حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ حُذَيْفَةَ، قَدِمَ عَلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَكَانَ يُغَازِي أَهْلَ الشَّامِ فِي فَتْحِ أَرْمِينِيَّةَ وَأَذْرَبِيجَانَ مَعَ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَرَأَى حُذَيْفَةُ اخْتِلاَفَهُمْ فِي الْقُرْآنِ فَقَالَ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَدْرِكْ هَذِهِ الأُمَّةَ قَبْلَ أَنْ يَخْتَلِفُوا فِي الْكِتَابِ كَمَا اخْتَلَفَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى فَأَرْسَلَ إِلَى حَفْصَةَ أَنْ أَرْسِلِي إِلَيْنَا بِالصُّحُفِ نَنْسَخُهَا فِي الْمَصَاحِفِ ثُمَّ نَرُدُّهَا إِلَيْكِ فَأَرْسَلَتْ حَفْصَةُ إِلَى عُثْمَانَ بِالصُّحُفِ فَأَرْسَلَ عُثْمَانُ إِلَى زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَسَعِيدِ بْنِ الْعَاصِي وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ أَنِ انْسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ وَقَالَ لِلرَّهْطِ الْقُرَشِيِّينَ الثَّلاَثَةِ مَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ أَنْتُمْ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فَاكْتُبُوهُ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ فَإِنَّمَا نَزَلَ بِلِسَانِهِمْ . حَتَّى نَسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ بَعَثَ عُثْمَانُ إِلَى كُلِّ أُفُقٍ بِمُصْحَفٍ مِنْ تِلْكَ الْمَصَاحِفِ الَّتِي نَسَخُوا . قَالَ الزُّهْرِيُّ وَحَدَّثَنِي خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ قَالَ فَقَدْتُ آيَةً مِنْ سُورَةِ الأَحْزَابِ كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَؤُهَا : ( مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ ) فَالْتَمَسْتُهَا فَوَجَدْتُهَا مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ أَوْ أَبِي خُزَيْمَةَ فَأَلْحَقْتُهَا فِي سُورَتِهَا . قَالَ الزُّهْرِيُّ فَاخْتَلَفُوا يَوْمَئِذٍ فِي التَّابُوتِ وَالتَّابُوهِ فَقَالَ الْقُرَشِيُّونَ التَّابُوتُ . وَقَالَ زَيْدٌ التَّابُوهُ . فَرُفِعَ اخْتِلاَفُهُمْ إِلَى عُثْمَانَ فَقَالَ اكْتُبُوهُ التَّابُوتُ فَإِنَّهُ نَزَلَ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ . قَالَ الزُّهْرِيُّ فَأَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ كَرِهَ لِزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ نَسْخَ الْمَصَاحِفِ وَقَالَ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ أُعْزَلُ عَنْ نَسْخِ كِتَابَةِ الْمُصْحَفِ وَيَتَوَلاَّهَا رَجُلٌ وَاللَّهِ لَقَدْ أَسْلَمْتُ وَإِنَّهُ لَفِي صُلْبِ رَجُلٍ كَافِرٍ يُرِيدُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَلِذَلِكَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ يَا أَهْلَ الْعِرَاقِ اكْتُمُوا الْمَصَاحِفَ الَّتِي عِنْدَكُمْ وَغُلُّوهَا فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ : ( وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ) فَالْقُوا اللَّهَ بِالْمَصَاحِفِ . قَالَ الزُّهْرِيُّ فَبَلَغَنِي أَنَّ ذَلِكَ كَرِهَهُ مِنْ مَقَالَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ رِجَالٌ مِنْ أَفَاضِلِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ حَدِيثُ الزُّهْرِيِّ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Иброҳим ибн Саъд ривоят қилди, аз-Зуҳрийдан, у Анасдан (ривоят қилдики), Ҳузайфа, Ироқ аҳли билан бирга Арминия ва Озарбайжон фатҳида Шом аҳлига қарши жанг қилаётган пайтида Усмон ибн Аффон ҳузурига келди. Ҳузайфа уларнинг Қуръан (қироатида)ги ихтилофларини кўрди ва Усмон ибн Аффонга: «Эй мўминлар амири, бу умматга, улар Китобда яҳудий ва насоролар ихтилоф қилганидек ихтилоф қилишидан олдин етишиб боринг,» деди. Шунда у (Усмон) Ҳафсага: «Бизга саҳифаларни юбор, биз уларни мусъҳафларга кўчириб, сўнг сенга қайтарамиз,» деб (одам) юборди. Ҳафса саҳифаларни Усмонга юборди. Усмон Зайд ибн Собит, Саид ибн ал-Ос, Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишом ва Абдуллаҳ ибн аз-Зубайрга: «Саҳифаларни мусъҳафларга кўчиринглар,» деб (буюрди) ва учта қурайшлик кишиларга: «Сиз ва Зайд ибн Собит нимада ихтилоф қилсангиз, уни Қурайш тилида ёзинглар, чунки у (Қуръан) уларнинг тилида нозил бўлган,» деди. То улар саҳифаларни мусъҳафларга кўчириб бўлгунча. Усмон улар кўчирган ўша мусъҳафлардан ҳар бир ўлкага биттадан мусъҳаф юборди. Аз-Зуҳрий деди: «Менга Хорижа ибн Зайд ибн Собит ривоят қилдики, Зайд ибн Собит деди: «Мен Аҳзоб сурасидан бир оятни тополмай қолдим, мен уни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тиловат қилаётганларини эшитар эдим: «Мўминлардан (шундай) кишилар борки, улар Аллаҳга берган аҳдларига содиқ бўлдилар. Бас, улардан (ким аҳдига вафо қилиб) ўз ажалини топди...» (Аҳзоб сураси, 23). Мен уни излаб, Хузайма ибн Собит ёки Абу Хузайманинг олдида топдим ва уни ўз сурасига қўшдим.» Аз-Зуҳрий деди: «Ўша куни улар ат-Тобут ва ат-Тобуҳ (ёзилишида) ихтилоф қилдилар. Қурайшликлар: «ат-Тобут,» дедилар, Зайд эса: «ат-Тобуҳ,» деди. Уларнинг ихтилофи Усмонга кўтарилди, у: «Уни ат-Тобут деб ёзинглар, чунки у Қурайш тилида нозил бўлган,» деди.» Аз-Зуҳрий деди: «Менга Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳ ибн Утба хабар бердики, Абдуллаҳ ибн Масъуд Зайд ибн Собитнинг мусъҳафларни кўчиришини ёқтирмади ва: «Эй мусулмонлар жамоаси, мен мусъҳаф китобатини кўчиришдан четлатилдиму, уни бир киши бошқармоқдами? Валлаҳи, мен Исломни қабул қилганимда, у (Зайд) ҳали кофир кишининг сулбида эди,» деди — Зайд ибн Собитни назарда тутиб. Шу сабабли Абдуллаҳ ибн Масъуд: «Эй Ироқ аҳли, олдингиздаги мусъҳафларни яширинглар ва уларни беркитинглар, чунки Аллаҳ айтади: «Ким (бирор нарсани) яшириб олса, Қиёмат кунида яширган нарсасини олиб келади» (Оли Имрон сураси, 161). Бас, Аллаҳга мусъҳафлар билан йўлиқинглар,» деди.» Аз-Зуҳрий деди: «Менга етишича, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг фозил саҳобаларидан баъзи кишилар Ибн Масъуднинг бу сўзини ёқтирмаганлар.» (Абу Исо) деди: «Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У аз-Зуҳрийнинг ҳадиси бўлиб, биз уни фақат унинг ҳадисидан (орқали) биламиз.»