أَيْضًا عَنْ عَطِيَّةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Мутаррифдан, у Атийя ал-Авфийдан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сурнай (сур) соҳиби сурнайни оғзига олиб, пешанасини энгаштириб, қулоғини солиб, пуфлашга буюрилишини ва пуфлашини кутиб турган бўлса, мен қандай ҳузур қиламан?» дедилар. Мусулмонлар: «Унда биз нима деймиз, эй Расулуллоҳ?» дедилар. У: «Ҳасбуналлоҳ ва ниъмал вакил, таваккално алаллоҳ Роббино (Аллоҳ бизга етарли ва У энг яхши вакилдир, биз Роббимиз Аллоҳга таваккал қилдик), деб айтинг,» дедилар. Баъзан Суфён: «алаллоҳ таваккално,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Бу (ҳадис)ни ал-Аъмаш ҳам Атийядан, у Абу Саиддан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَسْلَمَ الْعِجْلِيِّ، عَنْ بِشْرِ بْنِ شَغَافٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ قَالَ أَعْرَابِيٌّ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا الصُّورُ قَالَ ‏ "‏ قَرْنٌ يُنْفَخُ فِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Иброҳим ривоят қилди, бизга Сулаймон ат-Таймий хабар берди, у Аслам ал-Ижлийдан, у Бишр ибн Шағафдан, у Абдуллоҳ ибн Амр (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Бир бадавий: «Ё Расулуллаҳ, ас-Сур нима?» деди. У: «Ичига пуфланадиган шохдир,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир; биз уни фақат Сулаймон ат-Таймийнинг ҳадиси (йўли) билангина биламиз.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ يَهُودِيٌّ بِسُوقِ الْمَدِينَةِ لاَ وَالَّذِي اصْطَفَى مُوسَى عَلَى الْبَشَرِ ‏.‏ قَالَ فَرَفَعَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ يَدَهُ فَصَكَّ بِهَا وَجْهَهُ قَالَ تَقُولُ هَذَا وَفِينَا نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏(‏ ونُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ ‏)‏ فَأَكُونُ أَوَّلَ مَنْ رَفَعَ رَأْسَهُ فَإِذَا مُوسَى آخِذٌ بِقَائِمَةٍ مِنْ قَوَائِمِ الْعَرْشِ فَلاَ أَدْرِي أَرَفَعَ رَأْسَهُ قَبْلِي أَوْ كَانَ مِمَّنِ اسْتَثْنَى اللَّهُ وَمَنْ قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى فَقَدْ كَذَبَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Абда ибн Сулаймон ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Амр ривоят қилди, бизга Абу Салама ривоят қилди, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: «Мадина бозорида бир яҳудий: «Йўқ, Мусони одамлар устидан танлаб олган Зотга қасамки,» деди. Шунда ансорлардан бир киши қўлини кўтариб, унинг юзига шапатилади-да: «Арамизда Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бўла туриб, сен шуни айтасанми?!» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ва Сурга пуфланади, шунда осмонлардагилар ва ердагилар — Аллаҳ хоҳлаганлардан бошқаси — беҳуш бўлиб йиқиладилар. Сўнгра унга яна бир бор пуфланади, шунда ана улар тик туриб (атрофга) қараб турадилар» (Зумар сураси, 68), — шунда мен биринчи бўлиб бошини кўтарганлардан бўламан, ана Мусо Аршнинг устунларидан бирини ушлаб турибди. Билмадим, у мендан олдин бошини кўтардими ёки Аллаҳ истисно қилганлардан эдими. Ким: «Мен Юнус ибн Маттодан яхшироқман,» деса, у албатта ёлғон айтибди,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا الثَّوْرِيُّ، أَخْبَرَنِي أَبُو إِسْحَاقَ، أَنَّ الأَغَرَّ أَبَا مُسْلِمٍ، حَدَّثَهُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، وَأَبِي، هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يُنَادِي مُنَادٍ إِنَّ لَكُمْ أَنْ تَحْيَوْا فَلاَ تَمُوتُوا أَبَدًا وَإِنَّ لَكُمْ أَنْ تَصِحُّوا فَلاَ تَسْقَمُوا أَبَدًا وَإِنَّ لَكُمْ أَنْ تَشِبُّوا فَلاَ تَهْرَمُوا أَبَدًا وَإِنَّ لَكُمْ أَنْ تَنْعَمُوا فَلاَ تَبْأَسُوا أَبَدًا ‏"‏ ‏.‏ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏وَ تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى ابْنُ الْمُبَارَكِ وَغَيْرُهُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الثَّوْرِيِّ وَلَمْ يَرْفَعُوهُ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ва бошқа бир неча киши ривоят қилиб, улар дедилар: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, бизга ас-Саврий хабар берди, менга Абу Ишоқ хабар бердики, ал-Ағарр Абу Муслим унга Абу Саид ва Абу Ҳурайрадан, улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилиб), у: «Бир нидо қилувчи нидо қилади: «Сизлар учун (ҳузурдир) — энди яшайсизлар, абадий ўлмайсизлар; сизлар учун (соғлиқдир) — соғ бўласизлар, абадий касал бўлмайсизлар; сизлар учун (ёшликдир) — ёш бўласизлар, абадий қаримайсизлар; сизлар учун (неъматдир) — неъмат ичида бўласизлар, абадий қийинчиликка тушмайсизлар,» — дейди,» дедилар. Мана шу Аллоҳнинг: «Ва мана шу жаннатдир, сизлар қилиб ўтган амалларингиз сабабли унга ворис қилиндингиз» (Зухруф сураси, 72) деган сўзидир. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн ал-Муборак ва бошқалар ушбу ҳадисни ас-Саврийдан ривоят қилдилар ва уни (Набийга) марфуъ қилмадилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، وَالأَعْمَشِ، عَنْ ذَرٍّ، عَنْ يُسَيْعٍ الْحَضْرَمِيِّ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الدُّعَاءُ هُوَ الْعِبَادَةُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏ وقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ ‏)‏ قَالَ أَبُو عِيسَى ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у Мансурдан ва ал-Аъмашдан, улар Заррдан, у Юсайъ ал-Ҳазрамийдан, у Нуъмон ибн Башир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Дуо — бу ибодатдир,» деяётганларини эшитдим. Сўнгра улар: «Ва Роббингиз деди: «Менга дуо қилинглар, Мен сизларга ижобат қиламан. Албатта, Менга ибодат қилишдан такаббурлик қилганлар тез орада хор бўлган ҳолда жаҳаннамга кирадилар» (Ғофир сураси, 60) — (оятини) ўқидилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ أَبِي مَعْمَرٍ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ اخْتَصَمَ عِنْدَ الْبَيْتِ ثَلاَثَةُ نَفَرٍ قُرَشِيَّانِ وَثَقَفِيٌّ أَوْ ثَقَفِيَّانِ وَقُرَشِيٌّ قَلِيلاً فِقْهُ قُلُوبِهِمْ كَثِيرًا شَحْمُ بُطُونِهِمْ فَقَالَ أَحَدُهُمْ أَتَرَوْنَ أَنَّ اللَّهَ يَسْمَعُ مَا نَقُولُ فَقَالَ الآخَرُ يَسْمَعُ إِذَا جَهَرْنَا وَلاَ يَسْمَعُ إِذَا أَخْفَيْنَا ‏.‏ وَقَالَ الآخَرُ إِنْ كَانَ يَسْمَعُ إِذَا جَهَرْنَا فَإِنَّهُ يَسْمَعُ إِذَا أَخْفَيْنَا ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ ومَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلاَ أَبْصَارُكُمْ وَلاَ جُلُودُكُمْ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у Мансурдан, у Мужоҳиддан, у Абу Маъмардан, у Ибн Масъуддан (ривоят қилдики), у деди: «Байт (Каъба) олдида уч киши — икки қурайшлик ва бир сақафий, ёки икки сақафий ва бир қурайшлий — жанжаллашди; қалбларининг фиқҳи (тушунчаси) оз, қоринларининг ёғи кўп эди. Улардан бири: «Аллаҳ бизнинг гапларимизни эшитади, деб ўйлайсизларми?» деди. Бошқаси: «Баланд овозда гапирсак эшитади, овозимизни пасайтирсак эшитмайди,» деди. Яна бири эса: «Агар баланд овозда гапирганимизда эшитадиган бўлса, овозимизни пасайтирганимизда ҳам эшитади,» деди. Шунда Аллаҳ: «Қулоқларингиз, кўзларингиз ва териларингиз сизларга қарши гувоҳлик беришидан яширинмас эдингизлар» (Фуссилат сураси, 22) (оятини) нозил қилди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ كُنْتُ مُسْتَتِرًا بِأَسْتَارِ الْكَعْبَةِ فَجَاءَ ثَلاَثَةُ نَفَرٍ كَثِيرٌ شَحْمُ بُطُونِهِمْ قَلِيلٌ فِقْهُ قُلُوبِهِمْ قُرَشِيٌّ وَخَتَنَاهُ ثَقَفِيَّانِ أَوْ ثَقَفِيٌّ وَخَتَنَاهُ قُرَشِيَّانِ فَتَكَلَّمُوا بِكَلاَمٍ لَمْ أَفْهَمْهُ فَقَالَ أَحَدُهُمْ أَتُرَوْنَ أَنَّ اللَّهَ يَسْمَعُ كَلاَمَنَا هَذَا فَقَالَ الآخَرُ إِنَّا إِذَا رَفَعْنَا أَصْوَاتَنَا سَمِعَهُ وَإِذَا لَمْ نَرْفَعْ أَصْوَاتَنَا لَمْ يَسْمَعْهُ فَقَالَ الآخَرُ إِنْ سَمِعَ مِنْهُ شَيْئًا سَمِعَهُ كُلَّهُ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ ومَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلاَ أَبْصَارُكُمْ وَلاَ جُلُودُكُمْ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏أَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ وَهْبِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абу Муовия ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Умора ибн Умайдан, у Абдурраҳмон ибн Язиддан (ривоят қилдики), у деди: Абдуллоҳ (Ибн Масъуд) деди: «Мен Каъбанинг пардалари остида яшириниб турган эдим. Шунда уч киши келди — қоринларининг ёғи кўп, қалбларининг фиқҳи (тушунчаси) оз эди: бир қурайшлик ва унинг куёви бўлмиш икки сақафий, ёки бир сақафий ва унинг куёви бўлмиш икки қурайшлик. Улар мен тушунмайдиган бир гапни гапиришди. Сўнг улардан бири: «Аллаҳ бизнинг бу гапларимизни эшитади, деб ўйлайсизларми?» деди. Бошқаси: «Овозимизни кўтарсак, эшитади; овозимизни кўтармасак, эшитмайди,» деди. Яна бири: «Агар ундан бирор нарсани эшитса, ҳаммасини эшитади,» деди.» Абдуллоҳ деди: «Мен буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтдим. Шунда Аллаҳ: «Қулоқларингиз, кўзларингиз ва териларингиз сизларга қарши гувоҳлик беришидан яширинмас эдингизлар» — деган сўзидан то «зиён кўрганлардан бўлиб қолдингизлар» (Фуссилат сураси, 22-23) деган сўзигача (оятларни) нозил қилди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Умора ибн Умайдан, у Ваҳб ибн Робиаъдан, у Абдуллоҳ (Ибн Масъуд)дан шунга ўхшаш (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ الْفَلاَّسُ حَدَّثَنَا أَبُو قُتَيْبَةَ، سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ حَدَّثَنَا سُهَيْلُ بْنُ أَبِي حَزْمٍ الْقُطَعِيُّ، حَدَّثَنَا ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا ‏)‏ قَالَ ‏"‏ قَدْ قَالَ النَّاسُ ثُمَّ كَفَرَ أَكْثَرُهُمْ فَمَنْ مَاتَ عَلَيْهَا فَهُوَ مِمَّنِ اسْتَقَامَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ سَمِعْتُ أَبَا زُرْعَةَ يَقُولُ رَوَى عَفَّانُ عَنْ عَمْرِو بْنِ عَلِيٍّ حَدِيثًا وَيُرْوَى فِي هَذِهِ الآيَةِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ رضى الله عنهما مَعْنَى اسْتَقَامُوا ‏.‏

Бизга Абу Ҳафс Амр ибн Алий ал-Фаллос ривоят қилди, бизга Абу Қутайба Салм ибн Қутайба ривоят қилди, бизга Суҳайл ибн Абу Ҳазм ал-Қутаий ривоят қилди, бизга Собит ал-Буноний ривоят қилди, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, «Роббимиз — Аллоҳдир,» деб, сўнгра (Унинг амрида) собит турганлар...» (Фуссилат сураси, 30) (оятини) ўқиб, сўнгра: «Одамлар буни айтдилар, сўнгра уларнинг кўплари куфр келтирдилар. Ким шу (сўз) устида вафот этса, у собит турганлардандир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билангина биламиз. Мен Абу Зуръанинг: «Аффон, Амр ибн Алийдан бир ҳадис ривоят қилди,» деганини эшитдим. Бу оят ҳақида Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан, Абу Бакр ва Умар (розияллаҳу анҳумо)дан «истақому» (собит турдилар) сўзининг маъноси ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَيْسَرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ طَاوُسًا، قَالَ سُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏قل لاَ أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى ‏)‏ فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ قُرْبَى آلِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَعَلِمْتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَكُنْ بَطْنٌ مِنْ قُرَيْشٍ إِلاَّ كَانَ لَهُ فِيهِمْ قَرَابَةٌ فَقَالَ إِلاَّ أَنْ تَصِلُوا مَا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ مِنَ الْقَرَابَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Бизга Бундор ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, бизга Шуъба ривоят қилди, у Абдулмалик ибн Майсарадан (ривоят қилиб), у деди: мен Товусдан эшитдим, у деди: «Ибн Аббосдан ушбу оят: «Айтинг: «Мен сизлардан бунинг учун яқин қариндошликка муҳаббатдан бошқа ҳеч қандай ажр сўрамайман»» (Шўро сураси, 23) — ҳақида сўралганда, Саид ибн Жубайр: «(Бу) Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам) оиласига яқинлик (муҳаббат)дир,» деди. Шунда Ибн Аббос: «Биласанми, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг Қурайш уруғларининг ҳаммасида қариндошлиги бўлган, шунинг учун У: «(Аммо мен сизлардан ажр сўрамайман,) фақат мен билан сизлар орасидаги қариндошлик (ришталари)ни улашингизни (сўрайман),» деди,» деди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу Ибн Аббосдан бир неча йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ الْوَازِعِ، حَدَّثَنِي شَيْخٌ، مِنْ بَنِي مُرَّةَ قَالَ قَدِمْتُ الْكُوفَةَ فَأُخْبِرْتُ عَنْ بِلاَلِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، فَقُلْتُ إِنَّ فِيهِ لَمُعْتَبَرًا فَأَتَيْتُهُ وَهُوَ مَحْبُوسٌ فِي دَارِهِ الَّتِي قَدْ كَانَ بَنَى قَالَ وَإِذَا كُلُّ شَيْءٍ مِنْهُ قَدْ تَغَيَّرَ مِنَ الْعَذَابِ وَالضَّرْبِ وَإِذَا هُوَ فِي قُشَاشٍ فَقُلْتُ الْحَمْدُ لِلَّهِ يَا بِلاَلُ لَقَدْ رَأَيْتُكَ وَأَنْتَ تَمُرُّ بِنَا تُمْسِكُ بِأَنْفِكَ مِنْ غَيْرِ غُبَارٍ وَأَنْتَ فِي حَالِكَ هَذَا الْيَوْمَ فَقَالَ مِمَّنْ أَنْتَ فَقُلْتُ مِنْ بَنِي مُرَّةَ بْنِ عَبَّادٍ ‏.‏ فَقَالَ أَلاَ أُحَدِّثُكَ حَدِيثًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَنْفَعَكَ بِهِ قُلْتُ هَاتِ ‏.‏ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي أَبُو بُرْدَةَ عَنْ أَبِيهِ أَبِي مُوسَى أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يُصِيبُ عَبْدًا نَكْبَةٌ فَمَا فَوْقَهَا أَوْ دُونَهَا إِلاَّ بِذَنْبٍ وَمَا يَعْفُو اللَّهُ عَنْهُ أَكْثَرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَقَرَأََ ‏:‏ ‏(‏وما أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Амр ибн Осим ривоят қилди, бизга Убайдуллоҳ ибн ал-Возиъ ривоят қилди, менга Бану Муррадан бўлган бир шайх ривоят қилиб, у деди: «Мен Куфага келдим ва менга Билол ибн Абу Бурда ҳақида хабар беришди. Мен: «Албатта, унда ибрат бордир,» дедим-да, унинг ҳузурига бордим; у ўзи қурган уйида маҳбус эди. Азоб ва калтакдан бутун аҳволи ўзгарган, эски-туски нарсалар ичида (яшаётган) эди. Мен: «Алҳамдулиллаҳ! Эй Билол, мен сени — чанг-ғубор бўлмаса-да, бурнингни тутиб олдимиздан ўтиб кетардингиз, ҳолбуки бугун сен шу аҳволдасан,» дедим. У: «Сен кимсан?» деди. Мен: «Бану Мурра ибн Аббодданман,» дедим. У: «Сенга бир ҳадис айтиб берсам — шояд Аллаҳ унинг билан сенга фойда етказса?» деди. Мен: «Айтинг,» дедим. У деди: «Менга отам Абу Бурда отаси Абу Мусодан ривоят қилдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бандага ундан кичик ёки катта бирор мусибат етмайди, магар (ўз) гуноҳи сабабли (етади), Аллаҳ авф этадигани эса кўпроқдир,» дедилар.» У (Абу Муса) деди: «Ва У: «Сизларга етган ҳар бир мусибат ўз қўлларингиз қилган (гуноҳ)лар сабабидандир, (Аллаҳ) кўпини авф этади» (Шўро сураси, 30) (оятини) ўқидилар.»» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билангина биламиз.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ، وَيَعْلَى بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ حَجَّاجِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي غَالِبٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا ضَلَّ قَوْمٌ بَعْدَ هُدًى كَانُوا عَلَيْهِ إِلاَّ أُوتُوا الْجَدَلَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ تَلاَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏ما ضَرَبُوهُ لَكَ إِلاَّ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ حَجَّاجِ بْنِ دِينَارٍ ‏.‏ وَحَجَّاجٌ ثِقَةٌ مُقَارِبُ الْحَدِيثِ وَأَبُو غَالِبٍ اسْمُهُ حَزَوَّرُ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Бишр ва Яъла ибн Убайд ривоят қилди, улар Ҳажжож ибн Динордан, у Абу Ғолибдан, у Абу Умомадан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бир қавм ўзлари (турган) ҳидоятдан кейин адашмайди, магар уларга (бефойда) жанжал-тортишув берилгани сабабли (адашадилар),» дедилар. Сўнгра Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ушбу оятни ўқидилар: «Улар буни сенга фақат жанжал-тортишув учунгина мисол келтирдилар; балки улар хусуматчи (жанжалкаш) қавмдир» (Зухруф сураси, 58).» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир; биз уни фақат Ҳажжож ибн Динорнинг ҳадиси (йўли) билангина биламиз. Ҳажжож ишончли, ҳадиси мўътадилдир. Абу Ғолибнинг исми Ҳазаввардир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْجُدِّيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، وَمَنْصُورٍ، سَمِعَا أَبَا الضُّحَى، يُحَدِّثُ عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ إِنَّ قَاصًّا يَقُصُّ يَقُولُ إِنَّهُ يَخْرُجُ مِنَ الأَرْضِ الدُّخَانُ فَيَأْخُذُ بِمَسَامِعِ الْكُفَّارِ وَيَأْخُذُ الْمُؤْمِنَ كَهَيْئَةِ الزُّكَامِ قَالَ فَغَضِبَ وَكَانَ مُتَّكِئًا فَجَلَسَ ثُمَّ قَالَ إِذَا سُئِلَ أَحَدُكُمْ عَمَّا يَعْلَمُ فَلْيَقُلْ بِهِ قَالَ مَنْصُورٌ فَلْيُخْبِرْ بِهِ وَإِذَا سُئِلَ عَمَّا لاَ يَعْلَمُ فَلْيَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ فَإِنَّ مِنْ عِلْمِ الرَّجُلِ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لاَ يَعْلَمُ أَنْ يَقُولَ اللَّهُ أَعْلَمُ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لِنَبِيِّهِ ‏:‏ ‏(‏قلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا رَأَى قُرَيْشًا اسْتَعْصَوْا عَلَيْهِ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَيْهِمْ بِسَبْعٍ كَسَبْعِ يُوسُفَ ‏"‏ ‏.‏ فَأَخَذَتْهُمْ سَنَةٌ فَأَحْصَتْ كُلَّ شَيْءٍ حَتَّى أَكَلُوا الْجُلُودَ وَالْمَيْتَةَ وَقَالَ أَحَدُهُمَا الْعِظَامَ قَالَ وَجَعَلَ يَخْرُجُ مِنَ الأَرْضِ كَهَيْئَةِ الدُّخَانِ قَالَ فَأَتَاهُ أَبُو سُفْيَانَ قَالَ إِنَّ قَوْمَكَ قَدْ هَلَكُوا فَادْعُ اللَّهَ لَهُمْ ‏.‏ قَالَ فَهَذَا لِقَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ يوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ * يَغْشَى النَّاسَ هَذَا عَذَابٌ أَلِيمٌ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ مَنْصُورٌ هَذَا لِقَوْلِهِ ‏(‏ رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذَابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ ‏)‏ فَهَلْ يُكْشَفُ عَذَابُ الآخِرَةِ قَالَ مَضَى الْبَطْشَةُ وَاللِّزَامُ الدُّخَانُ وَقَالَ أَحَدُهُمَا الْقَمَرُ وَقَالَ الآخَرُ الرُّومُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَاللِّزَامُ يَعْنِي يَوْمَ بَدْرٍ ‏.‏ قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абдулмалик ибн Иброҳим ал-Жуддий ривоят қилди, бизга Шуъба ривоят қилди, у ал-Аъмаш ва Мансурдан (ривоят қилиб), улар Абуз-Зуҳо Масруқдан ривоят қилаётганини эшитдилар, у деди: «Бир киши Абдуллоҳ (Ибн Масъуд)нинг ҳузурига келиб: «Бир қиссахон қисса айтиб: «Ердан тутун чиқиб, кофирларнинг қулоқларини тутиб олади, мўминга эса зукомдек (тумовдек) таъсир қилади,» дейди,» деди.» (Масруқ) деди: «У (Абдуллоҳ) ғазабланди — ёнбошлаб ётган эди, ўтириб олди-да, сўнг деди: «Бирортангиздан биладиган нарсаси ҳақида сўралса, шуни айтсин» — Мансур: «шуни хабар берсин,» деди — «ва билмайдиган нарсаси ҳақида сўралса: «Аллаҳ билувчироқ,» десин. Зеро, киши билмайдиган нарсаси ҳақида сўралганда: «Аллаҳ билувчироқ,» дейиши унинг илмидандир. Чунки Аллаҳ таоло ўз Набийсига: «Айтинг: «Мен сизлардан бунинг учун ҳеч қандай ажр сўрамайман ва мен ўзимни мажбурловчилардан (сунъий иш қилувчилардан) эмасман»» (Сод сураси, 86) деди.» Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Қурайш Ўзига итоатсизлик қилганини кўрганларида: «Аллаҳим, Юсуфнинг етти (йили)дек етти (йил очлик) билан уларга қарши менга ёрдам бер,» дедилар. Шунда уларни қаҳатчилик тутди, ҳар нарсани қириб (йўқ қилиб) юборди, ҳатто улар териларни ва ўлимтикни — улардан бири: «суякларни,» деди — едилар. (Улардан бирига) ердан тутунга ўхшаш нарса чиқа бошлади. Шунда Абу Суфён У(Расулуллаҳ)нинг ҳузурига келиб: «Албатта, қавминг ҳалок бўлди, улар учун Аллаҳга дуо қил,» деди. Бу Аллоҳнинг: «Осмон очиқ-ойдин бир тутун келтирадиган кунни (кутинг); (у) одамларни ўраб олади. Бу — аламли азобдир» (Духон сураси, 10-11) деган сўзига (тааллуқлидир).» Мансур деди: «Бу Аллоҳнинг: «Роббимиз, биздан азобни кўт, албатта биз мўминмиз» (Духон сураси, 12) деган сўзига (тааллуқлидир).» «Охиратнинг азоби ҳам кўтариладими? ал-Батша (Бадрдаги хор қилувчи мағлубият), ал-Лизом (Бадр) ва тутун ўтиб бўлди,» — бири: «ой,» деди, бошқаси: «Рум,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: ал-Лизом — Бадр кунини билдиради. У деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبَانَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ مُؤْمِنٍ إِلاَّ وَلَهُ بَابَانِ بَابٌ يَصْعَدُ مِنْهُ عَمَلُهُ وَبَابٌ يَنْزِلُ مِنْهُ رِزْقُهُ فَإِذَا مَاتَ بَكَيَا عَلَيْهِ فَذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏(‏ فَمَا بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ وَمَا كَانُوا مُنْظَرِينَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَمُوسَى بْنُ عُبَيْدَةَ وَيَزِيدُ بْنُ أَبَانَ الرَّقَاشِيُّ يُضَعَّفَانِ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏

Бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, у Мусо ибн Убайдадан, у Язид ибн Абондан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳеч бир мўмин йўқки, магар унинг иккита эшиги бўлади: бир эшикдан унинг амали кўтарилиб чиқади, бир эшикдан эса унинг ризқи тушади. У вафот этганда, улар иккови унга йиғлайдилар. Мана шу Азиз ва Жалил (Аллаҳ)нинг: «Бас, осмон ва ер уларга йиғламади ва уларга муҳлат ҳам берилмади» (Духон сураси, 29) деган сўзидир,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни марфуъ (Набийга нисбат берилган) ҳолатда фақат шу йўл билангина биламиз. Мусо ибн Убайда ва Язид ибн Абон ар-Рақоший ҳадисда заиф (саналадиган рови)лардир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُحَيَّاةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنِ ابْنِ أَخِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ، لَمَّا أُرِيدَ عُثْمَانُ جَاءَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ فَقَالَ لَهُ عُثْمَانُ مَا جَاءَ بِكَ قَالَ جِئْتُ فِي نَصْرِكَ قَالَ اخْرُجْ إِلَى النَّاسِ فَاطْرُدْهُمْ عَنِّي فَإِنَّكَ خَارِجٌ خَيْرٌ لِي مِنْكَ دَاخِلٌ ‏.‏ فَخَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ إِلَى النَّاسِ فَقَالَ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ كَانَ اسْمِي فِي الْجَاهِلِيَّةِ فُلاَنٌ فَسَمَّانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَبْدَ اللَّهِ وَنَزَلَ فِيَّ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ نَزَلَتْ فِيَّ ‏:‏ ‏(‏ وشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِهِ فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرْتُمْ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ‏)‏ وَنَزَلَتْ فِيَّ ‏:‏ ‏(‏قلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ ‏)‏ إِنَّ لِلَّهِ سَيْفًا مَغْمُودًا عَنْكُمْ وَإِنَّ الْمَلاَئِكَةَ قَدْ جَاوَرَتْكُمْ فِي بَلَدِكُمْ هَذَا الَّذِي نَزَلَ فِيهِ نَبِيُّكُمْ فَاللَّهَ اللَّهَ فِي هَذَا الرَّجُلِ أَنْ تَقْتُلُوهُ فَوَاللَّهِ إِنْ قَتَلْتُمُوهُ لَتَطْرُدُنَّ جِيرَانَكُمُ الْمَلاَئِكَةَ وَلَتَسُلُّنَّ سَيْفَ اللَّهِ الْمَغْمُودَ عَنْكُمْ فَلاَ يُغْمَدُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ قَالَ فَقَالُوا اقْتُلُوا الْيَهُودِيَّ وَاقْتُلُوا عُثْمَانَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ شُعَيْبُ بْنُ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ ‏.‏

Бизга Алий ибн Саид ал-Киндий ривоят қилди, бизга Абу Муҳайё ривоят қилди, у Абдулмалик ибн Умайдан, у Абдуллоҳ ибн Саломнинг жиянидан (ривоят қилдики): Усмонни (ўлдиришни) қасд қилишганда, Абдуллоҳ ибн Салом келди. Шунда Усмон унга: «Сени нима (иш) келтирди?» деди. У: «Сенга ёрдам бериш учун келдим,» деди. (Усмон): «Одамлар олдига чиқиб, уларни мендан қайтар; чунки сенинг ташқарида (ёрдам беришинг) ичкарида (кириб туришинг)дан менга яхшироқдир,» деди. Шунда Абдуллоҳ одамлар олдига чиқиб деди: «Эй одамлар, жоҳилиятда менинг исмим фалон эди, сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга «Абдуллоҳ» деб исм қўйдилар ва Аллоҳнинг Китобидан мен ҳақимда оятлар нозил бўлди. Мен ҳақимда: «Ва Бани Исроилдан бўлган бир гувоҳ шунга ўхшаш (нарса)га гувоҳлик бериб, иймон келтирди; сизлар эса кибр қилдингизлар. Албатта, Аллаҳ золим қавмни ҳидоят қилмайди» (Аҳқоф сураси, 10) (ояти) нозил бўлди. Ва мен ҳақимда: «Айтинг: «Мен билан сизларнинг орамизда гувоҳ бўлишга Аллаҳ ва Китоб илми ҳузурида бўлган кишилар кифоя»» (Раъд сураси, 43) (ояти) нозил бўлди. Албатта, Аллоҳнинг сизлардан (ҳозирча) ғилофга солинган бир қиличи бордир ва албатта фаришталар сизларнинг ушбу шаҳарингизда — Набиййингиз нозил бўлган (жойда) — қўшни бўлиб турибдилар. Аллаҳдан қўрқинглар, Аллаҳдан қўрқинглар бу кишини ўлдиришдан! Аллаҳга қасамки, агар уни ўлдирсангизлар, қўшниларингиз бўлмиш фаришталарни қувиб юборасизлар ва Аллоҳнинг сизлардан ғилофга солинган қиличини суғуриб оласизлар, бас у қиёмат кунига қадар ғилофга солинмайди.» (Рови) деди: «Шунда улар: «Яҳудийни ҳам ўлдиринглар, Усмонни ҳам ўлдиринглар!» дейишди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Буни Шуайб ибн Сафвон Абдулмалик ибн Умайдан, у Ибн Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Саломдан, у бобоси Абдуллоҳ ибн Саломдан (ҳам) ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الأَسْوَدِ أَبُو عَمْرٍو الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَبِيعَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها قَالَتْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا رَأَى مَخِيلَةً أَقْبَلَ وَأَدْبَرَ فَإِذَا مَطَرَتْ سُرِّيَ عَنْهُ ‏.‏ قَالَتْ فَقُلْتُ لَهُ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ وَمَا أَدْرِي لَعَلَّهُ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏فلمَّا رَأَوْهُ عَارِضًا مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ قَالُوا هَذَا عَارِضٌ مُمْطِرُنَا ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Абдурраҳмон ибн ал-Асвад Абу Амр ал-Басрий ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Робиаъ ривоят қилди, у Ибн Журайждан, у Атодан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (ёмғир) булутини кўрсалар, олдинга-орқага юра бошлардилар; ёмғир ёғса эса, (хавотирлари) тарқаларди.» (Оиша) деди: «Мен У(Набий)га шу ҳақда (сўраб) гапирдим. Шунда У: «Билмадим, балки бу Аллаҳ таоло айтганидек бўлар: «Бас, у(азоб)ни водийларига қараб келаётган булут шаклида кўрганларида: «Бу бизга ёмғир келтирувчи булутдир,» дедилар» (Аҳқоф сураси, 24),» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ دَاوُدَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَلْقَمَةَ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ مَسْعُودٍ رضى الله عنه هَلْ صَحِبَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ الْجِنِّ مِنْكُمْ أَحَدٌ قَالَ مَا صَحِبَهُ مِنَّا أَحَدٌ وَلَكِنْ قَدِ افْتَقَدْنَاهُ ذَاتَ لَيْلَةٍ وَهُوَ بِمَكَّةَ فَقُلْنَا اغْتِيلَ أَوِ اسْتُطِيرَ مَا فُعِلَ بِهِ فَبِتْنَا بِشَرِّ لَيْلَةٍ بَاتَ بِهَا قَوْمٌ حَتَّى إِذَا أَصْبَحْنَا أَوْ كَانَ فِي وَجْهِ الصُّبْحِ إِذَا نَحْنُ بِهِ يَجِيءُ مِنْ قِبَلِ حِرَاءَ قَالَ فَذَكَرُوا لَهُ الَّذِي كَانُوا فِيهِ فَقَالَ ‏"‏ أَتَانِي دَاعِيَ الْجِنِّ فَأَتَيْتُهُمْ فَقَرَأْتُ عَلَيْهِمْ ‏"‏ ‏.‏ فَانْطَلَقَ فَأَرَانَا آثَارَهُمْ وَآثَارَ نِيرَانِهِمْ ‏.‏ قَالَ الشَّعْبِيُّ وَسَأَلُوهُ الزَّادَ وَكَانُوا مِنْ جِنِّ الْجَزِيرَةِ فَقَالَ ‏"‏ كُلُّ عَظْمٍ لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ يَقَعُ فِي أَيْدِيكُمْ أَوْفَرَ مَا كَانَ لَحْمًا وَكُلُّ بَعْرَةٍ أَوْ رَوْثَةٍ عَلَفٌ لِدَوَابِّكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَلاَ تَسْتَنْجُوا بِهِمَا فَإِنَّهُمَا زَادُ إِخْوَانِكُمْ مِنَ الْجِنِّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Алий ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Иброҳим хабар берди, у Довуддан, у аш-Шаъбийдан, у Алқамадан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Ибн Масъуд (розияллаҳу анҳу)га: «Жинлар кечаси Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан сизлардан бирортангиз ҳамроҳ бўлганмиди?» дедим. У деди: «Биздан бирортамиз унга ҳамроҳ бўлмадик. Лекин бир кечаси биз у Маккада (экан) эканлар уни йўқотиб қўйдик. Биз: «(Уни жин) йўқотиб юбордими ёки учириб кетдими, нима қилишди экан?» дедик. Шундай қилиб қавм ўтказган энг ёмон кечани ўтказдик. Тонг отганда — ёки тонг палла бўлганда — қарасак, У Ҳиро томонидан келмоқда. Улар У(Набий)га ўзлари (тушган) ҳолатни айтиб беришди. Шунда У: «Менга жинларнинг чақирувчиси келди, мен уларнинг олдига бориб, уларга (Қуръон) ўқиб бердим,» дедилар.» Сўнг У бизни олиб борди ва бизга уларнинг изларини ҳамда гулханларининг изларини кўрсатдилар.» Аш-Шаъбий деди: «Улар (жинлар) У(Набий)дан озуқа сўрадилар — улар Жазиранинг жинлари эди — шунда У: «Қўлингизга тушадиган, устига Аллаҳнинг номи зикр қилинмаган ҳар бир суяк сизлар учун гўшти энг тўла ҳолида бўлади, ҳар бир тезак ёки қумалоғ эса ҳайвонларингиз учун емдир,» дедилар.» Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бас, у иккови билан истинжо қилманглар, чунки улар жинлардан бўлган биродарларингизнинг озуғидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رضى الله عنه ‏:‏ ‏(‏واسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ‏)‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي لأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فِي الْيَوْمِ سَبْعِينَ مَرَّةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ - وَيُرْوَى عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَيْضًا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنِّي لأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فِي الْيَوْمِ مِائَةَ مَرَّةٍ ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي لأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فِي الْيَوْمِ مِائَةَ مَرَّةٍ ‏"‏ ‏.‏ وَرَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, бизга Маъмар хабар берди, у аз-Зуҳрийдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан: «Ва ўз гуноҳинг учун ва мўмин эркаклар ва мўмина аёллар учун мағфират сўра» (Муҳаммад сураси, 19) (ояти ҳақида) — Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, мен кунда етмиш марта Аллаҳдан мағфират сўрайман,» дедилар. (Абу Исо Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Ҳурайрадан ҳам Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Албатта, мен кунда юз марта Аллаҳдан мағфират сўрайман,» деганлари ривоят қилинади. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Албатта, мен кунда юз марта Аллаҳдан мағфират сўрайман,» (деган ҳадис) бир неча йўл билан ҳам ривоят қилинган. Буни Муҳаммад ибн Амр Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا شَيْخٌ، مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ تَلاَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا هَذِهِ الآيَة ‏:‏ ‏(‏وإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لاَ يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ ‏)‏ قَالُوا وَمَنْ يُسْتَبْدَلُ بِنَا قَالَ فَضَرَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى مَنْكِبِ سَلْمَانَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ هَذَا وَقَوْمُهُ هَذَا وَقَوْمُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ فِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ أَيْضًا هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, бизга Мадина аҳлидан бўлган бир шайх ал-Ало ибн Абдурраҳмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан хабар берди, у деди: «Бир куни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ушбу оятни ўқидилар: «Агар юз ўгирсангизлар, У сизлардан бошқа қавмни алмаштириб келтиради, сўнгра улар сизларга ўхшамайдилар» (Муҳаммад сураси, 38). Улар (саҳобалар): «Бизнинг ўрнимизга ким алмаштирилади?» дедилар. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Салмоннинг елкасига (қўлларини) уриб, сўнг: «Мана шу ва унинг қавми, мана шу ва унинг қавми,» дедилар.» (Абу Исо Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, иснодида (баъзи) гап-сўз бордир. Бу ҳадисни Абдуллоҳ ибн Жаъфар ҳам ал-Ало ибн Абдурраҳмондан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَنْبَأَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ نَجِيحٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّهُ قَالَ قَالَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ ذَكَرَ اللَّهُ إِنْ تَوَلَّيْنَا اسْتُبْدِلُوا بِنَا ثُمَّ لَمْ يَكُونُوا أَمْثَالَنَا قَالَ وَكَانَ سَلْمَانُ بِجَنْبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَضَرَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَخِذَ سَلْمَانَ قَالَ ‏ "‏ هَذَا وَأَصْحَابُهُ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ كَانَ الإِيمَانُ مَنُوطًا بِالثُّرَيَّا لَتَنَاوَلَهُ رِجَالٌ مِنْ فَارِسَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ نَجِيحٍ هُوَ وَالِدُ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ وَقَدْ رَوَى عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْكَثِيرَ ‏.‏ وَحَدَّثَنَا عَلِيٌّ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ ‏.‏ وَحَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ، نَحْوَهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ مُعَلَّقٌ بِالثُّرَيَّا ‏.‏

