حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، وَابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، وَسَهْلُ بْنُ يُوسُفَ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَوْفُ بْنُ أَبِي جَمِيلَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ الْفَارِسِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ، قَالَ قُلْتُ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ مَا حَمَلَكُمْ أَنْ عَمَدْتُمْ، إِلَى الأَنْفَالِ وَهِيَ مِنَ الْمَثَانِي وَإِلَى بَرَاءَةَ وَهِيَ مِنَ الْمِئِينَ فَقَرَنْتُمْ بَيْنَهُمَا وَلَمْ تَكْتُبُوا بَيْنَهُمَا سَطْرَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ وَوَضَعْتُمُوهُمَا فِي السَّبْعِ الطُّوَلِ مَا حَمَلَكُمْ عَلَى ذَلِكَ فَقَالَ عُثْمَانُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِمَّا يَأْتِي عَلَيْهِ الزَّمَانُ وَهُوَ تَنْزِلُ عَلَيْهِ السُّوَرُ ذَوَاتُ الْعَدَدِ فَكَانَ إِذَا نَزَلَ عَلَيْهِ الشَّىْءُ دَعَا بَعْضَ مَنْ كَانَ يَكْتُبُ فَيَقُولُ ضَعُوا هَؤُلاَءِ الآيَاتِ فِي السُّورَةِ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا كَذَا وَكَذَا وَإِذَا نَزَلَتْ عَلَيْهِ الآيَةُ فَيَقُولُ ضَعُوا هَذِهِ الآيَةَ فِي السُّورَةِ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا كَذَا وَكَذَا وَكَانَتِ الأَنْفَالُ مِنْ أَوَائِلِ مَا أُنْزِلَتْ بِالْمَدِينَةِ وَكَانَتْ بَرَاءَةُ مِنْ آخِرِ الْقُرْآنِ وَكَانَتْ قِصَّتُهَا شَبِيهَةً بِقِصَّتِهَا فَظَنَنْتُ أَنَّهَا مِنْهَا فَقُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يُبَيِّنْ لَنَا أَنَّهَا مِنْهَا فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ قَرَنْتُ بَيْنَهُمَا وَلَمْ أَكْتُبْ بَيْنَهُمَا سَطْرَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فَوَضَعْتُهَا فِي السَّبْعِ الطُّوَلِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَوْفٍ عَنْ يَزِيدَ الْفَارِسِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . وَيَزِيدُ الْفَارِسِيُّ قَدْ رَوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ غَيْرَ حَدِيثٍ وَيُقَالُ هُوَ يَزِيدُ بْنُ هُرْمُزَ وَيَزِيدُ الرَّقَاشِيُّ هُوَ يَزِيدُ بْنُ أَبَانَ الرَّقَاشِيُّ وَلَمْ يُدْرِكِ ابْنَ عَبَّاسٍ إِنَّمَا رَوَى عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَكِلاَهُمَا مِنَ التَّابِعِينَ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ وَيَزِيدُ الْفَارِسِيُّ أَقْدَمُ مِنْ يَزِيدَ الرَّقَاشِيِّ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид, Муҳаммад ибн Жаъфар, Ибн Абу Адий ва Саҳл ибн Юсуф ривоят қилди, улар дедилар: бизга Авф ибн Абу Жамила ривоят қилди, бизга Язид ал-Форисий ривоят қилди, бизга Ибн Аббос ривоят қилди, у деди: мен Усмон ибн Аффонга: «Сизларни Анфол — у масонийдан (юздан кам оятли суралардан) бўла туриб, ва Бароа (Тавба) — у миийндан (тахминан юз оятли суралардан) бўла туриб, уларни бирга қўшиб, орасига «Бисмиллаҳир-Раҳмонир-Раҳийм» сатрини ёзмасдан, уларни етти узун (суралар) қаторига қўйишингизга нима ундади? Сизларни бунга нима ундади?» дедим. Бас, Усмон деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га баъзан кўп оятли суралар нозил бўладиган замон келар эди. Бас, унга бирор нарса нозил бўлса, ёзадиганлардан баъзиларини чақириб: «Бу оятларни унда шундай-шундай зикр қилинган сурага қўйинглар,» дердилар. Унга бир оят нозил бўлганда эса: «Бу оятни унда шундай-шундай зикр қилинган сурага қўйинглар,» дердилар. Анфол Мадинада нозил бўлганларнинг аввалгиларидан, Бароа эса Қуръаннинг охиргиларидан эди ва унинг қиссаси унинг (Анфолнинг) қиссасига ўхшаш эди. Шу сабабли мен уни ундан (Анфолдан) деб гумон қилдим. Бас, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) вафот этдилар ва унинг ундан (Анфолдан) эканини бизга баён қилмадилар. Мана шу сабабли мен иккаласини бирга қўшдим ва орасига «Бисмиллаҳир-Раҳмонир-Раҳийм» сатрини ёзмадим ҳамда уни етти узун (суралар) қаторига қўйдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ҳадис бўлиб, биз уни фақат Авфнинг Язид ал-Форисийдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилгани) йўли орқалигина биламиз. Язид ал-Форисий Ибн Аббосдан бир нечта ҳадис ривоят қилган, уни Язид ибн Ҳурмуз ҳам дейилади. Язид ар-Рақоший эса — у Язид ибн Абон ар-Рақоший бўлиб, Ибн Аббосга етишмаган, фақат Анас ибн Моликдан ривоят қилган. Иккаласи ҳам басралик тобеийнлардан, аммо Язид ал-Форисий Язид ар-Рақошийдан кўра қадимроқдир.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ الْجُعْفِيُّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ شَبِيبِ بْنِ غَرْقَدَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَمْرِو بْنِ الأَحْوَصِ، حَدَّثَنَا أَبِي أَنَّهُ، شَهِدَ حَجَّةَ الْوَدَاعِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَذَكَّرَ وَوَعَظَ ثُمَّ قَالَ " أَىُّ يَوْمٍ أَحْرَمُ أَىُّ يَوْمٍ أَحْرَمُ أَىُّ يَوْمٍ أَحْرَمُ " . قَالَ فَقَالَ النَّاسُ يَوْمُ الْحَجِّ الأَكْبَرِ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " فَإِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ وَأَعْرَاضَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا أَلاَ لاَ يَجْنِي جَانٍ إِلاَّ عَلَى نَفْسِهِ وَلاَ يَجْنِي وَالِدٌ عَلَى وَلَدِهِ وَلاَ وَلَدٌ عَلَى وَالِدِهِ أَلاَ إِنَّ الْمُسْلِمَ أَخُو الْمُسْلِمِ فَلَيْسَ يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ إِلاَّ مَا أَحَلَّ مِنْ نَفْسِهِ أَلاَ وَإِنَّ كُلَّ رِبًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ لَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لاَ تَظْلِمُونَ وَلاَ تُظْلَمُونَ غَيْرَ رِبَا الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ أَلاَ وَإِنَّ كُلَّ دَمٍ كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ دَمٍ أَضَعُ مِنْ دِمَاءِ الْجَاهِلِيَّةِ دَمُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ كَانَ مُسْتَرْضِعًا فِي بَنِي لَيْثٍ فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ أَلاَ وَاسْتَوْصُوا بِالنِّسَاءِ خَيْرًا فَإِنَّمَا هُنَّ عَوَانٌ عِنْدَكُمْ لَيْسَ تَمْلِكُونَ مِنْهُنَّ شَيْئًا غَيْرَ ذَلِكَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ فَإِنْ فَعَلْنَ فَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلاَ تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلاً أَلاَ إِنَّ لَكُمْ عَلَى نِسَائِكُمْ حَقًّا وَلِنِسَائِكُمْ عَلَيْكُمْ حَقًّا فَأَمَّا حَقُّكُمْ عَلَى نِسَائِكُمْ فَلاَ يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ مَنْ تَكْرَهُونَ وَلاَ يَأْذَنَّ فِي بُيُوتِكُمْ مَنْ تَكْرَهُونَ أَلاَ وَإِنَّ حَقَّهُنَّ عَلَيْكُمْ أَنْ تُحْسِنُوا إِلَيْهِنَّ فِي كِسْوَتِهِنَّ وَطَعَامِهِنَّ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَوَاهُ أَبُو الأَحْوَصِ عَنْ شَبِيبِ بْنِ غَرْقَدَةَ .
Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халлол ривоят қилди, бизга Ҳусайн ибн Али ал-Жуъфий, Зоидадан, у Шабиб ибн Ғарқададан, у Сулаймон ибн Амр ибн ал-Аҳвасдан (ривоят қилди), бизга отам ривоят қилдики, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга Видолашув ҳажида ҳозир бўлган. Бас, у (Расулуллаҳ) Аллаҳга ҳамд айтиб, Уни улуғлади, эслатди ва ваъз қилди, сўнг: «Қайси кун энг ҳурматлидир? Қайси кун энг ҳурматлидир? Қайси кун энг ҳурматлидир?» дедилар. У деди: одамлар: «Ҳажжи акбар куни, эй Расулуллаҳ,» дедилар. У: «Албатта, қонларингиз, молларингиз ва ор-номусларингиз сизларга ушбу кунингизнинг, ушбу шаҳрингизда, ушбу ойингиздаги ҳурмати каби ҳаромдир. Огоҳ бўлинг, бирор жиноятчи фақат ўзига қаршигина жиноят қилади, ота боласи учун, бола отаси учун жиноятчи бўлмайди. Огоҳ бўлинг, албатта, мусулмон мусулмоннинг биродаридир, бас, мусулмон учун биродарининг нарсасидан ҳеч нарса ҳалол эмас, фақат ўзи розилик билан ҳалол қилгани бундан мустасно. Огоҳ бўлинг, жоҳилиятдаги ҳар бир риба бекор қилинди, сизлар учун мол-мулкингизнинг бош (маблағи бор) — зулм қилмайсиз ва зулм қилинмайсиз, фақат Аббос ибн Абдулмутталибнинг рибасидан ташқари, чунки у бутунлай бекор қилинди. Огоҳ бўлинг, жоҳилиятдаги ҳар бир қон бекор қилинди ва мен жоҳилият қонларидан биринчи бўлиб бекор қиладиган қон — Ҳорис ибн Абдулмутталибнинг қонидир; у Бани Лайс орасида эмиздирилаётган эди, уни Ҳузайл (қабиласи) ўлдирган. Огоҳ бўлинг, аёлларга яхшиликни васият қилиб олинг, чунки улар сизларнинг қўлингизда асирлар кабидир, сизлар улардан бундан бошқа ҳеч нарсага эга эмассиз, фақат улар очиқ фоҳиша (гуноҳ) қилсалар, бундан мустасно. Агар шундай қилсалар, уларни ётоқларда ёлғиз ташлаб қўйинг ва уларни оғритмайдиган тарзда уриб қўйинг. Агар улар сизларга итоат қилсалар, уларга қарши йўл қидирманг. Огоҳ бўлинг, албатта, сизлар учун аёлларингиз зиммасида ҳақ бор, аёлларингиз учун ҳам сизлар зиммангизда ҳақ бор. Сизларнинг аёлларингиз зиммасидаги ҳақингизга келсак, улар ёқтирмаганингиз кишини тўшакларингизга ётқизмасинлар ва уйларингизга ёқтирмаганингиз кишига изн бермасинлар. Огоҳ бўлинг, албатта, уларнинг сизлар зиммангиздаги ҳақи шуки, уларнинг кийим-кечаги ва таомида уларга яхшилик қилишингиздир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан, саҳиҳ ҳадисдир ва уни Абул-Аҳвас Шабиб ибн Ғарқададан ривоят қилган.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ يَوْمِ الْحَجِّ الأَكْبَرِ فَقَالَ " يَوْمُ النَّحْرِ " .
Бизга Абдулворис ибн Абдуссамад ибн Абдулворис ривоят қилди, бизга отам, отасидан, у Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Абу Ишоқдан, у ал-Ҳорисдан, у Алидан (ривоят қилдики), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳажжи акбар куни ҳақида сўрадим. Бас, у: «Наҳр (қурбонлик) кунидир,» дедилар.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ يَوْمُ الْحَجِّ الأَكْبَرِ يَوْمُ النَّحْرِ . قَالَ هَذَا الْحَدِيثُ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ لأَنَّهُ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ مَوْقُوفًا وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَفَعَهُ إِلاَّ مَا رُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ مَوْقُوفًا .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён, Абу Ишоқдан, у ал-Ҳорисдан, у Алидан (ривоят қилдики), у деди: ҳажжи акбар куни — Наҳр (қурбонлик) кунидир. У (Абу Исо) деди: бу ҳадис Муҳаммад ибн Ишоқнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир, чунки бу ҳадис бир неча йўл билан Абу Ишоқдан, у ал-Ҳорисдан, у Алидан мавқуф (саҳобий сўзи) тарзида ривоят қилинган. Биз уни Муҳаммад ибн Ишоқдан ривоят қилингандан бошқа, ҳеч ким марфуъ (Пайғамбарга улаган) қилганини билмаймиз. Шуъба бу ҳадисни Абу Ишоқдан, у Абдуллаҳ ибн Муррадан, у ал-Ҳорисдан, у Алидан мавқуф тарзида ривоят қилган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، وَعَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ بَعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِبَرَاءَةَ مَعَ أَبِي بَكْرٍ ثُمَّ دَعَاهُ فَقَالَ " لاَ يَنْبَغِي لأَحَدٍ أَنْ يُبَلِّغَ هَذَا إِلاَّ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِي " . فَدَعَا عَلِيًّا فَأَعْطَاهُ إِيَّاهَا . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Аффон ибн Муслим ва Абдуссамад ибн Абдулворис ривоят қилди, улар дедилар: бизга Ҳаммод ибн Салама, Симок ибн Ҳарбдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Бароа (сурасини) Абу Бакр билан юбордилар, сўнг уни чақириб: «Буни менинг аҳлимдан бўлган бир кишидан бошқа ҳеч кимнинг етказиши лойиқ эмас,» дедилар. Бас, Алини чақириб, уни унга бердилар. У (Абу Исо) деди: бу Анас ибн Моликнинг ҳадисидан ҳасан, ғариб ҳадисдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ بَعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَبَا بَكْرٍ وَأَمَرَهُ أَنْ يُنَادِيَ بِهَؤُلاَءِ الْكَلِمَاتِ ثُمَّ أَتْبَعَهُ عَلِيًّا فَبَيْنَا أَبُو بَكْرٍ فِي بَعْضِ الطَّرِيقِ إِذْ سَمِعَ رُغَاءَ نَاقَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْقَصْوَاءَ فَخَرَجَ أَبُو بَكْرٍ فَزِعًا فَظَنَّ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا هُوَ عَلِيٌّ فَدَفَعَ إِلَيْهِ كِتَابَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَمَرَ عَلِيًّا أَنْ يُنَادِيَ بِهَؤُلاَءِ الْكَلِمَاتِ فَانْطَلَقَا فَحَجَّا فَقَامَ عَلِيٌّ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ فَنَادَى ذِمَّةُ اللَّهِ وَرَسُولِهِ بَرِيئَةٌ مِنْ كُلِّ مُشْرِكٍ فَسِيحُوا فِي الأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَلاَ يَحُجَّنَّ بَعْدَ الْعَامِ مُشْرِكٌ وَلاَ يَطُوفَنَّ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ وَلاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلاَّ مُؤْمِنٌ وَكَانَ عَلِيٌّ يُنَادِي فَإِذَا عَيِيَ قَامَ أَبُو بَكْرٍ فَنَادَى بِهَا . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ .
Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, бизга Саид ибн Сулаймон, бизга Аббод ибн ал-Аввом, бизга Суфён ибн Ҳусайн, ал-Ҳакам ибн Утайбадан, у Миқсамдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Абу Бакрни юбориб, унга шу калималарни эълон қилишни буюрдилар, сўнг унинг ортидан Алини эргаштирдилар. Абу Бакр йўлнинг бир қисмида кетаётганда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг «Қасво» (лақабли) туясининг овозини эшитиб қолди. Бас, Абу Бакр қўрқиб чиқди ва уни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деб гумон қилди, қараса, у Али экан. Бас, у (Али) унга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг мактубини топширди ва Алига шу калималарни эълон қилишни буюрди. Бас, иккаласи йўлга чиқиб, ҳажни адо этдилар. Ташриқ кунларида Али туриб: «Аллаҳ ва Унинг Расулининг зиммаси ҳар бир мушрикдан поктир. Бас, ер юзида тўрт ой юринглар ва бу йилдан кейин ҳеч бир мушрик ҳаж қилмасин ва ҳеч бир яланғоч киши Байтни тавоф қилмасин ва жаннатга фақат мўмингина киради,» деб эълон қилди. Али эълон қилар эди, чарчаганда эса Абу Бакр туриб, уни эълон қиларди. Абу Исо (Термизий) деди: бу Ибн Аббоснинг ҳадисидан, шу йўл билан ҳасан, ғариб ҳадисдир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ يُثَيْعٍ، قَالَ سَأَلْنَا عَلِيًّا بِأَىِّ شَيْءٍ بُعِثْتَ فِي الْحَجَّةِ قَالَ بُعِثْتُ بِأَرْبَعٍ أَنْ لاَ يَطُوفَ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ وَمَنْ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَهْدٌ فَهُوَ إِلَى مُدَّتِهِ وَمَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ عَهْدٌ فَأَجَلُهُ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَلاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلاَّ نَفْسٌ مُؤْمِنَةٌ وَلاَ يَجْتَمِعُ الْمُشْرِكُونَ وَالْمُسْلِمُونَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَهُوَ حَدِيثُ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ وَرَوَاهُ الثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ عَلِيٍّ . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ يُثَيْعٍ، عَنْ عَلِيٍّ، نَحْوَهُ . حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أُثَيْعٍ، عَنْ عَلِيٍّ، نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، كِلْتَا الرِّوَايَتَيْنِ يُقَالُ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أُثَيْعٍ، وَعَنِ ابْنِ يُثَيْعٍ، وَالصَّحِيحُ، هُوَ زَيْدُ بْنُ أُثَيْعٍ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ زَيْدٍ، غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ فَوَهِمَ فِيهِ وَقَالَ زَيْدُ بْنُ أُثَيْلٍ وَلاَ يُتَابَعُ عَلَيْهِ . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён, Абу Ишоқдан, у Зайд ибн Юсайъдан (ривоят қилдики), у деди: биз Алидан: «Сен ҳажда нима билан юборилган эдинг?» деб сўрадик. У деди: мен тўрт нарса билан юборилган эдим: Байтни ҳеч бир яланғоч киши тавоф қилмаслиги; ким билан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўртасида аҳд-шартнома бўлса, у ўз муддатигача (амалда) қолиши; аҳди йўқ кишининг муҳлати эса тўрт ой бўлиши; жаннатга фақат мўмин жонгина кириши ва бу йилларидан кейин мушриклар билан мусулмонлар (ҳажда) бир жойга тўпланмаслиги. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ҳадис бўлиб, у Суфён ибн Уяйнанинг Абу Ишоқдан (ривоят қилган) ҳадисидир. Уни ас-Саврий Абу Ишоқдан, у баъзи шерикларидан, у Алидан ривоят қилган. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Бизга Наср ибн Али ва бошқа бир неча киши ривоят қилди, улар дедилар: бизга Суфён ибн Уяйна, Абу Ишоқдан, у Зайд ибн Юсайъдан, у Алидан шунга ўхшаш ривоят қилди. Бизга Али ибн Хашрам ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна, Абу Ишоқдан, у Зайд ибн Усайъдан, у Алидан шунга ўхшаш ривоят қилди. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Уяйнадан иккала ривоят ҳам (келган): ундан «Ибн Усайъдан» ҳам, «Ибн Юсайъдан» ҳам дейилади. Тўғриси эса у Зайд ибн Усайъдир. Шуъба эса бу ҳадисдан бошқасини Абу Ишоқдан, у Зайддан ривоят қилган ва унда адашиб, «Зайд ибн Усайл» деган, бироқ бунда унга (бошқа рови) мувофиқат қилмаган. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا رَأَيْتُمُ الرَّجُلَ يَعْتَادُ الْمَسْجِدَ فَاشْهَدُوا لَهُ بِالإِيمَانِ . قَالَ اللَّهُ تَعَالَى : ( إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ) . " . حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ " يَتَعَاهَدُ الْمَسْجِدَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَأَبُو الْهَيْثَمِ اسْمُهُ سُلَيْمَانُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَبْدٍ الْعُتْوَارِيُّ وَكَانَ يَتِيمًا فِي حَجْرِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Ришдин ибн Саъд, Амр ибн ал-Ҳорисдан, у Даррождан, у Абул-Ҳайсамдан, у Абу Саиддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бир кишининг масжидга (мунтазам) қатнашини кўрсангиз, унинг имони учун гувоҳлик беринг. Аллаҳ таоло: «Аллаҳнинг масжидларини фақат Аллаҳга ва Охират кунига имон келтирган кишиларгина обод қилади» (Тавба сураси, 18) деди,» дедилар. Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Абдуллаҳ ибн Ваҳб, Амр ибн ал-Ҳорисдан, у Даррождан, у Абул-Ҳайсамдан, у Абу Саиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилди, фақат у: «Масжидга мунтазам (қатнайди)» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан, ғариб ҳадисдир. Абул-Ҳайсамнинг исми Сулаймон ибн Амр ибн Абд ал-Утворий бўлиб, у Абу Саид ал-Худрийнинг тарбиясидаги етим эди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ ثَوْبَانَ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ : ( وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ ) قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ فَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِهِ أُنْزِلَ فِي الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ مَا أُنْزِلَ . لَوْ عَلِمْنَا أَىُّ الْمَالِ خَيْرٌ فَنَتَّخِذَهُ فَقَالَ " أَفْضَلُهُ لِسَانٌ ذَاكِرٌ وَقَلْبٌ شَاكِرٌ وَزَوْجَةٌ مُؤْمِنَةٌ تُعِينُهُ عَلَى إِيمَانِهِ " . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . سَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ فَقُلْتَ لَهُ سَالِمُ بْنُ أَبِي الْجَعْدِ سَمِعَ مِنْ ثَوْبَانَ فَقَالَ لاَ . فَقُلْتُ لَهُ مِمَّنْ سَمِعَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعَ مِنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَذَكَرَ غَيْرَ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Убайдуллаҳ ибн Муса, Исроилдан, у Мансурдан, у Солим ибн Абул-Жаъддан, у Савбондан (ривоят қилдики), у деди: «Олтин ва кумушни хазина қилиб йиғиб қўядиганлар...» (Тавба сураси, 34) (ояти) нозил бўлганда — у деди: биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга уларнинг баъзи сафарларида эдик. Бас, унинг ашобларидан баъзилари: «Олтин ва кумуш ҳақида нозил бўладиган нарса нозил бўлди. Қанийди қайси мол яхшироқ эканини билсагу, уни эгалласак,» дедилар. Бас, у: «Унинг энг афзали — зикр қилувчи тил, шукр қилувчи қалб ва имонида (эрига) ёрдам берадиган мўмина хотиндир,» дедилар. У (Абу Исо) деди: бу ҳасан ҳадисдир. Мен Муҳаммад ибн Исмоилдан сўраб, унга: «Солим ибн Абул-Жаъд Савбондан (ҳадис) эшитганми?» дедим. У: «Йўқ,» деди. Мен унга: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан кимдан эшитган?» дедим. У: «Жобир ибн Абдуллаҳ ва Анас ибн Моликдан эшитган,» деди ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан бошқа бир нечтасини ҳам зикр қилди.
حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ يَزِيدَ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ غُطَيْفِ بْنِ أَعْيَنَ، عَنْ مُصْعَبِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَفِي عُنُقِي صَلِيبٌ مِنْ ذَهَبٍ . فَقَالَ " يَا عَدِيُّ اطْرَحْ عَنْكَ هَذَا الْوَثَنَ " . وَسَمِعْتُهُ يَقْرَأُ فِي سُورَةِ بَرَاءَةََ : ( اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ ) قَالَ " أَمَا إِنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا يَعْبُدُونَهُمْ وَلَكِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا أَحَلُّوا لَهُمْ شَيْئًا اسْتَحَلُّوهُ وَإِذَا حَرَّمُوا عَلَيْهِمْ شَيْئًا حَرَّمُوهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ السَّلاَمِ بْنِ حَرْبٍ . وَغُطَيْفُ بْنُ أَعْيَنَ لَيْسَ بِمَعْرُوفٍ فِي الْحَدِيثِ .
Бизга ал-Ҳусайн ибн Язид ал-Куфий ривоят қилди, бизга Абдуссалом ибн Ҳарб, Ғутайф ибн Аъяндан, у Мусъаб ибн Саъддан, у Адий ибн Ҳотимдан (ривоят қилдики), у деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келдим, бўйнимда олтиндан салиб (хоч) бор эди. Бас, у: «Эй Адий, бу бутни ўзингдан ташлаб юбор,» дедилар. Ва мен унинг Бароа сурасидан: «Улар уламоларини ва роҳибларини Аллаҳдан ўзга рабблар қилиб олдилар» (Тавба сураси, 31) (оятини) ўқиётганини эшитдим. У: «Албатта, улар уларга ибодат қилмас эдилар, балки улар (уламо ва роҳиблар) уларга бирор нарсани ҳалол қилсалар, уни ҳалол деб билардилар ва уларга бирор нарсани ҳаром қилсалар, уни ҳаром деб билардилар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ғариб ҳадис бўлиб, биз уни фақат Абдуссалом ибн Ҳарбнинг ҳадисидангина биламиз. Ғутайф ибн Аъян ҳадисда машҳур (рови) эмас.
حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا ثَابِتٌ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ، حَدَّثَهُ قَالَ قُلْتُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ فِي الْغَارِ لَوْ أَنَّ أَحَدَهُمْ يَنْظُرُ إِلَى قَدَمَيْهِ لأَبْصَرَنَا تَحْتَ قَدَمَيْهِ . فَقَالَ " يَا أَبَا بَكْرٍ! مَا ظَنُّكَ بِاثْنَيْنِ اللَّهُ ثَالِثُهُمَا؟ " . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا يُعْرَفُ مِنْ حَدِيثِ هَمَّامٍ تَفَرَّدَ بِهِ . وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ حَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ هَمَّامٍ نَحْوَ هَذَا .
Бизга Зиёд ибн Айюб ал-Бағдодий ривоят қилди, бизга Аффон ибн Муслим, бизга Ҳаммом, бизга Собит, Анасдан (ривоят қилдики), Абу Бакр унга ривоят қилиб деди: мен ғорда эканимизда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га: «Агар улардан бири оёқларига қараса, оёқлари остида бизни кўриб қоларди,» дедим. Бас, у: «Эй Абу Бакр! Учинчиси Аллаҳ бўлган икки киши ҳақида нима деб ўйлайсан?» дедилар. У (Абу Исо) деди: бу ҳасан, саҳиҳ, ғариб ҳадис бўлиб, фақат Ҳаммомнинг ҳадисидангина маълум бўлиб, у бунда якка қолган. Бу ҳадисни Ҳаббон ибн Ҳилол ва бошқа бир неча киши Ҳаммомдан шунга ўхшаш ривоят қилган.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ لَمَّا تُوُفِّيَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ دُعِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلصَّلاَةِ عَلَيْهِ فَقَامَ إِلَيْهِ فَلَمَّا وَقَفَ عَلَيْهِ يُرِيدُ الصَّلاَةَ تَحَوَّلْتُ حَتَّى قُمْتُ فِي صَدْرِهِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَعَلَى عَدُوِّ اللَّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَىٍّ الْقَائِلِ يَوْمَ كَذَا كَذَا وَكَذَا يَعُدُّ أَيَّامَهُ . قَالَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَتَبَسَّمُ حَتَّى إِذَا أَكْثَرْتُ عَلَيْهِ قَالَ " أَخِّرْ عَنِّي يَا عُمَرُ . إِنِّي خُيِّرْتُ فَاخْتَرْتُ قَدْ قِيلَ لِي : ( اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاَ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ) لَوْ أَعْلَمُ أَنِّي لَوْ زِدْتُ عَلَى السَّبْعِينَ غُفِرَ لَهُ لَزِدْتُ " . قَالَ ثُمَّ صَلَّى عَلَيْهِ وَمَشَى مَعَهُ فَقَامَ عَلَى قَبْرِهِ حَتَّى فُرِغَ مِنْهُ قَالَ فَعَجَبٌ لِي وَجُرْأَتِي عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ فَوَاللَّهِ مَا كَانَ إِلاَّ يَسِيرًا حَتَّى نَزَلَتْ هَاتَانِ الآيَتَانِ : (وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلاَ تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ ) إِلَى آخِرِ الآيَةِ قَالَ فَمَا صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَهُ عَلَى مُنَافِقٍ وَلاَ قَامَ عَلَى قَبْرِهِ حَتَّى قَبَضَهُ اللَّهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ .
Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Яъқуб ибн Иброҳим ибн Саъд, отасидан, у Муҳаммад ибн Ишоқдан, у аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳ ибн Утбадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: мен Умар ибн ал-Хаттобнинг шундай деётганини эшитдим: Абдуллаҳ ибн Убай вафот этганда, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг устига жаноза ўқиш учун чақирилдилар. Бас, у (туриб) унинг олдига бордилар ва унинг устида туриб, намозни ўқимоқчи бўлганларида, мен кўчиб, унинг кўкси томонда турдим ва: «Эй Расулуллаҳ, Аллаҳнинг душмани, фалон куни шундай-шундай деган Абдуллаҳ ибн Убайнинг (устида намоз ўқийсизми)?» деб унинг кунларини санаб ўтдим. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) табассум қилиб турардилар, ниҳоят мен унга кўп (сўз) айтганимда, у: «Ортга сур, эй Умар! Албатта, мен ихтиёрли қилиндим, бас, мен (ихтиёр) қилдим. Менга: «Улар учун истиғфор айт ёки улар учун истиғфор айтма; агар улар учун етмиш марта истиғфор айтсанг ҳам, Аллаҳ уларни ҳеч кечирмайди» (Тавба сураси, 80) дейилди. Агар етмишдан оширсам, у кечирилади деб билсам, оширардим,» дедилар. У деди: сўнг у (Расулуллаҳ) унинг устига намоз ўқидилар ва у билан бирга юрдилар ҳамда ундан (кўмишдан) бўшагунча қабри устида турдилар. У деди: ўзимнинг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га (шундай) журъат қилганимдан ҳайрон қолдим, ҳолбуки Аллаҳ ва Унинг Расули билувчироқдир. Бас, Аллаҳга қасамки, кўп ўтмай, бу икки оят нозил бўлди: «Улардан ўлган бирор кишига ҳеч қачон намоз ўқима ва унинг қабри устида турма» (Тавба сураси, 84) оятининг охиригача. У деди: шундан кейин Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳеч бир мунофиқ устига намоз ўқимадилар ва Аллаҳ уни (жонини) олгунига қадар унинг қабри устида турмадилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан, саҳиҳ, ғариб ҳадисдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ جَاءَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَىٍّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ مَاتَ أَبُوهُ فَقَالَ أَعْطِنِي قَمِيصَكَ أُكَفِّنْهُ فِيهِ وَصَلِّ عَلَيْهِ وَاسْتَغْفِرْ لَهُ . فَأَعْطَاهُ قَمِيصَهُ وَقَالَ " إِذَا فَرَغْتُمْ فَآذِنُونِي " . فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ يُصَلِّيَ جَذَبَهُ عُمَرُ وَقَالَ أَلَيْسَ قَدْ نَهَى اللَّهُ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى الْمُنَافِقِينَ فَقَالَ " أَنَا بَيْنَ خِيرَتَيْنِ : (اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاَ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ ) " . فَصَلَّى عَلَيْهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: (وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلاَ تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ ) فَتَرَكَ الصَّلاَةَ عَلَيْهِمْ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид, бизга Убайдуллаҳ, бизга Нофиъ хабар берди, Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: Абдуллаҳ ибн Абдуллаҳ ибн Убай отаси вафот этганда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келиб: «Менга кўйлагингизни беринг, уни унга кафан қилай, ва унинг устига намоз ўқинг ва унинг учун истиғфор айтинг,» деди. Бас, у унга кўйлагини бериб: «Бўшаганингизда менга билдиринглар,» дедилар. Намоз ўқимоқчи бўлганларида, Умар у (Расулуллаҳ)ни тортиб: «Аллаҳ мунофиқлар устига намоз ўқишингизни ман қилмаганмиди?» деди. Бас, у: «Мен икки ихтиёр ўртасидаман: «Улар учун истиғфор айт ёки улар учун истиғфор айтма» (Тавба сураси, 80),» дедилар. Бас, унинг устига намоз ўқидилар. Шунда Аллаҳ: «Улардан ўлган бирор кишига ҳеч қачон намоз ўқима ва унинг қабри устида турма» (Тавба сураси, 84) (оятини) нозил қилди. Бас, у улар устига намоз ўқишни тарк этдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан, саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ أَبِي أَنَسٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّهُ قَالَ تَمَارَى رَجُلاَنِ فِي الْمَسْجِدِ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ فَقَالَ رَجُلٌ هُوَ مَسْجِدُ قُبَاءَ وَقَالَ الآخَرُ هُوَ مَسْجِدُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " هُوَ مَسْجِدِي هَذَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ عِمْرَانَ بْنِ أَبِي أَنَسٍ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا عَنْ أَبِي سَعِيدٍ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ رَوَاهُ أُنَيْسُ بْنُ أَبِي يَحْيَى عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ رضى الله عنه .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс, Имрон ибн Абу Анасдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Саиддан, у Абу Саид ал-Худрийдан (ривоят қилдики), у деди: икки киши «биринчи кундан тақво асосида қурилган масжид» ҳақида баҳслашиб қолди. Бир киши: «У Қуба масжидидир,» деди ва бошқаси: «У Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг масжидидир,» деди. Бас, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «У менинг мана шу масжидимдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу Имрон ибн Абу Анаснинг ҳадисидан ҳасан, саҳиҳ, ғариб ҳадисдир. Бу (ҳадис) Абу Саиддан шу йўлдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган; уни Унайс ибн Абу Яҳё отасидан, у Абу Саид (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي مَيْمُونٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِي أَهْلِ قُبَاء : (فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ ) " . قَالَ كَانُوا يَسْتَنْجُونَ بِالْمَاءِ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِيهِمْ . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَمُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ .
Бизга Муҳаммад ибн ал-Ало Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Муовия ибн Ҳишом ривоят қилди, у деди: бизга Юнус ибн ал-Ҳорис ривоят қилди, Иброҳим ибн Абу Маймундан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу оят Қуболиклар ҳақида нозил бўлди: «Унда покланишни севадиган кишилар бор. Аллаҳ эса покланувчиларни севади.» (Тавба сураси, 108),» дедилар. (Рови) деди: «Улар сув билан истинжо қилар эдилар, шу сабабли улар ҳақида бу оят нозил бўлди.» (Абу Исо) деди: «Бу ҳадис шу йўлдан ғарибдир.» Ва деди: «Бу бобда Абу Айюб, Анас ибн Молик ва Муҳаммад ибн Абдуллаҳ ибн Саломдан (ҳам ривоят бор).»
