Анъом сураси ҳақида

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ هِشَامٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ نَاجِيَةَ بْنِ كَعْبٍ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّ أَبَا جَهْلٍ، قَالَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِنَّا لاَ نُكَذِّبُكَ وَلَكِنْ نُكَذِّبُ بِمَا جِئْتَ بِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ إِِنَّهُمْ لاَ يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ ‏)‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ نَاجِيَةَ، أَنَّ أَبَا جَهْلٍ، قَالَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ عَلِيٍّ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Муовия ибн Ҳишом ривоят қилди, у Суфёндан, у Абу Ишоқдан, у Ножия ибн Каъбдан, у Алидан (ривоят қилдики), Абу Жаҳл Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га: «Биз сени ёлғончига чиқармаймиз, лекин сен келтирган нарсани ёлғонга чиқарамиз,» деди. Шунда Аллаҳ: «Албатта, улар сени ёлғончига чиқармайдилар, лекин золимлар Аллаҳнинг оятларини инкор қиладилар,» (оятини) нозил қилди. Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий хабар берди, у Суфёндан, у Абу Ишоқдан, у Ножиядан (ривоят қилдики), Абу Жаҳл Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га (айтди) деб шунга ўхшашини зикр қилди, аммо унда Алидан (деб) зикр қилмади ва бу саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ ‏)‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَعُوذُ بِوَجْهِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا نَزَلَتْْ ‏(‏ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ ‏)‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَاتَانِ أَهْوَنُ - أَوْ - هَاتَانِ أَيْسَرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у Амр ибн Динордан (ривоят қилдики), у Жобир ибн Абдуллаҳ (розияллаҳу анҳумо)нинг шундай деганини эшитди: Ушбу оят: «Айт: У сизнинг устингиздан ёки оёғингиз остидан азоб юборишга қодирдир,» (ояти) нозил бўлганда, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Юзинг билан паноҳ тилайман,» дедилар. «Ёки сизни фирқаларга бўлиб юборишга ва бирингизнинг зўравонлигини бошқангизга таттириб қўйишга (қодирдир),» (ояти) нозил бўлганда эса, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу иккиси енгилроқдир,» ёки «Бу иккиси осонроқдир,» дедилар. (Энъом сураси, 65) Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ الْغَسَّانِيِّ، عَنْ رَاشِدِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذِهِ الآيَةِ‏:‏ ‏(‏قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ ‏)‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا إِنَّهَا كَائِنَةٌ وَلَمْ يَأْتِ تَأْوِيلُهَا بَعْدُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Арафа ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Айёш ривоят қилди, у Абу Бакр ибн Абу Марям ал-Ғассонийдан, у Рошид ибн Саъддан, у Саъд ибн Абу Ваққосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ушбу оят: «Айт: У сизнинг устингиздан ёки оёғингиз остидан азоб юборишга қодирдир,» (ояти) ҳақида (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Огоҳ бўлинглар, албатта у (азоб) бўлгувчидир, лекин унинг таъвили (юзага чиқиши) ҳали келмагандир,» дедилар. (Энъом сураси, 65) Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ ‏:‏ لَمَّا نَزَلَتْ‏:‏ ‏(‏ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ ‏)‏ شَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَأَيُّنَا لاَ يَظْلِمُ نَفْسَهُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَيْسَ ذَلِكَ إِنَّمَا هُوَ الشِّرْكُ أَلَمْ تَسْمَعُوا مَا قَالَ لُقْمَانُ لاِبْنِهِ ‏:‏ ‏(‏ يَا بُنَيَّ لاَ تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Али ибн