Бизга Алий ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Жаъфар хабар берди, бизга Абдуллоҳ ибн Жаъфар ибн Нажиҳ ривоят қилди, у ал-Ало ибн Абдурраҳмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан баъзи кишилар: «Ё Расулуллаҳ, Аллаҳ зикр қилган — агар биз юз ўгирсак, бизнинг ўрнимизга алмаштириладиган, сўнгра бизга ўхшамайдиган ана ўшалар кимлар?» дедилар.» (Рови) деди: «Салмон Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ёнида эди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Салмоннинг сонини (қўллари билан) уриб: «Мана шу ва унинг улфатлари. Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, агар иймон Сурайё (юлдузи)га осиғлиқ бўлса ҳам, уни Форсдан бўлган кишилар (эришиб) олардилар,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳ ибн Жаъфар ибн Нажиҳ — у Алий ибн ал-Мадинийнинг отасидир. Алий ибн Ҳужр Абдуллоҳ ибн Жаъфардан кўп (ҳадис) ривоят қилган. Бизга Алий ушбу ҳадисни Исмоил ибн Жаъфардан, у Абдуллоҳ ибн Жаъфардан (ривоят қилиб) ривоят қилди. Ва бизга Бишр ибн Муоз ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Жаъфар ривоят қилди, у ал-Алодан шунга ўхшаш (ривоят қилди); фақат у: «Сурайёга осилган,» деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ عَثْمَةَ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، رضى الله عنه يَقُولُ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ فَكَلَّمْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَكَتَ ثُمَّ كَلَّمْتُهُ فَسَكَتَ ثُمَّ كَلَّمْتُهُ فَسَكَتَ فَحَرَّكْتُ رَاحِلَتِي فَتَنَحَّيْتُ وَقُلْتُ ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ نَزَرْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَلاَثَ مَرَّاتٍ كُلُّ ذَلِكَ لاَ يُكَلِّمُكَ مَا أَخْلَقَكَ أَنْ يَنْزِلَ فِيكَ قُرْآنٌ قَالَ فَمَا نَشِبْتُ أَنْ سَمِعْتُ صَارِخًا يَصْرُخُ بِي قَالَ فَجِئْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ لَقَدْ أُنْزِلَ عَلَىَّ هَذِهِ اللَّيْلَةَ سُورَةٌ مَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِهَا مَا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ ‏:‏ ‏(‏إنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ مَالِكٍ مُرْسَلاً ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Холид ибн Асма ривоят қилди, бизга Молик ибн Анас ривоят қилди, Зайд ибн Асламдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: мен Умар ибн ал-Хаттоб (розияллаҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим: «Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан баъзи сафарларининг бирида эдик. Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га (бир нарса) сўзладим, у эса жим қолди. Сўнг яна сўзладим, у жим қолди. Сўнг яна сўзладим, у жим қолди. Шунда мен уловимни ҳаракатга келтириб (орқага) чекиндим ва: «Онанг сени йўқотсин, эй Ибн ал-Хаттоб! Сен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни уч марта безовта қилдинг, ҳар сафар у сенга жавоб бермади. Сен ҳақингда Қуръон нозил бўлишига лойиқдирсан!» дедим. (Умар) деди: «Кўп ўтмай, кимдир мени чақириб қичқираётганини эшитдим.» (У) деди: «Шунда мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келдим, у: «Эй Ибн ал-Хаттоб! Ҳақиқатан, бу кеча менга шундай бир сура нозил қилиндики, мен унинг эвазига қуёш чиқиб турадиган (бутун оламга) эга бўлишни ҳам яхши кўрмайман: «Албатта, Биз сенга очиқ-ойдин ғалаба ато этдик» (Фатҳ сураси, 1),» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Баъзилар уни Моликдан мурсал қилиб ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، رضى الله عنه قَالَ أُنْزِلَتْ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلمَ ‏:‏ ‏(‏ليغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ ‏)‏ مَرْجِعَهُ مِنَ الْحُدَيْبِيَةِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَقَدْ أُنْزِلَتْ عَلَىَّ آيَةٌ أَحَبُّ إِلَىَّ مِمَّا عَلَى الأَرْضِ ثُمَّ قَرَأَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَيْهِمْ فَقَالُوا هَنِيئًا مَرِيئًا يَا نَبِيَّ اللَّهِ قَدْ بَيَّنَ اللَّهُ لَكَ مَاذَا يُفْعَلُ بِكَ فَمَاذَا يُفْعَلُ بِنَا فَنَزَلَتْ عَلَيْهِ ‏:‏ ‏(‏ ليُدْخِلَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ ‏)‏ حَتَّى بَلَغَ ‏:‏ ‏(‏فوزًا عَظِيمًا ‏)‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَفِيهِ عَنْ مُجَمِّعِ بْنِ جَارِيَةَ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, Маъмардан, у Қатодадан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га Ҳудайбиядан қайтишида: «Аллаҳ сенинг ўтган ва кейинги гуноҳларингни кечириши учун» (Фатҳ сураси, 2) (ояти) нозил қилинди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Менга шундай бир оят нозил қилиндики, у менга ер юзидаги ҳар нарсадан кўра маҳбуброқдир,» дедилар. Сўнг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни уларга ўқиб бердилар. Улар: «Сизга муборак ва хуш бўлсин, эй Аллаҳнинг Набийси! Аллаҳ сизга нима қилинишини баён қилди, биз учун эса нима қилинади?» дедилар. Шунда унга: «Мўмин эркаклар ва мўмина аёлларни остидан дарёлар оқиб турадиган жаннатларга киритиши учун» (оятидан) «буюк ютуқдир» (оятигача) (Фатҳ сураси, 5) нозил қилинди. (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Мужаммиъ ибн Жориядан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ ثَمَانِينَ، هَبَطُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابِهِ مِنْ جَبَلِ التَّنْعِيمِ عِنْدَ صَلاَةِ الصُّبْحِ وَهُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يَقْتُلُوهُ فَأُخِذُوا أَخْذًا فَأَعْتَقَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ هُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, менга Сулаймон ибн Ҳарб ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, Собитдан, у Анасдан (ривоят қилдики), саксонта (киши) бомдод намози вақтида Танъим тоғидан Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ва унинг саҳобалари устига тушдилар ва улар уни ўлдирмоқчи эдилар. Шунда улар асир олиндилар, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эса уларни озод қилдилар. Шунда Аллаҳ: «У сизлардан уларнинг қўлларини ва улардан сизларнинг қўлларингизни қайтарган Зотдир» (Фатҳ сураси, 24) оятини нозил қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ قَزْعَةَ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حَبِيبٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ ثُوَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الطُّفَيْلِ بْنِ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلمَ ‏:‏ ‏(‏ وألْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى ‏)‏ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْحَسَنِ بْنِ قَزْعَةَ قَالَ وَسَأَلْتُ أَبَا زُرْعَةَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَلَمْ يَعْرِفْهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Қазаъа ал-Басрий ривоят қилди, бизга Суфён ибн Ҳабиб ривоят қилди, Шуъбадан, у Сувайрдан, у отасидан, у Туфайл ибн Убай ибн Каъбдан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Ва уларни тақво сўзига (маҳкам) боғлади» (Фатҳ сураси, 26) (ояти ҳақида ривоят қилдики), у: «(Бу) — Ло илаҳа иллаллоҳдир,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни ал-Ҳасан ибн Қазаъа ҳадисидан бошқа (йўл билан) марфуъ тарзда билмаймиз. (У) деди: Мен Абу Зуръадан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у эса уни фақат шу йўлдан бошқа марфуъ тарзда билмади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُؤَمِّلُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ عُمَرَ بْنِ جَمِيلٍ الْجُمَحِيُّ، حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ الأَقْرَعَ بْنَ حَابِسٍ، قَدِمَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ اسْتَعْمِلْهُ عَلَى قَوْمِهِ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ لاَ تَسْتَعْمِلْهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَتَكَلَّمَا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى ارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمَا فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ لِعُمَرَ مَا أَرَدْتَ إِلاَّ خِلاَفِي ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ مَا أَرَدْتُ خِلاَفَكَ قَالَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ ‏)‏ فَكَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ بَعْدَ ذَلِكَ إِذَا تَكَلَّمَ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يُسْمِعْ كَلاَمَهُ حَتَّى يَسْتَفْهِمَهُ ‏.‏ قَالَ وَمَا ذَكَرَ ابْنُ الزُّبَيْرِ جَدَّهُ يَعْنِي أَبَا بَكْرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ مُرْسَلٌ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, бизга Муаммил ибн Исмоил ривоят қилди, бизга Нофиъ ибн Умар ибн Жамил ал-Жумаҳий ривоят қилди, менга Ибн Абу Мулайка ривоят қилди, менга Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр ривоят қилдики, ал-Ақраъ ибн Ҳобис Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига келди. Шунда Абу Бакр: «Эй Аллаҳнинг Расули, уни ўз қавмига (амир қилиб) тайинланг,» деди. Умар эса: «Уни тайинламанг, эй Аллаҳнинг Расули,» деди. Улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурида тортишдилар, ҳатто овозлари кўтарилиб кетди. Абу Бакр Умарга: «Сен фақат менга қарши (чиқишни) ирода қилдинг,» деди. Умар эса: «Мен сенга қарши (чиқишни) ирода қилмадим,» деди. (Рови) деди: Шунда бу оят нозил бўлди: «Эй иймон келтирганлар! Овозларингизни Набийнинг овозидан баланд қилманглар» (Ҳужурот сураси, 2). Шундан кейин Умар ибн ал-Хаттоб Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурида сўзлаганида, гапини (Набий) қайта сўрамагунча эшиттирмас эди. (Рови) деди: Ибн аз-Зубайр бобосини, яъни Абу Бакрни зикр қилмади. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Баъзилар уни Ибн Абу Мулайкадан мурсал қилиб ривоят қилганлар ва унда Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрдан (деб) зикр қилмаганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ إنَّ الَّذِينَ يُنَادُونَكَ مِنْ وَرَاءِ الْحُجُرَاتِ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ ‏)‏ قَالَ فَقَامَ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ حَمْدِي زَيْنٌ وَإِنَّ ذَمِّي شَيْنٌ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ذَاكَ اللَّهُ تَعَالَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абу Аммор ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, бизга ал-Фазл ибн Мусо ривоят қилди, ал-Ҳусайн ибн Воқиддан, у Абу Ишоқдан, у ал-Баро ибн Озибдан, Аллаҳнинг: «Албатта, сени ҳужралар ортидан чақирадиганларнинг кўпчилиги ақл юритмайдилар» (Ҳужурот сураси, 4) сўзи ҳақида (ривоят қилдики), у деди: Бир киши туриб: «Эй Аллаҳнинг Расули, менинг мадҳим зийнат, заммим эса нуқсондир,» деди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «У — Аллаҳ Таолодир,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِسْحَاقَ الْجَوْهَرِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو زَيْدٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ الشَّعْبِيَّ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي جَبِيرَةَ بْنِ الضَّحَّاكِ، قَالَ كَانَ الرَّجُلُ مِنَّا يَكُونُ لَهُ الاِسْمَيْنِ وَالثَّلاَثَةَ فَيُدْعَى بِبَعْضِهَا فَعَسَى أَنْ يَكْرَهَ قَالَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏(‏ وَلاَ تَنَابَزُوا بِالأَلْقَابِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ أَبُو جَبِيرَةَ هُوَ أَخُو ثَابِتِ بْنِ الضَّحَّاكِ بْنِ خَلِيفَةَ أَنْصَارِيٌّ وَأَبُو زَيْدٍ سَعِيدُ بْنُ الرَّبِيعِ صَاحِبُ الْهَرَوِيِّ بَصْرِيٌّ ثِقَةٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ أَبِي جَبِيرَةَ بْنِ الضَّحَّاكِ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Ишоқ ал-Жавҳарий ал-Басрий ривоят қилди, бизга Абу Зайд ривоят қилди, Шуъбадан, у Довуд ибн Абу Ҳинддан (ривоят қилдики), у деди: мен Шаъбийнинг Абу Жабира ибн аз-Заҳҳокдан ривоят қилиб гапирганини эшитдим, у деди: Биздан бир кишининг икки ёки учта исми бўларди, сўнг у (ўзи ёқтирмайдиган) баъзилари билан чақирилар, эҳтимол уни ёмон кўрар эди. (Рови) деди: Шунда бу оят нозил бўлди: «Ва бир-бирингизни лақаблар билан чақирманглар» (Ҳужурот сураси, 11). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Жабира — Собит ибн аз-Заҳҳок ибн Халифанинг укаси, ансорийдир. Абу Зайд эса — Саъид ибн ар-Рабиъ, ал-Ҳаравийнинг соҳиби, басралик, сиқадир. Бизга Абу Салама Яҳё ибн Халаф ривоят қилди, бизга Бишр ибн ал-Муфаззал ривоят қилди, Довуд ибн Абу Ҳинддан, у Шаъбийдан, у Абу Жабира ибн аз-Заҳҳокдан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، عَنِ الْمُسْتَمِرِّ بْنِ الرَّيَّانِ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، قَالَ قَرَأَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ ‏:‏ ‏(‏ واعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ، رَسُولَ اللَّهِ لَوْ يُطِيعُكُمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الأَمْرِ لَعَنِتُّمْ ‏)‏ قَالَ هَذَا نَبِيُّكُمْ صلى الله عليه وسلم يُوحَى إِلَيْهِ وَخِيَارُ أَئِمَّتِكُمْ لَوْ أَطَاعَهُمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الأَمْرِ لَعَنِتُوا فَكَيْفَ بِكُمُ الْيَوْمَ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ سَأَلْتُ يَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ الْقَطَّانَ عَنِ الْمُسْتَمِرِّ بْنِ الرَّيَّانِ فَقَالَ ثِقَةٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Усмон ибн Умар ривоят қилди, ал-Мустамир ибн ар-Райёндан, у Абу Назрадан (ривоят қилдики), у деди: Абу Саъид ал-Худрий: «Ва билингки, орангларда Аллаҳнинг Расули бордир. Агар у кўп ишларда сизларга итоат қилса, машаққатга тушардингиз» (Ҳужурот сураси, 7) (оятини) ўқиди. (Сўнг) деди: Мана бу сизларнинг Набийингиз (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дир, унга ваҳий нозил қилинади, ва энг яхши имомларингиз (ҳам шундай); агар у кўп ишларда уларга итоат қилганда, машаққатга тушар эдилар. Бугун эса сизларнинг ҳолингиз қандай бўлади? Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Али ибн ал-Мадиний деди: Мен Яҳё ибн Саъид ал-Қаттондан ал-Мустамир ибн ар-Райён ҳақида сўрадим, у: «Сиқадир,» деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَطَبَ النَّاسَ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ فَقَالَ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَذْهَبَ عَنْكُمْ عُبِّيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ وَتَعَاظُمَهَا بِآبَائِهَا فَالنَّاسُ رَجُلاَنِ رَجُلٌ بَرٌّ تَقِيٌّ كَرِيمٌ عَلَى اللَّهِ وَفَاجِرٌ شَقِيٌّ هَيِّنٌ عَلَى اللَّهِ وَالنَّاسُ بَنُو آدَمَ وَخَلَقَ اللَّهُ آدَمَ مِنْ تُرَابٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ يُضَعَّفُ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ وَغَيْرُهُ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ هُوَ وَالِدُ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Жаъфар хабар берди, бизга Абдуллоҳ ибн Динор ривоят қилди, Ибн Умардан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Макка фатҳ бўлган куни одамларга хутба қилиб дедилар: «Эй одамлар! Албатта, Аллаҳ сизлардан жоҳилиятнинг кибрини ва ота-боболари билан кеккайишни кетказди. Энди одамлар икки кишидир: яхшилик қилувчи, тақволи, Аллаҳ ҳузурида ҳурматли киши ва фосиқ, бадбахт, Аллаҳ ҳузурида хор киши. Одамлар Одам (алайҳиссалом)нинг болаларидир, Аллаҳ эса Одамни тупроқдан яратган,» дедилар. Аллаҳ деди: «Эй одамлар! Албатта, Биз сизларни бир эркак ва бир аёлдан яратдик ва бир-бирингиз билан танишишингиз учун сизларни халқлар ва қабилалар қилдик. Албатта, сизларнинг Аллаҳ ҳузурида энг ҳурматлингиз энг тақволи бўлганингиздир. Албатта, Аллаҳ билувчи, хабардордир» (Ҳужурот сураси, 13). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни Абдуллоҳ ибн Динорнинг Ибн Умардан (ривоят қилган) ҳадисидан фақат шу йўл билан биламиз. Абдуллоҳ ибн Жаъфар заиф (деб) баҳоланади, уни Яҳё ибн Маъин ва бошқалар заиф (деб) баҳолаганлар. Абдуллоҳ ибн Жаъфар — Али ибн ал-Мадинийнинг отасидир. (У) деди: Бу бобда Абу Ҳурайра ва Абдуллоҳ ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ سَهْلٍ الأَعْرَجُ الْبَغْدَادِيُّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سَلاَّمِ بْنِ أَبِي مُطِيعٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الْحَسَبُ الْمَالُ وَالْكَرَمُ التَّقْوَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ سَمُرَةَ ‏.‏ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ سَلاَّمِ بْنِ أَبِي مُطِيعٍ وَهُوَ ثِقَةٌ ‏.‏

Бизга ал-Фазл ибн Саҳл ал-Аъраж ал-Бағдодий ва бошқа кўплар ривоят қилиб дедилар: бизга Юнус ибн Муҳаммад ривоят қилди, Саллом ибн Абу Мутиъдан, у Қатодадан, у ал-Ҳасандан, у Самура ибн Жундубдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у деди: «Ҳасаб — молдир, карам эса — тақводир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Самура ҳадисидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Биз уни фақат шу йўлдан, Саллом ибн Абу Мутиънинг ҳадисидан биламиз, у эса сиқадир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ قَتَادَةَ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ تَزَالُ جَهَنَّمُ تَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ حَتَّى يَضَعَ فِيهَا رَبُّ الْعِزَّةِ قَدَمَهُ فَتَقُولُ قَطْ قَطْ وَعِزَّتِكَ وَيُزْوَى بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَفِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Юнус ибн Муҳаммад ривоят қилди, бизга Шаёбон ривоят қилди, Қатодадан, бизга Анас ибн Молик ривоят қилдики, Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Жаҳаннам: «Яна борми?» деяверар, ҳатто иззат Робби унга Қадамини қўйгунча. Шунда у: «Бас, бас, иззатингга (қасамки, етди),» дер ва баъзи қисми баъзисига қовуштирилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ سَلاَّمٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ أَبِي النَّجُودِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ رَبِيعَةَ قَالَ قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فَدَخَلْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذُكِرْتُ عِنْدَهُ وَافِدَ عَادٍ فَقُلْتُ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ وَافِدِ عَادٍ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَمَا وَافِدُ عَادٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ عَلَى الْخَبِيرِ سَقَطْتَ إِنَّ عَادًا لَمَّا أُقْحِطَتْ بَعَثَتْ قَيْلاً فَنَزَلَ عَلَى بَكْرِ بْنِ مُعَاوِيَةَ فَسَقَاهُ الْخَمْرَ وَغَنَّتْهُ الْجَرَادَتَانِ ثُمَّ خَرَجَ يُرِيدُ جِبَالَ مَهْرَةَ فَقَالَ اللَّهُمَّ إِنِّي لَمْ آتِكَ لِمَرِيضٍ فَأُدَاوِيَهِ وَلاَ لأَسِيرٍ فَأُفَادِيَهُ فَاسْقِ عَبْدَكَ مَا كُنْتَ مُسْقِيَهُ وَاسْقِ مَعَهُ بَكْرَ بْنَ مُعَاوِيَةَ ‏.‏ يَشْكُرْ لَهُ الْخَمْرَ الَّذِي سَقَاهُ فَرُفِعَ لَهُ سَحَابَاتٌ فَقِيلَ لَهُ اخْتَرْ إِحْدَاهُنَّ فَاخْتَارَ السَّوْدَاءَ مِنْهُنَّ فَقِيلَ لَهُ خُذْهَا رَمَادًا رَمْدَدًا لاَ تَذَرُ مِنْ عَادٍ أَحَدًا وَذُكِرَ أَنَّهُ لَمْ يُرْسَلْ عَلَيْهِمْ مِنَ الرِّيحِ إِلاَّ قَدْرُ هَذِهِ الْحَلْقَةِ يَعْنِي حَلْقَةَ الْخَاتَمِ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏إذْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ * مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلاَّ جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سَلاَّمٍ أَبِي الْمُنْذِرِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ أَبِي النَّجُودِ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ حَسَّانَ وَيُقَالُ لَهُ الْحَارِثُ بْنُ يَزِيدَ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Салломдан, у Осим ибн Абу ан-Нажуддан, у Абу Воилдан, у Робиа (қабиласи)дан бўлган бир кишидан (ривоят қилдики), у деди: Мен Мадинага келдим ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига кирдим. Унинг олдида Од (қавми)нинг элчиси зикр қилинди. Шунда мен: «Од элчисига ўхшаб қолишдан Аллаҳдан паноҳ сўрайман,» дедим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Од элчиси (ким) нима?» дедилар. (У) деди: Мен: «Сен (бу ҳақда) билимдон (кишига) дуч келдинг,» дедим. Од (қавми) қурғоқчиликка учраганда, Қайлни (ёмғир сўраб) юбордилар. У Бакр ибн Муъовиянинг олдига тушди, у эса унга хамр ичирди ва икки қўшиқчи қиз унга қўшиқ айтди. Сўнг у Маҳра тоғларига қараб чиқиб: «Эй Аллаҳ! Албатта, мен Сенга касални даволаш учун ё асирни қутқариш учун келмадим. Сен қулдагингни ўз банда(нг)га бер ва у билан бирга Бакр ибн Муъовияга ҳам (сув) бер,» деди. У буни (Бакр) унга ичирган хамр учун миннатдорлик (рамзи сифатида айтди). Шунда унга булутлар кўтарилди ва унга: «Улардан бирини танла,» дейилди. У эса улардан қора(ранг)ини танлади. Унга: «Уни кул-кукун (сифатида) ол, у Оддан бирортасини ҳам қолдирмайди,» дейилди. Ва зикр қилиндики, уларга шамолдан фақат шу ҳалқа, яъни узукнинг ҳалқаси миқдорича (тешикдан) юборилди. Сўнг у ўқиди: «Эсланг, Биз уларнинг устига (хайрсиз) бепуштанак шамол юбордик. У ўзи етиб келган ҳар бир нарсани чиритилган (хас-хашак) каби қилиб қўймай (қолдирмас) эди» (Зориёт сураси, 41-42). Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадисни бир нечалари Саллом Абул-Мунзирдан, у Осим ибн Абу ан-Нажуддан, у Абу Воилдан, у ал-Ҳорис ибн Ҳассондан ривоят қилганлар, унга ал-Ҳорис ибн Язид ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، حَدَّثَنَا سَلاَّمُ بْنُ سُلَيْمَانَ النَّحْوِيُّ أَبُو الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ أَبِي النَّجُودِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ يَزِيدَ الْبَكْرِيِّ، قَالَ قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فَدَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَإِذَا هُوَ غَاصٌّ بِالنَّاسِ وَإِذَا رَايَاتٌ سُودٌ تَخْفُقُ وَإِذَا بِلاَلٌ مُتَقَلِّدٌ السَّيْفَ بَيْنَ يَدَىْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ مَا شَأْنُ النَّاسِ قَالُوا يُرِيدُ أَنْ يَبْعَثَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ وَجْهًا فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ نَحْوًا مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ وَيُقَالُ لَهُ الْحَارِثُ بْنُ حَسَّانَ أَيْضًا ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Зайд ибн Ҳубоб ривоят қилди, бизга Саллом ибн Сулаймон ан-Наҳавий Абул-Мунзир ривоят қилди, бизга Осим ибн Абу ан-Нажуд ривоят қилди, Абу Воилдан, у ал-Ҳорис ибн Язид ал-Бакрийдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Мадинага келдим ва масжидга кирдим, мана у одамлар билан тўлиб кетган эди ва мана қора байроқлар ҳилпираётган эди, ва мана Билол Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурида қилич осиб (турган) эди. Мен: «Одамларнинг ҳоли нима?» дедим. Улар: «(У) Амр ибн ал-Ос(ни) бир томонга юбормоқчи,» дедилар. Сўнг у ҳадисни тўлиқ, Суфён ибн Уяйна ҳадисига ўхшаш, унинг маъносида зикр қилди. (У) деди: Унга ал-Ҳорис ибн Ҳассон ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ رِشْدِينَ بْنِ كُرَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِدْبَارُ النُّجُومِ الرَّكْعَتَانِ قَبْلَ الْفَجْرِ وَإِدْبَارُ السُّجُودِ الرَّكْعَتَانِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَيْلٍ عَنْ رِشْدِينَ بْنِ كُرَيْبٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ مُحَمَّدٍ وَرِشْدِينَ ابْنَىْ كُرَيْبٍ أَيُّهُمَا أَوْثَقُ قَالَ مَا أَقْرَبَهُمَا وَمُحَمَّدٌ عِنْدِي أَرْجَحُ ‏.‏ قَالَ وَسَأَلْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ هَذَا فَقَالَ مَا أَقْرَبَهُمَا عِنْدِي وَرِشْدِينُ بْنُ كُرَيْبٍ أَرْجَحُهُمَا عِنْدِي ‏.‏ قَالَ وَالْقَوْلُ عِنْدِي مَا قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ وَرِشْدِينُ أَرْجَحُ مِنْ مُحَمَّدٍ وَأَقْدَمُ وَقَدْ أَدْرَكَ رِشْدِينُ ابْنَ عَبَّاسٍ وَرَآهُ ‏.‏