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الْخَلِيلِ، كُوفِيٌّ عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ سَمِعْتُ رَجُلاً، يَسْتَغْفِرُ لأَبَوَيْهِ وَهُمَا مُشْرِكَانِ فَقُلْتُ لَهُ أَتَسْتَغْفِرُ لأَبَوَيْكَ وَهُمَا مُشْرِكَانِ . فَقَالَ أَوَلَيْسَ اسْتَغْفَرَ إِبْرَاهِيمُ لأَبِيهِ وَهُوَ مُشْرِكٌ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَنَزَلَتْ : ( مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ ) . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِيهِ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлоон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Абу Ишоқдан, у Абул-Халил ал-Куфийдан, у Алидан (ривоят қилдики), у деди: «Мен бир кишини мушрик бўлган ота-онаси учун мағфират сўраётганини эшитдим. Шунда мен унга: «Ота-онанг мушрик бўла туриб, улар учун мағфират сўрайсанми?» дедим. У: «Иброҳим мушрик бўлган отаси учун мағфират сўрамаганмиди?» деди. Мен буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтдим, шунда: «Мушриклар учун мағфират сўрашлари Набийга ҳам, имон келтирганларга ҳам (жоиз) эмас (Тавба сураси),» (деган оят) нозил бўлди.» Абу Исо деди: «Бу ҳадис ҳасандир.» Ва деди: «Бу бобда Саид ибн ал-Мусайябдан, у отасидан (ҳам ривоят бор).»
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمْ أَتَخَلَّفْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا حَتَّى كَانَتْ غَزْوَةُ تَبُوكَ إِلاَّ بَدْرًا وَلَمْ يُعَاتِبِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَحَدًا تَخَلَّفَ عَنْ بَدْرٍ إِنَّمَا خَرَجَ يُرِيدُ الْعِيرَ فَخَرَجَتْ قُرَيْشٌ مُغْوِثِينَ لِعِيرِهِمْ فَالْتَقَوْا عَنْ غَيْرِ مَوْعِدٍ كَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَلَعَمْرِي إِنَّ أَشْرَفَ مَشَاهِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي النَّاسِ لَبَدْرٌ وَمَا أُحِبُّ أَنِّي كُنْتُ شَهِدْتُهَا مَكَانَ بَيْعَتِي لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ حَيْثُ تَوَاثَقْنَا عَلَى الإِسْلاَمِ ثُمَّ لَمْ أَتَخَلَّفْ بَعْدُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى كَانَتْ غَزْوَةُ تَبُوكَ وَهِيَ آخِرُ غَزْوَةٍ غَزَاهَا وَآذَنَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالرَّحِيلِ . فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ قَالَ فَانْطَلَقْتُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ فِي الْمَسْجِدِ وَحَوْلَهُ الْمُسْلِمُونَ وَهُوَ يَسْتَنِيرُ كَاسْتِنَارَةِ الْقَمَرِ وَكَانَ إِذَا سُرَّ بِالأَمْرِ اسْتَنَارَ فَجِئْتُ فَجَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ " أَبْشِرْ يَا كَعْبُ بْنَ مَالِكٍ بِخَيْرِ يَوْمٍ أَتَى عَلَيْكَ مُنْذُ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ " . فَقُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَمِنْ عِنْدِ اللَّهِ أَمْ مِنْ عِنْدِكَ قَالَ " بَلْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ " . ثُمَّ تَلاَ هَؤُلاَءِ الآيَاتِ : ( لَقََدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ ) حَتَّى بَلَغََّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ) قَالَ وَفِينَا أُنْزِلَتْ أَيْضًا : ( اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ ) قَالَ قُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ لاَ أُحَدِّثَ إِلاَّ صِدْقًا وَأَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي كُلِّهِ صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " أَمْسِكْ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ " . فَقُلْتُ فَإِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِي الَّذِي بِخَيْبَرَ قَالَ فَمَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَىَّ نِعْمَةً بَعْدَ الإِسْلاَمِ أَعْظَمَ فِي نَفْسِي مِنْ صِدْقِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ صَدَقْتُهُ أَنَا وَصَاحِبَاىَ لاَ نَكُونُ كَذَبْنَا فَهَلَكْنَا كَمَا هَلَكُوا وَإِنِّي لأَرْجُو أَنْ لاَ يَكُونَ اللَّهُ أَبْلَى أَحَدًا فِي الصِّدْقِ مِثْلَ الَّذِي أَبْلاَنِي مَا تَعَمَّدْتُ لِكَذِبَةٍ بَعْدُ وَإِنِّي لأَرْجُو أَنْ يَحْفَظَنِي اللَّهُ فِيمَا بَقِيَ . قَالَ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الزُّهْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثُ بِخِلاَفِ هَذَا الإِسْنَادِ وَقَدْ قِيلَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ عَمِّهِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ كَعْبٍ وَقَدْ قِيلَ غَيْرُ هَذَا وَرَوَى يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ أَبَاهُ حَدَّثَهُ عَنْ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ .
Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ хабар берди, у деди: бизга Маъмар хабар берди, аз-Зуҳрийдан, у Абдурраҳмон ибн Каъб ибн Моликдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Табук ғазотигача Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қатнашган ҳеч бир ғазотдан, Бадрдан бошқа, ортда қолмаганман. Бадрдан ортда қолган бировни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) койимаган эдилар, чунки у фақат карвонни кўзлаб чиққан эдилар, Қурайш эса ўз карвонини қутқариш учун чиқди ва Азиз ва Жалил Аллаҳ айтганидек, улар ваъдалашмаган ҳолда тўқнашдилар. Умрим билан қасамки, одамлар орасида Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг энг шарафли машҳадлари Бадр эди, аммо мен Ақаба кечаси Ислом устида аҳдлашганимиз, байъат қилганим ўрнига уни гувоҳ бўлишни хоҳламасдим. Сўнг мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ортда қолмадим, то Табук ғазоти бўлгунча — ва у (Расулуллаҳ) қатнашган охирги ғазот эди — ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сафарга чиқишни эълон қилдилар.» Сўнг у ҳадисни узун қилиб зикр қилди ва деди: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига йўл олдим, мана, у масжидда ўтирган, атрофида мусулмонлар бор эди, у эса ой ёрқинлиги каби ярқирар эди. У бир ишдан хурсанд бўлса, ярқирар эдилар. Мен келиб, олдиларида ўтирдим. Шунда у: «Эй Каъб ибн Молик, онанг сени туққанидан бери келган энг яхши кун билан суюнчи олгин!» дедилар. Мен: «Эй Аллаҳнинг Набийси, бу Аллаҳ тарафиданми ёки сизнинг тарафингизданми?» дедим. У: «Балки Аллаҳ тарафидан,» дедилар. Сўнг бу оятларни тиловат қилдилар: «Албатта, Аллаҳ Набийнинг ҳамда танг аҳволда унга эргашган муҳожирлар ва ансорларнинг тавбаларини қабул қилди...» — то «Албатта, У тавбаларни қабул қилувчи, меҳрибондир» (гача) (Тавба сураси, 117-118). (У) деди: «Бизнинг ҳақимизда мана бу ҳам нозил бўлди: «Аллаҳдан қўрқинглар ва ростгўйлар билан бирга бўлинглар.» (Тавба сураси, 119). Мен: «Эй Аллаҳнинг Набийси, менинг тавбамдан (бири) шуки, мен фақат рост гапираман ва бутун молимни Аллаҳ ва Расули учун садақа қилиб чиқиб қўяман,» дедим. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Молингнинг бир қисмини ўзингда ушлаб қол, бу сен учун яхшироқдир,» дедилар. Мен: «Унда мен Хайбардаги улушимни ушлаб қоламан,» дедим. (У) деди: «Исломдан кейин Аллаҳ менга, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га рост гапирганим, мен ва икки шеригим рост сўзлаб, ёлғон гапириб (бошқалар) ҳалок бўлганидек ҳалок бўлмаганимиздан кўра улуғроқ неъматни ўз нафсимда бермади. Албатта, мен Аллаҳ ҳеч кимни мени ростгўйликда синаганидек синамаслигини умид қиламан. Мен ўшандан бери қасддан бирор ёлғон айтмадим ва албатта, Аллаҳ қолган (умримда) мени сақлашини умид қиламан.» (Абу Исо) деди: «Аз-Зуҳрийдан бу ҳадис бу исноддан бошқа (иснод билан ҳам) ривоят қилинган. Абдурраҳмон ибн Абдуллаҳ ибн Каъб ибн Моликдан, у амакиси Убайдуллаҳдан, у Каъбдан (деб ҳам) айтилган, бундан бошқа (йўл билан) ҳам айтилган. Юнус ибн Язид бу ҳадисни аз-Зуҳрийдан, у Абдурраҳмон ибн Абдуллаҳ ибн Каъб ибн Моликдан, отаси унга Каъб ибн Моликдан ривоят қилгани (шаклида) ривоят қилди.»