Бизга Абу Ҳишом ар-Рифўий ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Фузайл ривоят қилди, Ришдин ибн Курайбдан, у отасидан, у Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у деди: «Юлдузларнинг ботиши — бомдоддан олдинги икки ракатдир, саждаларнинг ортидан (қилинадигани) эса — шомдан кейинги икки ракатдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни марфуъ тарзда фақат шу йўлдан, Муҳаммад ибн Фузайлнинг Ришдин ибн Курайбдан (ривоят қилган) ҳадисидан биламиз. Абу Исо (Термизий) деди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилдан Муҳаммад ва Ришдин — икки Курайб ўғли, қайси бири ишончлироқ, деб сўрадим. У: «Улар бир-бирига қанчалар яқин, Муҳаммад менимча рожиҳроқдир,» деди. (У) деди: Мен Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмондан бу ҳақда сўрадим, у: «Улар менимча бир-бирига қанчалар яқин, Ришдин ибн Курайб эса менимча улардан рожиҳроқдир,» деди. (У) деди: Менимча (тўғри) сўз Абу Муҳаммад айтгандек, Ришдин Муҳаммаддан рожиҳроқ ва қадимийроқдир, Ришдин Ибн Аббосга етишган ва уни кўрган.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ مِغْوَلٍ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ، عَنْ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ لَمَّا بَلَغَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سِدْرَةَ الْمُنْتَهَى قَالَ ‏"‏ انْتَهَى إِلَيْهَا مَا يَعْرُجُ مِنَ الأَرْضِ وَمَا يَنْزِلُ مِنْ فَوْقَ ‏.‏ قَالَ فَأَعْطَاهُ اللَّهُ عِنْدَهَا ثَلاَثًا لَمْ يُعْطِهِنَّ نَبِيًّا كَانَ قَبْلَهُ فُرِضَتْ عَلَيْهِ الصَّلاَةُ خَمْسًا وَأُعْطِيَ خَوَاتِمَ سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَغُفِرَ لأُمَّتِهِ الْمُقْحِمَاتُ مَا لَمْ يُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ ‏:‏ ‏(‏ إذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى ‏)‏ قَالَ السِّدْرَةُ فِي السَّمَاءِ السَّادِسَةِ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ فَرَاشٌ مِنْ ذَهَبٍ وَأَشَارَ سُفْيَانُ بِيَدِهِ فَأَرْعَدَهَا وَقَالَ غَيْرُ مَالِكِ بْنِ مِغْوَلٍ إِلَيْهَا يَنْتَهِي عِلْمُ الْخَلْقِ لاَ عِلْمَ لَهُمْ بِمَا فَوْقَ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, Молик ибн Миғвалдан, у Талҳа ибн Мусаррифдан, у Муррадан, у Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Сидратул-Мунтаҳога етганларида: «Ердан кўтарилган ва юқоридан тушган нарса(лар) унда ниҳоясига етади,» дедилар. (У) деди: Шунда Аллаҳ унга ўша ерда ундан олдинги ҳеч бир набийга бермаган учта (нарса)ни ато қилди: унга беш (вақт) намоз фарз қилинди, унга Бақара сурасининг охирги (оятлари) берилди ва унинг умматидан Аллаҳга ҳеч нарсани ширк келтирмаганларининг ҳалокатли (гуноҳлари) кечирилди. Ибн Масъуд: «Ўшанда Сидрани нима қоплаган бўлса, қоплаб турарди» (Нажм сураси, 16) (ояти ҳақида) деди: Сидра олтинчи осмондадир. Суфён деди: «Олтиндан парвоналар,» ва Суфён қўли билан ишора қилиб уни титратди. Молик ибн Миғвалдан бошқаси: «Махлуқотнинг илми унга (Сидрага) етиб тўхтайди, улардан ундан юқоридаги нарса ҳақида илм йўқ,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، حَدَّثَنَا الشَّيْبَانِيُّ، قَالَ سَأَلْتُ زِرَّ بْنَ حُبَيْشٍ عَنْ قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏فكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى ‏)‏ فَقَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ مَسْعُودٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَأَى جِبْرِيلَ وَلَهُ سِتُّمِائَةِ جَنَاحٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Маниъ хабар берди, бизга Аббод ибн ал-Аввом ривоят қилди, бизга аш-Шайбоний ривоят қилди, у деди: Мен Зирр ибн Ҳубайсдан Аллаҳнинг: «Ва у (орада) икки ёй (узунлиги) ёки ундан ҳам яқинроқ (масофа) бўлди» (Нажм сураси, 9) сўзи ҳақида сўрадим. У: «Менга Ибн Масъуд хабар бердики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Жибрилни олтиюз қаноти билан кўрган,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ لَقِيَ ابْنُ عَبَّاسٍ كَعْبًا بِعَرَفَةَ فَسَأَلَهُ عَنْ شَيْءٍ، فَكَبَّرَ حَتَّى جَاوَبَتْهُ الْجِبَالُ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ إِنَّا بَنُو هَاشِمٍ ‏.‏ فَقَالَ كَعْبٌ إِنَّ اللَّهَ قَسَمَ رُؤْيَتَهُ وَكَلاَمَهُ بَيْنَ مُحَمَّدٍ وَمُوسَى فَكَلَّمَ مُوسَى مَرَّتَيْنِ وَرَآهُ مُحَمَّدٌ مَرَّتَيْنِ ‏.‏ قَالَ مَسْرُوقٌ فَدَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ فَقُلْتُ هَلْ رَأَى مُحَمَّدٌ رَبَّهُ فَقَالَتْ لَقَدْ تَكَلَّمْتَ بِشَيْءٍ قَفَّ لَهُ شَعْرِي قُلْتُ رُوَيْدًا ثُمَّ قَرَأْتُ ‏:‏ ‏(‏لقَدْ رَأَى مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى ‏)‏ قَالَتْ أَيْنَ يُذْهَبُ بِكَ إِنَّمَا هُوَ جِبْرِيلُ مَنْ أَخْبَرَكَ أَنَّ مُحَمَّدًا رَأَى رَبَّهُ أَوْ كَتَمَ شَيْئًا مِمَّا أُمِرَ بِهِ أَوْ يَعْلَمُ الْخَمْسَ الَّتِي قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏ إنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ ‏)‏ فَقَدْ أَعْظَمَ الْفِرْيَةَ وَلَكِنَّهُ رَأَى جِبْرِيلَ لَمْ يَرَهُ فِي صُورَتِهِ إِلاَّ مَرَّتَيْنِ مَرَّةً عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى وَمَرَّةً فِي جِيَادٍ لَهُ سِتُّمِائَةِ جَنَاحٍ قَدْ سَدَّ الأُفُقَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ وَحَدِيثُ دَاوُدَ أَقْصَرُ مِنْ حَدِيثِ مُجَالِدٍ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, Мужолиддан, у Шаъбийдан (ривоят қилдики), у деди: Ибн Аббос Арофотда Каъб(ул-Аҳбор) билан учрашди ва ундан бир нарса ҳақида сўради. Шунда (Каъб) тоғлар унга акс-садо бергунича такбир айтди. Ибн Аббос: «Биз Бани Ҳошим(дан)миз,» деди. Каъб деди: «Албатта, Аллаҳ ўзини кўришни ва сўзлашини Муҳаммад билан Мусо ўртасида тақсим қилди: Мусога икки марта сўзлади ва Муҳаммад уни икки марта кўрди.» Масруқ деди: Мен Оишанинг олдига кириб: «Муҳаммад ўз Роббисини кўрганми?» дедим. У: «Сен шундай бир нарса айтдингки, ундан менинг сочларим тикка бўлди,» деди. Мен: «Шошманг,» дедим, сўнг ўқидим: «Албатта, у Роббисининг (энг) буюк оятларидан (баъзиларини) кўрди» (Нажм сураси, 18). У: «Сени қаёққа олиб кетишяпти? У фақат Жибрилдир. Ким сенга Муҳаммад ўз Роббисини кўрган, ёки ўзига буюрилган бирор нарсани яширган, ёки Аллаҳ Таоло айтган бештани билади (деб) хабар берган бўлса: «Албатта, соат (қиёмат) илми Аллаҳнинг ҳузуридадир, ёмғирни (ҳам У) ёғдиради» (Луқмон сураси, 34) — у энг буюк бўҳтонни (тўқибди). Лекин у Жибрилни кўрди, уни ўз (асл) суратида фақат икки марта кўрди: бир марта Сидратул-Мунтаҳо олдида, бир марта Жиёдда; унинг олтиюз қаноти бўлиб, уфқни тўсиб турарди,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: Довуд ибн Абу Ҳинд ҳам Шаъбийдан, у Масруқдан, у Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бу ҳадисга ўхшашини ривоят қилган, Довуднинг ҳадиси эса Мужолиднинг ҳадисидан қисқароқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ نَبْهَانَ بْنِ صَفْوَانَ الْبَصْرِيُّ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ كَثِيرٍ الْعَنْبَرِيُّ أَبُو غَسَّانَ، حَدَّثَنَا سَلْمُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ أَبَانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ رَأَى مُحَمَّدٌ رَبَّهُ ‏.‏ قُلْتُ أَلَيْسَ اللَّهُ يَقُولُ ‏:‏ ‏(‏ لا تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصَارَ ‏)‏ قَالَ وَيْحَكَ ذَاكَ إِذَا تَجَلَّى بِنُورِهِ الَّذِي هُوَ نُورُهُ وَقَدْ رَأَى مُحَمَّدٌ رَبَّهُ مَرَّتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Амр ибн Набҳон ибн Сафвон ал-Басрий ас-Сақафий ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Касир ал-Анбарий Абу Ғассон ривоят қилди, бизга Салм ибн Жаъфар ривоят қилди, ал-Ҳакам ибн Абондан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Муҳаммад ўз Роббисини кўрди. Мен: «Аллаҳ: «Кўзлар Уни идрок эта олмайди, У эса кўзларни идрок этади» (Анъом сураси, 103) демаганми?» дедим. У: «Вой сенга! У — қачонки У Зот Ўзининг нури бўлган нури билан тажаллий қилганида(ги ҳолатдир). Муҳаммад ўз Роббисини икки марта кўрди,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шу йўлдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأُمَوِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِ اللَّهِ ‏(‏ ولَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً * أُخْرَى عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى ‏)‏ ‏(‏ فأوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى ‏)‏ ‏(‏فكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى ‏)‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَدْ رَآهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Саид ибн Яҳё ибн Саид ал-Умавий ривоят қилди, бизга отам ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Амр, Абу Саламадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан, Аллоҳнинг сўзи ҳақида ривоят қилди: «Ва, дарҳақиқат, у Уни бошқа бир тушишда — Сидратул-Мунтаҳо олдида кўрди» (Нажм сураси, 13-14), «Бас, (Аллоҳ) Унинг бандасига (Жибрил орқали) ваҳий қилган нарсани ваҳий қилди» (Нажм сураси, 10), «Бас, (Унинг масофаси) икки ёй узунлигича ёки ундан-да яқинроқ эди» (Нажм сураси, 9). Ибн Аббос деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Уни кўрганлар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي رِزْمَةَ، وَأَبُو نُعَيْمٍ عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏(‏ ما كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى ‏)‏ قَالَ رَآهُ بِقَلْبِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ, Ибн Абу Ризма ва Абу Нуайм, Исроилдан, у Симокдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан ривоят қилди: «Кўнгил кўрган нарсасини ёлғон демади» (Нажм сураси, 11) (иғи ҳақида). У деди: «Уни қалби билан кўрди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، وَيَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ التُّسْتَرِيِّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي ذَرٍّ لَوْ أَدْرَكْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلْتُهُ ‏.‏ فَقَالَ عَمَّا كُنْتَ تَسْأَلُهُ قُلْتُ كُنْتُ أَسْأَلُهُ هَلْ رَأَى مُحَمَّدٌ رَبَّهُ فَقَالَ قَدْ سَأَلْتُهُ فَقَالَ ‏ "‏ نُورٌ أَنَّى أَرَاهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Вакииъ ва Язид ибн Ҳорун, Язид ибн Иброҳим ат-Тустарийдан, у Қатодадан, у Абдуллоҳ ибн Шақиқдан ривоят қилди, у деди: «Мен Абу Заррга: «Агар мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га етишганимда, ундан сўраган бўлардим,» дедим. У: «Сен ундан нима ҳақида сўраган бўлардинг?» деди. Мен: «Мен ундан Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Роббисини кўрдими, деб сўраган бўлардим,» дедим. У: «Мен ундан сўраганман, у: «(У) бир нурдир, мен Уни қандай кўрдим?» деди,» деди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، وَابْنُ أَبِي رِزْمَةَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ‏(‏ما كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى ‏)‏ قَالَ رَأَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جِبْرِيلَ فِي حُلَّةٍ مِنْ رَفْرَفٍ قَدْ مَلأَ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо ва Ибн Абу Ризма, Исроилдан, у Абу Ишоқдан, у Абдурраҳмон ибн Язиддан, у Абдуллоҳдан ривоят қилди: «Кўнгил кўрган нарсасини ёлғон демади» (Нажм сураси, 11) (иғи ҳақида). У деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Жибрилни рафрафдан (яшил кўрпа) бир либосда, осмон ва ер орасини тўлдирган ҳолда кўрдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ أَبُو عُثْمَانَ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارِ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏:‏ ‏(‏الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ ‏)‏ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنْ تَغْفِرِ اللَّهُمَّ تَغْفِرْ جَمَّا وَأَىُّ عَبْدٍ لَكَ لاَ أَلَمَّا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ زَكَرِيَّا بْنِ إِسْحَاقَ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Усмон Абу Усмон ал-Басрий ривоят қилди, бизга Абу Осим, Закариё ибн Ишоқдан, у Амр ибн Динордан, у Атодан, у Ибн Аббосдан ривоят қилди: «Кичик гуноҳлардан бошқа катта гуноҳлар ва фаҳш ишлардан сақланадиганлар» (Нажм сураси, 32). У деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар кечирсанг, эй Аллаҳ, кўплаб (гуноҳларни) кечирасан — сенинг қайси бандинг (кичик гуноҳ) қилмаган?» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир, биз уни фақат Закариё ибн Ишоқнинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي مَعْمَرٍ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ بَيْنَمَا نَحْنُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمِنًى فَانْشَقَّ الْقَمَرُ فِلْقَتَيْنِ فِلْقَةٌ مِنْ وَرَاءِ الْجَبَلِ وَفِلْقَةٌ دُونَهُ فَقَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اشْهَدُوا ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي ‏:‏ ‏(‏اقتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ ‏)‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Али ибн Мушир хабар берди, ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Абу Маъмардан, у Ибн Масъуд (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди, у деди: «Биз Минўда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга эканимизда, ой иккига бўлиниб кетди — бир бўлаги тоғнинг ортида, бир бўлаги ундан берида эди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга: «Гувоҳ бўлинглар,» дедилар.» Яъни: «Соат (Қиёмат) яқинлашди ва ой бўлинди» (Қамар сураси, 1). У деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ سَأَلَ أَهْلُ مَكَّةَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم آيَةً فَانْشَقَّ الْقَمَرُ بِمَكَّةَ مَرَّتَيْنِ فَنَزَلَت ‏:‏ ‏(‏اقتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏سحْرٌ مُسْتَمِرٌّ ‏)‏ يَقُولُ ذَاهِبٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ, Маъмардан, у Қатодадан, у Анасдан ривоят қилди, у деди: «Макка аҳли Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бир мўъжиза сўради, бас Маккада ой икки марта бўлинди. Шунда: «Соат (Қиёмат) яқинлашди ва ой бўлинди» (Қамар сураси, 1) — Унинг «ўтиб кетувчи сеҳр» деган сўзигача (Қамар сураси, 2) нозил бўлди. «Мустамир» ўтиб кетувчи дегани.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ أَبِي مَعْمَرٍ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ انْشَقَّ الْقَمَرُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ اشْهَدُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён, Ибн Абу Нажиҳдан, у Мужоҳиддан, у Абу Маъмардан, у Ибн Масъуддан ривоят қилди, у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида ой бўлинди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга: «Гувоҳ бўлинглар,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ انْفَلَقَ الْقَمَرُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ اشْهَدُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абу Довуд, Шуъбадан, у ал-Аъмашдан, у Мужоҳиддан, у Ибн Умардан ривоят қилди, у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида ой ёрилиб бўлинди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Гувоҳ бўлинглар,» дедилар.» У деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ كَثِيرٍ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ انْشَقَّ الْقَمَرُ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى صَارَ فِرْقَتَيْنِ عَلَى هَذَا الْجَبَلِ وَعَلَى هَذَا الْجَبَلِ فَقَالُوا سَحَرَنَا مُحَمَّدٌ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لَئِنْ كَانَ سَحَرَنَا مَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَسْحَرَ النَّاسَ كُلَّهُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ حُصَيْنٍ عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Касир ривоят қилди, бизга Сулаймон ибн Касир, Ҳусайндан, у Муҳаммад ибн Жубайр ибн Мутъимдан, у отасидан ривоят қилди, у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида ой икки бўлакка бўлинди — бир бўлаги бу тоғ устида, бир бўлаги у тоғ устида эди. Шунда улар: «Муҳаммад бизни сеҳрлади,» дедилар. Улардан баъзилари: «Агар бизни сеҳрлаган бўлса ҳам, ҳамма одамларни сеҳрлай олмайди-ку,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: баъзилар бу ҳадисни Ҳусайндан, у Жубайр ибн Муҳаммад ибн Жубайр ибн Мутъимдан, у отасидан, у бобоси Жубайр ибн Мутъимдан шунга ўхшаш ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَأَبُو بَكْرٍ بُنْدَارٌ قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ زِيَادِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ جَعْفَرٍ الْمَخْزُومِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ جَاءَ مُشْرِكُو قُرَيْشٍ يُخَاصِمُونَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي الْقَدَرِ فَنَزَلَتْْ ‏:‏ ‏(‏ يومَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ * إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ва Абу Бакр Бундор ривоят қилиб дедилар: бизга Вакииъ, Суфёндан, у Зиёд ибн Исмоилдан, у Муҳаммад ибн Аббод ибн Жаъфар ал-Махзумийдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди, у деди: «Қурайш мушриклари Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан қадар ҳақида тортишиш учун келдилар. Шунда: «Улар дўзахга юзлари устида судралиб бориладиган кунда (уларга айтилади): «Сақар (дўзах) озорини тотинглар! Албатта, Биз ҳар бир нарсани ўлчов (қадар) билан яратганмиз» (Қамар сураси, 48-49) нозил бўлди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ وَاقِدٍ أَبُو مُسْلِمٍ السَّعْدِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ زُهَيْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرٍ، رضى الله عنه قَالَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى أَصْحَابِهِ فَقَرَأَ عَلَيْهِمْ سُورَةَ الرَّحْمَنِ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا فَسَكَتُوا فَقَالَ ‏ "‏ لَقَدْ قَرَأْتُهَا عَلَى الْجِنِّ لَيْلَةَ الْجِنِّ فَكَانُوا أَحْسَنَ مَرْدُودًا مِنْكُمْ كُنْتُ كُلَّمَا أَتَيْتُ عَلَى قَوْلِهِِ ‏:‏ ‏(‏ فبأَىِّ آلاَءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ ‏)‏ قَالُوا لاَ بِشَيْءٍ مِنْ نِعَمِكَ رَبَّنَا نُكَذِّبُ فَلَكَ الْحَمْدُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْوَلِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ زُهَيْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ كَأَنَّ زُهَيْرَ بْنَ مُحَمَّدٍ الَّذِي وَقَعَ بِالشَّامِ لَيْسَ هُوَ الَّذِي يُرْوَى عَنْهُ بِالْعِرَاقِ كَأَنَّهُ رَجُلٌ آخَرُ قَلَبُوا اسْمَهُ يَعْنِي لِمَا يَرْوُونَ عَنْهُ مِنَ الْمَنَاكِيرِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ الْبُخَارِيَّ يَقُولُ أَهْلُ الشَّامِ يَرْوُونَ عَنْ زُهَيْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ مَنَاكِيرَ وَأَهْلُ الْعِرَاقِ يَرْوُونَ عَنْهُ أَحَادِيثَ مُقَارِبَةً ‏.‏

Бизга Абдурраҳмон ибн Воқид Абу Муслим ас-Саъдий ривоят қилди, бизга ал-Валиду ибн Муслим, Зуҳайр ибн Муҳаммаддан, у Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди, у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларининг олдига чиқиб, уларга Ар-Раҳмон сурасини бошидан охиригача ўқиб бердилар, аммо улар жим турдилар. Шунда у: «Мен буни жинлар кечасида жинларга ўқиб бердим, улар сизлардан кўра яхшироқ жавоб қайтардилар. Мен ҳар сафар Унинг: «Роббингизнинг қайси неъматларини ёлғон дейсиз?» деган сўзига етганимда, улар: «Роббимиз, сенинг неъматларингдан ҳеч нарсани ёлғон демаймиз, ҳамд сенга (хосдир),» дедилар,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат ал-Валид ибн Муслимнинг Зуҳайр ибн Муҳаммаддан қилган ҳадисидан биламиз. Аҳмад ибн Ҳанбал деди: «Шомда бўлган Зуҳайр ибн Муҳаммад, гўё Ироқда ундан ривоят қилинадиган киши эмас, гўё у бошқа бир кишидир, улар унинг исмини ағдарганлар,» — яъни ундан ривоят қилинган мункар (ғалати) ҳадислар сабабли. Мен Муҳаммад ибн Исмоил ал-Бухорийни: «Шом аҳли Зуҳайр ибн Муҳаммаддан мункар (ҳадислар), Ироқ аҳли эса ундан тўғрироқ ҳадислар ривоят қилади,» деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، وَعَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَقُولُ اللَّهُ أَعْدَدْتُ لِعِبَادِيَ الصَّالِحِينَ مَا لاَ عَيْنٌ رَأَتْ وَلاَ أُذُنٌ سَمِعَتْ وَلاَ خَطَرَ عَلَى قَلْبِ بَشَرٍ وَاقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ ‏:‏ ‏(‏ فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ‏)‏ وَفِي الْجَنَّةِ شَجَرَةٌ يَسِيرُ الرَّاكِبُ فِي ظِلِّهَا مِائَةَ عَامٍ لاَ يَقْطَعُهَا وَاقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ ‏:‏ ‏(‏ وظِلٍّ مَمْدُودٍ ‏)‏ وَمَوْضِعُ سَوْطٍ فِي الْجَنَّةِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا وَاقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ ‏:‏ ‏(‏ فمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلاَّ مَتَاعُ الْغُرُورِ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Абда ибн Сулаймон ва Абдурраҳим ибн Сулаймон, Муҳаммад ибн Амрдан ривоят қилди, бизга Абу Салама, Абу Ҳурайрадан ривоят қилди, у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллоҳ: «Мен солиҳ бандаларим учун ҳеч бир кўз кўрмаган, ҳеч бир қулоқ эшитмаган ва ҳеч бир инсон қалбига келмаган (неъматларни) тайёрлаб қўйганман,» дейди. Хоҳласангиз ўқинглар: «Уларнинг қилиб ўтган амалларига мукофот бўлиб, улар учун кўзлар қувончидан нималар яшириб қўйилганини ҳеч бир жон билмас» (Сажда сураси, 17). Жаннатда бир дарахт борки, отлиқ унинг соясида юз йил юрса ҳам уни кесиб ўта олмайди. Хоҳласангиз ўқинглар: «Ва чўзилган сояда» (Воқиа сураси, 30). Жаннатдаги бир қамчи ўрни дунё ва ундаги нарсалардан яхшироқдир. Хоҳласангиз ўқинглар: «Бас, ким дўзахдан узоқлаштирилиб, жаннатга киритилса, у ҳақиқатан нажот топибди. Бу дунё ҳаёти эса фақат алдовчи матоҳдир» (Оли Имрон сураси, 185),» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ فِي الْجَنَّةِ لَشَجَرَةً يَسِيرُ الرَّاكِبُ فِي ظِلِّهَا مِائَةَ عَامٍ لاَ يَقْطَعُهَا وَإِنْ شِئْتُمْ فَاقْرَءُوا ‏:‏ ‏(‏ وَظِلٍّ مَمْدُودٍ * وَمَاءٍ مَسْكُوبٍ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ, Маъмардан, у Қатодадан, у Анасдан ривоят қилди, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Албатта, жаннатда бир дарахт борки, отлиқ унинг соясида юз йил юрса ҳам уни кесиб ўта олмайди. Хоҳласангиз ўқинглар: «Ва чўзилган сояда, ва тўкилиб турган сувда» (Воқиа сураси, 30-31),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Абу Саиддан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، رضى الله عنه عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ وفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ ارْتِفَاعُهَا كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ وَمَسِيرَةُ مَا بَيْنَهُمَا خَمْسُمِائَةِ عَامٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ رِشْدِينَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَارْتِفَاعُهَا كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ ‏.‏ قَالَ ارْتِفَاعُ الْفُرُشِ الْمَرْفُوعَةِ فِي الدَّرَجَاتِ وَالدَّرَجَاتُ مَا بَيْنَ كُلِّ دَرَجَتَيْنِ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Ришдин ибн Саъд, Амр ибн ал-Ҳорисдан, у Даррождан, у Абул-Ҳайсамдан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан, Унинг: «Ва баланд кўтарилган тўшакларда» (Воқиа сураси, 34) сўзи ҳақида ривоят қилди. У: «Уларнинг баландлиги осмон билан ер орасидаги кабидир, улар орасидаги масофа эса беш юз йиллик (йўл)дир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Ришдиннинг ҳадисидан биламиз. Баъзи илм аҳли: «Уларнинг баландлиги осмон билан ер орасидаги кабидир,» деди. У деди: баланд кўтарилган тўшакларнинг баландлиги даражалардадир, ҳар икки даража ораси осмон билан ер орасидаги кабидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَلِيٍّ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ ‏:‏ ‏(‏أتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ ‏)‏ قَالَ شُكْرُكُمْ تَقُولُونَ مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا وَكَذَا وَبِنَجْمِ كَذَا وَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِسْرَائِيلَ ‏.‏ وَرَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, бизга ал-Ҳусайн ибн Муҳаммад, бизга Исроил, Абдул-Аълодан, у Абу Абдурраҳмондан, у Али (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди, у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ва сиз ризқингизга (шукр қилиш ўрнига) уни ёлғон дейишни қиласизми?» (Воқиа сураси, 82) — у: «Сизнинг шукрингиз: «Бизга фалон юлдуз туфайли, фалон юлдуз туфайли ёмғир ёғди,» дейишингиздир,» дедилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир, биз уни фақат Исроилнинг ҳадисидан марфуъ (Пайғамбарга оид) ҳолда биламиз. Уни Суфён ас-Саврий ҳам Абдул-Аълодан, у Абу Абдурраҳмон ас-Суламийдан, у Алидан шунга ўхшаш, аммо марфуъ қилмай ривоят қилган. Буни бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид, Суфёндан ривоят қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ الْخُزَاعِيُّ الْمَرْوَزِيُّ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبَانَ، عَنْ أَنَسٍ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلمَّ ‏:‏ ‏(‏إنا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً ‏)‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّ مِنَ الْمُنْشَآتِ اللاَّئِي كُنَّ فِي الدُّنْيَا عَجَائِزَ عُمْشًا رُمْصًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ وَمُوسَى بْنُ عُبَيْدَةَ وَيَزِيدُ بْنُ أَبَانَ الرَّقَاشِيُّ يُضَعَّفَانِ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏

Бизга Абу Аммор ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ал-Хузоий ал-Марвазий ривоят қилди, бизга Вакииъ, Мусо ибн Убайдадан, у Язид ибн Абондан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди, у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Биз уларни (жаннат ҳурларини) янгидан яратдик» (Воқиа сураси, 35) — у: «Албатта, янгидан яратилганлар орасида дунёда кўзлари ёшланиб, кўр-жирканч кампир бўлганлар ҳам бор,» дедилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Мусо ибн Убайданинг ҳадисидан марфуъ ҳолда биламиз. Мусо ибн Убайда ва Язид ибн Абон ар-Рақоший ҳадисда заиф (саналади).

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ هِشَامٍ، عَنْ شَيْبَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ رضى الله عنه يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ شِبْتَ ‏.‏ قَالَ ‏ "‏ شَيَّبَتْنِي هُودٌ وَالْوَاقِعَةُ وَالْمُرْسَلاَتُ وَ عمَّ يَتَسَاءَلُونَ وَإذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَرَوَى عَلِيُّ بْنُ صَالِحٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي جُحَيْفَةَ نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي مَيْسَرَةَ شَيْءٌ مِنْ هَذَا مُرْسَلاً ‏.‏ وَرَوَى أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ شَيْبَانَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ هَاشِمُ بْنُ الْوَلِيدِ الْهَرَوِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Муовия ибн Ҳишом, Шайбондан, у Абу Ишоқдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан ривоят қилди, у деди: «Абу Бакр (розияллаҳу анҳу): «Эй Расулуллаҳ, сочингиз оқарибди,» деди. У: «Мени Ҳуд, ал-Воқиа, ал-Мурсалот, «Амма ятасаъалун» (ан-Набаъ) ва «Изаш-шамсу куввират» (ат-Таквир) (суралари) оқартирди,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни Ибн Аббоснинг ҳадисидан фақат шу йўл орқали биламиз. Али ибн Солиҳ бу ҳадисни Абу Ишоқдан, у Абу Жуҳайфадан шунга ўхшаш ривоят қилган. Абу Ишоқдан, у Абу Майсарадан ҳам шу (ҳадиснинг) бир қисми мурсал (саҳобасиз) ҳолда ривоят қилинган. Абу Бакр ибн Айёш эса Абу Ишоқдан, у Икримадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан, Шайбоннинг Абу Ишоқдан қилган ҳадисига ўхшаш ривоят қилган, лекин унда Ибн Аббосни зикр қилмаган. Буни бизга Ҳошим ибн ал-Валид ал-Ҳаравий ривоят қилди, бизга Абу Бакр ибн Айёш ривоят қилди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ قَالُوا حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ قَتَادَةَ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ بَيْنَمَا نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ وَأَصْحَابُهُ إِذْ أَتَى عَلَيْهِمْ سَحَابٌ فَقَالَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلْ تَدْرُونَ مَا هَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَذَا الْعَنَانُ هَذِهِ رَوَايَا الأَرْضِ يَسُوقُهُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى إِلَى قَوْمٍ لاَ يَشْكُرُونَهُ وَلاَ يَدْعُونَهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ هَلْ تَدْرُونَ مَا فَوْقَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّهَا الرَّقِيعُ سَقْفٌ مَحْفُوظٌ وَمَوْجٌ مَكْفُوفٌ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ هَلْ تَدْرُونَ كَمْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهَا مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ سَنَةٍ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ هَلْ تَدْرُونَ مَا فَوْقَ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّ فَوْقَ ذَلِكَ سَمَاءَيْنِ وَمَا بَيْنَهُمَا مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ ‏"‏ ‏.‏ حَتَّى عَدَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ مَا بَيْنَ كُلِّ سَمَاءَيْنِ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ هَلْ تَدْرُونَ مَا فَوْقَ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّ فَوْقَ ذَلِكَ الْعَرْشَ وَبَيْنَهُ وَبَيْنَ السَّمَاءِ بُعْدُ مَا بَيْنَ السَّمَاءَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ هَلْ تَدْرُونَ مَا الَّذِي تَحْتَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّهَا الأَرْضُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ هَلْ تَدْرُونَ مَا الَّذِي تَحْتَ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّ تَحْتَهَا الأَرْضَ الأُخْرَى بَيْنَهُمَا مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ سَنَةٍ ‏"‏ ‏.‏ حَتَّى عَدَّ سَبْعَ أَرَضِينَ بَيْنَ كُلِّ أَرْضَيْنِ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ سَنَةٍ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَوْ أَنَّكُمْ دَلَّيْتُمْ رَجُلاً بِحَبْلٍ إِلَى الأَرْضِ السُّفْلَى لَهَبَطَ عَلَى اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأََ ‏(‏ هو الأَوَّلُ وَالآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ قَالَ وَيُرْوَى عَنْ أَيُّوبَ وَيُونُسَ بْنِ عُبَيْدٍ وَعَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ قَالُوا لَمْ يَسْمَعِ الْحَسَنُ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَفَسَّرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالُوا إِنَّمَا هَبَطَ عَلَى عِلْمِ اللَّهِ وَقُدْرَتِهِ وَسُلْطَانِهِ ‏.‏ عِلْمُ اللَّهِ وَقُدْرَتُهُ وَسُلْطَانُهُ فِي كُلِّ مَكَانٍ وَهُوَ عَلَى الْعَرْشِ كَمَا وَصَفَ فِي كِتَابِهِ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ва бошқа бир неча (рови) — мазмуни бир — ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Юнус ибн Муҳаммад ривоят қилди, бизга Шайбон ибн Абдурраҳмон Қатодадан ривоят қилди, бизга ал-Ҳасан Абу Ҳурайрадан ривоят қилди, у деди: Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобалари билан ўтирган эдилар, шу пайт уларнинг устига бир булут келди. Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу нима эканини биласизларми?» дедилар. Улар: «Аллаҳ ва Унинг Расули билгувчидир,» дедилар. У: «Бу — булут. Булар ернинг сув келтирувчиларидир. Аллаҳ таборак ва таоло уни Унга шукр қилмайдиган ва Унга дуо қилмайдиган қавмга ҳайдаб боради,» дедилар. Кейин: «Устингизда нима борлигини биласизларми?» дедилар. Улар: «Аллаҳ ва Унинг Расули билгувчидир,» дедилар. У: «У — сақланган том, тўсилган мавж (осмондир),» дедилар. Кейин: «Сиз билан унинг ораси қанча эканини биласизларми?» дедилар. Улар: «Аллаҳ ва Унинг Расули билгувчидир,» дедилар. У: «Сиз билан унинг ораси беш юз йиллик йўлдир,» дедилар. Кейин: «Ундан юқорида нима борлигини биласизларми?» дедилар. Улар: «Аллаҳ ва Унинг Расули билгувчидир,» дедилар. У: «Ундан юқорида иккита осмон бор, уларнинг ораси беш юз йиллик йўлдир,» дедилар — то етти осмонни санаб чиққунларича, ҳар икки осмон ораси осмон билан ер орасидаги масофа кабидир. Кейин: «Ундан юқорида нима борлигини биласизларми?» дедилар. Улар: «Аллаҳ ва Унинг Расули билгувчидир,» дедилар. У: «Ундан юқорида Арш бор, у билан осмон орасидаги масофа икки осмон орасидаги масофа кабидир,» дедилар. Кейин: «Остингизда нима борлигини биласизларми?» дедилар. Улар: «Аллаҳ ва Унинг Расули билгувчидир,» дедилар. У: «У — ердир,» дедилар. Кейин: «Ундан остида нима борлигини биласизларми?» дедилар. Улар: «Аллаҳ ва Унинг Расули билгувчидир,» дедилар. У: «Унинг остида бошқа бир ер бор, уларнинг ораси беш юз йиллик йўлдир,» дедилар — то етти ерни санаб чиққунларича, ҳар икки ер ораси беш юз йиллик йўлдир. Кейин: «Муҳаммаднинг жони Қўлида бўлган Зотга қасамки, агар сизлар бир кишини арқон билан энг пастки ерга туширсангиз, у Аллаҳнинг (илмига) тушган бўларди,» дедилар. Сўнг: «У Аввал ва Охир, Зоҳир ва Ботиндир; У ҳар бир нарсани билгувчидир,» (Ҳадид сураси, 3) деб ўқидилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу жиҳатдан ғарибдир. У деди: Айюб, Юнус ибн Убайд ва Али ибн Зайддан ривоят қилинишича, улар: «ал-Ҳасан Абу Ҳурайрадан эшитмаган,» деганлар. Баъзи илм аҳли бу ҳадисни изоҳлаб дедиларки: «У фақат Аллаҳнинг илмига, қудратига ва салтанатига тушган,» деганлар. Аллаҳнинг илми, қудрати ва салтанати ҳар бир жойдадир, У эса Китобида сифатлаганидек Арш устидадир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ صَخْرٍ الأَنْصَارِيِّ، قَالَ كُنْتُ رَجُلاً قَدْ أُوتِيتُ مِنْ جِمَاعِ النِّسَاءِ مَا لَمْ يُؤْتَ غَيْرِي فَلَمَّا دَخَلَ رَمَضَانُ تَظَاهَرْتُ مِنَ امْرَأَتِي حَتَّى يَنْسَلِخَ رَمَضَانُ فَرَقًا مِنْ أَنْ أُصِيبَ مِنْهَا فِي لَيْلَتِي فَأَتَتَابَعَ فِي ذَلِكَ إِلَى أَنْ يُدْرِكَنِي النَّهَارُ وَأَنَا لاَ أَقْدِرُ أَنْ أَنْزِعَ فَبَيْنَمَا هِيَ تَخْدُمُنِي ذَاتَ لَيْلَةٍ إِذْ تَكَشَّفَ لِي مِنْهَا شَيْءٌ فَوَثَبْتُ عَلَيْهَا فَلَمَّا أَصْبَحْتُ غَدَوْتُ عَلَى قَوْمِي فَأَخْبَرْتُهُمْ خَبَرِي فَقُلْتُ انْطَلِقُوا مَعِي إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُخْبِرُهُ بِأَمْرِي ‏.‏ فَقَالُوا لاَ وَاللَّهِ لاَ نَفْعَلُ نَتَخَوَّفُ أَنْ يَنْزِلَ فِينَا قُرْآنٌ أَوْ يَقُولَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَقَالَةً يَبْقَى عَلَيْنَا عَارُهَا وَلَكِنِ اذْهَبْ أَنْتَ فَاصْنَعْ مَا بَدَا لَكَ ‏.‏ قَالَ فَخَرَجْتُ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ خَبَرِي ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَنْتَ بِذَاكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ أَنَا بِذَاكَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَنْتَ بِذَاكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ أَنَا بِذَاكَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَنْتَ بِذَاكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ أَنَا بِذَاكَ وَهَا أَنَا ذَا فَأَمْضِ فِيَّ حُكْمَ اللَّهِ فَإِنِّي صَابِرٌ لِذَلِكَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَعْتِقْ رَقَبَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَضَرَبْتُ صَفْحَةَ عُنُقِي بِيَدِي فَقُلْتُ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا أَصْبَحْتُ أَمْلِكُ غَيْرَهَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ صُمْ شَهْرَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَهَلْ أَصَابَنِي مَا أَصَابَنِي إِلاَّ فِي الصِّيَامِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَطْعِمْ سِتِّينَ مِسْكِينًا ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَقَدْ بِتْنَا لَيْلَتَنَا هَذِهِ وَحْشَى مَا لَنَا عَشَاءٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اذْهَبْ إِلَى صَاحِبِ صَدَقَةِ بَنِي زُرَيْقٍ فَقُلْ لَهُ فَلْيَدْفَعْهَا إِلَيْكَ فَأَطْعِمْ عَنْكَ مِنْهَا وَسْقًا سِتِّينَ مِسْكِينًا ثُمَّ اسْتَعِنْ بِسَائِرِهِ عَلَيْكَ وَعَلَى عِيَالِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَرَجَعْتُ إِلَى قَوْمِي فَقُلْتُ وَجَدْتُ عِنْدَكُمُ الضِّيقَ وَسُوءَ الرَّأْىِ وَوَجَدْتُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم السَّعَةَ وَالْبَرَكَةَ أَمَرَ لِي بِصَدَقَتِكُمْ فَادْفَعُوهَا إِلَىَّ فَدَفَعُوهَا إِلَىَّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ سُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ لَمْ يَسْمَعْ عِنْدِي مِنْ سَلَمَةَ بْنِ صَخْرٍ ‏.‏ قَالَ وَيُقَالُ سَلَمَةُ بْنُ صَخْرٍ وَسَلْمَانُ بْنُ صَخْرٍ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ خَوْلَةَ بِنْتِ ثَعْلَبَةَ وَهِيَ امْرَأَةُ أَوْسِ بْنِ الصَّامِتِ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ва ал-Ҳасан ибн Али ал-Ҳулвоний ривоят қилдилар, бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Ишоқ ривоят қилди, Муҳаммад ибн Амр ибн Атодан, у Сулаймон ибн Ясордан, у Салама ибн Сахр ал-Ансорийдан (ривоят қилдики), у деди: мен ўзгаларга берилмаган даражада аёлларга (яқинликка) мойиллик берилган киши эдим. Рамазон киргач, мен хотинимга рамазон тугагунча зиҳор қилдим — кечаси унга яқинлик қилиб қўйиб, сўнг кундузга қадар шу (гуноҳ)да давом этиб кетишимдан ва ўзимни тортиб ололмаслигимдан қўрқиб. Бир кечаси у менга хизмат қилиб турганда, ундан бирор нарса менга очилиб қолди ва мен унга отилдим. Тонг отгач, қавмимнинг олдига бориб, уларга аҳволимни хабар бердим ва дедим: «Мен билан Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига боринглар, мен унга ишимни хабар берай.» Улар: «Йўқ, Аллаҳга қасамки, биз буни қилмаймиз. Биз ҳақимизда Қуръон нозил бўлишидан ёки Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳақимизда номуси устимизда қоладиган бирор сўз айтишидан қўрқамиз. Лекин сен ўзинг бориб, ўзингга раво кўрганингни қил,» дедилар. У деди: шундай қилиб, мен чиқиб Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келдим ва унга ишимни хабар бердим. У: «Буни қилган сенмисан?» дедилар. Мен: «Буни қилган менман,» дедим. У: «Буни қилган сенмисан?» дедилар. Мен: «Буни қилган менман,» дедим. У: «Буни қилган сенмисан?» дедилар. Мен: «Буни қилган менман, мана мен шу ердаман; менда Аллаҳнинг ҳукмини жорий қил, мен унга сабр қилгувчиман,» дедим. У: «Бир қул озод қил,» дедилар. У деди: мен қўлимни бўйнимнинг ён томонига уриб: «Йўқ, сени ҳақ билан юборган Зотга қасамки, мен бундан бошқасига эга бўлмай тонгни қаршиладим,» дедим. У: «Икки ой рўза тут,» дедилар. Мен: «Ё Расулуллаҳ, мени бу (бало)га гирифтор қилган нарса рўза тутаётганимда бўлмаганмиди?» дедим. У: «Унда олтмиш мискинга таом едир,» дедилар. Мен: «Сени ҳақ билан юборган Зотга қасамки, биз бу кечамизни оч, кечки таомсиз ўтказдик,» дедим. У: «Бану Зурайқнинг садақаси (закоти) соҳибининг олдига бор ва унга айт, уни сенга берсин. Ундан бир васқ (ўлчов)ни ўзинг учун олтмиш мискинга таом қилиб едир, қолганини эса ўзинг ва оилангга сарфлашда ёрдам ол,» дедилар. У деди: мен қавмимнинг олдига қайтиб бордим ва: «Сизларнинг олдингиздан танглик ва ёмон фикр топдим, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузуридан эса кенглик ва баракат топдим. У менга сизларнинг садақангиз (закотингиз)ни буюрди, уни менга беринглар,» дедим. Улар эса уни менга бердилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Муҳаммад (ал-Бухорий) деди: менимча, Сулаймон ибн Ясор Салама ибн Сахрдан эшитмаган. У деди: «Салама ибн Сахр» ва «Салмон ибн Сахр» дейилади. Бу бобда Хавла бинт Саълабадан ҳам (ривоят) бор, у Авс ибн Сомитнинг хотинидир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ الأَشْجَعِيُّ، عَنِ الثَّوْرِيِّ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الْمُغِيرَةِ الثَّقَفِيِّ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَلْقَمَةَ الأَنْمَارِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَىْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً ‏)‏ ‏.‏ قَالَ لِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا تَرَى دِينَارًا ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ لاَ يُطِيقُونَهُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَنِصْفُ دِينَارٍ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ لاَ يُطِيقُونَهُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَكَمْ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ شَعِيرَةٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّكَ لَزَهِيدٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏أأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَىْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ فَبِي خَفَّفَ اللَّهُ عَنْ هَذِهِ الأُمَّةِ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ شَعِيرَةٌ يَعْنِي وَزْنَ شَعِيرَةٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَبُو الْجَعْدِ اسْمُهُ رَافِعٌ ‏.‏

Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди, бизга Убайдуллоҳ ал-Ашжаъий ас-Саврийдан ривоят қилди, у Усмон ибн ал-Муғира ас-Сақафийдан, у Солим ибн Абил-Жаъддан, у Али ибн Алқама ал-Анморийдан, у Али ибн Абу Толибдан (ривоят қилдики), у деди: «Эй иймон келтирганлар, Расул билан махфий гаплашмоқчи бўлсангиз, махфий суҳбатингиздан олдин бир садақа (бериб) беринг,» (Мужодала сураси, 12) (ояти) нозил бўлганда, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Бир динор (садақа)ни қандай кўрасан?» дедилар. Мен: «(Одамлар) бунга қодир бўлмайдилар,» дедим. У: «Унда ярим динор?» дедилар. Мен: «Бунга қодир бўлмайдилар,» дедим. У: «Унда қанча?» дедилар. Мен: «Бир арпа (оғирлигича),» дедим. У: «Сен, албатта, камтарлик қилган кишисан,» дедилар. У деди: шунда: «Махфий суҳбатингиздан олдин садақалар (бериб) беришдан қўрқдингизми?» (Мужодала сураси, 13) (ояти) нозил бўлди. У деди: мен сабабимдан Аллаҳ бу умматдан (юкни) енгиллатди. У (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу жиҳатдан биламиз. «Бир арпа» деган сўзининг маъноси — бир арпа оғирлигича олтин (демакдир). Абул-Жаъднинг исми Рофиъдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنْ شَيْبَانَ، عَنْ قَتَادَةَ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، أَنَّ يَهُودِيًّا، أَتَى عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابِهِ فَقَالَ السَّامُ عَلَيْكُمْ فَرَدَّ عَلَيْهِ الْقَوْمُ فَقَالَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلْ تَدْرُونَ مَا قَالَ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَم�� سَلَّمَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ وَلَكِنَّهُ قَالَ كَذَا وَكَذَا رُدُّوهُ عَلَىَّ ‏"‏ ‏.‏ فَرَدُّوهُ قَالَ ‏"‏ قُلْتَ السَّامُ عَلَيْكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ ذَلِكَ ‏"‏ إِذَا سَلَّمَ عَلَيْكُمْ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ فَقُولُوا عَلَيْكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ عَلَيْكَ مَا قُلْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ ‏(‏وإِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Юнус Шайбондан ривоят қилди, у Қатодадан, бизга Анас ибн Молик ривоят қилдики, бир яҳудий Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ва саҳобаларининг олдига келиб: «Ас-Сому алайкум (сизларга ўлим бўлсин),» деди. Қавм унга (саломга) жавоб қайтарди. Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу (киши) нима деганини биласизларми?» дедилар. Улар: «Аллаҳ ва Унинг Расули билгувчидир; у салом берди, ё Аллаҳнинг Набийси,» дедилар. У: «Йўқ, балки у шундай-шундай деди. Уни менга қайтаринглар,» дедилар. Уни қайтардилар. У: «Сен ас-Сому алайкум дедингми?» дедилар. У: «Ҳа,» деди. Шунда Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Китоб аҳлидан бири сизларга салом берса, сизлар: ‹алайка (сенга ҳам),› денглар,» дедилар. У: «Алайка мо қулта (сен айтган нарса ўзингга),» дедилар. У: «Ва улар сенинг олдингга келганларида, Аллаҳ сени қайси (сўз) билан дуо қилмаган бўлса, ўша (сўз) билан сени дуо қиладилар,» (Мужодала сураси, 8) (оятини ўқидилар). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، رضى الله عنهما قَالَ حَرَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَخْلَ بَنِي النَّضِيرِ وَقَطَّعَ وَهِيَ الْبُوَيْرَةُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ما قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوهَا قَائِمَةً عَلَى أُصُولِهَا فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيُخْزِيَ الْفَاسِقِينَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс Нофиъдан ривоят қилди, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Бану Назирнинг хурмозорини ёқиб юбордилар ва кесдилар — бу (жой) ал-Бувайра (деб аталади). Шунда Аллаҳ: «Хурмодан нимаики кессангиз ёки уни илдизлари устида тик турган ҳолда қолдирсангиз, бу Аллаҳнинг изни билан ва У фосиқларни расво қилиши учундир,» (Ҳашр сураси, 5) (оятини) нозил қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا حَبِيبُ بْنُ أَبِي عَمْرَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏:‏ ‏(‏ما قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوهَا قَائِمَةً عَلَى أُصُولِهَا ‏)‏ ‏.‏ قَالَ اللِّينَةُ النَّخْلَةُِيُخْزِيَ الْفَاسِقِينَ ‏)‏ قَالَ اسْتَنْزَلُوهُمْ مِنْ حُصُونِهِمْ قَالَ وَأَمَرُوا بِقَطْعِ النَّخْلِ فَحَكَّ فِي صُدُورِهِمْ ‏.‏ فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ قَدْ قَطَعْنَا بَعْضًا وَتَرَكْنَا بَعْضًا فَلَنَسْأَلَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَلْ لَنَا فِيمَا قَطَعْنَا مِنْ أَجْرٍ وَهَلْ عَلَيْنَا فِيمَا تَرَكْنَا مِنْ وِزْرٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏ما قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوهَا قَائِمَةً عَلَى أُصُولِهَا ‏)‏ ‏.‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، مُرْسَلاً وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ‏.‏ حَدَّثَنِي بِذَلِكَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، عَنْ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعَ مِنِّي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Муҳаммад аз-Заъфароний ривоят қилди, бизга Аффон ибн Муслим ривоят қилди, бизга Ҳафс ибн Ғиёс ривоят қилди, бизга Ҳабиб ибн Абу Амра ривоят қилди, Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан, Аллаҳ азза ва жалланинг: «Хурмодан нимаики кессангиз ёки уни илдизлари устида тик турган ҳолда қолдирсангиз,» (Ҳашр сураси, 5) деган сўзи ҳақида (ривоят қилдики), у деди: ал-Лина — хурмо (дарахтидир). «...фосиқларни расво қилиши учун» (ҳақида) у деди: уларни қалъаларидан тушириб чиқаришди. У деди: уларга хурмоларни кесиш буюрилди, бу (эса) уларнинг кўнгилларида (шубҳа) туғдирди. Мусулмонлар: «Биз баъзисини кесдик ва баъзисини қолдирдик, биз албатта Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўраймиз: кесганимизда биз учун ажр борми ва қолдирганимизда бизга гуноҳ борми?» дедилар. Шунда Аллаҳ таоло: «Хурмодан нимаики кессангиз ёки уни илдизлари устида тик турган ҳолда қолдирсангиз,» (Ҳашр сураси, 5) оятини нозил қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Баъзилар бу ҳадисни Ҳафс ибн Ғиёсдан, у Ҳабиб ибн Абу Амрадан, у Саид ибн Жубайрдан мурсал (равишда) ривоят қилдилар ва унда Ибн Аббосни зикр қилмадилар. Буни менга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, бизга Ҳорун ибн Муовия ривоят қилди, Ҳафс ибн Ғиёсдан, у Ҳабиб ибн Абу Амрадан, у Саид ибн Жубайрдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (равишда). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни Муҳаммад ибн Исмоил (ал-Бухорий) мендан эшитди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ غَزْوَانَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَجُلاً، مِنَ الأَنْصَارِ بَاتَ بِهِ ضَيْفٌ فَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ إِلاَّ قُوتُهُ وَقُوتُ صِبْيَانِهِ فَقَالَ لاِمْرَأَتِهِ نَوِّمِي الصِّبْيَةَ وَأَطْفِئِي السِّرَاجَ وَقَرِّبِي لِلضَّيْفِ مَا عِنْدَكِ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُُ ‏:‏ ‏(‏ ويؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ ‏)‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Вакииъ Фузайл ибн Ғазвондан ривоят қилди, у Абу Ҳозимдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), ансорлардан бир кишининг олдида бир меҳмон кечалаб қолди, унинг ҳузурида эса ўзининг ва болаларининг озуқасидан бошқа ҳеч нарса йўқ эди. У хотинига: «Болаларни ухлат, чироқни ўчир ва меҳмонга олдингдаги нарсани яқинлаштир,» деди. Шунда бу оят нозил бўлди: «Улар ўзлари муҳтож бўлсалар ҳам, (ўзгаларни) ўзларидан афзал кўрурлар,» (Ҳашр сураси, 9). Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ، هُوَ ابْنُ الْحَنَفِيَّةِ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، يَقُولُ بَعَثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَا وَالزُّبَيْرَ وَالْمِقْدَادَ بْنَ الأَسْوَدِ فَقَالَ ‏"‏ انْطَلِقُوا حَتَّى تَأْتُوا رَوْضَةَ خَاخٍ فَإِنَّ بِهَا ظَعِينَةً مَعَهَا كِتَابٌ فَخُذُوهُ مِنْهَا فَائْتُونِي بِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَخَرَجْنَا تَتَعَادَى بِنَا خَيْلُنَا حَتَّى أَتَيْنَا الرَّوْضَةَ فَإِذَا نَحْنُ بِالظَّعِينَةِ فَقُلْنَا أَخْرِجِي الْكِتَابَ ‏.‏ فَقَالَتْ مَا مَعِي مِنْ كِتَابٍ ‏.‏ فَقُلْنَا لَتُخْرِجِنَّ الْكِتَابَ أَوْ لَتُلْقِيَنَّ الثِّيَابَ ‏.‏ قَالَ فَأَخْرَجَتْهُ مِنْ عِقَاصِهَا ‏.‏ قَالَ فَأَتَيْنَا بِهِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا هُوَ مِنْ حَاطِبِ بْنِ أَبِي بَلْتَعَةَ إِلَى نَاسٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ بِمَكَّةَ يُخْبِرُهُمْ بِبَعْضِ أَمْرِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَا هَذَا يَا حَاطِبُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ تَعْجَلْ عَلَىَّ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي كُنْتُ امْرَأً مُلْصَقًا فِي قُرَيْشٍ وَلَمْ أَكُنْ مِنْ أَنْفُسِهَا وَكَانَ مَنْ مَعَكَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ لَهُمْ قَرَابَاتٌ يَحْمُونَ بِهَا أَهْلِيهِمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِمَكَّةَ فَأَحْبَبْتُ إِذْ فَاتَنِي ذَلِكَ مِنْ نَسَبٍ فِيهِمْ أَنْ أَتَّخِذَ فِيهِمْ يَدًا يَحْمُونَ بِهَا قَرَابَتِي وَمَا فَعَلْتُ ذَلِكَ كُفْرًا وَلاَ ارْتِدَادًا عَنْ دِينِي وَلاَ رِضًا بِالْكُفْرِ بَعْدَ الإِسْلاَمِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ صَدَقَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رضى الله عنه دَعْنِي يَا رَسُولَ اللَّهِ أَضْرِبْ عُنُقَ هَذَا الْمُنَافِقِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّهُ قَدْ شَهِدَ بَدْرًا فَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ اللَّهَ اطَّلَعَ عَلَى أَهْلِ بَدْرٍ فَقَالَ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ فَقَدْ غَفَرْتُ لَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِيهِ أُنْزِلَتْ هَذِهِ السُّورَةُ ‏:‏ ‏(‏يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ ‏)‏ السُّورَةَ ‏.‏ قَالَ عَمْرُو وَقَدْ رَأَيْتُ ابْنَ أَبِي رَافِعٍ وَكَانَ كَاتِبًا لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِيهِ عَنْ عُمَرَ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَرَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ هَذَا الْحَدِيثَ نَحْوَ هَذَا وَذَكَرُوا هَذَا الْحَرْفَ فَقَالُوا لَتُخْرِجِنَّ الْكِتَابَ أَوْ لَتُلْقِيَنَّ الثِّيَابَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ أَيْضًا عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ عَنْ عَلِيٍّ نَحْوُ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَذَكَرَ بَعْضُهُمْ فِيهِ فَقَالَ لَتُخْرِجِنَّ الْكِتَابَ أَوْ لَنُجَرِّدَنَّكِ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён Амр ибн Динордан ривоят қилди, у ал-Ҳасан ибн Муҳаммаддан — у Ибн ал-Ҳанафийядир — у Убайдуллоҳ ибн Абу Рофиъдан (ривоят қилдики), у деди: мен Али ибн Абу Толибни шундай деяётганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени, аз-Зубайрни ва ал-Миқдод ибн ал-Асвадни юбордилар ва: «Бориб Равзату Хохга етинг, у ерда бир аёл бор, унинг ёнида бир мактуб (хат) бор; уни ундан олиб менга келтиринглар,» дедилар. Биз отларимизни чоптириб чиқиб кетдик, то ўша Равзага етиб бордик. Мана ўша аёл (турибди), биз унга: «Мактубни чиқар,» дедик. У: «Менда ҳеч қандай мактуб йўқ,» деди. Биз: «Ё мактубни чиқарасан, ё кийимларингни ечасан,» дедик. У деди: шунда у (мактубни) сочининг ўримидан чиқарди. У деди: биз уни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га келтирдик, мана у Ҳотиб ибн Абу Балтаъадан Маккадаги мушриклардан бўлган бир неча кишиларга (ёзилган) бўлиб, уларга Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг баъзи ишларини хабар қилар эди. У: «Бу нима, эй Ҳотиб?» дедилар. У: «Менинг ҳақимда шошилмагин, ё Расулуллаҳ! Мен Қурайшга қўшилган (бегона) киши эдим, уларнинг ўзидан эмасдим. Сен билан бирга бўлган муҳожирларнинг Маккада ўз оила ва мол-мулкларини ҳимоя қиладиган қариндошлари бор эди. Мен уларда насаб жиҳатидан (бундай нарса) менга етишмагани учун, уларда қариндошларимни ҳимоя қиладиган бир қўл (яхшилик) қилмоқчи бўлдим. Мен буни куфр сабабли ҳам, динимдан қайтиб кетганим учун ҳам, Исломдан кейин куфрга рози бўлганим учун ҳам қилмадим,» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «У рост айтди,» дедилар. Умар ибн ал-Хаттоб (розияллаҳу анҳу): «Ё Расулуллаҳ, мени қўй, бу мунофиқнинг бўйнини урай,» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «У Бадрда қатнашган. Сен қайдан биласан, балки Аллаҳ Бадр аҳлига назар солиб: ‹Хоҳлаганингизни қилинглар, мен сизларни мағфират қилдим,› дегандир,» дедилар. У деди: унинг ҳақида бу сура нозил бўлди: «Эй иймон келтирганлар, Менинг душманимни ва сизнинг душманингизни дўст тутманглар,» (Мумтаҳина сураси, 1) сураси. Амр деди: мен Ибн Абу Рофиъни кўрганман, у Али ибн Абу Толибнинг котиби эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу (бобда) Умар ва Жобир ибн Абдуллоҳдан ҳам (ривоят) бор. Бир неча (рови) бу ҳадисни Суфён ибн Уяйнадан шунга ўхшаш ривоят қилдилар ва бу (сўз)ни зикр қилиб: «Ё мактубни чиқарасан, ё кийимларингни ечасан,» дедилар. Яна Абу Абдурраҳмон ас-Суламийдан, у Алидан ҳам бу ҳадисга ўхшаш ривоят қилинган. Баъзилар унда: «Ё мактубни чиқарасан, ё сени яланғочлаймиз,» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَمْتَحِنُ إِلاَّ بِالآيَةِ الَّتِي قَالَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏إذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ مَعْمَرٌ فَأَخْبَرَنِي ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ مَا مَسَّتْ يَدُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَ امْرَأَةٍ إِلاَّ امْرَأَةً يَمْلِكُهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, Маъмардан, у аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) фақат Аллаҳ айтган: «Иймон келтирган аёллар сенга байъат қилиб келганларида,» (Мумтаҳина сураси, 12) ояти билангина (уларни) синар эдилар. Маъмар деди: менга Ибн Товус отасидан хабар бердики, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг қўли ўзи эгалик қилган (яъни никоҳидаги) аёлдан бошқа бирор аёлнинг қўлига тегмаган. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الشَّيْبَانِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ شَهْرَ بْنَ حَوْشَبٍ، قَالَ حَدَّثَتْنَا أُمُّ سَلَمَةَ الأَنْصَارِيَّةُ، قَالَتْ قَالَتِ امْرَأَةٌ مِنَ النِّسْوَةِ مَا هَذَا الْمَعْرُوفُ الَّذِي لاَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَعْصِيَكَ فِيهِ قَالَ ‏ "‏ لاَ تَنُحْنَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ بَنِي فُلاَنٍ قَدْ أَسْعَدُونِي عَلَى عَمِّي وَلاَ بُدَّ لِي مِنْ قَضَائِهِنَّ فَأَبَى عَلَىَّ فَعَاتَبْتُهُ مِرَارًا فَأَذِنَ لِي فِي قَضَائِهِنَّ فَلَمْ أَنُحْ بَعْدُ عَلَى قَضَائِهِنَّ وَلاَ غَيْرِهِ حَتَّى السَّاعَةِ وَلَمْ يَبْقَ مِنَ النِّسْوَةِ امْرَأَةٌ إِلاَّ وَقَدْ نَاحَتْ غَيْرِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَفِيهِ عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ رضى الله عنها ‏.‏ قَالَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ أُمُّ سَلَمَةَ الأَنْصَارِيَّةُ هِيَ أَسْمَاءُ بِنْتُ يَزِيدَ بْنِ السَّكَنِ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Абу Нуайм ривоят қилди, бизга Язид ибн Абдуллоҳ аш-Шайбоний ривоят қилди, у деди: мен Шаҳр ибн Ҳавшабни эшитдим, у деди: бизга Умму Салама ал-Ансорийя ривоят қилди, у деди: аёллардан бир аёл: «Бу — биз сенга итоатсизлик қилишимиз тўғри келмайдиган маъруф (яхшилик) нимадан иборат?» деди. У (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Йиғи-сиғи (ноҳа) қилмаслигингиз,» дедилар. Мен: «Ё Расулуллаҳ, фалон ўғиллари (қабиласи) амаким (вафотида) менга ҳамдард бўлиб (йиғи билан) ёрдам беришган эди, мен уларга (йиғисини) қайтаришим шарт,» дедим. У мендан (буни) адо этишни ман қилди. Мен унинг билан бир неча бор (гаплашиб) илтимос қилдим, шунда у менга уларнинг (йиғисини) қайтаришга рухсат берди. Мен уларнинг (йиғисини) қайтаргандан кейин ҳам, ундан бошқа (ҳолатда) ҳам шу соатга қадар йиғламадим. Аёллардан мендан бошқа йиғламаган бирор аёл қолмади. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу (бобда) Умму Атийя (розияллаҳу анҳо)дан ҳам (ривоят) бор. Абд ибн Ҳумайд деди: Умму Салама ал-Ансорийя — у Асмо бинт Язид ибн ас-Сакандир.