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ السَّبَّاقِ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ، حَدَّثَهُ قَالَ بَعَثَ إِلَىَّ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ مَقْتَلَ أَهْلِ الْيَمَامَةِ فَإِذَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عِنْدَهُ فَقَالَ إِنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَدْ أَتَانِي فَقَالَ إِنَّ الْقَتْلَ قَدِ اسْتَحَرَّ بِقُرَّاءِ الْقُرْآنِ يَوْمَ الْيَمَامَةِ وَإِنِّي لأَخْشَى أَنْ يَسْتَحِرَّ الْقَتْلُ بِالْقُرَّاءِ فِي الْمَوَاطِنِ كُلِّهَا فَيَذْهَبَ قُرْآنٌ كَثِيرٌ وَإِنِّي أَرَى أَنْ تَأْمُرَ بِجَمْعِ الْقُرْآنِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ لِعُمَرَ كَيْفَ أَفْعَلُ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عُمَرُ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ فَلَمْ يَزَلْ يُرَاجِعُنِي فِي ذَلِكَ حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِلَّذِي شَرَحَ لَهُ صَدْرَ عُمَرَ وَرَأَيْتُ فِيهِ الَّذِي رَأَى قَالَ زَيْدٌ قَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّكَ شَابٌّ عَاقِلٌ لاَ نَتَّهِمُكَ قَدْ كُنْتَ تَكْتُبُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْوَحْىَ فَتَتَبَّعِ الْقُرْآنَ . قَالَ فَوَاللَّهِ لَوْ كَلَّفُونِي نَقْلَ جَبَلٍ مِنَ الْجِبَالِ مَا كَانَ أَثْقَلَ عَلَىَّ مِنْ ذَلِكَ قَالَ قُلْتُ كَيْفَ تَفْعَلُونَ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ . فَلَمْ يَزَلْ يُرَاجِعُنِي فِي ذَلِكَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِلَّذِي شَرَحَ صَدْرَهُمَا صَدْرَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ فَتَتَبَّعْتُ الْقُرْآنَ أَجْمَعُهُ مِنَ الرِّقَاعِ وَالْعُسُبِ وَاللِّخَافِ يَعْنِي الْحِجَارَةَ الرِّقَاقَ وَصُدُورِ الرِّجَالِ فَوَجَدْتُ آخِرَ سُورَةِ بَرَاءَةَ مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ : ( قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ * فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ ) . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Иброҳим ибн Саъд ривоят қилди, аз-Зуҳрийдан, у Убайд ибн ас-Саббоқдан (ривоят қилдики), Зайд ибн Собит унга ривоят қилиб, деди: «Абу Бакр ас-Сиддиқ Ямома аҳли ўлдирилган (пайтда) менга одам юборди, мана, Умар ибн ал-Хаттоб унинг ҳузурида эди. У (Абу Бакр) деди: «Албатта, Умар ибн ал-Хаттоб менга келиб: «Ямома кунида Қуръан қориларига қатл кучли таъсир қилди ва мен барча ўринларда қориларга қатл кучайиб, кўп Қуръан йўқолиб кетишидан қўрқаман. Мен сен Қуръанни тўплашга буюришингни мақул кўраман,» деди.» Абу Бакр Умарга: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қилмаган ишни қандай қиламан?» деди. Умар: «Валлаҳи, у яхшидир,» деди. У бу ҳақда менга қайтаверди, то Аллаҳ, Умарнинг кўксини очгани учун менинг кўксимни очиб, мен ҳам у (Умар) кўрган нарсани кўрдим.» Зайд деди: «Абу Бакр менга: «Сен ақлли йигитсан, биз сени гумон қилмаймиз. Сен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га ваҳийни ёзиб турардинг. Энди Қуръанни излаб топ,» деди.» (Зайд) деди: «Валлаҳи, агар улар менга тоғлардан бирини кўчиришни юклаганда эди, бу мендан ўша (вазифа)дан оғирроқ бўлмасди.» (Зайд) деди: «Мен: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қилмаган ишни қандай қиласизлар?» дедим. Абу Бакр: «Валлаҳи, у яхшидир,» деди. Абу Бакр ва Умар бу ҳақда менга қайтавердилар, то Аллаҳ, уларнинг — Абу Бакр ва Умарнинг кўксини очганидек, менинг кўксимни очди. Шунда мен Қуръанни изладим, уни тери парчаларидан, хурмо шохларидан ва ал-лихоф — яъни юпқа тошлардан, ҳамда кишилар кўкрагидан тўпладим. Бароат (Тавба) сурасининг охирини Хузайма ибн Собитнинг олдида топдим: «Сизларга ўзларингиздан бўлган, сизларга машаққат етиши унга оғир бўлган, сизларга жуда мушфиқ, мўминларга ғоятда раҳмдил, меҳрибон Пайғамбар келди. Бас, агар (имондан) юз ўгирсалар, айт: «Менга Аллаҳ кифоя. Ундан ўзга илоҳ йўқ. Унга таваккал қилдим ва У буюк Аршнинг Роббидир.» (Тавба сураси, 128-129).» Абу Исо деди: «Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.»