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ الْفِرْيَابِيُّ، حَدَّثَنَا قَيْسُ بْنُ الرَّبِيعِ، عَنِ الأَغَرِّ بْنِ الصَّبَّاحِ، عَنْ خَلِيفَةَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنْ أَبِي نَصْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏ إذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ ‏)‏ قَالَ كَانَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا جَاءَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لِتُسْلِمَ حَلَّفَهَا بِاللَّهِ مَا خَرَجْتُ مِنْ بُغْضِ زَوْجِي مَا خَرَجْتُ إِلاَّ حُبًّا لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Салама ибн Шабиб ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Юсуф ал-Фирёбий ривоят қилди, бизга Қайс ибн ар-Рабиъ ривоят қилди, ал-Ағарр ибн ас-Саббоҳдан, у Халифа ибн Ҳусайндан, у Абу Насрдан, у Ибн Аббосдан, Аллаҳ таолонинг: «Иймон келтирган аёллар сизнинг олдингизга ҳижрат қилиб келганларида, уларни синанглар,» (Мумтаҳина сураси, 10) деган сўзи ҳақида (ривоят қилдики), у деди: аёл Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига Исломни қабул қилиш учун келганида, у (Набий) уни Аллаҳ билан қасамга келтирар эди: «Мен эримни ёмон кўрганимдан чиқмадим, мен фақат Аллаҳ ва Унинг Расулига бўлган муҳаббатим сабабли чиқдим, (деб).» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ، قَالَ قَعَدْنَا نَفَرٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَذَاكَرْنَا فَقُلْنَا لَوْ نَعْلَمُ أَىَّ الأَعْمَالِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ لَعَمِلْنَاهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏ سبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ * يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لاَ تَفْعَلُونَ ‏)‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ فَقَرَأَهَا عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَبُو سَلَمَةَ فَقَرَأَهَا عَلَيْنَا ابْنُ سَلاَمٍ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى فَقَرَأَهَا عَلَيْنَا أَبُو سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فَقَرَأَهَا عَلَيْنَا الأَوْزَاعِيُّ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَقَرَأَهَا عَلَيْنَا ابْنُ كَثِيرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ خُولِفَ مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ فِي إِسْنَادِ هَذَا الْحَدِيثِ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ ‏.‏ وَرَوَى ابْنُ الْمُبَارَكِ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ هِلاَلِ بْنِ أَبِي مَيْمُونَةَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ أَوْ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ ‏.‏ وَرَوَى الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ نَحْوَ رِوَايَةِ مُحَمَّدِ بْنِ كَثِيرٍ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Касир хабар берди, ал-Авзўийдан, у Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абу Саламадан, у Абдуллоҳ ибн Саломдан (ривоят қилдики), у деди: биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан бир неча киши ўтириб, ўзаро суҳбатлашдик ва дедик: «Қайси амал Аллаҳга энг севимли эканини билсак эди, уни қилардик.» Шунда Аллаҳ таоло: «Осмонлардаги ва ердаги (барча) нарсалар Аллаҳни поклаб ёд этди. У Азиз ва Ҳакимдир. Эй иймон келтирганлар, нима учун қилмайдиган нарсангизни айтасиз?» (Сафф сураси, 1-2) (оятини) нозил қилди. Абдуллоҳ ибн Салом деди: шунда уни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга ўқиб бердилар. Абу Салама деди: шунда уни бизга Ибн Салом ўқиб берди. Яҳё деди: шунда уни бизга Абу Салама ўқиб берди. Ибн Касир деди: шунда уни бизга ал-Авзўий ўқиб берди. Абдуллоҳ деди: шунда уни бизга Ибн Касир ўқиб берди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадиснинг иснодида Муҳаммад ибн Касирга ал-Авзўийдан (ривоят қилишда) мухолафат қилинган. Ибн ал-Муборак ал-Авзўийдан, у Яҳё ибн Абу Касирдан, у Ҳилол ибн Абу Маймунадан, у Ато ибн Ясордан, у Абдуллоҳ ибн Саломдан, ёки Абу Саламадан, у Абдуллоҳ ибн Саломдан ривоят қилди. Валид ибн Муслим эса бу ҳадисни ал-Авзўийдан Муҳаммад ибн Касирнинг ривоятига ўхшаш ривоят қилди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنِ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنِي ثَوْرُ بْنُ زَيْدٍ الدِّيلِيُّ، عَنْ أَبِي الْغَيْثِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ أُنْزِلَتْ سُورَةُ الْجُمُعَةِ فَتَلاَهَا فَلَمَّا بَلَغَ ‏:‏ ‏(‏ وآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ ‏)‏ قَالَ لَهُ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِنَا فَلَمْ يُكَلِّمْهُ قَالَ وَسَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ فِينَا قَالَ فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ عَلَى سَلْمَانَ فَقَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ كَانَ الإِيمَانُ بِالثُّرَيَّا لَتَنَاوَلَهُ رِجَالٌ مِنْ هَؤُلاَءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ هُوَ وَالِدُ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ ‏.‏ ثَوْرُ بْنُ زَيْدٍ مَدَنِيٌّ وَثَوْرُ بْنُ يَزِيدَ شَامِيٌّ وَأَبُو الْغَيْثِ اسْمُهُ سَالِمٌ مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُطِيعٍ مَدَنِيٌّ ثِقَةٌ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Жаъфар хабар берди, менга Савр ибн Зайд ад-Дийлий ривоят қилди, Абул-Ғайсдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурида эдик, Жумуъа сураси нозил бўлганда, у уни тиловат қилдилар. «Улардан бошқаларга (ҳам) — (ҳали) уларга қўшилмаган (кишиларга ҳам юборгандир),» (Жумуъа сураси, 3) (оятига) етганларида, бир киши унга: «Ё Расулуллаҳ, бу бизга қўшилмаган (кишилар) кимлар?» деди. У эса унга (жавоб) гапирмадилар. У деди: Салмон ал-Форсий бизнинг (орамизда) эди. У деди: шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қўлларини Салмоннинг устига қўйиб: «Жоним Қўлида бўлган Зотга қасамки, агар иймон Сурайё (юлдузи)да бўлса эди, бу (қавм)дан баъзи кишилар унга етар эдилар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бир неча жиҳатдан ривоят қилинган. Абдуллоҳ ибн Жаъфар — у Али ибн ал-Мадинийнинг отасидир, уни Яҳё ибн Маин заиф (деб) ҳисоблаган. Савр ибн Зайд маданийдир, Савр ибн Язид эса шомийдир. Абул-Ғайснинг исми Солим бўлиб, Абдуллоҳ ибн Мутиънинг мавлоси, маданий, сиқа (ишончли)дир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا حُصَيْنٌ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ بَيْنَمَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ قَائِمًا إِذْ قَدِمَتْ عِيرٌ الْمَدِينَةَ فَابْتَدَرَهَا أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى لَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ إِلاَّ اثْنَا عَشَرَ رَجُلاً فِيهِمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَنَزَلَتِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ وإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا ‏)‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا حُصَيْنٌ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ جَابِرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Ҳушайм ривоят қилди, бизга Ҳусайн хабар берди, Абу Суфёндан, у Жобирдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Жумуъа куни тик туриб хутба қилаётган эдилар, шу пайт Мадинага бир савдо карвони келди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари унга (тарафга) шошилиб (чиқиб) кетдилар, то улардан ўн икки кишигина қолгунларича — улар орасида Абу Бакр ва Умар бор эди. Шунда оят нозил бўлди: «Ва қачон улар бирор савдо ёки ўйин-кулги кўрсалар, унга томон тарқалиб кетдилар ва сени тик турган ҳолда қолдирдилар,» (Жумуъа сураси, 11). У деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Ҳушайм ривоят қилди, бизга Ҳусайн хабар берди, Солим ибн Абил-Жаъддан, у Жобирдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ كُنْتُ مَعَ عَمِّي فَسَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىِّ ابْنَ سَلُولَ، يَقُولُ لأَصْحَابِهِ ‏:‏ ‏(‏ لا تُنْفِقُوا عَلَى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا ‏)‏ و ‏(‏لئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الأَعَزُّ مِنْهَا الأَذَلَّ ‏)‏ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِعَمِّي فَذَكَرَ ذَلِكَ عَمِّي لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَدَعَانِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَحَدَّثْتُهُ فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَىٍّ وَأَصْحَابِهِ فَحَلَفُوا مَا قَالُوا فَكَذَّبَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَصَدَّقَهُ فَأَصَابَنِي شَيْءٌ لَمْ يُصِبْنِي قَطُّ مِثْلُهُ فَجَلَسْتُ فِي الْبَيْتِ فَقَالَ عَمِّي مَا أَرَدْتَ إِلاَّ أَنْ كَذَّبَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَقَتَكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏ إذا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ ‏)‏ فَبَعَثَ إِلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَرَأَهَا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ قَدْ صَدَّقَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо ривоят қилди, Исроилдан, у Абу Ишоқдан, у Зайд ибн Арқамдан (ривоят қилдики), у деди: мен амаким билан эдим, шунда мен Абдуллоҳ ибн Убай ибн Салулни саҳобаларига: «Расулуллоҳ ҳузуридагиларга, улар тарқалиб кетгунларича, (ҳеч нарса) сарфламанглар,» ва: «Агар Мадинага қайтсак, албатта азиз (кучли) бўлган (киши) хор (заиф) бўлганни ундан чиқариб юборур,» (Мунофиқун сураси, 7-8) деб айтаётганини эшитдим. Мен буни амакимга зикр қилдим, амаким эса буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га зикр қилди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени чақирдилар, мен унга (буни) гапириб бердим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Абдуллоҳ ибн Убай ва саҳобаларига одам юбордилар, улар эса буни айтмаганларига қасам ичдилар. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени ёлғончи қилиб, уни ростгўй деб билдилар. Шунда менга ҳеч қачон шунга ўхшаш (ғам) етмаган нарса етди ва уйда ўтириб қолдим. Амаким: «Сен фақат Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сени ёлғончи қилишини ва сендан ғазабланишини истадинг (холос),» деди. Шунда Аллаҳ таоло: «Мунофиқлар сенинг олдингга келганларида...» (Мунофиқун сураси, 1) (оятини) нозил қилди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга (одам) юбориб, уни ўқиб бердилар, сўнг: «Албатта Аллаҳ сени ростгўй (қилиб) тасдиқлади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنِ السُّدِّيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الأَزْدِيِّ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ، قَالَ غَزَوْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ مَعَنَا أُنَاسٌ مِنَ الأَعْرَابِ فَكُنَّا نَبْتَدِرُ الْمَاءَ وَكَانَ الأَعْرَابُ يَسْبِقُونَّا إِلَيْهِ فَسَبَقَ أَعْرَابِيٌّ أَصْحَابَهُ فَسَبَقَ الأَعْرَابِيُّ فَيَمْلأُ الْحَوْضَ وَيَجْعَلُ حَوْلَهُ حِجَارَةً وَيَجْعَلُ النَّطْعَ عَلَيْهِ حَتَّى يَجِيءَ أَصْحَابُهُ ‏.‏ قَالَ فَأَتَى رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ أَعْرَابِيًّا فَأَرْخَى زِمَامَ نَاقَتِهِ لِتَشْرَبَ فَأَبَى أَنْ يَدَعَهُ فَانْتَزَعَ قِبَاضَ الْمَاءِ فَرَفَعَ الأَعْرَابِيُّ خَشَبَتَهُ فَضَرَبَ بِهَا رَأْسَ الأَنْصَارِيِّ فَشَجَّهُ فَأَتَى عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ رَأْسَ الْمُنَافِقِينَ فَأَخْبَرَهُ وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِهِ فَغَضِبَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ ثُمَّ قَالَ ‏:‏ ‏(‏لا تُنْفِقُوا عَلَى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا ‏)‏ مِنْ حَوْلِهِ ‏.‏ يَعْنِي الأَعْرَابَ وَكَانُوا يَحْضُرُونَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ الطَّعَامِ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ إِذَا انْفَضُّوا مِنْ عِنْدِ مُحَمَّدٍ فَائْتُوا مُحَمَّدًا بِالطَّعَامِ فَلْيَأْكُلْ هُوَ وَمَنْ عِنْدَهُ ثُمَّ قَالَ لأَصْحَابِهِ لَئِنْ رَجَعْتُمْ إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الأَعَزُّ مِنْهَا الأَذَلَّ ‏.‏ قَالَ زَيْدٌ وَأَنَا رِدْفُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَسَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ فَأَخْبَرْتُ عَمِّي فَانْطَلَقَ فَأَخْبَرَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَحَلَفَ وَجَحَدَ ‏.‏ قَالَ فَصَدَّقَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَذَّبَنِي قَالَ فَجَاءَ عَمِّي إِلَىَّ فَقَالَ مَا أَرَدْتَ إِلاَّ أَنْ مَقَتَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَذَّبَكَ وَالْمُسْلِمُونَ ‏.‏ قَالَ فَوَقَعَ عَلَىَّ مِنَ الْهَمِّ مَا لَمْ يَقَعْ عَلَى أَحَدٍ ‏.‏ قَالَ فَبَيْنَمَا أَنَا أَسِيرُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ قَدْ خَفَقْتُ بِرَأْسِي مِنَ الْهَمِّ إِذْ أَتَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَعَرَكَ أُذُنِي وَضَحِكَ فِي وَجْهِي فَمَا كَانَ يَسُرُّنِي أَنَّ لِي بِهَا الْخُلْدَ فِي الدُّنْيَا ‏.‏ ثُمَّ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ لَحِقَنِي فَقَالَ مَا قَالَ لَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ مَا قَالَ شَيْئًا إِلاَّ أَنَّهُ عَرَكَ أُذُنِي وَضَحِكَ فِي وَجْهِي ‏.‏ فَقَالَ أَبْشِرْ ‏.‏ ثُمَّ لَحِقَنِي عُمَرُ فَقُلْتُ لَهُ مِثْلَ قَوْلِي لأَبِي بَكْرٍ فَلَمَّا أَصْبَحْنَا قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سُورَةَ الْمُنَافِقِينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо ривоят қилди, Исроилдан, у ас-Суддийдан, у Абу Саид ал-Аздийдан, бизга Зайд ибн Арқам ривоят қилди, у деди: биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга ғазот қилдик, биз билан бирга аъробийлардан (чўл арабларидан) ҳам одамлар бор эди. Биз сувга шошилар эдик, аъробийлар эса унга биздан олдин етиб борардилар. Бир аъробий ўз шерикларидан ўзиб кетиб, ҳовузни тўлдириб, атрофига тошлар қўйиб, устига чарм ёпиб қўярди — то ўз шериклари келгунча. У деди: ансорлардан бир киши бир аъробийнинг олдига келиб, туясини сув ичсин деб юлорини бўшатди, (аъробий) эса уни қўйишдан бош тортди ва сув (оқимини) тортиб олди. Шунда аъробий ёғочини кўтариб, у билан ансорийнинг бошига уриб ва бошини ёрди. Шунда (ансорий) мунофиқларнинг бошлиғи Абдуллоҳ ибн Убайнинг олдига келиб унга хабар берди — у (ансорий) унинг (Абдуллоҳнинг) шерикларидан эди. Абдуллоҳ ибн Убай ғазабланди, сўнг: «Расулуллоҳ ҳузуридагиларга, улар унинг атрофидан тарқалиб кетгунларича, (ҳеч нарса) сарфламанглар,» деди — яъни аъробийларни (кўзда тутди). Улар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига таом пайтида ҳозир бўлар эдилар. Абдуллоҳ: «Улар Муҳаммаднинг ҳузуридан тарқалиб кетса, Муҳаммадга таом келтиринглар, у ва унинг ҳузуридагилар есинлар,» деди. Сўнг шерикларига: «Агар Мадинага қайтсангиз, албатта азиз (кучли) бўлган (киши) хор (заиф) бўлганни ундан чиқариб юборур,» деди. Зайд деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг орқасида (туя устида) ҳамроҳ эдим. У деди: мен Абдуллоҳ ибн Убайни эшитдим ва амакимга хабар бердим. У бориб Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га хабар берди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга (одам) юбордилар, у эса қасам ичди ва инкор қилди. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни ростгўй деб, мени ёлғончи қилдилар. У деди: амаким менинг олдимга келиб: «Сен фақат Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сендан ғазабланишини ва сени ҳамда муслимларни ёлғончи қилишини истадинг (холос),» деди. У деди: шунда менга ҳеч кимга тушмаган (даражада) ғам тушди. У деди: бир сафарда мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан кетаётганимда, ғамдан бошим (эгилиб) тебраниб қолган эди, шу пайт Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менинг олдимга келиб, қулоғимни (меҳр билан) ушлаб, юзимга қараб кулдилар. Шунда дунёда абадий қолиш ҳам менга бундан кўра севимли эмас эди. Сўнг Абу Бакр мени қувиб етиб: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сенга нима деди?» деди. Мен: «Ҳеч нима демадилар, фақат қулоғимни ушлаб, юзимга қараб кулдилар,» дедим. У: «Хушхабар бўлсин,» деди. Сўнг Умар мени қувиб етди, мен унга Абу Бакрга айтган сўзимни айтдим. Тонг отгач, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Мунофиқун сурасини ўқидилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَدِيٍّ، أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ، قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ كَعْبٍ الْقُرَظِيَّ، مُنْذُ أَرْبَعِينَ سَنَةً يُحَدِّثُ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، رضى الله عنه أَنَّ عَبْدَ، اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ قَالَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ ‏:‏ ‏(‏لئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الأَعَزُّ مِنْهَا الأَذَلَّ ‏)‏ قَالَ فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَحَلَفَ مَا قَالَهُ فَلاَمَنِي قَوْمِي وَقَالُوا مَا أَرَدْتَ إِلَى هَذِهِ فَأَتَيْتُ الْبَيْتَ وَنِمْتُ كَئِيبًا حَزِينًا فَأَتَانِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَوْ أَتَيْتُهُ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ قَدْ صَدَّقَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُُ ‏:‏ ‏(‏ هم الَّذِينَ يَقُولُونَ لاَ تُنْفِقُوا عَلَى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Абу Адий ривоят қилди, бизга Шуъба хабар берди, ал-Ҳакам ибн Утайбадан, у деди: мен Муҳаммад ибн Каъб ал-Қуразийни қирқ йил аввал Зайд ибн Арқам (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилаётганини эшитдим: Абдуллоҳ ибн Убай Табук ғазотида: «Агар Мадинага қайтсак, албатта азиз (кучли) бўлган (киши) хор (заиф) бўлганни ундан чиқариб юборур,» (Мунофиқун сураси, 8) деди. У деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб, буни унга зикр қилдим. У (Абдуллоҳ) буни айтмаганига қасам ичди. Шунда қавмим мени маломат қилди ва: «Сен бундан нима истадинг?» дедилар. Мен уйга келиб, ғам-ғуссали, хафа ҳолда ухладим. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менинг олдимга келдилар, ёки мен уларнинг олдига келдим, у: «Албатта Аллаҳ сени ростгўй (қилиб) тасдиқлади,» дедилар. У деди: шунда бу оят нозил бўлди: «Улар — ‹Расулуллоҳ ҳузуридагиларга, улар тарқалиб кетгунларича, (ҳеч нарса) сарфламанглар,› деган кишилардир,» (Мунофиқун сураси, 7). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ كُنَّا فِي غَزَاةٍ قَالَ سُفْيَانُ يَرَوْنَ أَنَّهَا غَزْوَةُ بَنِي الْمُصْطَلِقِ فَكَسَعَ رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ فَقَالَ الْمُهَاجِرِيُّ يَا لَلْمُهَاجِرِينَ وَقَالَ الأَنْصَارِيُّ يَا لَلأَنْصَارِ فَسَمِعَ ذَلِكَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَا بَالُ دَعْوَى الْجَاهِلِيَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ كَسَعَ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ دَعُوهَا فَإِنَّهَا مُنْتِنَةٌ ‏"‏ ‏.‏ فَسَمِعَ ذَلِكَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ فَقَالَ أَوَقَدْ فَعَلُوهَا وَاللَّهِ ‏(‏لئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الأَعَزُّ مِنْهَا الأَذَلَّ ‏)‏ فَقَالَ عُمَرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ دَعْنِي أَضْرِبْ عُنُقَ هَذَا الْمُنَافِقِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ دَعْهُ لاَ يَتَحَدَّثُ النَّاسُ أَنَّ مُحَمَّدًا يَقْتُلُ أَصْحَابَهُ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ غَيْرُ عَمْرٍو فَقَالَ لَهُ ابْنُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَاللَّهِ لاَ تَنْقَلِبُ حَتَّى تُقِرَّ أَنَّكَ الذَّلِيلُ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْعَزِيزُ ‏.‏ فَفَعَلَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, Амр ибн Динордан, у Жобир ибн Абдуллоҳни шундай деяётганини эшитди: биз бир ғазотда эдик — Суфён деди: бу Банул-Мусталиқ ғазоти деб биладилар — шунда муҳожирлардан бир киши ансорлардан бир кишини (оёғини) тепиб (туртиб) юборди. Муҳожир: «Эй муҳожирлар!» деб (ёрдамга) чақирди, ансорий эса: «Эй ансорлар!» деб чақирди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) буни эшитиб: «Бу қандай жоҳилият даъвати (чақириғи)?» дедилар. Улар: «Муҳожирлардан бир киши ансорлардан бир кишини тепди,» дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни ташланглар, албатта у сасиган (бадбўй нарсадир),» дедилар. Буни Абдуллоҳ ибн Убай ибн Салул эшитиб: «Буни қилдиларми? Аллаҳга қасамки, агар Мадинага қайтсак, албатта азиз (кучли) бўлган (киши) хор (заиф) бўлганни ундан чиқариб юборур,» (Мунофиқун сураси, 8) деди. Умар: «Ё Расулуллаҳ, мени қўй, бу мунофиқнинг бўйнини урай,» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни қўй, ‹Муҳаммад ўз саҳобаларини ўлдирар экан,› деб одамлар гапирмасин,» дедилар. Амрдан бошқаси деди: шунда унга ўғли Абдуллоҳ ибн Абдуллоҳ: «Аллаҳга қасамки, ‹Хор — сен, азиз эса Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам),› деб иқрор бўлмагунингча, сен (Мадинага) қайтмайсан,» деди. Сўнг у шундай қилди (иқрор бўлди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو جَنَابٍ الْكَلْبِيُّ، عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ مُزَاحِمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما قَالَ مَنْ كَانَ لَهُ مَالٌ يُبَلِّغُهُ حَجَّ بَيْتِ رَبِّهِ أَوْ تَجِبُ عَلَيْهِ فِيهِ الزَّكَاةُ فَلَمْ يَفْعَلْ سَأَلَ الرَّجْعَةَ عِنْدَ الْمَوْتِ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ اتَّقِ اللَّهَ إِنَّمَا سَأَلَ الرَّجْعَةَ الْكُفَّارُ قَالَ سَأَتْلُو عَلَيْكَ بِذَلِكَ قُرْآنًا ‏:‏ ‏(‏ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلاَ أَوْلاَدُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ ‏)‏ ‏:‏ ‏(‏وأَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ واللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ ‏)‏ قَالَ فَمَا يُوجِبُ الزَّكَاةَ قَالَ إِذَا بَلَغَ الْمَالُ مِائَتَىْ دِرْهَمٍ فَصَاعِدًا ‏.‏ قَالَ فَمَا يُوجِبُ الْحَجَّ قَالَ الزَّادُ وَالْبَعِيرُ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنِ الثَّوْرِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي حَيَّةَ، عَنِ الضَّحَّاكِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِهِ ‏.‏ وَقَالَ هَكَذَا رَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي جَنَابٍ، عَنِ الضَّحَّاكِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَوْلُهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ عَبْدِ الرَّزَّاقِ ‏.‏ وَأَبُو جَنَابٍ الْقَصَّابُ اسْمُهُ يَحْيَى بْنُ أَبِي حَيَّةَ وَلَيْسَ هُوَ بِالْقَوِيِّ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Жаъфар ибн Авн ривоят қилди, бизга Абу Жаноб ал-Калбий хабар берди, у Заҳҳок ибн Музоҳимдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Кимнинг Роббисининг Уйига (Каъбага) ҳаж қилишга етадиган моли бўлса ёки унга закот вожиб бўладиган моли бўлса-ю, (буни) қилмаса, ўлим чоғида (дунёга) қайтаришни сўрайди.» Бир киши: «Эй Ибн Аббос, Аллаҳдан қўрқ! Қайтаришни фақат кофирлар сўрайди-ку,» деди. У: «Сен учун бу ҳақда Қуръон тиловат қиламан,» деди: «Эй иймон келтирганлар, мол-дунёларингиз ва бола-чақаларингиз сизларни Аллаҳни зикр қилишдан чалғитмасин» «Ва сизларга ризқ қилиб берган нарсалардан, бирортангизга ўлим келишидан олдин инфоқ қилинглар» деган: «Аллаҳ қилаётган амалларингиздан хабардордир» деган сўзигача (тиловат қилди). У: «Закотни нима вожиб қилади?» деди. У: «Мол икки юз дирҳам ва ундан кўп бўлса,» деди. У: «Ҳажни нима вожиб қилади?» деди. У: «Озуқа ва туя,» деди. Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у Саврийдан, у Яҳё ибн Абу Ҳайядан, у Заҳҳокдан, у Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди). У деди: Суфён ибн Уяйна ва бошқа бир нечтаси ҳам бу ҳадисни Абу Жанобдан, у Заҳҳокдан, у Ибн Аббосдан унинг сўзи сифатида ривоят қилган ва уни (Набийга) марфуъ қилмаган. Бу Абдурраззоқнинг ривоятидан кўра саҳиҳроқдир. Абу Жаноб ал-Қассобнинг исми Яҳё ибн Абу Ҳайядир ва у ҳадисда кучли (рови) эмас.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، حَدَّثَنَا سِمَاكُ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَسَأَلَهُ، رَجُلٌ عَنْ هَذِهِ الآيَةِ، ‏(‏ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ وَأَوْلاَدِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ ‏)‏ قَالَ هَؤُلاَءِ رِجَالٌ أَسْلَمُوا مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ وَأَرَادُوا أَنْ يَأْتُوا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَبَى أَزْوَاجُهُمْ وَأَوْلاَدُهُمْ أَنْ يَدَعُوهُمْ أَنْ يَأْتُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَأَوُا النَّاسَ قَدْ فَقِهُوا فِي الدِّينِ هَمُّوا أَنْ يُعَاقِبُوهُمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَل َّ‏:‏ ‏(‏ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ وَأَوْلاَدِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Юсуф ривоят қилди, бизга Исроил ривоят қилди, бизга Симок ибн Ҳарб ривоят қилди, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), бир киши ундан ушбу оят ҳақида: «Эй иймон келтирганлар, албатта, аёлларингиз ва болаларингиздан сизларга душман (бўлганлар) бордир, бас, улардан эҳтиёт бўлинглар» (деб) сўради. У: «Булар Макка аҳлидан иймон келтирган кишилардир, улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келмоқчи бўлганларида, аёллари ва болалари уларни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келишларига монелик қилиб қўймадилар. Улар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келганларида, одамларнинг динда чуқур билим олганларини кўриб, уларни (оилаларини) жазоламоқчи бўлдилар. Шунда Аллаҳ азза ва жалла: «Эй иймон келтирганлар, албатта, аёлларингиз ва болаларингиздан сизларга душман (бўлганлар) бордир, бас, улардан эҳтиёт бўлинглар» деган оятни нозил қилди,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي ثَوْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما يَقُولُ لَمْ أَزَلْ حَرِيصًا أَنْ أَسْأَلَ عُمَرَ عَنِ الْمَرْأَتَيْنِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اللَّتَيْنِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّْ ‏:‏ ‏(‏إن تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا ‏)‏ حَتَّى حَجَّ عُمَرُ وَحَجَجْتُ مَعَهُ فَصَبَبْتُ عَلَيْهِ مِنَ الإِدَاوَةِ فَتَوَضَّأَ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَنِ الْمَرْأَتَانِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اللَّتَانِ قَالَ اللَّهُْ : ( إن تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاَهُ ‏)‏ فَقَالَ لِي وَاعَجَبًا لَكَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَكَرِهَ وَاللَّهِ مَا سَأَلَهُ عَنْهُ وَلَمْ يَكْتُمْهُ فَقَالَ لِي هِيَ عَائِشَةُ وَحَفْصَةُ قَالَ ثُمَّ أَنْشَأَ يُحَدِّثُنِي الْحَدِيثَ فَقَالَ كُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ نَغْلِبُ النِّسَاءَ فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ وَجَدْنَا قَوْمًا تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ فَطَفِقَ نِسَاؤُنَا يَتَعَلَّمْنَ مِنْ نِسَائِهِمْ فَتَغَضَّبْتُ عَلَى امْرَأَتِي يَوْمًا فَإِذَا هِيَ تُرَاجِعُنِي فَأَنْكَرْتُ أَنْ تُرَاجِعَنِي فَقَالَتْ مَا تُنْكِرُ مِنْ ذَلِكَ فَوَاللَّهِ إِنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيُرَاجِعْنَهُ وَتَهْجُرُهُ إِحْدَاهُنَّ الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ فِي نَفْسِي قَدْ خَابَتْ مَنْ فَعَلَتْ ذَلِكَ مِنْهُنَّ وَخَسِرَتْ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ مَنْزِلِي بِالْعَوَالِي فِي بَنِي أُمَيَّةَ وَكَانَ لِي جَارٌ مِنَ الأَنْصَارِ كُنَّا نَتَنَاوَبُ النُّزُولَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيَنْزِلُ يَوْمًا فَيَأْتِينِي بِخَبَرِ الْوَحْىِ وَغَيْرِهِ وَأَنْزِلُ يَوْمًا فَآتِيهِ بِمِثْلِ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ وَكُنَّا نُحَدِّثُ أَنَّ غَسَّانَ تُنْعِلُ الْخَيْلَ لِتَغْزُوَنَا ‏.‏ قَالَ فَجَاءَنِي يَوْمًا عِشَاءً فَضَرَبَ عَلَىَّ الْبَابَ فَخَرَجْتُ إِلَيْهِ فَقَالَ حَدَثَ أَمْرٌ عَظِيمٌ ‏.‏ قُلْتُ أَجَاءَتْ غَسَّانُ قَالَ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ طَلَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ فِي نَفْسِي قَدْ خَابَتْ حَفْصَةُ وَخَسِرَتْ قَدْ كُنْتُ أَظُنُّ هَذَا كَائِنًا قَالَ فَلَمَّا صَلَّيْتُ الصُّبْحَ شَدَدْتُ عَلَىَّ ثِيَابِي ثُمَّ انْطَلَقْتُ حَتَّى دَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ فَإِذَا هِيَ تَبْكِي فَقُلْتُ أَطَلَّقَكُنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ لاَ أَدْرِي هُوَ ذَا مُعْتَزِلٌ فِي هَذِهِ الْمَشْرُبَةِ ‏.‏ قَالَ فَانْطَلَقْتُ فَأَتَيْتُ غُلاَمًا أَسْوَدَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ ‏.‏ قَالَ فَدَخَلَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَىَّ ‏.‏ قَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا ‏.‏ قَالَ فَانْطَلَقْتُ إِلَى الْمَسْجِدِ فَإِذَا حَوْلَ الْمِنْبَرِ نَفَرٌ يَبْكُونَ فَجَلَسْتُ إِلَيْهِمْ ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ فَأَتَيْتُ الْغُلاَمَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ ‏.‏ فَدَخَلَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَىَّ فَقَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا ‏.‏ قَالَ فَانْطَلَقْتُ إِلَى الْمَسْجِدِ أَيْضًا فَجَلَسْتُ ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ فَأَتَيْتُ الْغُلاَمَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ ‏.‏ فَدَخَلَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَىَّ فَقَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا ‏.‏ قَالَ فَوَلَّيْتُ مُنْطَلِقًا فَإِذَا الْغُلاَمُ يَدْعُونِي فَقَالَ ادْخُلْ فَقَدْ أُذِنَ لَكَ فَدَخَلْتُ فَإِذَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مُتَّكِئٌ عَلَى رَمْلٍ حَصِيرٍ قَدْ رَأَيْتُ أَثَرَهُ فِي جَنْبِهِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَطَلَّقْتَ نِسَاءَكَ قَالَ لاَ ‏.‏ قُلْتُ اللَّهُ أَكْبَرُ لَقَدْ رَأَيْتُنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَنَحْنُ مَعْشَرَ قُرَيْشٍ نَغْلِبُ النِّسَاءَ فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ وَجَدْنَا قَوْمًا تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ فَطَفِقَ نِسَاؤُنَا يَتَعَلَّمْنَ مِنْ نِسَائِهِمْ فَتَغَضَّبْتُ يَوْمًا عَلَى امْرَأَتِي فَإِذَا هِيَ تُرَاجِعُنِي فَأَنْكَرْتُ ذَلِكَ فَقَالَتْ مَا تُنْكِرُ فَوَاللَّهِ إِنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيُرَاجِعْنَهُ وَتَهْجُرُهُ إِحْدَاهُنَّ الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ لِحَفْصَةَ أَتُرَاجِعِينَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ نَعَمْ وَتَهْجُرُهُ إِحْدَانَا الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ ‏.‏ فَقُلْتُ قَدْ خَابَتْ مَنْ فَعَلَتْ ذَلِكَ مِنْكُنَّ وَخَسِرَتْ أَتَأْمَنُ إِحْدَاكُنَّ أَنْ يَغْضَبَ اللَّهُ عَلَيْهَا لِغَضَبِ رَسُولِهِ فَإِذَا هِيَ قَدْ هَلَكَتْ فَتَبَسَّمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ لِحَفْصَةَ لاَ تُرَاجِعِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ تَسْأَلِيهِ شَيْئًا وَسَلِينِي مَا بَدَا لَكِ وَلاَ يَغُرَّنَّكِ أَنْ كَانَتْ صَاحِبَتُكِ أَوْسَمَ مِنْكِ وَأَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ فَتَبَسَّمَ أُخْرَى فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَسْتَأْنِسُ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَرَفَعْتُ رَأْسِي فَمَا رَأَيْتُ فِي الْبَيْتِ إِلاَّ أَهَبَةً ثَلاَثَةً ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يُوَسِّعَ عَلَى أُمَّتِكَ فَقَدْ وَسَّعَ عَلَى فَارِسَ وَالرُّومِ وَهُمْ لاَ يَعْبُدُونَهُ ‏.‏ فَاسْتَوَى جَالِسًا فَقَالَ ‏"‏ أَوَفِي شَكٍّ أَنْتَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ أُولَئِكَ قَوْمٌ عُجِّلَتْ لَهُمْ طَيِّبَاتُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ أَقْسَمَ أَنْ لاَ يَدْخُلَ عَلَى نِسَائِهِ شَهْرًا فَعَاتَبَهُ اللَّهُ فِي ذَلِكَ وَجَعَلَ لَهُ كَفَّارَةَ الْيَمِينِ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَأَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ فَلَمَّا مَضَتْ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ دَخَلَ عَلَىَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَدَأَ بِي فَقَالَ ‏"‏ يَا عَائِشَةُ إِنِّي ذَاكِرٌ لَكِ شَيْئًا فَلاَ تَعْجَلِي حَتَّى تَسْتَأْمِرِي أَبَوَيْكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الآيَةَ ‏(‏ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأَزْوَاجِكَ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَتْ عَلِمَ وَاللَّهِ أَنَّ أَبَوَىَّ لَمْ يَكُونَا يَأْمُرَانِي بِفِرَاقِهِ فَقُلْتُ أَفِي هَذَا أَسْتَأْمِرُ أَبَوَىَّ فَإِنِّي أُرِيدُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الآخِرَةَ ‏.‏ قَالَ مَعْمَرٌ فَأَخْبَرَنِي أَيُّوبُ أَنَّ عَائِشَةَ قَالَتْ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لاَ تُخْبِرْ أَزْوَاجَكَ أَنِّي اخْتَرْتُكَ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا بَعَثَنِي اللَّهُ مُبَلِّغًا وَلَمْ يَبْعَثْنِي مُتَعَنِّتًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ хабар берди, у Маъмардан, у Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Абу Саврдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)нинг шундай деганини эшитдим: Аллаҳ азза ва жалла: «Агар икковингиз Аллаҳга тавба қилсангиз (яхшидир), зеро қалбларингиз (ҳақдан) оғиб қолган» деган Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг хотинларидан бўлган икки аёл ҳақида Умардан сўрашга ҳамиша интиқ эдим. Токи Умар ҳаж қилди, мен ҳам у билан бирга ҳаж қилдим. Мен идишдан унга (сув) қуйдим, у таҳорат олди. Мен: «Эй мўминларнинг амири, Аллаҳ: «Агар икковингиз Аллаҳга тавба қилсангиз, зеро қалбларингиз оғиб қолган, агар унга қарши тил бириктирсангиз, албатта, Аллаҳнинг Ўзи унга ҳомийдир» деган Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг хотинларидан бўлган икки аёл кимлар?» дедим. У менга: «Вой, сенга қойилман, эй Ибн Аббос!» деди. Зуҳрий деди: Аллоҳга қасамки, у ундан сўраганини ёқтирмади, лекин уни яширмади ҳам. Сўнг у менга: «Улар Оиша ва Ҳафсадир,» деди. (Ибн Аббос) деди: Сўнг у менга ҳадис айтиб бера бошлади ва деди: «Биз Қурайш жамоаси хотинлардан устун эдик. Мадинага келганимизда, хотинлари улардан устун бўлган бир қавмни топдик, бизнинг хотинларимиз уларнинг хотинларидан (бу одатни) ўргана бошладилар. Бир куни мен хотинимга ғазабландим, у эса менга жавоб қайтараётган эди. Мен унинг менга жавоб қайтаришини инкор қилдим. У: «Бундан нимани инкор қиласан? Аллоҳга қасамки, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг хотинлари ҳам унга жавоб қайтарадилар, улардан бири уни бугун кечгача тарк этиб (хафа бўлиб) туради,» деди.» (Умар) деди: «Мен ўзимга: «Улардан ким шундай қилган бўлса, у ноумид бўлибди ва зиён кўрибди,» дедим.» (Умар) деди: «Менинг уйим ал-Аволийда, Бану Умайя орасида эди. Ансорлардан бир қўшним бор эди, биз навбатма-навбат Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига тушардик. У бир кун тушиб, менга ваҳий ва бошқа хабарни келтирарди, мен бир кун тушиб, унга шундай қилардим.» (Умар) деди: «Биз Ғассон бизга ҳужум қилиш учун отларни наълламоқда, деб гаплашардик.» (Умар) деди: «Бир куни у хуфтон вақтида олдимга келиб, эшикни қоқди. Мен унинг олдига чиқдим. У: «Катта иш юз берди,» деди. Мен: «Ғассон келдими?» дедим. У: «Ундан каттароқ, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) хотинларини талоқ қилдилар,» деди.» (Умар) деди: «Мен ўзимга: «Ҳафса ноумид бўлибди ва зиён кўрибди, мен бу бўлишини гумон қилардим,» дедим.» (Умар) деди: «Бомдодни ўқиб бўлгач, кийимларимни маҳкамладим, сўнг йўлга чиқиб, Ҳафсанинг олдига кирдим. У йиғлаб ўтирарди. Мен: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сизларни талоқ қилдиларми?» дедим. У: «Билмайман, мана, у шу баландги хонада ажралиб (ёлғиз) турибди,» деди.» (Умар) деди: «Мен кетиб, қора бир ғуломнинг олдига келдим ва: «Умар учун (киришга) изн сўра,» дедим. У кириб, сўнг олдимга чиқди ва: «Мен сени унга эслатдим, лекин у ҳеч нарса демади,» деди.» (Умар) деди: «Мен масжидга бордим, мана, минбар атрофида бир жамоа йиғлаб ўтирарди. Мен уларнинг ёнига ўтирдим. Сўнг дилимдаги (қайғу) мени енгди ва ғуломнинг олдига келиб: «Умар учун изн сўра,» дедим. У кириб, сўнг олдимга чиқди ва: «Мен сени унга эслатдим, лекин у ҳеч нарса демади,» деди.» (Умар) деди: «Мен яна масжидга бордим, ўтирдим. Сўнг дилимдаги (қайғу) мени енгиб, ғуломнинг олдига келиб: «Умар учун изн сўра,» дедим. У кириб, сўнг олдимга чиқди ва: «Мен сени унга эслатдим, лекин у ҳеч нарса демади,» деди.» (Умар) деди: «Мен қайтиб кетаётган эдим, мана, ғулом мени чақирди ва: «Кир, сенга изн берилди,» деди. Мен кирдим, мана, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қамишдан тўқилган бўйрага суяниб турардилар, мен унинг изини у кишининг ёнбош-ларида кўрдим. Мен: «Эй Аллаҳнинг Расули, хотинларингизни талоқ қилдингизми?» дедим. У: «Йўқ,» дедилар. Мен: «Аллоҳу Акбар! Эй Аллаҳнинг Расули, ҳолимизни кўрсангиз эди, биз Қурайш жамоаси хотинлардан устун эдик. Мадинага келганимизда, хотинлари улардан устун бўлган бир қавмни топдик, бизнинг хотинларимиз уларнинг хотинларидан (бу одатни) ўргана бошладилар. Бир куни мен хотинимга ғазабландим, у эса менга жавоб қайтараётган эди, мен буни инкор қилдим. У: «Нимани инкор қиласан? Аллоҳга қасамки, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг хотинлари ҳам унга жавоб қайтарадилар, улардан бири уни бугун кечгача тарк этиб туради,» деди,» дедим.» (Умар) деди: «Мен Ҳафсага: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га жавоб қайтарасанми?» дедим. У: «Ҳа, биздан бири уни бугун кечгача тарк этиб туради,» деди. Мен: «Сизлардан ким шундай қилган бўлса, у ноумид бўлибди ва зиён кўрибди! Сизлардан бирингиз Расулининг ғазаби сабабли Аллаҳнинг унга ғазабланишидан ўзини омон деб биладими? Шунда у ҳалок бўлади-ку,» дедим. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) табассум қилдилар.» (Умар) деди: «Мен Ҳафсага: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га жавоб қайтарма ва ундан ҳеч нарса сўрама, сенга керак нарсани мендан сўра. Суҳбатдошинг (Оиша) сендан чиройлироқ ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га севиклироқ бўлгани сени алдаб қўймасин,» дедим.» (Умар) деди: «Сўнг у (Набий) яна табассум қилдилар. Мен: «Эй Аллаҳнинг Расули, (ёнингизда) бир оз суҳбатлашсам (бўладими)?» дедим. У: «Ҳа,» дедилар.» (Умар) деди: «Мен бошимни кўтардим, уйда учта чарм (идишдан) бошқа ҳеч нарсани кўрмадим. Мен: «Эй Аллаҳнинг Расули, умматингизни кенг (ризқли) қилиши учун Аллаҳга дуо қилинг, зеро У форслар ва румликларни кенг қилиб қўйган, ҳолбуки улар Унга ибодат қилмайдилар,» дедим. Шунда у тик ўтириб олдилар-да: «Шубҳада турибсанми, эй Ибн Хаттоб? Улар шундай қавмки, уларнинг яхшиликлари дунё ҳаётида (олдиндан) тезлатиб берилган,» дедилар.» (Умар) деди: «У (Набий) бир ой хотинларининг ҳузурига кирмасликка қасам ичган эдилар. Аллаҳ уни бу ҳақда танбеҳ қилди ва унга қасам каффоратини (йўл қилиб) берди.» Зуҳрий деди: Менга Урва хабар берди, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: «Йигирма тўққиз (кун) ўтгач, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузуримга кирдилар, мендан бошладилар ва: «Эй Оиша, мен сенга бир нарсани айтаман, сен ота-онанг билан маслаҳатлашмагунингча шошилма,» дедилар.» У деди: «Сўнг у киши ушбу оятни ўқидилар: «Эй Набий, хотинларингга айт» деган оятни.» У деди: «Аллоҳга қасамки, у киши ота-онам менга ундан ажралишни буюрмаслигини билардилар. Мен: «Шу ҳақида ота-онам билан маслаҳатлашайми? Мен Аллаҳни, Унинг Расулини ва охират диёрини истайман,» дедим.» Маъмар деди: Менга Айюб хабар бердики, Оиша унга (Набийга): «Эй Аллаҳнинг Расули, хотинларингизга мен сизни танлаганимни айтманг,» деди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ мени фақат (ҳақни) етказувчи қилиб юборди, машаққат солувчи қилиб юбормади,» дедилар. У (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир, у Ибн Аббосдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ سُلَيْمٍ، قَالَ قَدِمْتُ مَكَّةَ فَلَقِيتُ عَطَاءَ بْنَ أَبِي رَبَاحٍ فَقُلْتُ لَهُ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ إِنَّ أُنَاسًا عِنْدَنَا يَقُولُونَ فِي الْقَدَرِ ‏.‏ فَقَالَ عَطَاءٌ لَقِيتُ الْوَلِيدَ بْنَ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ إِنَّ أَوَّلَ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْقَلَمَ فَقَالَ لَهُ اكْتُبْ فَجَرَى بِمَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى الأَبَدِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَفِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, бизга Абу Довуд ат-Таёлисий ривоят қилди, бизга Абдулвоҳид ибн Сулайм ривоят қилди, у деди: Мен Маккага келдим ва Ато ибн Абу Робоҳни учратдим. Мен унга: «Эй Абу Муҳаммад, бизнинг ёнимизда баъзи кишилар қадар (тақдир) ҳақида (нотўғри) гапирадилар,» дедим. Ато: «Мен Валидни Убода ибн Сомитнинг ўғлини учратдим, у деди: Менга отам ривоят қилди, у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Албатта, Аллаҳ биринчи яратган нарса Қалам эди. У унга: «Ёз!» деди. Бас, (Қалам) абадгача бўладиган нарсаларни (ёзиб) битди,» деди. Ҳадисда (бир) қисса ҳам бор. У (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي قَيْسٍ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمِيرَةَ، عَنِ الأَحْنَفِ بْنِ قَيْسٍ، عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، قَالَ زَعَمَ أَنَّهُ كَانَ جَالِسًا فِي الْبَطْحَاءِ فِي عِصَابَةٍ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ فِيهِمْ إِذْ مَرَّتْ عَلَيْهِمْ سَحَابَةٌ فَنَظَرُوا إِلَيْهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلْ تَدْرُونَ مَا اسْمُ هَذِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ هَذَا السَّحَابُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَالْمُزْنُ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَالْمُزْنُ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَالْعَنَانُ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَالْعَنَانُ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلْ تَدْرُونَ كَمْ بُعْدُ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا لاَ وَاللَّهِ مَا نَدْرِي ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّ بُعْدَ مَا بَيْنَهُمَا إِمَّا وَاحِدَةٌ وَإِمَّا اثْنَتَانِ أَوْ ثَلاَثٌ وَسَبْعُونَ سَنَةً وَالسَّمَاءُ الَّتِي فَوْقَهَا كَذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ حَتَّى عَدَّدَهُنَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ كَذَلِكَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ فَوْقَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ بَحْرٌ بَيْنَ أَعْلاَهُ وَأَسْفَلِهِ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ إِلَى السَّمَاءِ وَفَوْقَ ذَلِكَ ثَمَانِيَةُ أَوْعَالٍ بَيْنَ أَظْلاَفِهِنَّ وَرُكَبِهِنَّ مَا بَيْنَ سَمَاءٍ إِلَى سَمَاءٍ ثُمَّ فَوْقَ ظُهُورِهِنَّ الْعَرْشُ بَيْنَ أَسْفَلِهِ وَأَعْلاَهُ مَا بَيْنَ سَمَاءٍ إِلَى سَمَاءٍ وَاللَّهُ فَوْقَ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ مَعِينٍ يَقُولُ أَلاَّ يُرِيدُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَعْدٍ أَنْ يَحُجَّ حَتَّى نَسْمَعَ مِنْهُ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى الْوَلِيدُ بْنُ أَبِي ثَوْرٍ عَنْ سِمَاكٍ نَحْوَهُ وَرَفَعَهُ ‏.‏ وَرَوَى شَرِيكٌ عَنْ سِمَاكٍ بَعْضَ هَذَا الْحَدِيثِ وَأَوْقَفَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ هُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدٍ الرَّازِيُّ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Саъд ривоят қилди, у Амр ибн Абу Қайсдан, у Симок ибн Ҳарбдан, у Абдуллоҳ ибн Амирадан, у Аҳнаф ибн Қайсдан, у Аббос ибн Абдулмутталибдан (ривоят қилдики), у шундай гумон қилди (айтди): У Батҳо (водийсида) бир жамоа орасида ўтирган эди, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳам улар орасида ўтирардилар. Шунда улар устидан бир булут ўтди, улар унга қарадилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Биласизларми, бунинг исми нима?» дедилар. Улар: «Ҳа, бу саҳоб (булут),» дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ва музн (ёмғир булути),» дедилар. Улар: «Ва музн,» дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ва анон,» дедилар. Улар: «Ва анон,» дедилар. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларга: «Биласизларми, осмон билан ер орасидаги масофа қанча?» дедилар. Улар: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, билмаймиз,» дедилар. У: «Албатта, иккови орасидаги масофа ё бир, ё икки, ёки етмиш уч йилдир, унинг устидаги осмон ҳам шундай,» дедилар. Токи этти осмонни шундай (деб) санадилар. Сўнг: «Эттинчи осмон устида бир денгиз бор, унинг юқориси билан туби ораси (худди) осмондан осмонгача бўлган масофадек. Унинг устида саккизта тоғ эчкиси бор, уларнинг туёқлари билан тиззалари ораси осмондан осмонгача бўлган масофадек. Сўнг уларнинг елкалари устида Арш бор, унинг туби билан юқориси ораси осмондан осмонгача бўлган масофадек. Аллаҳ эса буларнинг устидадир,» дедилар. Абд ибн Ҳумайд деди: Мен Яҳё ибн Маъиннинг шундай деганини эшитдим: Абдурраҳмон ибн Саъд биз ундан бу ҳадисни эшитмагунимизча ҳаж қилмаса эди (канида). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Валид ибн Абу Савр Симокдан шунга ўхшашини ривоят қилган ва уни (Набийга) марфуъ қилган. Шарик Симокдан бу ҳадиснинг бир қисмини ривоят қилган ва уни мавқуф қилиб, марфуъ қилмаган. Абдурраҳмон эса Ибн Абдуллоҳ ибн Саъд ар-Розийдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ وَالِدِهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدٍ، ‏.‏ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدٍ الرَّازِيُّ، وَهُوَ الدَّشْتَكِيُّ أَنَّ أَبَاهُ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَاهُ رَحِمَهُ اللَّهُ أَخْبَرَهُ كَذَا، قَالَ أَخْبَرَهُ قَالَ رَأَيْتُ رَجُلاً بِبُخَارَى عَلَى بَغْلَةٍ وَعَلَيْهِ عِمَامَةٌ سَوْدَاءُ وَيَقُولُ كَسَانِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Ҳумайд ар-Розий ривоят қилди, у Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Саъддан, у отаси Абдуллоҳ ибн Саъддан. (Яна) бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Саъд ар-Розий — у ад-Даштакийдир — (ривоят қилдики), отаси унга хабар берди, отаси — Аллаҳ унга раҳмат қилсин — шундай хабар берди: У деди: Мен Бухорода бир кишини хачир устида кўрдим, унинг эгнида қора салла бор эди ва: «Буни менга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кийдирган эдилар,» дерди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ دَرَّاجٍ أَبِي السَّمْحِ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ كالْمُهْلِ ‏)‏ قَالَ ‏ "‏ كَعَكَرِ الزَّيْتِ فَإِذَا قَرَّبَهُ إِلَى وَجْهِهِ سَقَطَتْ فَرْوَةُ وَجْهِهِ فِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ رِشْدِينَ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Ришдин ибн Саъд ривоят қилди, у Амр ибн ал-Ҳорисдан, у Даррож Абус-Самҳдан, у Абул-Ҳайсамдан, у Абу Саъиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан «ал-Муҳл» (деган сўз) ҳақида (ривоят қилдики), у: «(У) зайтун мойининг қуйқасига ўхшайди, уни юзига яқинлаштирганида, юзи териси унга тўкилиб тушади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Ришдиннинг ҳадисидангина биламиз.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنِي أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما قَالَ مَا قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْجِنِّ وَلاَ رَآهُمُ انْطَلَقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي طَائِفَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَامِدِينَ إِلَى سُوقِ عُكَاظٍ وَقَدْ حِيلَ بَيْنَ الشَّيَاطِينِ وَبَيْنَ خَبَرِ السَّمَاءِ وَأُرْسِلَتْ عَلَيْهِمُ الشُّهُبُ فَرَجَعَتِ الشَّيَاطِينُ إِلَى قَوْمِهِمْ فَقَالُوا مَا لَكُمْ قَالُوا حِيلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَ خَبَرِ السَّمَاءِ وَأُرْسِلَتْ عَلَيْنَا الشُّهُبُ ‏.‏ فَقَالُوا مَا حَالَ بَيْنَنَا وَبَيْنَ خَبَرِ السَّمَاءِ إِلاَّ مِنْ أَمْرٍ حَدَثَ فَاضْرِبُوا مَشَارِقَ الأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا فَانْظُرُوا مَا هَذَا الَّذِي حَالَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ خَبَرِ السَّمَاءِ قَالَ فَانْطَلَقُوا يَضْرِبُونَ مَشَارِقَ الأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا يَبْتَغُونَ مَا هَذَا الَّذِي حَالَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ خَبَرِ السَّمَاءِ فَانْصَرَفَ أُولَئِكَ النَّفَرُ الَّذِينَ تَوَجَّهُوا إِلَى نَحْوِ تِهَامَةَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ بِنَخْلَةَ عَامِدًا إِلَى سُوقِ عُكَاظٍ وَهُوَ يُصَلِّي بِأَصْحَابِهِ صَلاَةَ الْفَجْرِ فَلَمَّا سَمِعُوا الْقُرْآنَ اسْتَمَعُوا لَهُ فَقَالُوا هَذَا وَاللَّهِ الَّذِي حَالَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ خَبَرِ السَّمَاءِ ‏.‏ قَالَ فَهُنَالِكَ رَجَعُوا إِلَى قَوْمِهِمْ فَقَالُوا يَا قَوْمَنَا ‏:‏ ‏(‏ إنَّا سَمِعْنَا قُرْآنًا عَجَبًا * يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ وَلَنْ نُشْرِكَ بِرَبِّنَا أَحَدًا ‏)‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى نَبِيِّهِ ‏:‏ ‏(‏ قلْ أُوحِيَ إِلَىَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ ‏)‏ وَإِنَّمَا أُوحِيَ إِلَيْهِ قَوْلُ الْجِنِّ ‏.‏ قَالَ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَوْلُ الْجِنِّ لِقَوْمِهِمْ ‏(‏لمَّا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَدًا ‏)‏ قَالَ لَمَّا رَأَوْهُ يُصَلِّي وَأَصْحَابُهُ يُصَلُّونَ بِصَلاَتِهِ فَيَسْجُدُونَ بِسُجُودِهِ قَالَ تَعَجَّبُوا مِنْ طَوَاعِيَةِ أَصْحَابِهِ لَهُ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ ‏:‏ ‏(‏لمَّا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَدًا ‏)‏ ‏.‏ قَالَ هَذَاَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, менга Абул-Валид ривоят қилди, бизга Абу Авона ривоят қилди, у Абу Бишрдан, у Саъид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жинларга (Қуръон) ўқимаган ва уларни кўрмаган ҳам эдилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан бир гуруҳ билан Укоз бозорига қараб йўлга чиқдилар. Шайтонлар билан осмон хабари ораси тўсилган ва улар устига учқун (юлдузлар) юборилган эди. Шайтонлар ўз қавмларига қайтиб бордилар. Улар: «Сизларга нима бўлди?» дедилар. Улар: «Биз билан осмон хабари ораси тўсилди ва устимизга учқунлар юборилди,» дедилар. Улар: «Бизни осмон хабаридан фақат юз берган бир иш тўсган бўлса керак. Бас, ернинг шарқу ғарбини кезиб чиқинглар, сизни осмон хабаридан тўсган нарса нима эканлигини кўринглар,» дедилар. (Ибн Аббос) деди: Шунда улар ернинг шарқу ғарбини кезиб, ўзларини осмон хабаридан тўсган нарса нима эканлигини излаб йўлга чиқдилар. Тиҳома томонга йўл олган ўша гуруҳ Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келдилар, у киши Нахла (деган жой)да, Укоз бозорига қараб бораркан, саҳобалари билан бомдод намозини ўқиётган эдилар. Улар Қуръонни эшитганларида, уни қулоқ солиб тингладилар ва: «Аллоҳга қасамки, бу сизларни осмон хабаридан тўсган нарсадир,» дедилар. (Ибн Аббос) деди: Ўша ерда улар қавмларига қайтиб бордилар ва: «Эй қавмимиз, «Албатта, биз ажойиб бир Қуръон эшитдик. У тўғри йўлга ҳидоят қилади, бас, биз унга иймон келтирдик ва ҳеч қачон Роббимизга бирортани шерик қилмаймиз» (дедилар),» дедилар. Шунда Аллаҳ Ўз Набийсига: «Айт: Менга шу ваҳий қилиндики, (жинлардан бир гуруҳ Қуръонни) тинглади» (оятини) нозил қилди. Унга фақат жинларнинг сўзи ваҳий қилинди (холос). (Ибн Аббос) деди: Ва шу иснод билан Ибн Аббосдан (ривоят қилинишича), у деди: Жинларнинг ўз қавмларига айтган сўзи: «Аллаҳнинг бандаси (Муҳаммад) Унга ибодат қилиб турганида, улар унга (атрофида) зич тўпланиб олдилар.» (Ибн Аббос) деди: Улар у кишининг намоз ўқиётганини ва саҳобалари у кишининг намозига эргашиб намоз ўқиётганини, у киши сажда қилганда сажда қилаётганларини кўрганларида, саҳобаларининг у кишига итоаткорлигидан ҳайратга тушдилар ва ўз қавмларига: «Аллаҳнинг бандаси Унга ибодат қилиб турганида, улар унга зич тўпланиб олдилар,» дедилар. У (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ الْجِنُّ يَصْعَدُونَ إِلَى السَّمَاءِ يَسْتَمِعُونَ الْوَحْىَ فَإِذَا سَمِعُوا الْكَلِمَةَ زَادُوا فِيهَا تِسْعًا فَأَمَّا الْكَلِمَةُ فَتَكُونُ حَقًّا وَأَمَّا مَا زَادُوهُ فَيَكُونُ بَاطِلاً فَلَمَّا بُعِثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُنِعُوا مَقَاعِدَهُمْ فَذَكَرُوا ذَلِكَ لإِبْلِيسَ وَلَمْ تَكُنِ النُّجُومُ يُرْمَى بِهَا قَبْلَ ذَلِكَ فَقَالَ لَهُمْ إِبْلِيسُ مَا هَذَا إِلاَّ مِنْ أَمْرٍ قَدْ حَدَثَ فِي الأَرْضِ فَبَعَثَ جُنُودَهُ فَوَجَدُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَائِمًا يُصَلِّي بَيْنَ جَبَلَيْنِ أُرَاهُ قَالَ بِمَكَّةَ فَأَتَوْهُ فَأَخْبَرُوهُ فَقَالَ هَذَا الَّذِي حَدَثَ فِي الأَرْضِ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Юсуф ривоят қилди, бизга Исроил ривоят қилди, бизга Абу Ишоқ ривоят қилди, у Саъид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Жинлар осмонга кўтарилиб, ваҳийни тинглар эдилар. Бир сўзни эшитсалар, унга тўққиз (сўз) қўшар эдилар. Сўзнинг (эшитганлари) ҳақ бўлар, қўшган нарсалари эса ботил бўлар эди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (пайғамбар қилиб) юборилганларида, улар ўз ўринларидан ман қилиндилар. Шунда буни Иблиска айтдилар — бундан олдин юлдузлар отилмас эди. Иблис уларга: «Бу ерда юз берган бир ишдан бошқа нарса эмас,» деди. Бас, у ўз қўшинларини юборди, улар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни икки тоғ орасида тик туриб намоз ўқиётган ҳолда топдилар» — у (рови) «Маккада» деди деб ўйлайман — «Сўнг улар унинг (Иблиснинг) олдига келиб, унга хабар бердилар. У: «Ерда юз берган иш шудир,» деди. У (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، رضى الله عنهما قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يُحَدِّثُ عَنْ فَتْرَةِ الْوَحْىِ فَقَالَ فِي حَدِيثِهِ ‏"‏ بَيْنَمَا أَنَا أَمْشِي سَمِعْتُ صَوْتًا مِنَ السَّمَاءِ فَرَفَعْتُ رَأْسِي فَإِذَا الْمَلَكُ الَّذِي جَاءَنِي بِحِرَاءَ جَالِسٌ عَلَى كُرْسِيٍّ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ فَجُثِثْتُ مِنْهُ رُعْبًا فَرَجَعْتُ فَقُلْتُ زَمِّلُونِي زَمِّلُونِي ‏.‏ فَدَثَّرُونِي فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏:‏ ‏(‏ يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ * قُمْ فَأَنْذِرْ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ والرُّجْزَ فَاهْجُرْ ‏)‏ قَبْلَ أَنْ تُفْرَضَ الصَّلاَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَوَاهُ يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ جَابِرٍ أَبُو سَلَمَةَ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ хабар берди, бизга Маъмар ривоят қилди, у Зуҳрийдан, у Абу Саламадан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ваҳийнинг тўхтаб қолган даври (фатратул-ваҳй) ҳақида ҳадис айтаётганларини эшитдим. У киши ҳадисларида шундай дедилар: «Мен юриб бораётганимда, осмондан бир овоз эшитдим. Бошимни кўтариб қарасам, мана, Ҳирода менга келган Фаришта осмон билан ер орасида курси устида ўтирган эди. Мен ундан қўрқиб (титраб) тушдим. Қайтиб келиб: «Мени ўраб қўйинглар, мени ўраб қўйинглар!» дедим. Улар мени (кийим билан) ўрадилар. Шунда Аллаҳ азза ва жалла: «Эй (кийимга) ўралган! Тур, бас, огоҳлантир!» деган: «Ва палидликдан йироқ бўл!» деган сўзигача (оятларни) намоз фарз қилинишидан олдин нозил қилди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Яҳё ибн Абу Касир Абу Салама ибн Абдурраҳмондан, у Жобирдан ривоят қилган. Абу Саламанинг исми Абдуллоҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى، عَنِ ابْنِ لَهِيعَةَ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الصَّعُودُ جَبَلٌ مِنْ نَارٍ يَتَصَعَّدُ فِيهِ الْكَافِرُ سَبْعِينَ خَرِيفًا ثُمَّ يَهْوِي بِهِ كَذَلِكَ فِيهِ أَبَدًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا مِنْ حَدِيثِ ابْنِ لَهِيعَةَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ شَيْءٌ مِنْ هَذَا عَنْ عَطِيَّةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ قَوْلُهُ مَوْقُوفٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Ҳасан ибн Мусо ривоят қилди, у Ибн Лаҳиъадан, у Даррождан, у Абул-Ҳайсамдан, у Абу Саъиддан, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Ас-Саъуд — ўтдан бўлган бир тоғдир, кофир унга етмиш кузгача кўтарилади, сўнг яна шундай ундан (пастга) қулайди, абадий шундайдир,» дедилар. У (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Ибн Лаҳиъанинг ҳадисидан марфуъ (тарзда) биламиз. Бундан бирор нарса Атийядан, у Абу Саъиддан унинг сўзи сифатида мавқуф қилиб ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ نَاسٌ مِنَ الْيَهُودِ لأُنَاسٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَلْ يَعْلَمُ نَبِيُّكُمْ كَمْ عَدَدُ خَزَنَةِ جَهَنَّمَ قَالُوا لاَ نَدْرِي حَتَّى نَسْأَلَ نَبِيَّنَا ‏.‏ فَجَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ غُلِبَ أَصْحَابُكَ الْيَوْمَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَبِمَ غُلِبُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سَأَلَهُمْ يَهُودُ هَلْ يَعْلَمُ نَبِيُّكُمْ كَمْ عَدَدُ خَزَنَةِ جَهَنَّمَ قَالَ ‏"‏ فَمَا قَالُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قَالُوا لاَ نَدْرِي حَتَّى نَسْأَلَ نَبِيَّنَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَغُلِبَ قَوْمٌ سُئِلُوا عَمَّا لاَ يَعْلَمُونَ فَقَالُوا لاَ نَعْلَمُ حَتَّى نَسْأَلَ نَبِيَّنَا لَكِنَّهُمْ قَدْ سَأَلُوا نَبِيَّهُمْ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً عَلَىَّ بِأَعْدَاءِ اللَّهِ إِنِّي سَائِلُهُمْ عَنْ تُرْبَةِ الْجَنَّةِ وَهِيَ الدَّرْمَكُ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا جَاءُوا قَالُوا يَا أَبَا الْقَاسِمِ كَمْ عَدَدُ خَزَنَةِ جَهَنَّمَ قَالَ ‏"‏ هَكَذَا وَهَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ فِي مَرَّةٍ عَشْرَةٌ وَفِي مَرَّةٍ تِسْعٌ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ قَالَ لَهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا تُرْبَةُ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَسَكَتُوا هُنَيْهَةً ثُمَّ قَالُوا خُبْزَةٌ يَا أَبَا الْقَاسِمِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْخُبْزُ مِنَ الدَّرْمَكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ مُجَالِدٍ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у Мужолйддан, у Шаъбийдан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), у деди: Яҳудийлардан бир неча киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бир неча кишига: «Сизларнинг Набиййингиз жаҳаннамнинг қўриқчилари сони қанча эканлигини биладими?» дедилар. Улар: «Билмаймиз, токи Набиййимиздан сўрамагунимизча,» дедилар. Шунда бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб: «Эй Муҳаммад, бугун саҳобаларингиз енгилдилар,» деди. У: «Нима билан енгилдилар?» дедилар. У: «Яҳудийлар улардан: «Сизларнинг Набиййингиз жаҳаннамнинг қўриқчилари сони қанча эканлигини биладими?» деб сўрадилар,» деди. У: «Улар нима дедилар?» дедилар. У: «Улар: «Билмаймиз, токи Набиййимиздан сўрамагунимизча,» дедилар,» деди. У: «Ўзлари билмайдиган нарса тўғрисида сўралиб: «Билмаймиз, токи Набиййимиздан сўрамаймиз,» деган қавм енгилибдими? Улар эса Набийларидан сўраб: «Бизга Аллаҳни очиқдан-очиқ кўрсат,» деган эдилар. Аллаҳнинг душманларини менга (ҳавола) қилинг, мен улардан жаннат тупроғи ҳақида сўрайман, у дармакдир (оппоқ тоза ун),» дедилар. Улар келганларида: «Эй Абул-Қосим, жаҳаннамнинг қўриқчилари сони қанча?» дедилар. У: «Мана шунча ва мана шунча,» дедилар — бир мартада ўн, бир мартада тўққиз (деб ишора қилдилар). Улар: «Ҳа (тўғри),» дедилар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларга: «Жаннат тупроғи нима?» дедилар. (Жобир) деди: Улар бир оз жим турдилар, сўнг: «Нон, эй Абул-Қосим,» дедилар. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Нон дармакдан (оппоқ ундан бўлади),» дедилар. У (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билан, Мужолиднинг ҳадисидангина биламиз.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّارُ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، أَخْبَرَنَا سُهَيْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْقُطَعِيُّ، وَهُوَ أَخُو حَزْمِ بْنِ أَبِي حَزْمٍ الْقُطَعِيِّ عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةَ ( هُوَ أَهْلُ التَّقْوَى وَأَهْلُ الْمَغْفِرَةِ ) قَالَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَنَا أَهْلٌ أَنْ أُتَّقَى فَمَنْ اتَّقَانِي فَلَمْ يَجْعَلْ مَعِي إِلَهًا فَأَنَا أَهْلٌ أَنْ أَغْفِرَ لَهُ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَسُهَيْلٌ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ فِي الْحَدِيثِ وَقَدْ تَفَرَّدَ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنْ ثَابِتٍ

Бизга Ҳасан ибн ас-Саббоҳ ал-Баззор ривоят қилди, бизга Зайд ибн Ҳубоб ривоят қилди, бизга Суҳайл ибн Абдуллоҳ ал-Қутаъий — у Ҳазм ибн Абу Ҳазм ал-Қутаъийнинг акасидир — хабар берди, у Собитдан, у Анас ибн Моликдан, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у киши ушбу оят: «У тақвога лойиқ ва мағфиратга лойиқ Зотдир» (ҳақида) шундай дедилар: Аллаҳ азза ва жалла айтди: «Мен Мендан қўрқилишга лойиқман, бас, ким Мендан қўрқиб, Мен билан бирга (бошқа) илоҳ қилмаса, Мен унга мағфират қилишга лойиқман.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, Суҳайл ҳадисда кучли (рови) эмас. У бу ҳадисни Собитдан ёлғиз ўзи ривоят қилган.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ يُحَرِّكُ بِهِ لِسَانَهُ يُرِيدُ أَنْ يَحْفَظَهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ ‏)‏ قَالَ فَكَانَ يُحَرِّكُ بِهِ شَفَتَيْهِ وَحَرَّكَ سُفْيَانُ شَفَتَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ عَلِيٌّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ أَثْنَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَلَى مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ خَيْرًا ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Мусо ибн Абу Оишадан, у Саъид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га Қуръон нозил қилинганида, уни ёдламоқчи бўлиб, тилини (жадал) ҳаракатлантирар эдилар. Шунда Аллаҳ: «Уни (Қуръонни) шошиб (қабул қилиш) учун тилингни ҳаракатлантирма» (оятини) нозил қилди. (Ибн Аббос) деди: Шунда у киши лабларини ҳаракатлантирар эдилар — Суфён ҳам лабларини ҳаракатлантирди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Алий деди: Яҳё ибн Саъид айтди: Суфён ас-Саврий Мусо ибн Абу Оишани яхшилик билан мақтади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنِي شَبَابَةُ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ ثُوَيْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أَدْنَى أَهْلِ الْجَنَّةِ مَنْزِلَةً لَمَنْ يَنْظُرُ إِلَى جِنَانِهِ وَأَزْوَاجِهِ وَخَدَمِهِ وَسُرُرِهِ مَسِيرَةَ أَلْفِ سَنَةٍ وَأَكْرَمَهُمْ عَلَى اللَّهِ مَنْ يَنْظُرُ إِلَى وَجْهِهِ غُدْوَةً وَعَشِيَّةً ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏(‏وجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ * إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ قَدْ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ إِسْرَائِيلَ مِثْلَ هَذَا مَرْفُوعًا ‏.‏ وَرَوَى عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبْجَرَ عَنْ ثُوَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَوْلَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَرَوَى الأَشْجَعِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ ثُوَيْرٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَوْلَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا ذَكَرَ فِيهِ عَنْ مُجَاهِدٍ غَيْرَ الثَّوْرِيِّ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ أَبُو كُرَيْبٍ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ الأَشْجَعِيُّ عَنْ سُفْيَانَ ‏.‏ ثُوَيْرٌ يُكْنَى أَبَا جَهْمٍ وَأَبُو فَاخِتَةَ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ عِلاَقَةَ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, менга Шабобат хабар берди, у Исроилдан, у Сувайрдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Ибн Умарнинг шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Албатта, жаннат аҳлининг мартабаси энг пасти, ўзининг боғлари, хотинлари, хизматкорлари ва сўриларига минг йиллик масофа(да)н назар соладиган кишидир. Уларнинг Аллаҳ ҳузурида энг кароматлиси эса (Аллаҳнинг) юзига эртаю кеч назар соладиган кишидир.» Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ўша куни юзлар тароватлангувчидир, Роббисига боқувчидир» (оятини) ўқидилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, уни бир нечтаси Исроилдан шундай марфуъ қилиб ривоят қилган. Абдулмалик ибн Абжар Сувайрдан, у Ибн Умардан унинг сўзи сифатида ривоят қилган ва уни марфуъ қилмаган. Ашжаъий Суфёндан, у Сувайрдан, у Мужоҳиддан, у Ибн Умардан унинг сўзи сифатида ривоят қилган ва уни марфуъ қилмаган. Бунда Мужоҳиддан (ривоят қилди деб) Саврийдан бошқа бирор киши зикр қилганини билмаймиз. Буни бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Убайдуллоҳ ал-Ашжаъий ривоят қилди, у Суфёндан. Сувайрнинг куняси Абу Жаҳмдир, Абу Фохитанинг исми эса Саъид ибн Илоқадир.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأُمَوِيُّ، حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، هَذَا مَا عَرَضْنَا عَلَى هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ أُنْزِلَ ‏:‏ ‏(‏ عبَسَ وَتَوَلَّى ‏)‏ فِي ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ الأَعْمَى أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَعَلَ يَقُولُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرْشِدْنِي وَعِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَجُلٌ مِنْ عُظَمَاءِ الْمُشْرِكِينَ فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُعْرِضُ عَنْهُ وَيُقْبِلُ عَلَى الآخَرِ وَيَقُولُ أَتَرَى بِمَا أَقُولُ بَأْسًا فَيُقَالُ لاَ ‏.‏ فَفِي هَذَا أُنْزِلَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ أُنْزِلََ ‏:‏ ‏(‏ عبَسَ وَتَوَلَّى ‏)‏ فِي ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏

Бизга Саъид ибн Яҳё ибн Саъид ал-Умавий ривоят қилди, менга отам ривоят қилди, у деди: Бу биз Ҳишом ибн Урвага ўқиб (эшиттириб) чиққанимиздир, у отасидан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: «(У) юзини буриштирди ва ўгирилди» (ояти) кўзи ожиз Ибн Умми Мактум ҳақида нозил бўлди. У Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб: «Эй Аллаҳнинг Расули, менга (тўғри йўлни) кўрсатинг,» деяверди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларида мушрикларнинг улуғларидан бир киши бор эди, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ундан (Ибн Умми Мактумдан) юз ўгириб, анави (мушрик)га юзланар ва: «Менинг айтаётганимда бирор ножўялик кўрасанми?» дердилар. (Мушрик): «Йўқ,» дерди. Ана шу ҳақида (оят) нозил бўлди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Баъзилар бу ҳадисни Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан ривоят қилиб: «(У) юзини буриштирди ва ўгирилди» (ояти) Ибн Умми Мактум ҳақида нозил бўлди, деди ва унда Оишадан (ривоят қилганини) зикр қилмади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ، حَدَّثَنَا ثَابِتُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ خَبَّابٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ تُحْشَرُونَ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلاً ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتِ امْرَأَةٌ أَيُبْصِرُ أَوْ يَرَى بَعْضُنَا عَوْرَةَ بَعْضٍ قَالَ ‏"‏ يَا فُلاَنَةُُ‏:‏ ‏(‏لكلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَوَاهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ أَيْضًا ‏.‏ وَفِيهِ عَنْ عَائِشَةَ رضى الله عنها ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн ал-Фазл ривоят қилди, бизга Собит ибн Язид ривоят қилди, у Ҳилол ибн Хаббобдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Сизлар ялангоёқ, яланғоч, суннатсиз ҳолда маҳшар(га) тўпланасизлар,» дедилар. Шунда бир аёл: «Баъзимиз баъзимизнинг авратимизга қарайдими ёки кўрадими?» деди. У: «Эй фалона, «Ўша куни уларнинг ҳар бир кишисига ўзини (бошқалардан) андармон қиладиган иш бор» (деб жавоб бердилар),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, у Ибн Аббосдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган, уни Саъид ибн Жубайр ҳам ривоят қилган. Бу бобда Оиша (розияллаҳу анҳо)дан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْعَظِيمِ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بَحِيرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَهُوَ ابْنُ يَزِيدَ الصَّنْعَانِيُّ قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ كَأَنَّهُ رَأْىُ عَيْنٍ فَلْيَقْرَأْ ‏(‏ إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ‏)‏ و ‏(‏إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ ‏)‏ وَ ‏(‏إذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ وَغَيْرُهُ هَذَا الْحَدِيثَ بِهَذَا الإِسْنَادِ وَقَالَ مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ كَأَنَّهُ رَأْىُ عَيْنٍ فَلْيَقْرَأْ ‏(‏إذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ‏)‏ وَلَمْ يَذْكُرْ و ‏(‏إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ ‏)‏ وَ ‏(‏إذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ‏)‏‏.‏

Бизга Аббос ибн Абдулазим ал-Анбарий ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Баҳир хабар берди, у Абдурраҳмондан — у Ибн Язид ас-Санъонийдир — (ривоят қилдики), у деди: Мен Ибн Умарнинг шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Ким қиёмат кунини гўё кўзи билан кўриб тургандек (тасаввур қилиб) қарашдан хурсанд бўлса, «Қуёш ўралганда» (сурасини) ва «Осмон ёрилганда» (сурасини) ва «Осмон парчаланганда» (сурасини) ўқисин.» Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Ҳишом ибн Юсуф ва бошқалар бу ҳадисни шу иснод билан ривоят қилиб: «Ким қиёмат кунини гўё кўзи билан кўриб тургандек қарашдан хурсанд бўлса, «Қуёш ўралганда» (сурасини) ўқисин,» деди ва «Осмон ёрилганда» ва «Осмон парчаланганда» (сураларини) зикр қилмади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا أَخْطَأَ خَطِيئَةً نُكِتَتْ فِي قَلْبِهِ نُكْتَةٌ سَوْدَاءُ فَإِذَا هُوَ نَزَعَ وَاسْتَغْفَرَ وَتَابَ سُقِلَ قَلْبُهُ وَإِنْ عَادَ زِيدَ فِيهَا حَتَّى تَعْلُوَ قَلْبَهُ وَهُوَ الرَّانُ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ كلاَّ بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс, Ибн Ажлондан, у Қаъқў ибн Ҳакимдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилдики, у дедилар: «Албатта, банда бирор гуноҳ қилса, унинг қалбида қора бир нуқта пайдо бўлади. Агар у (гуноҳни) тарк этиб, истиғфор айтиб, тавба қилса, қалби яна ялтиратилади (покланади). Агар (гуноҳга) қайтса, у (нуқта) зиёдалашиб, охир-оқибат бутун қалбини қоплаб олади. Бу — Аллаҳ зикр этган «рон»дир: «Йўқ! Балки улар қилиб турган (гуноҳлар) туфайли қалбларига занг ўрнаб қолди» (Мутаффифийн сураси, 14).» (Абу Исо Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ دُرُسْتَ، - بَصْرِيٌّ - حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ حَمَّادٌ هُوَ عِنْدَنَا مَرْفُوعٌ ‏:‏ ‏(‏يوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ ‏)‏ قَالَ يَقُومُونَ فِي الرَّشْحِ إِلَى أَنْصَافِ آذَانِهِمْ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Дуруст — басралик — ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд, Айюбдан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан ривоят қилди. Ҳаммод деди: бу бизнинг наздимизда марфуъдир (яъни Набийга нисбат берилган): «Ўша кунда одамлар оламлар Робби (ҳузурида туражаклар)» (Мутаффифийн сураси, 6) — у деди: «Улар қулоқларининг ярмига етадиган терда турадилар.»