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ حُذَيْفَةَ، قَدِمَ عَلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَكَانَ يُغَازِي أَهْلَ الشَّامِ فِي فَتْحِ أَرْمِينِيَّةَ وَأَذْرَبِيجَانَ مَعَ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَرَأَى حُذَيْفَةُ اخْتِلاَفَهُمْ فِي الْقُرْآنِ فَقَالَ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَدْرِكْ هَذِهِ الأُمَّةَ قَبْلَ أَنْ يَخْتَلِفُوا فِي الْكِتَابِ كَمَا اخْتَلَفَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى فَأَرْسَلَ إِلَى حَفْصَةَ أَنْ أَرْسِلِي إِلَيْنَا بِالصُّحُفِ نَنْسَخُهَا فِي الْمَصَاحِفِ ثُمَّ نَرُدُّهَا إِلَيْكِ فَأَرْسَلَتْ حَفْصَةُ إِلَى عُثْمَانَ بِالصُّحُفِ فَأَرْسَلَ عُثْمَانُ إِلَى زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَسَعِيدِ بْنِ الْعَاصِي وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ أَنِ انْسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ وَقَالَ لِلرَّهْطِ الْقُرَشِيِّينَ الثَّلاَثَةِ مَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ أَنْتُمْ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فَاكْتُبُوهُ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ فَإِنَّمَا نَزَلَ بِلِسَانِهِمْ . حَتَّى نَسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ بَعَثَ عُثْمَانُ إِلَى كُلِّ أُفُقٍ بِمُصْحَفٍ مِنْ تِلْكَ الْمَصَاحِفِ الَّتِي نَسَخُوا . قَالَ الزُّهْرِيُّ وَحَدَّثَنِي خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ قَالَ فَقَدْتُ آيَةً مِنْ سُورَةِ الأَحْزَابِ كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَؤُهَا : ( مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ ) فَالْتَمَسْتُهَا فَوَجَدْتُهَا مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ أَوْ أَبِي خُزَيْمَةَ فَأَلْحَقْتُهَا فِي سُورَتِهَا . قَالَ الزُّهْرِيُّ فَاخْتَلَفُوا يَوْمَئِذٍ فِي التَّابُوتِ وَالتَّابُوهِ فَقَالَ الْقُرَشِيُّونَ التَّابُوتُ . وَقَالَ زَيْدٌ التَّابُوهُ . فَرُفِعَ اخْتِلاَفُهُمْ إِلَى عُثْمَانَ فَقَالَ اكْتُبُوهُ التَّابُوتُ فَإِنَّهُ نَزَلَ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ . قَالَ الزُّهْرِيُّ فَأَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ كَرِهَ لِزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ نَسْخَ الْمَصَاحِفِ وَقَالَ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ أُعْزَلُ عَنْ نَسْخِ كِتَابَةِ الْمُصْحَفِ وَيَتَوَلاَّهَا رَجُلٌ وَاللَّهِ لَقَدْ أَسْلَمْتُ وَإِنَّهُ لَفِي صُلْبِ رَجُلٍ كَافِرٍ يُرِيدُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَلِذَلِكَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ يَا أَهْلَ الْعِرَاقِ اكْتُمُوا الْمَصَاحِفَ الَّتِي عِنْدَكُمْ وَغُلُّوهَا فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ : ( وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ) فَالْقُوا اللَّهَ بِالْمَصَاحِفِ . قَالَ الزُّهْرِيُّ فَبَلَغَنِي أَنَّ ذَلِكَ كَرِهَهُ مِنْ مَقَالَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ رِجَالٌ مِنْ أَفَاضِلِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ حَدِيثُ الزُّهْرِيِّ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Иброҳим ибн Саъд ривоят қилди, аз-Зуҳрийдан, у Анасдан (ривоят қилдики), Ҳузайфа, Ироқ аҳли билан бирга Арминия ва Озарбайжон фатҳида Шом аҳлига қарши жанг қилаётган пайтида Усмон ибн Аффон ҳузурига келди. Ҳузайфа уларнинг Қуръан (қироатида)ги ихтилофларини кўрди ва Усмон ибн Аффонга: «Эй мўминлар амири, бу умматга, улар Китобда яҳудий ва насоролар ихтилоф қилганидек ихтилоф қилишидан олдин етишиб боринг,» деди. Шунда у (Усмон) Ҳафсага: «Бизга саҳифаларни юбор, биз уларни мусъҳафларга кўчириб, сўнг сенга қайтарамиз,» деб (одам) юборди. Ҳафса саҳифаларни Усмонга юборди. Усмон Зайд ибн Собит, Саид ибн ал-Ос, Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишом ва Абдуллаҳ ибн аз-Зубайрга: «Саҳифаларни мусъҳафларга кўчиринглар,» деб (буюрди) ва учта қурайшлик кишиларга: «Сиз ва Зайд ибн Собит нимада ихтилоф қилсангиз, уни Қурайш тилида ёзинглар, чунки у (Қуръан) уларнинг тилида нозил бўлган,» деди. То улар саҳифаларни мусъҳафларга кўчириб бўлгунча. Усмон улар кўчирган ўша мусъҳафлардан ҳар бир ўлкага биттадан мусъҳаф юборди. Аз-Зуҳрий деди: «Менга Хорижа ибн Зайд ибн Собит ривоят қилдики, Зайд ибн Собит деди: «Мен Аҳзоб сурасидан бир оятни тополмай қолдим, мен уни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тиловат қилаётганларини эшитар эдим: «Мўминлардан (шундай) кишилар борки, улар Аллаҳга берган аҳдларига содиқ бўлдилар. Бас, улардан (ким аҳдига вафо қилиб) ўз ажалини топди...» (Аҳзоб сураси, 23). Мен уни излаб, Хузайма ибн Собит ёки Абу Хузайманинг олдида топдим ва уни ўз сурасига қўшдим.» Аз-Зуҳрий деди: «Ўша куни улар ат-Тобут ва ат-Тобуҳ (ёзилишида) ихтилоф қилдилар. Қурайшликлар: «ат-Тобут,» дедилар, Зайд эса: «ат-Тобуҳ,» деди. Уларнинг ихтилофи Усмонга кўтарилди, у: «Уни ат-Тобут деб ёзинглар, чунки у Қурайш тилида нозил бўлган,» деди.» Аз-Зуҳрий деди: «Менга Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳ ибн Утба хабар бердики, Абдуллаҳ ибн Масъуд Зайд ибн Собитнинг мусъҳафларни кўчиришини ёқтирмади ва: «Эй мусулмонлар жамоаси, мен мусъҳаф китобатини кўчиришдан четлатилдиму, уни бир киши бошқармоқдами? Валлаҳи, мен Исломни қабул қилганимда, у (Зайд) ҳали кофир кишининг сулбида эди,» деди — Зайд ибн Собитни назарда тутиб. Шу сабабли Абдуллаҳ ибн Масъуд: «Эй Ироқ аҳли, олдингиздаги мусъҳафларни яширинглар ва уларни беркитинглар, чунки Аллаҳ айтади: «Ким (бирор нарсани) яшириб олса, Қиёмат кунида яширган нарсасини олиб келади» (Оли Имрон сураси, 161). Бас, Аллаҳга мусъҳафлар билан йўлиқинглар,» деди.» Аз-Зуҳрий деди: «Менга етишича, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг фозил саҳобаларидан баъзи кишилар Ибн Масъуднинг бу сўзини ёқтирмаганлар.» (Абу Исо) деди: «Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У аз-Зуҳрийнинг ҳадиси бўлиб, биз уни фақат унинг ҳадисидан (орқали) биламиз.»