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلمْ ‏:‏ ‏(‏ يومَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ يَقُومُ أَحَدُهُمْ فِي الرَّشْحِ إِلَى أَنْصَافِ أُذُنَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Исо ибн Юнус, Ибн Авндан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди: «Ўша кунда одамлар оламлар Робби (ҳузурида туражаклар)» (Мутаффифийн сураси, 6) — у: «Улардан бири қулоқларининг ярмига етадиган терда туради,» дедилар. (Абу Исо Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الأَسْوَدِ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ نُوقِشَ الْحِسَابَ هَلَكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَقُولَُ ‏:‏ ‏(‏فأمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ خبِيرًا ‏)‏ قَالَ ‏"‏ ذَلِكَ الْعَرْضُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الأَسْوَدِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо, Усмон ибн ал-Асваддан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Оишадан ривоят қилди. У деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Ким ҳисоб-китобда суриштирилса (қаттиқ сўроқ қилинса), ҳалок бўлар.» Мен: «Эй Расулуллаҳ, Аллаҳ таоло: «Энди кимнинг китоби (номаи аъмоли) ўнг қўлига берилса...» — то «...(барча қилмишларидан) хабардордир» (Иншиқоқ сураси, 7-8; Исро сураси, 17) дегунига қадар (айтмадими?)» дедим. У: «У — (фақат) кўрсатиб ўтишдир,» дедилар. Абу Исо деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Усмон ибн ал-Асваддан шу иснод билан шунга ўхшашини хабар қилди. Бизга Муҳаммад ибн Абон ва бошқа бир нечалари ривоят қилди, улар дедилар: бизга Абдулваҳҳоб ас-Сақафий, Айюбдан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини ривоят қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ حُوسِبَ عُذِّبَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Убайд ал-Ҳамадоний ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн Абу Бакр, Ҳаммомдан, у Қатодадан, у Анасдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди. У дедилар: «Ким (қаттиқ) ҳисоб қилинса, азобланар.» (Абу Исо) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни Қатоданинг Анасдан, Анаснинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (қилган ривояти) сифатида фақат шу йўлдан биламиз.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَافِعٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الْيَوْمُ الْمَوْعُودُ يَوْمُ الْقِيَامَةِ وَالْيَوْمُ الْمَشْهُودُ يَوْمُ عَرَفَةَ وَالشَّاهِدُ يَوْمُ الْجُمُعَةِ وَمَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ وَلاَ غَرَبَتْ عَلَى يَوْمٍ أَفْضَلَ مِنْهُ فِيهِ سَاعَةٌ لاَ يُوَافِقُهَا عَبْدٌ مُؤْمِنٌ يَدْعُو اللَّهَ بِخَيْرٍ إِلاَّ اسْتَجَابَ اللَّهُ لَهُ وَلاَ يَسْتَعِيذُ مِنْ شَرٍّ إِلاَّ أَعَاذَهُ اللَّهُ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ ‏.‏ وَمُوسَى بْنُ عُبَيْدَةَ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ وَغَيْرُهُ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا قُرَّانُ بْنُ تَمَّامٍ الأَسَدِيُّ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ وَمُوسَى بْنُ عُبَيْدَةَ الرَّبَذِيُّ يُكْنَى أَبَا عَبْدِ الْعَزِيزِ وَقَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ يَحْيَى وَغَيْرُهُ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ عَنْهُ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Равҳ ибн Убода ва Убайдуллоҳ ибн Мусо, Мусо ибн Убайдадан, у Айюб ибн Холиддан, у Абдуллоҳ ибн Рофиъдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ваъда қилинган кун — Қиёмат кунидир; гувоҳ бўлинадиган кун — Арафа кунидир; гувоҳ эса — Жума кунидир. Қуёш ундан афзалроқ бир кунда не чиққан, не ботган. Унда шундай бир соат борки, мўмин банда ўша (соат)га мувофиқ келиб, Аллаҳдан бирор яхшилик сўраб дуо қилса, албатта Аллаҳ унга ижобат қилади; ва у бирор ёмонликдан (Аллаҳга) паноҳ тиласа, албатта Аллаҳ уни ўшандан сақлайди,» дедилар. Абу Исо деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Мусо ибн Убайданинг ҳадиси сифатида биламиз. Мусо ибн Убайданинг ҳадиси (ҳақида танқид бор) — уни Яҳё ибн Саид ва бошқалар ёдлаш (забт) жиҳатидан заиф санаганлар. Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Қуррон ибн Таммом ал-Асадий, Мусо ибн Убайдадан шу иснод билан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Мусо ибн Убайда ар-Робазийнинг куняси Абу Абдулазиздир; унинг ҳақида Яҳё ва бошқалар ёдлаш жиҳатидан танқид қилганлар. Шуъба, Саврий ва имомлардан бир нечалари ундан ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ صُهَيْبٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا صَلَّى الْعَصْرَ هَمَسَ - وَالْهَمْسُ فِي قَوْلِ بَعْضِهِمْ تَحَرُّكُ شَفَتَيْهِ كَأَنَّهُ يَتَكَلَّمُ فَقِيلَ لَهُ إِنَّكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِذَا صَلَّيْتَ الْعَصْرَ هَمَسْتَ قَالَ ‏.‏ ‏"‏ إِنَّ نَبِيًّا مِنَ الأَنْبِيَاءِ كَانَ أُعْجِبَ بِأُمَّتِهِ فَقَالَ مَنْ يَقُولُ لِهَؤُلاَءِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنْ خَيِّرْهُمْ بَيْنَ أَنْ أَنْتَقِمَ مِنْهُمْ وَبَيْنَ أَنْ أُسَلِّطَ عَلَيْهِمْ عَدُوَّهُمْ فَاخْتَارَ النِّقْمَةَ فَسَلَّطَ عَلَيْهِمُ الْمَوْتَ فَمَاتَ مِنْهُمْ فِي يَوْمٍ سَبْعُونَ أَلْفًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ إِذَا حَدَّثَ بِهَذَا الْحَدِيثِ حَدَّثَ بِهَذَا الْحَدِيثِ الآخَرِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ كَانَ مَلِكٌ مِنَ الْمُلُوكِ وَكَانَ لِذَلِكَ الْمَلِكِ كَاهِنٌ يَكْهَنُ لَهُ فَقَالَ الْكَاهِنُ انْظُرُوا لِيَ غُلاَمًا فَهِمًا أَوْ قَالَ فَطِنًا لَقِنًا فَأُعَلِّمُهُ عِلْمِي هَذَا فَإِنِّي أَخَافُ أَنْ أَمُوتَ فَيَنْقَطِعَ مِنْكُمْ هَذَا الْعِلْمُ وَلاَ يَكُونُ فِيكُمْ مَنْ يَعْلَمُهُ ‏.‏ قَالَ فَنَظَرُوا لَهُ عَلَى مَا وَصَفَ فَأَمَرَهُ أَنْ يَحْضُرَ ذَلِكَ الْكَاهِنَ وَأَنْ يَخْتَلِفَ إِلَيْهِ فَجَعَلَ يَخْتَلِفُ إِلَيْهِ وَكَانَ عَلَى طَرِيقِ الْغُلاَمِ رَاهِبٌ فِي صَوْمَعَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مَعْمَرٌ أَحْسِبُ أَنَّ أَصْحَابَ الصَّوَامِعِ كَانُوا يَوْمَئِذٍ مُسْلِمِينَ قَالَ ‏"‏ فَجَعَلَ الْغُلاَمُ يَسْأَلُ ذَلِكَ الرَّاهِبَ كُلَّمَا مَرَّ بِهِ فَلَمْ يَزَلْ بِهِ حَتَّى أَخْبَرَهُ فَقَالَ إِنَّمَا أَعْبُدُ اللَّهَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَجَعَلَ الْغُلاَمُ يَمْكُثُ عِنْدَ الرَّاهِبِ وَيُبْطِئُ عَلَى الْكَاهِنِ فَأَرْسَلَ الْكَاهِنُ إِلَى أَهْلِ الْغُلاَمِ إِنَّهُ لاَ يَكَادُ يَحْضُرُنِي فَأَخْبَرَ الْغُلاَمُ الرَّاهِبَ بِذَلِكَ فَقَالَ لَهُ الرَّاهِبُ إِذَا قَالَ لَكَ الْكَاهِنُ أَيْنَ كُنْتَ فَقُلْ عِنْدَ أَهْلِي ‏.‏ وَإِذَا قَالَ لَكَ أَهْلُكَ أَيْنَ كُنْتَ فَأَخِبِرْهُمْ أَنَّكَ كُنْتَ عِنْدَ الْكَاهِنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَبَيْنَمَا الْغُلاَمُ عَلَى ذَلِكَ إِذْ مَرَّ بِجَمَاعَةٍ مِنَ النَّاسِ كَثِيرٍ قَدْ حَبَسَتْهُمْ دَابَّةٌ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّ تِلْكَ الدَّابَّةَ كَانَتْ أَسَدًا قَالَ ‏"‏ فَأَخَذَ الْغُلاَمُ حَجَرًا قَالَ اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ مَا يَقُولُ الرَّاهِبُ حَقًّا فَأَسْأَلُكَ أَنْ أَقْتُلَهَا ‏.‏ قَالَ ثُمَّ رَمَى فَقَتَلَ الدَّابَّةَ ‏.‏ فَقَالَ النَّاسُ مَنْ قَتَلَهَا قَالُوا الْغُلاَمُ فَفَزِعَ النَّاسُ وَقَالُوا لَقَدْ عَلِمَ هَذَا الْغُلاَمُ عِلْمًا لَمْ يَعْلَمْهُ أَحَدٌ ‏.‏ قَالَ فَسَمِعَ بِهِ أَعْمَى فَقَالَ لَهُ إِنْ أَنْتَ رَدَدْتَ بَصَرِي فَلَكَ كَذَا وَكَذَا ‏.‏ قَالَ لَهُ لاَ أُرِيدُ مِنْكَ هَذَا وَلَكِنْ أَرَأَيْتَ إِنْ رَجَعَ إِلَيْكَ بَصَرُكَ أَتُؤْمِنُ بِالَّذِي رَدَّهُ عَلَيْكَ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ فَدَعَا اللَّهَ فَرَدَّ عَلَيْهِ بَصَرَهُ فَآمَنَ الأَعْمَى فَبَلَغَ الْمَلِكَ أَمْرُهُمْ فَبَعَثَ إِلَيْهِمْ فَأُتِيَ بِهِمْ فَقَالَ لأَقْتُلَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْكُمْ قِتْلَةً لاَ أَقْتُلُ بِهَا صَاحِبَهُ فَأَمَرَ بِالرَّاهِبِ وَالرَّجُلِ الَّذِي كَانَ أَعْمَى فَوَضَعَ الْمِنْشَارَ عَلَى مَفْرِقِ أَحَدِهِمَا فَقَتَلَهُ وَقَتَلَ الآخَرَ بِقِتْلَةٍ أُخْرَى ‏.‏ ثُمَّ أَمَرَ بِالْغُلاَمِ فَقَالَ انْطَلِقُوا بِهِ إِلَى جَبَلِ كَذَا وَكَذَا فَأَلْقُوهُ مِنْ رَأْسِهِ فَانْطَلَقُوا بِهِ إِلَى ذَلِكَ الْجَبَلِ فَلَمَّا انْتَهَوْا بِهِ إِلَى ذَلِكَ الْمَكَانِ الَّذِي أَرَادُوا أَنْ يُلْقُوهُ مِنْهُ جَعَلُوا يَتَهَافَتُونَ مِنْ ذَلِكَ الْجَبَلِ وَيَتَرَدَّوْنَ حَتَّى لَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ إِلاَّ الْغُلاَمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ثُمَّ رَجَعَ فَأَمَرَ بِهِ الْمَلِكُ أَنْ يَنْطَلِقُوا بِهِ إِلَى الْبَحْرِ فَيُلْقُونَهُ فِيهِ فَانْطُلِقَ بِهِ إِلَى الْبَحْرِ فَغَرَّقَ اللَّهُ الَّذِينَ كَانُوا مَعَهُ وَأَنْجَاهُ فَقَالَ الْغُلاَمُ لِلْمَلِكِ إِنَّكَ لاَ تَقْتُلُنِي حَتَّى تَصْلُبَنِي وَتَرْمِيَنِي وَتَقُولَ إِذَا رَمَيْتَنِي بِسْمِ اللَّهِ رَبِّ هَذَا الْغُلاَمِ ‏.‏ قَالَ فَأَمَرَ بِهِ فَصُلِبَ ثُمَّ رَمَاهُ فَقَالَ بِسْمِ اللَّهِ رَبِّ هَذَا الْغُلاَمِ ‏.‏ قَالَ فَوَضَعَ الْغُلاَمُ يَدَهُ عَلَى صُدْغِهِ حِينَ رُمِيَ ثُمَّ مَاتَ ‏.‏ فَقَالَ أُنَاسٌ لَقَدْ عَلِمَ هَذَا الْغُلاَمُ عِلْمًا مَا عَلِمَهُ أَحَدٌ فَإِنَّا نُؤْمِنُ بِرَبِّ هَذَا الْغُلاَمِ ‏.‏ قَالَ فَقِيلَ لِلْمَلِكِ أَجَزِعْتَ أَنْ خَالَفَكَ ثَلاَثَةٌ فَهَذَا الْعَالَمُ كُلُّهُمْ قَدْ خَالَفُوكَ ‏.‏ قَالَ فَخَدَّ أُخْدُودًا ثُمَّ أَلْقَى فِيهَا الْحَطَبَ وَالنَّارَ ثُمَّ جَمَعَ النَّاسَ فَقَالَ مَنْ رَجَعَ عَنْ دِينِهِ تَرَكْنَاهُ وَمَنْ لَمْ يَرْجِعْ أَلْقَيْنَاهُ فِي هَذِهِ النَّارِ فَجَعَلَ يُلْقِيهِمْ فِي تِلْكَ الأُخْدُودِ ‏.‏ قَالَ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏قتِلَ أَصْحَابُ الأُخْدُودِ * النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ ‏)‏ حَتَّى بَلَغَ ‏:‏ ‏(‏العَزِيزِ الْحَمِيدِ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَمَّا الْغُلاَمُ فَإِنَّهُ دُفِنَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَيُذْكَرُ أَنَّهُ أُخْرِجَ فِي زَمَنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَأُصْبُعُهُ عَلَى صُدْغِهِ كَمَا وَضَعَهَا حِينَ قُتِلَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ва Абд ибн Ҳумайд — маъно бир хил — ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абдурраззоқ, Маъмардан, у Собит ал-Бунонийдан, у Абдураҳмон ибн Абу Лайлодан, у Суҳайбдан ривоят қилди. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Аср намозини ўқиганларида «ҳамаса» қилар эдилар — «ҳамс» баъзиларнинг сўзига кўра, гўё гапираётгандек лабларини қимирлатишдир. Уларга: «Эй Расулуллаҳ, сиз Асрни ўқисангиз ҳамаса қиласиз (лабларингизни қимирлатасиз)?» дейилди. У дедилар: «Пайғамбарлардан бир Пайғамбар ўз уммати билан фахрланиб қолди ва: «Буларга ким бас кела олади?» деди. Шунда Аллаҳ унга: «Уларни Мен ўзларидан ўч олишим билан, душманларини уларга мусаллат қилишим ўртасида ихтиёр қилдир,» деб ваҳий юборди. У ўчни (азобни) ихтиёр қилди. Шунда (Аллаҳ) уларга ўлимни мусаллат қилди, бир кунда улардан етмиш минг киши вафот этди.» У (рови) деди: У (Набий) бу ҳадисни сўзлаганларида, бу бошқа ҳадисни ҳам сўзлардилар. У дедилар: «Подшоҳлардан бир подшоҳ бор эди, ўша подшоҳнинг унга фолбинлик қиладиган бир коҳини бор эди. Коҳин деди: «Менга зукко бир ўғил болани топиб беринг» — ёки «ақлли, тез илғайдиган» деди — «токи мен унга шу илмимни ўргатай; чунки мен ўлиб кетиб, сизлардан бу илм узилиб қолишидан, сизларнинг орангизда уни биладиган киши қолмаслигидан қўрқаман.» У (Набий) деди: «Улар у тасвирлаганидек бир ўғил топдилар. (Коҳин) унга ўша коҳин ҳузурига бориб туришни ва унга қатнашни буюрди. Шундай қилиб у (коҳин)га қатнай бошлади. Ўғил боланинг йўлида бир савмаада (роҳибхонада) бир роҳиб бор эди.» Маъмар деди: мен ўша кунлари савмаалар аҳли мусулмонлар бўлган деб ўйлайман. У (Набий) деди: «Ўғил бола ўша роҳибнинг олдидан ўтар экан, ҳар гал ундан сўрай бошлади ва у (роҳиб) унга хабар бермагунча (сўрашдан) тўхтамади. (Роҳиб) деди: «Мен фақат Аллаҳгагина ибодат қиламан.»» У деди: «Шундай қилиб ўғил бола роҳибнинг ҳузурида (кўп) қоладиган ва коҳинга кеч келадиган бўлиб қолди. Коҳин ўғил боланинг аҳлига: «У деярли меникига келмай қўйди,» деб одам юборди. Ўғил бола буни роҳибга айтди. Роҳиб унга деди: «Коҳин сенга: «Қаерда эдинг?» деса, «Аҳлим ҳузурида эдим,» дегин. Аҳлинг сенга: «Қаерда эдинг?» деса, уларга коҳин ҳузурида бўлганингни айтгин.»» У деди: «Ўғил бола шу аҳволда юрар экан, бир куни бир ҳайвон тўсиб қўйган катта бир оломон ёнига дуч келди.» Уларнинг баъзилари: «У ҳайвон арслон эди,» деди. У (Набий) деди: «Ўғил бола бир тош олди ва деди: «Эй Аллаҳ, агар роҳиб айтаётган нарса ҳақ бўлса, Сендан уни ўлдиришимни сўрайман.» Кейин (тошни) отиб, ҳайвонни ўлдирди. Одамлар: «Уни ким ўлдирди?» дедилар. (Бошқалар): «Ўғил бола,» дедилар. Шунда одамлар қўрқиб кетдилар ва: «Бу ўғил бола ҳеч ким билмаган бир илмни билибди,» дедилар.» У деди: «Буни бир кўр эшитди ва унга: «Агар сен кўзимни қайтариб берсанг, сенга ана шуни ва бундай-бундай (нарсаларни) бераман,» деди. (Ўғил бола) унга: «Мен сендан буни истамайман; лекин айтчи, агар кўзинг сенга қайтса, уни сенга қайтариб берган Зотга иймон келтирасанми?» деди. У: «Ҳа,» деди. (Ўғил бола) Аллаҳга дуо қилди, (Аллаҳ) унинг кўзини қайтариб берди, кўр иймон келтирди. Уларнинг иши подшоҳга етди, у уларни олдирди, улар келтирилди. (Подшоҳ) деди: «Албатта, ҳар бирингизни бошқасидан фарқли бир ўлдириш билан ўлдираман.» У роҳиб ва аввал кўр бўлган кишини (ўлдиришни) буюрди: уларнинг бирининг тепа қоқ бошига аррани қўйиб ўлдирди, бошқасини эса бошқа бир ўлдириш билан ўлдирди. Сўнг ўғил бола ҳақида буюриб деди: «Уни фалон-фалон тоғга олиб боринг ва чўққисидан ташлаб юборинг.» Уни ўша тоғга олиб бордилар. Уни ташлаб юбормоқчи бўлган жойга етганларида, ўша тоғдан тўкилиб, йиқила бошладилар, охири улардан ўғил боладан бошқа ҳеч ким қолмади.» У деди: «Сўнг у қайтиб келди, подшоҳ уни денгизга олиб бориб, унга ташлашларини буюрди. Уни денгизга олиб борилди. Аллаҳ у билан бирга бўлганларни ғарқ қилди ва уни қутқарди. Ўғил бола подшоҳга деди: «Сен мени дорга осиб, отиб, отганингда «Бисмиллаҳи Робби ҳозал-ғулом (Бу ўғил боланинг Робби Аллаҳ номи билан)» демагунингча ўлдира олмайсан.» (Набий) деди: «(Подшоҳ) буюрди, у дорга осилди, сўнг (подшоҳ) уни отди ва: «Бисмиллаҳи Робби ҳозал-ғулом,» деди.» (Набий) деди: «Ўғил бола отилганда қўлини чаккасига қўйди, сўнг вафот этди. Одамлар: «Бу ўғил бола ҳеч ким билмаган бир илмни билибди; биз бу ўғил боланинг Роббига иймон келтирдик,» дедилар.» (Набий) деди: «Подшоҳга: «Уч киши сенга мухолиф бўлгани учун сарахда қолдинг (паришон бўлдинг)ми? Мана, бу халойиқнинг барчаси сенга мухолиф бўлди,» дейилди. Шунда у хандақ қаздирди, сўнг унга ўтин ва ўт (гулхан) ташлади, сўнг одамларни тўплади ва: «Ким ўз динидан қайтса, уни қўйиб юборамиз; ким қайтмаса, уни мана шу ўтга ташлаймиз,» деди. Шундай қилиб уларни ўша хандаққа ташлай бошлади.» (Набий) деди: Аллаҳ таоло (шулар ҳақида) шундай дейди: «Хандақ эгалари — алангали ўт (эгалари) — лаънатландилар» — то «Ғолиб, ҳамдга лойиқ (Аллаҳ)» (Буруж сураси, 4-8) дегунига қадар.» (Набий) деди: «Ўғил болага келсак, у дафн этилди.» (Рови) деди: зикр қилинишича, у Умар ибн ал-Хаттоб замонида (қабридан) чиқарилган ва бармоғи ўлдирилганда қўйган ҳолича чаккасида (турарди). Абу Исо деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ فَإِذَا قَالُوهَا عَصَمُوا مِنِّي دِمَاءَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ إِلاَّ بِحَقِّهَا وَحِسَابُهُمْ عَلَى اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏ إنَّمَا أَنْتَ مُذَكِّرٌ * لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُسَيْطِرٍ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдураҳмон ибн Маҳдий, бизга Суфён, Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан ривоят қилди. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен одамлар «Ло илаҳа иллаллоҳ» дегунларига қадар улар билан жанг қилишга буюрилдим. Улар буни айтсалар, қонлари ва молларини — унинг ҳақи (талаб қилган ҳолатлар) бундан мустасно — мендан сақлаб қолдилар; ҳисоб-китоблари эса Аллаҳнинг зиммасидадир,» дедилар. Сўнг у: «Бас, эслат! Сен фақат эслатувчисан. Сен уларнинг устидан ҳукмрон эмассан» (Ғошия сураси, 21-22) (оятини) ўқидилар. Абу Исо деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، وَأَبُو دَاوُدَ قَالاَ حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ عِصَامٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ عَنِ الشَّفْعِ وَالْوَتْرِ فَقَالَ ‏ "‏ هِيَ الصَّلاَةُ بَعْضُهَا شَفْعٌ وَبَعْضُهَا وَتْرٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ قَتَادَةَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ خَالِدُ بْنُ قَيْسٍ الْحُدَّانِيُّ عَنْ قَتَادَةَ أَيْضًا ‏.‏

Бизга Абу Ҳафс Амр ибн Али ривоят қилди, у деди: бизга Абдураҳмон ибн Маҳдий ва Абу Довуд, иккаласи дедилар: бизга Ҳаммом, Қатодадан, у Имрон ибн Исомдан, у Басралик бир кишидан, у Имрон ибн Ҳусайндан ривоят қилдики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шафъ (жуфт) ва ватр (тоқ) ҳақида сўралганда, у: «У — намоздир; унинг бир қисми шафъ (жуфт) ва бир қисми ватр (тоқ)дир,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Қатоданинг ҳадиси сифатида биламиз. Уни Холид ибн Қайс ал-Ҳуддоний ҳам Қатодадан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَمْعَةَ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا يَذْكُرُ النَّاقَةَ وَالَّذِي عَقَرَهَا فَقَالَ ‏"‏ِ ‏:‏ ‏(‏إذ انْبَعَثَ أَشْقَاهَا ‏)‏ انْبَعَثَ لَهَا رَجُلٌ عَارِمٌ عَزِيزٌ مَنِيعٌ فِي رَهْطِهِ مِثْلُ أَبِي زَمْعَةَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ سَمِعْتُهُ يَذْكُرُ النِّسَاءَ فَقَالَ ‏"‏ إِلاَمَ يَعْمِدُ أَحَدُكُمْ فَيَجْلِدُ امْرَأَتَهُ جَلْدَ الْعَبْدِ وَلَعَلَّهُ أَنْ يُضَاجِعَهَا مِنْ آخِرِ يَوْمِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ وَعَظَهُمْ فِي ضَحِكِهِمْ مِنَ الضَّرْطَةِ فَقَالَ ‏"‏ إِلاَمَ يَضْحَكُ أَحَدُكُمْ مِمَّا يَفْعَلُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳорун ибн Ишоқ ал-Ҳамадоний ривоят қилди, у деди: бизга Абда, Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн Замъадан ривоят қилди. У деди: мен бир куни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) туяни ва уни сўйган кишини зикр қилаётганларини эшитдим, у: «(Аллаҳ таоло:) «Энг бахтсизлари (сўйишга) қўзғалганда» (Шамс сураси, 12) (деган), унга (сўйиш учун) қабиласи орасида Абу Замъа каби қудратли, азиз, ҳимояланган зўравон бир киши қўзғалди,» дедилар. Сўнг мен у аёлларни зикр қилаётганларини эшитдим, у: «Сизлардан бирингиз нимага (асосланиб), ўз хотинини қулни савалагандек савалайди, ҳолбуки, эҳтимол у ўша куннинг охирида у билан бир тўшакда ётса керак?» дедилар. (Рови) деди: сўнг у уларга ош чиқарган (ел) овозидан кулишлари хусусида насиҳат қилиб: «Сизлардан бирингиз ўзи қиладиган нарсадан нима учун кулади?» дедилар. Абу Исо деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا زَائِدَةُ بْنُ قُدَامَةَ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْمُعْتَمِرِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، رضى الله عنه قَالَ كُنَّا فِي جَنَازَةٍ فِي الْبَقِيعِ فَأَتَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَجَلَسَ وَجَلَسْنَا مَعَهُ وَمَعَهُ عُودٌ يَنْكُتُ بِهِ فِي الأَرْضِ فَرَفَعَ رَأْسَهُ إِلَى السَّمَاءِ فَقَالَ ‏"‏ مَا مِنْ نَفْسٍ مَنْفُوسَةٍ إِلاَّ قَدْ كُتِبَ مَدْخَلُهَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ الْقَوْمُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفَلاَ نَتَّكِلُ عَلَى كِتَابِنَا فَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ السَّعَادَةِ فَإِنَّهُ يَعْمَلُ لِلسَّعَادَةِ وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الشَّقَاءِ فَإِنَّهُ يَعْمَلُ لِلشَّقَاءِ قَالَ ‏"‏ بَلِ اعْمَلُوا فَكُلٌّ مُيَسَّرٌ أَمَّا مَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ السَّعَادَةِ فَإِنَّهُ يُيَسَّرُ لِعَمَلِ السَّعَادَةِ وَأَمَّا مَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الشَّقَاءِ فَإِنَّهُ يُيَسَّرُ لِعَمَلِ الشَّقَاءِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏فأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى * وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى * فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى * وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَى * وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى * فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдураҳмон ибн Маҳдий, бизга Зоида ибн Қудома, Мансур ибн ал-Муътамирдан, у Саъд ибн Убайдадан, у Абу Абдураҳмон ас-Суламийдан, у Али (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: биз Бақиъда бир жанозада эдик. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) келдилар ва ўтирдилар, биз ҳам у билан ўтирдик. У билан бирга бир таёқ бор эди, у билан ерни чизар эдилар. Сўнг бошларини осмонга кўтариб: «Яратилган ҳеч бир жон йўқки, унинг (жаннат ё дўзахга) кирадиган жойи ёзилмаган бўлса,» дедилар. Шунда жамоа: «Эй Расулуллаҳ, ундай бўлса, биз (олдиндан) ёзилганимизга таяниб қўя қолмайликми? Ким бахт (саодат) аҳлидан бўлса, у саодат (ишлари) учун амал қилади; ким бадбахтлик (шақоват) аҳлидан бўлса, у бадбахтлик (ишлари) учун амал қилади,» дедилар. У: «Йўқ, амал қилинглар! Ҳар ким (ўзига тақдир қилинган ишга) муяссар этилгандир. Саодат аҳлидан бўлган киши — саодат ишига муяссар этилади; бадбахтлик аҳлидан бўлган киши — бадбахтлик ишига муяссар этилади,» дедилар. Сўнг у: «Аммо ким (Аллоҳ йўлида) берган, тақводор бўлган ва энг гўзал (сўз)ни тасдиқлаган бўлса, биз уни осонлик (йўли)га муяссар этамиз. Аммо ким бахиллик қилиб, (Аллаҳдан) ўзини беҳожат сезган ва энг гўзал (сўз)ни ёлғон деган бўлса, биз уни қийинчилик (йўли)га муяссар этамиз» (Лайл сураси, 5-10) (оятларини) ўқидилар. Абу Исо деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ جُنْدَبٍ الْبَجَلِيِّ، قَالَ كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي غَارٍ فَدَمِيَتْ أُصْبُعُهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلْ أَنْتِ إِلاَّ إِصْبَعٌ دَمِيتِ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا لَقِيتِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَأَبْطَأَ عَلَيْهِ جِبْرِيلُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ قَدْ وُدِّعَ مُحَمَّدٌ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏ ما وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَى ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ قَيْسٍ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна, ал-Асвад ибн Қайсдан, у Жундаб ал-Бажалийдан ривоят қилди. У деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бир ғорда эдим. (У ерда) у кишининг бармоғи қонади. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сен бир бармоқ бўлсанг-да, қонадинг; Аллаҳ йўлида сенга етган (азоб бу)дир,» дедилар. (Рови) деди: Жибрил (алайҳиссалом) (ваҳий билан келишни) кечиктирди. Шунда мушриклар: «Муҳаммад тарк қилинди (ташлаб қўйилди),» дедилар. Бас, Аллаҳ таоло: «Роббинг сени тарк қилмади ва (сенга) ғазаб ҳам қилмади» (Зуҳо сураси, 3) (оятини) нозил қилди. Абу Исо деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Шуъба ва Саврий ҳам ал-Асвад ибн Қайсдан ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، وَابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ صَعْصَعَةَ، رَجُلٌ مِنْ قَوْمِهِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بَيْنَمَا أَنَا عِنْدَ الْبَيْتِ بَيْنَ النَّائِمِ وَالْيَقْظَانِ إِذْ سَمِعْتُ قَائِلاً يَقُولُ أَحَدٌ بَيْنَ الثَّلاَثَةِ فَأُتِيتُ بِطَسْتٍ مِنْ ذَهَبٍ فِيهَا مَاءُ زَمْزَمَ فَشَرَحَ صَدْرِي إِلَى كَذَا وَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ قُلْتُ يَعْنِي قُلْتُ لأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ مَا يَعْنِي قَالَ ‏"‏ إِلَى أَسْفَلِ بَطْنِي فَاسْتُخْرِجَ قَلْبِي فَغُسِلَ قَلْبِي بِمَاءِ زَمْزَمَ ثُمَّ أُعِيدَ مَكَانَهُ ثُمَّ حُشِيَ إِيمَانًا وَحِكْمَةً ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ طَوِيلَةٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ وَهَمَّامٌ عَنْ قَتَادَةَ ‏.‏ وَفِيهِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ва Ибн Абу Адий, Саид ибн Абу Арубадан, у Қатодадан, у Анас ибн Моликдан, у Молик ибн Саъсаъадан — ўз қавмидан бир киши — ривоят қилдики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Мен Байтнинг (Каъбанинг) ёнида ухлаш ва уйғоқлик орасида (ётган) эдим, шу пайт бир айтувчининг: «Уч киши орасидаги биттаси,» деётганини эшитдим. Менга олтиндан бир тос келтирилди, унда Замзам суви бор эди. Сўнг кўкрагим мана шу ергача ёрилди,» дедилар. Қатода деди: мен Анас ибн Моликка: «Бу нима (қаергача)ни англатади?» дедим. У: «Қорнимнинг пастки қисмигача (ёрилди),» деди (деб нақл қилди). (Набий) деди: «Сўнг қалбим чиқарилди, қалбим Замзам суви билан ювилди, сўнг ўрнига қайтарилди, сўнг у (қалб) иймон ва ҳикмат билан тўлдирилди.» Бу ҳадисда узун бир қисса бор. Абу Исо деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Ҳишом ад-Даставоий ва Ҳаммом ҳам Қатодадан ривоят қилганлар. Бу бобда Абу Зардан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَجُلاً، بَدَوِيًّا أَعْرَابِيًّا يَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَرْوِيهِ يَقُولُ مَنْ قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏والتِّينِ وَالزَّيْتُونِ ‏)‏ فَقَرَأ ‏:‏ ‏(‏ ألََيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ ‏)‏ فَلْيَقُلْ بَلَى وَأَنَا عَلَى ذَلِكَ مِنَ الشَّاهِدِينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِنَّمَا يُرْوَى بِهَذَا الإِسْنَادِ عَنْ هَذَا الأَعْرَابِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَلاَ يُسَمَّى ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Исмоил ибн Умайядан ривоят қилди. У деди: мен бадавий, саҳройи бир кишини шундай деётганини эшитдим: мен Абу Ҳурайранинг бу (ҳадис)ни ривоят қилиб, шундай деётганини эшитдим: «Ким «Ват-тини ваз-зайтун» (сурасини) ўқиб, «Аллаҳ ҳукм қилувчиларнинг энг ҳаками эмасми?» (Тийн сураси, 8) (оятига) етса, «Ҳа, албатта; мен бунинг гувоҳлариданман,» десин.» Абу Исо деди: бу ҳадис фақат шу иснод билан, шу саҳройи (бадавий)дан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилинади ва у (бадавий)нинг исми айтилмайди (номаълум).

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ الْجَزَرِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما ‏:‏ ‏(‏ سنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ ‏)‏ قَالَ قَالَ أَبُو جَهْلٍ لَئِنْ رَأَيْتُ مُحَمَّدًا يُصَلِّي لأَطَأَنَّ عَلَى عُنُقِهِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ فَعَلَ لأَخَذَتْهُ الْمَلاَئِكَةُ عِيَانًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ, Маъмардан, у Абдулкарим ал-Жазарийдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан «Биз забанийларни (дўзах посбонларини) чақирамиз» (Алақ сураси, 18) (ояти ҳақида) ривоят қилди. У деди: Абу Жаҳл: «Агар Муҳаммадни намоз ўқиётганини кўрсам, албатта унинг бўйнини босаман (топтайман),» деди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар шундай қилса, фаришталар уни кўз ўнгида (ошкора) ушлаб оладилар,» дедилар. Абу Исо деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي فَجَاءَ أَبُو جَهْلٍ فَقَالَ أَلَمْ أَنْهَكَ عَنْ هَذَا أَلَمْ أَنْهَكَ عَنْ هَذَا أَلَمْ أَنْهَكَ عَنْ هَذَا فَانْصَرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَزَبَرَهُ فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ إِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا بِهَا نَادٍ أَكْثَرُ مِنِّي فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ فلْيَدْعُ نَادِيَهُ * سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ ‏)‏ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَوَاللَّهِ لَوْ دَعَا نَادِيَهُ لأَخَذَتْهُ زَبَانِيَةُ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رضى الله عنه ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Саид Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, у деди: бизга Абу Холид ал-Аҳмар, Довуд ибн Абу Ҳинддан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан ривоят қилди. У деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намоз ўқиётган эдилар, шунда Абу Жаҳл келди ва: «Мен сени бундан қайтармаганмидим? Мен сени бундан қайтармаганмидим? Мен сени бундан қайтармаганмидим?» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (намоздан) қайтдилар (юз ўгирдилар) ва уни қаттиқ танбеҳ қилдилар. Абу Жаҳл: «Сен яхши биласан, бу ерда мендан кўра (мадад чақирадиган) жамоаси кўпроқ бирор киши йўқ,» деди. Шунда Аллаҳ: «Бас, у ўз тўдасини (мажлисини) чақирсин! Биз забанийларни (дўзах посбонларини) чақирамиз» (Алақ сураси, 17-18) (оятларини) нозил қилди. Ибн Аббос деди: Аллаҳга қасамки, агар у ўз тўдасини чақирганда эди, Аллаҳнинг забанийлари уни ушлаб олар эдилар. Абу Исо деди: бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир. Бу бобда Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ الْفَضْلِ الْحُدَّانِيُّ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ قَامَ رَجُلٌ إِلَى الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ بَعْدَ مَا بَايَعَ مُعَاوِيَةَ فَقَالَ سَوَّدْتَ وُجُوهَ الْمُؤْمِنِينَ ‏.‏ أَوْ يَا مُسَوِّدَ وُجُوهِ الْمُؤْمِنِينَ ‏.‏ فَقَالَ لاَ تُؤَنِّبْنِي رَحِمَكَ اللَّهُ فَإِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أُرِيَ بَنِي أُمَيَّةَ عَلَى مِنْبَرِهِ فَسَاءَهُ ذَلِكَ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ إنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ ‏)‏ يَا مُحَمَّدُ يَعْنِي نَهْرًا فِي الْجَنَّةِ وَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ إنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ * وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ * لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ ‏)‏ يَمْلِكُهَا بَعْدَكَ بَنُو أُمَيَّةَ يَا مُحَمَّدُ ‏.‏ قَالَ الْقَاسِمُ فَعَدَدْنَاهَا فَإِذَا هِيَ أَلْفُ شَهْرٍ لاَ يَزِيدُ يَوْمٌ وَلاَ يَنْقُصُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ الْقَاسِمِ بْنِ الْفَضْلِ ‏.‏ وَقَدْ قِيلَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَازِنٍ ‏.‏ وَالْقَاسِمُ بْنُ الْفَضْلِ الْحُدَّانِيُّ هُوَ ثِقَةٌ وَثَّقَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ وَيُوسُفُ بْنُ سَعْدٍ رَجُلٌ مَجْهُولٌ وَلاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ عَلَى هَذَا اللَّفْظِ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ат-Таёлисий, бизга ал-Қосим ибн ал-Фазл ал-Ҳуддоний, Юсуф ибн Саъддан ривоят қилди. У деди: ал-Ҳасан ибн Али Муовияга байъат қилганидан кейин бир киши унинг олдига туриб: «Сен мўминларнинг юзларини қора қилдинг,» — ёки: «Эй мўминларнинг юзларини қора қилувчи,» — деди. Шунда у (ал-Ҳасан): «Мени маломат қилма, Аллаҳ сенга раҳм қилсин; чунки Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га Бану Умайя ўзларининг минбарларида (турган ҳолда) кўрсатилган эди, бу у кишини хафа қилди. Шунда: «Албатта, Биз сенга Кавсарни ато этдик» (Кавсар сураси, 1) — яъни жаннатдаги бир дарёни (ато этдик) эй Муҳаммад — (ояти) нозил бўлди, ва: «Албатта, Биз уни (Қуръонни) Қадр кечасида нозил қилдик. Сен Қадр кечаси нималигини қайдан биласан? Қадр кечаси минг ойдан яхшироқдир» (Қадр сураси, 1-3) — уни (мулкни) сендан кейин Бану Умайя бошқаради, эй Муҳаммад — (оятлари) нозил бўлди,» деди. ал-Қосим деди: биз уларни (Бану Умайя ҳукмронлиги кунларини) санаб чиқдик, қарасак улар худди бир кун ортиқ ҳам, кам ҳам бўлмаган ҳолда минг ой экан. Абу Исо деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан, ал-Қосим ибн ал-Фазлнинг ҳадиси сифатида биламиз. ал-Қосим ибн ал-Фазлдан, у Юсуф ибн Мозиндан (деган ривоят ҳам) айтилган. ал-Қосим ибн ал-Фазл ал-Ҳуддоний сиқа (ишончли)дир, уни Яҳё ибн Саид ва Абдураҳмон ибн Маҳдий сиқа деганлар. Юсуф ибн Саъд эса номаълум бир кишидир. Биз бу ҳадисни шу лафз билан фақат шу йўлдан биламиз.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدَةَ بْنِ أَبِي لُبَابَةَ، وَعَاصِمٍ، هُوَ ابْنُ بَهْدَلَةَ سَمِعَا زِرَّ بْنَ حُبَيْشٍ، وَزِرُّ بْنُ حُبَيْشٍ يُكْنَى أَبَا مَرْيَمَ يَقُولُ قُلْتُ لأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ إِنَّ أَخَاكَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ يَقُولُ مَنْ يَقُمِ الْحَوْلَ يُصِبْ لَيْلَةَ الْقَدْرِ فَقَالَ يَغْفِرُ اللَّهُ لأَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ لَقَدْ عَلِمَ أَنَّهَا فِي الْعَشَرَةِ الأَوَاخِرِ مِنْ رَمَضَانَ وَأَنَّهَا لَيْلَةُ سَبْعٍ وَعِشْرِينَ وَلَكِنَّهُ أَرَادَ أَنْ لاَ يَتَّكِلَ النَّاسُ ثُمَّ حَلَفَ لاَ يَسْتَثْنِي أَنَّهَا لَيْلَةُ سَبْعٍ وَعِشْرِينَ ‏.‏ قُلْتُ لَهُ بِأَىِّ شَيْءٍ تَقُولُ ذَلِكَ يَا أَبَا الْمُنْذِرِ قَالَ بِالآيَةِ الَّتِي أَخْبَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَوْ بِالْعَلاَمَةِ أَنَّ الشَّمْسَ تَطْلُعُ يَوْمَئِذٍ لاَ شُعَاعَ لَهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ بَهْدَلَةَ قَالَ كَانَ أَبُو وَائِلٍ شَقِيقُ بْنُ سَلَمَةَ لاَ يَتَكَلَّمُ مَا دَامَ زِرُّ بْنُ حُبَيْشٍ جَالِسًا ‏.‏ قَالَ عَاصِمُ بْنُ بَهْدَلَةَ وَكَانَ زِرُّ بْنُ حُبَيْشٍ رَجُلاً فَصِيحًا وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ يَسْأَلُهُ عَنِ الْعَرَبِيَّةِ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ مِهْرَانَ الْكُوفِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ بَهْدَلَةَ قَالَ مَرَّ رَجُلٌ عَلَى زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ وَهُوَ يُؤَذِّنُ فَقَالَ يَا أَبَا مَرْيَمَ أَتُؤَذِّنُ إِنِّي لأَرْغَبُ بِكَ عَنِ الأَذَانِ ‏.‏ فَقَالَ زِرٌّ أَتَرْغَبُ عَنِ الأَذَانِ وَاللَّهِ لاَ أُكَلِّمُكَ أَبَدًا ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Абда ибн Абу Лубобадан ва Осим — у Ибн Баҳдаладир — (иккаласи) Зирр ибн Ҳубайшдан эшитдилар — Зирр ибн Ҳубайшнинг куняси Абу Марямдир — у шундай дер эди: мен Убайй ибн Каъбга: «Сенинг биродинг Абдуллоҳ ибн Масъуд: «Ким бир йил (кечаларини намоз билан) қоим бўлса, Қадр кечасига эришар,» дейди,» дедим. У: «Аллаҳ Абу Абдураҳмонни мағфират қилсин; у Қадр кечаси Рамазоннинг охирги ўн кунлигида эканини ва у йигирма еттинчи кеча эканини билар эди. Лекин у одамлар (фақат шу кечага) таяниб қолмасликларини истади,» деди. Сўнг у истисносиз (қатъий) қасам ичдики, у (Қадр кечаси) йигирма еттинчи кечадир. Мен унга: «Буни нимага асосланиб айтяпсиз, эй Абул-Мунзир?» дедим. У: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга хабар берган аломат (белги) билан — ўша куни қуёш нури (шуъласи) йўқ ҳолда чиқиши (аломати) билан,» деди. Абу Исо деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Муҳаммад ибн ал-Ало ривоят қилди, бизга Абу Бакр ибн Айёш, Осим ибн Баҳдаладан ривоят қилди. У деди: Абу Воил Шақиқ ибн Салама, Зирр ибн Ҳубайш ўтирган экан, гапирмас эди. Осим ибн Баҳдала деди: Зирр ибн Ҳубайш нотиқ (фасоҳатли) бир киши эди, Абдуллоҳ ибн Масъуд ундан араб тили ҳақида сўрар эди. Бизга Аҳмад ибн Иброҳим ад-Даврақий ривоят қилди, бизга Язид ибн Миҳрон ал-Куфий, бизга Абу Бакр ибн Айёш, Осим ибн Баҳдаладан ривоят қилди. У деди: бир киши Зирр ибн Ҳубайшнинг ёнидан ўтиб қолди, у (Зирр) азон айтаётган эди. (У киши): «Эй Абу Марям, сен азон айтяпсанми? Мен сени азон (айтиш)дан юксак (мартабалироқ) деб биламан,» деди. Зирр: «Сен азонни (камситиб, ундан) юз ўгиряпсанми? Аллаҳга қасамки, мен сен билан ҳеч қачон гаплашмайман,» деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الْمُخْتَارِ بْنِ فُلْفُلٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ قَالَ رَجُلٌ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَا خَيْرَ الْبَرِيَّةِ ‏.‏ قَالَ ‏ "‏ ذَلِكَ إِبْرَاهِيمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у ал-Мухтор ибн Фулфулдан (ривоят қилди), у деди: мен Анас ибн Моликнинг шундай деганини эшитдим: Бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га: «Эй жонзотларнинг яхшиси!» деди. У: «У Иброҳимдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏ يوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا ‏)‏ قَالَ ‏"‏ أَتَدْرُونَ مَا أَخْبَارُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّ أَخْبَارَهَا أَنْ تَشْهَدَ عَلَى كُلِّ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ بِمَا عَمِلَ عَلَى ظَهْرِهَا تَقُولُ عَمِلَ يَوْمَ كَذَا كَذَا وَكَذَا فَهَذِهِ أَخْبَارُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, у деди: бизга Саид ибн Абу Айюб хабар берди, у Яҳё ибн Абу Сулаймондан, у Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бу оятни ўқидилар: «Ўша куни у (ер) ўз хабарларини сўзлаб беради,» (Залзала сураси, 4). Кейин: «Унинг хабарлари нима эканини биласизларми?» дедилар. Улар: «Аллаҳ ва Унинг Расули яхши билади,» дедилар. У: «Унинг хабарлари шуки, у ҳар бир банда ёки чўри унинг усти(устида) қилган амали ҳақида гувоҳлик беради. У: «Фалон куни шундай-шундай қилди,» дейди. Мана шу унинг хабарларидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ مُطَرِّفِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الشِّخِّيرِ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ انْتَهَى إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَقْرَأُ ‏(‏ أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ يَقُولُ ابْنُ آدَمَ مَالِي مَالِي وَهَلْ لَكَ مِنْ مَالِكَ إِلاَّ مَا تَصَدَّقْتَ فَأَمْضَيْتَ أَوْ أَكَلْتَ فَأَفْنَيْتَ أَوْ لَبِسْتَ فَأَبْلَيْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Ваҳб ибн Жарир ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Қатодадан, у Мутарриф ибн Абдуллоҳ ибн аш-Шиххирдан, у отасидан (ривоят қилдики), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига келди, у (Набий) «Алҳокумут-такосур (Кўпайтиришга берилиш сизларни машғул қилиб қўйди)» (Такосур сураси, 1)ни ўқиётган эдилар. У: «Одам фарзанди: «Молим, молим,» дейди. Ҳолбуки, сенинг молингдан сенга садақа қилиб ўтказганинг, ёки еб тугатганинг, ёки кийиб эскиртирганингдан бошқа нима қолади?» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا حَكَّامُ بْنُ سَلْمٍ الرَّازِيُّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي قَيْسٍ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ، عَنْ عَلِيٍّ، رضى الله عنه قَالَ مَا زِلْنَا نَشُكُّ فِي عَذَابِ الْقَبْرِ حَتَّى نَزَلَتْْ ‏:‏ ‏(‏ألهَاكُمُ التَّكَاثُرُ ‏)‏ قَالَ أَبُو كُرَيْبٍ مَرَّةً عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي قَيْسٍ هُوَ رَازِيٌّ وَعَمْرُو بْنُ قَيْسٍ الْمُلاَئِيُّ كُوفِيٌّ عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Ҳакком ибн Салм ар-Розий ривоят қилди, у Амр ибн Абу Қайсдан, у ал-Ҳажжождан, у ал-Минҳол ибн Амрдан, у Зирр ибн Ҳубаишдан, у Али (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Алҳокумут-такосур» (Такосур сураси) нозил бўлгунига қадар биз қабр азоби ҳақида шубҳада бўлиб келардик. Абу Курайб бир мартасида: «Амр ибн Абу Қайсдан» деди, у Розийдир, Амр ибн Қайс ал-Мулаий эса Куфалик бўлиб, Ибн Абу Лайладан, у ал-Минҳол ибн Амрдан (ривоят қилади). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَلْقَمَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَاطِبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتَّْ ‏:‏ ‏(‏ثم لَتُسْأَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ، ‏)‏ قَالَ الزُّبَيْرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَأَىُّ النَّعِيمِ نُسْأَلُ عَنْهُ وَإِنَّمَا هُمَا الأَسْوَدَانِ التَّمْرُ وَالْمَاءُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَمَا إِنَّهُ سَيَكُونُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Амр ибн Алқамадан, у Яҳё ибн Абдурраҳмон ибн Ҳотибдан, у Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр ибн ал-Аввомдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: «Сўнгра, ўша куни неъматлардан албатта сўралурсизлар,» (Такосур сураси, 8) (ояти) нозил бўлганида, Зубайр: «Эй Расулуллаҳ, қайси неъматлардан сўраламиз? Ахир (бизда) фақат икки қора нарса — хурмо ва сув бор-ку,» деди. У: «Албатта, у (сўроқ) бўлади,» дедилар. У (Термизий): бу ҳадис ҳасандир, деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ثمَّ لَتُسْأَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ ‏)‏ قَالَ النَّاسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَنْ أَىِّ النَّعِيمِ نُسْأَلُ وَإِنَّمَا هُمَا الأَسْوَدَانِ وَالْعَدُوُّ حَاضِرٌ وَسُيُوفُنَا عَلَى عَوَاتِقِنَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّ ذَلِكَ سَيَكُونُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ ابْنِ عُيَيْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عِنْدِي أَصَحُّ مِنْ هَذَا ‏.‏ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ أَحْفَظُ وَأَصَحُّ حَدِيثًا مِنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Аҳмад ибн Юнус ривоят қилди, у Абу Бакр ибн Айёшдан, у Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: «Сўнгра, ўша куни неъматлардан албатта сўралурсизлар,» (Такосур сураси, 8) деган бу оят нозил бўлганида, одамлар: «Эй Расулуллаҳ, қайси неъматлардан сўраламиз? Ахир (бизда) фақат икки қора нарса бор, душман эса (ёнимизда) ҳозир ва қиличларимиз елкаларимизда-ку,» дедилар. У: «Албатта, у (сўроқ) бўлади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Уяйнанинг Муҳаммад ибн Амрдан (ривоят қилган) ҳадиси менинг наздимда бундан саҳиҳроқдир. Суфён ибн Уяйна Абу Бакр ибн Айёшдан кўра ҳофизроқ ва ҳадиси саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَلاَءِ، عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَرْزَمٍ الأَشْعَرِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ أَوَّلَ مَا يُسْأَلُ عَنْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَعْنِي الْعَبْدَ مِنَ النَّعِيمِ أَنْ يُقَالَ لَهُ أَلَمْ نُصِحَّ لَكَ جِسْمَكَ وَنُرْوِيكَ مِنَ الْمَاءِ الْبَارِدِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالضَّحَّاكُ هُوَ ابْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَرْزَبٍ وَيُقَالُ ابْنُ عَرْزَمٍ وَابْنُ عَرْزَمٍ أَصَحُّ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Шабоба ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн ал-Алоадан, у аз-Заҳҳок ибн Абдурраҳмон ибн Арзам ал-Ашъарийдан (ривоят қилдики), у деди: мен Абу Ҳурайранинг шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, қиёмат куни неъматдан биринчи бўлиб бандадан сўраладиган нарса шуки, унга: «Биз сенга танангни соғ қилиб бермадикми ва совуқ сув ичириб қондирмадикми?» дейилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Аз-Заҳҳок — у Ибн Абдурраҳмон ибн Арзабдир, Ибн Арзам ҳам дейилади, Ибн Арзам (дегани) саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ ‏:‏ ‏(‏ إناَّ، أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ ‏)‏ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ هُوَ نَهْرٌ فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ رَأَيْتُ نَهْرًا فِي الْجَنَّةِ حَافَتَاهُ قِبَابُ اللُّؤْلُؤِ قُلْتُ مَا هَذَا يَا جِبْرِيلُ قَالَ هَذَا الْكَوْثَرُ الَّذِي قَدْ أَعْطَاكَهُ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у Маъмардан, у Қатодадан, у Анасдан (ривоят қилдики): «Албатта, Биз сенга Кавсарни ато этдик,» (Кавсар сураси, 1) (ҳақида) Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «У жаннатдаги бир дарёдир,» дедилар. У деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен жаннатда бир дарёни кўрдим, унинг икки соҳили дурдан (ясалган) гумбазлар эди. Мен: «Бу нима, эй Жибрил?» дедим. У: «Бу Аллаҳ сенга ато этган Кавсардир,» деди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُرَيْجُ بْنُ النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا الْحَكَمُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ بَيْنَا أَنَا أَسِيرُ فِي الْجَنَّةِ إِذْ عَرَضَ لِي نَهْرٌ حَافَّتَاهُ قِبَابُ اللُّؤْلُؤِ ‏.‏ قُلْتُ لِلْمَلَكِ مَا هَذَا قَالَ هَذَا الْكَوْثَرُ الَّذِي أَعْطَاكَهُ اللَّهُ قَالَ ثُمَّ ضَرَبَ بِيَدِهِ إِلَى طِينَةٍ فَاسْتَخْرَجَ مِسْكًا ثُمَّ رُفِعَتْ لِي سِدْرَةُ الْمُنْتَهَى فَرَأَيْتُ عِنْدَهَا نُورًا عَظِيمًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Сурайж ибн ан-Нуъмон ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳакам ибн Абдулмалик ривоят қилди, у Қатодадан, у Анасдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен жаннатда юриб турганимда, қаршимда бир дарё пайдо бўлди, унинг икки соҳили дурдан (ясалган) гумбазлар эди. Мен фариштага: «Бу нима?» дедим. У: «Бу Аллаҳ сенга ато этган Кавсардир,» деди,» дедилар. У деди: «Кейин у қўлини бир лойга уриб, ундан мушк чиқарди. Сўнгра менга Сидратул-Мунтеҳо кўтариб кўрсатилди, мен унинг ҳузурида улкан нурни кўрдим,» (дедилар). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У Анасдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ مُحَارِبِ بْنِ دِثَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الْكَوْثَرُ نَهْرٌ فِي الْجَنَّةِ حَافَّتَاهُ مِنْ ذَهَبٍ وَمَجْرَاهُ عَلَى الدُّرِّ وَالْيَاقُوتِ تُرْبَتُهُ أَطْيَبُ مِنَ الْمِسْكِ وَمَاؤُهُ أَحْلَى مِنَ الْعَسَلِ وَأَبْيَضُ مِنَ الثَّلْجِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Фузайл ривоят қилди, у Ато ибн ас-Соибдан, у Муҳориб ибн Дисордан, у Абдуллоҳ ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кавсар — жаннатдаги бир дарё бўлиб, унинг икки соҳили олтиндан, оқар йўли дур ва ёқут устидан (ўтади), тупроғи мушкдан хушбўйроқ, суви асалдан ширинроқ ва қордан оқроқдир,» дедилар. У (Термизий): бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما قَالَ كَانَ عُمَرُ يَسْأَلُنِي مَعَ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ أَتَسْأَلُهُ وَلَنَا بَنُونَ مِثْلُهُ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ إِنَّهُ مِنْ حَيْثُ تَعْلَمُ فَسَأَلَهُ عَنْ هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏ إذا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ ‏)‏ فَقُلْتُ إِنَّمَا هُوَ أَجَلُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْلَمَهُ إِيَّاهُ وَقَرَأَ السُّورَةَ إِلَى آخِرِهَا فَقَالَ لَهُ عُمَرُ وَاللَّهِ مَا أَعْلَمُ مِنْهَا إِلاَّ مَا تَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ أَتَسْأَلُهُ وَلَنَا ابْنٌ مِثْلُهُ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Сулаймон ибн Довуд ривоят қилди, у Шуъбадан, у Абу Бишрдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Умар мени Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари билан бирга (савол билан) сўроқ қиларди. Шунда Абдурраҳмон ибн Авф унга: «Бизнинг ҳам шундай ўғилларимиз бор-ку, ундан сўрайсизми?» деди. Умар унга: «Албатта, у сен биладиган жойдандир (яъни унинг илми алоҳида),» деди. Сўнг у ундан бу оят: «Аллаҳнинг нусрати ва фатҳ келганида,» (Наср сураси, 1) ҳақида сўради. Мен: «Бу фақат Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ажали бўлиб, (Аллаҳ) уни шу билан огоҳлантирган,» дедим ва сурани охиригача ўқидим. Шунда Умар унга: «Аллоҳга қасамки, мен ҳам ундан фақат сен билган нарсани биламан,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Абу Бишрдан, шу иснод билан шунга ўхшашини (ривоят қилди), фақат у: «Абдурраҳмон ибн Авф унга: «Бизнинг ҳам шундай ўғлимиз бор-ку, ундан сўрайсизми?» деди,» деди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ صَعِدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ يَوْمٍ عَلَى الصَّفَا فَنَادَى ‏"‏ يَا صَبَاحَاهُ ‏"‏ ‏.‏ فَاجْتَمَعَتْ إِلَيْهِ قُرَيْشٌ فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَىْ عَذَابٍ شَدِيدٍ أَرَأَيْتُمْ لَوْ أَنِّي أَخْبَرْتُكُمْ أَنَّ الْعَدُوَّ مُمَسِّيكُمْ أَوْ مُصَبِّحُكُمْ أَكُنْتُمْ تُصَدِّقُونِي ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو لَهَبٍ أَلِهَذَا جَمَعْتَنَا تَبًّا لَكَ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ تبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ва Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, улар деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, у деди: бизга ал-Аъмаш ривоят қилди, у Амр ибн Муррадан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир куни Сафога чиқиб: «Эй (йиғилувчи) тонг (аҳли)!» деб чақирдилар. Шунда Қурайш унинг олдига тўпланишди. У: «Албатта, мен сизларга қаттиқ азоб (келиши) олдидан огоҳлантирувчиман. Айтинг-чи, агар мен сизларга: «Душман сизларни кечқурун ёки эрталаб босиб олади,» деб хабар берсам, мени тасдиқлармидингиз?» дедилар. Шунда Абу Лаҳаб: «Бизни шу учун йиғдингми? Ҳалок бўлгин сен!» деди. Шунда Аллаҳ: «Абу Лаҳабнинг икки қўли ҳалок бўлсин ва у (ўзи ҳам) ҳалок бўлди,» (Масад сураси, 1)ни нозил қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو سَعْدٍ، هُوَ الصَّغَانِيُّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الرَّازِيِّ، عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، أَنَّ الْمُشْرِكِينَ، قَالُوا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم انْسُبْ لَنَا رَبَّكَ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ قلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ * اللَّهُ الصَّمَدُ ‏)‏ فَالصَّمَدُ الَّذِي لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ لأَنَّهُ لَيْسَ شَيْءٌ يُولَدُ إِلاَّ سَيَمُوتُ وَلَيْسَ شَيْءٌ يَمُوتُ إِلاَّ سَيُورَثُ وَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لاَ يَمُوتُ وَلاَ يُورَثُ ‏:‏ ‏(‏ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَبِيهٌ وَلاَ عِدْلٌ وَلَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Абу Саъд — у ас-Сағонийдир — ривоят қилди, у Абу Жаъфар ар-Розийдан, у ар-Рабииъ ибн Анасдан, у Абул-Олиядан, у Убай ибн Каъбдан (ривоят қилдики), мушриклар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га: «Бизга Роббингнинг насабини айт,» дедилар. Шунда Аллаҳ: «Айт: «У — Аллаҳ, ягонадир. Аллаҳ — Самаддир,» (Ихлос сураси, 1-2)ни нозил қилди. Самад — Туғмаган ва туғилмаган Зотдир, чунки туғилган ҳар бир нарса албатта ўлади, ўлган ҳар бир нарсадан албатта мерос олинади, Аллаҳ, азза ва жалла, эса ўлмайди ва ундан мерос олинмайди. «Ҳеч бир кимса Унга тенг бўлмаган,» (Ихлос сураси, 4). У: «Унга ўхшаш ҳам, тенг ҳам бўлмаган, ҳеч нарса Унинг мисли эмас,» деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الرَّازِيِّ، عَنِ الرَّبِيعِ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ذَكَرَ آلِهَتَهُمْ فَقَالُوا انْسُبْ لَنَا رَبَّكَ ‏.‏ قَالَ فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ بِهَذِهِ السُّورَةِ ‏:‏ ‏(‏ قلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ‏)‏ ‏.‏ فَذَكَرَ نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعْدٍ وَأَبُو سَعْدٍ اسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ مُيَسَّرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ الرَّازِيُّ اسْمُهُ عِيسَى وَأَبُو الْعَالِيَةِ اسْمُهُ رُفَيْعٌ وَكَانَ عَبْدًا أَعْتَقَتْهُ امْرَأَةٌ صَابِئَةٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо ривоят қилди, у Абу Жаъфар ар-Розийдан, у ар-Рабииъдан, у Абул-Олиядан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларнинг маъбудларини зикр қилдилар, шунда улар: «Бизга Роббингнинг насабини айт,» дедилар. У деди: Шунда Жибрил унга бу сура: «Айт: «У — Аллаҳ, ягонадир,» (Ихлос сураси)ни келтирди. Ва у шунга ўхшашини зикр қилди, аммо унда «Убай ибн Каъбдан» (деганини) зикр қилмади. Бу Абу Саъднинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Абу Саъднинг исми Муҳаммад ибн Муяссар, Абу Жаъфар ар-Розийнинг исми Исо, Абул-Олиянинг исми Руфайъ бўлиб, у соибий (дин)даги бир аёл озод қилган қул эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عَمْرٍو الْعَقَدِيُّ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَظَرَ إِلَى الْقَمَرِ فَقَالَ ‏ "‏ يَا عَائِشَةُ اسْتَعِيذِي بِاللَّهِ مِنْ شَرِّ هَذَا فَإِنَّ هَذَا الْغَاسِقُ إِذَا وَقَبَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Абдулмалик ибн Амр ал-Ақадий ривоят қилди, у Ибн Абу Зиъбдан, у ал-Ҳорис ибн Абдурраҳмондан, у Абу Саламадан, у Оишадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ойга қараб: «Эй Оиша, бунинг ёмонлигидан Аллаҳдан паноҳ сўра. Чунки бу — кирган вақтидаги қоронғулик (ғосиқ)дир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، حَدَّثَنَا الْعَوَّامُ بْنُ حَوْشَبٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ الأَرْضَ جَعَلَتْ تَمِيدُ فَخَلَقَ الْجِبَالَ فَعَادَ بِهَا عَلَيْهَا فَاسْتَقَرَّتْ فَعَجِبَتِ الْمَلاَئِكَةُ مِنْ شِدَّةِ الْجِبَالِ قَالُوا يَا رَبِّ هَلْ مِنْ خَلْقِكَ شَيْءٌ أَشَدُّ مِنَ الْجِبَالِ قَالَ نَعَمِ الْحَدِيدُ ‏.‏ قَالُوا يَا رَبِّ فَهَلْ مِنْ خَلْقِكَ شَيْءٌ أَشَدُّ مِنَ الْحَدِيدِ قَالَ نَعَمِ النَّارُ ‏.‏ فَقَالُوا يَا رَبِّ فَهَلْ مِنْ خَلْقِكَ شَيْءٌ أَشَدُّ مِنَ النَّارِ قَالَ نَعَمِ الْمَاءُ ‏.‏ قَالُوا يَا رَبِّ فَهَلْ مِنْ خَلْقِكَ شَيْءٌ أَشَدُّ مِنَ الْمَاءِ قَالَ نَعَمْ الرِّيحُ قَالُوا يَا رَبِّ فَهَلْ مِنْ خَلْقِكَ شَيْءٌ أَشَدُّ مِنَ الرِّيحِ قَالَ نَعَمِ ابْنُ آدَمَ تَصَدَّقَ بِصَدَقَةٍ بِيَمِينِهِ يُخْفِيهَا مِنْ شِمَالِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, у деди: бизга ал-Аввом ибн Ҳавшаб ривоят қилди, у Сулаймон ибн Абу Сулаймондан, у Анас ибн Моликдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у дедилар: «Аллаҳ ерни яратганида, у тебрана бошлади. Шунда У тоғларни яратиб, уларни унинг устига (ўрнатиб) қайтарди, шунда у қарор топди. Фаришталар тоғларнинг қаттиқлигидан ҳайратга тушиб: «Эй Роббим, мавжудотларинг орасида тоғлардан ҳам қаттиқроқ нарса борми?» дедилар. У: «Ҳа, темир,» деди. Улар: «Эй Роббим, мавжудотларинг орасида темирдан ҳам қаттиқроқ нарса борми?» дедилар. У: «Ҳа, олов,» деди. Шунда улар: «Эй Роббим, мавжудотларинг орасида оловдан ҳам қаттиқроқ нарса борми?» дедилар. У: «Ҳа, сув,» деди. Улар: «Эй Роббим, мавжудотларинг орасида сувдан ҳам қаттиқроқ нарса борми?» дедилар. У: «Ҳа, шамол,» деди. Улар: «Эй Роббим, мавжудотларинг орасида шамолдан ҳам қаттиқроқ нарса борми?» дедилар. У: «Ҳа, чап қўлидан яшириб, ўнг қўли билан садақа қилган одам фарзанди,» деди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билан марфуъ (ҳолатда) биламиз.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ الرُّومِيِّ، قَالَ حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ سُوَيْدِ بْنِ غَفَلَةَ، عَنِ الصُّنَابِحِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَنَا دَارُ الْحِكْمَةِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا ‏"‏ ‏. هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مُنْكَرٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ شَرِيكٍ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنِ الصُّنَابِحِيِّ وَلاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ احِدٍ مِنَ الثِّقَاتِ غير شَرِيكٍ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Бизга Исмоил ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Умар ибн ар-Румий ривоят қилди, у деди: бизга Шарик ривоят қилди, у Салама ибн Куҳайлдан, у Сувайд ибн Ғафаладан, у ас-Сунобиҳийдан, у Али (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен ҳикмат уйиман, Али эса унинг эшигидир,» дедилар. Бу ҳадис ғариб мункардир. Уларнинг баъзилари бу ҳадисни Шарикдан ривоят қилганлар, аммо унда ас-Сунобиҳийдан (ривоят қилинганини) зикр қилмаганлар. Биз бу ҳадисни Шарикдан бошқа бирор ишончли (рови)дан билмаймиз. Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ҳадис) бор.