Хашрам ривоят қилди, бизга Исо ибн Юнус хабар берди, у ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Алқамадан, у Абдуллаҳ (ибн Масъуд розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Иймон келтирган ва иймонларига зулм аралаштирмаган зотлар,» (ояти) нозил бўлганда, бу мусулмонларга оғир ботди. Улар: «Эй Расулуллаҳ! Қайси биримиз ўз нафсига зулм қилмайди?» дедилар. У (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу у (гуноҳ) эмас, балки у фақат ширкдир. Луқмон ўғлига айтган гапни эшитмадингизми: «Эй ўғилчам! Аллаҳга ширк келтирма! Албатта, ширк улкан зулмдир,»?» дедилар. (Луқмон сураси, 13) Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ كُنْتُ مُتَّكِئًا عِنْدَ عَائِشَةَ فَقَالَتْ يَا أَبَا عَائِشَةَ ثَلاَثٌ مَنْ تَكَلَّمَ بِوَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ فَقَدْ أَعْظَمَ عَلَى اللَّهِ الْفِرْيَةَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ مُحَمَّدًا رَأَى رَبَّهُ فَقَدْ أَعْظَمَ الْفِرْيَةَ عَلَى اللَّهِ وَاللَّهُ يَقُولُ ‏:‏ ‏(‏ لَا تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ ‏)‏ ، ‏(‏ مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ‏)‏ وَكُنْتُ مُتَّكِئًا فَجَلَسْتُ فَقُلْتُ يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ أَنْظِرِينِي وَلاَ تُعْجِلِينِي أَلَيْسَ يَقُولُ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى ‏)‏، ‏(‏ وَلََقَدْ رَآهُ بِالأُفُقِ الْمُبِينِ ‏)‏ قَالَتْ أَنَا وَاللَّهِ أَوَّلُ مَنْ سَأَلَ عَنْ هَذَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا ذَاكَ جِبْرِيلُ مَا رَأَيْتُهُ فِي الصُّورَةِ الَّتِي خُلِقَ فِيهَا غَيْرَ هَاتَيْنِ الْمَرَّتَيْنِ رَأَيْتُهُ مُنْهَبِطًا مِنَ السَّمَاءِ سَادًّا عِظَمُ خَلْقِهِ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ ‏"‏ ‏.‏ وَمَنْ زَعَمَ أَنَّ مُحَمَّدًا كَتَمَ شَيْئًا مِمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ فَقَدْ أَعْظَمَ الْفِرْيَةَ عَلَى اللَّهِ يَقُولُ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ‏)‏ وَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي غَدٍ فَقَدْ أَعْظَمَ الْفِرْيَةَ عَلَى اللَّهِ وَاللَّهُ يَقُولُ ‏:‏ ‏(‏قُلْ لاَ يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَمَسْرُوقُ بْنُ الأَجْدَعِ يُكْنَى أَبَا عَائِشَةَ وَهُوَ مَسْرُوقُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَهَكَذَا كَانَ اسْمُهُ فِي الدِّيوَانِ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Ишоқ ибн Юсуф ал-Азрақ ривоят қилди, бизга Довуд ибн Абу Ҳинд ривоят қилди, у аш-Шаъбийдан, у Масруқдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Оиша (розияллаҳу анҳо)нинг ҳузурида суяниб ўтирган эдим, у: «Эй Абу Оиша! Учта (гап бор), ким улардан бирортасини гапирса, у Аллаҳ ҳақида катта туҳмат қилибди. Ким Муҳаммад ўз Роббини кўрган деб даъво қилса, у Аллаҳ ҳақида катта туҳмат қилибди, ҳолбуки Аллаҳ: «Кўзлар Уни илғамайди, У эса кўзларни илғайди. У латиф ва хабардордир,» ва «Ҳеч бир инсонга Аллаҳ ваҳий орқали ёки парда ортидан (сўзлашдан) бошқа йўл билан сўзлаши (мумкин) эмас эди,» дейди,» деди. Мен суяниб ўтирган эдим, ўрнимдан туриб ўтирдим ва: «Эй мўминларнинг онаси! Менга муҳлат бер ва мени шошилтирма. Аллаҳ: «Дарҳақиқат, у (Муҳаммад) Уни бошқа бир тушишида (яна) кўрган,» ва «Дарҳақиқат, у (Муҳаммад) Уни равшан уфқда кўрган,» демаганми?» дедим. У: «Валлаҳи, бу ҳақда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан биринчи бўлиб сўраган киши мен эдим. У: «Бу фақат Жибрил эди. Мен уни яратилган суратида бу икки марта-дан бошқа (вақтда) кўрмадим. Мен уни осмондан тушаётган ҳолида кўрдим, унинг улкан жуссаси осмон билан ер орасини тўсиб турарди,» дедилар,» деди. (Энъом сураси, 103; Шуро сураси, 51; Нажм сураси, 13; Таквир сураси, 23) «Ва ким Муҳаммад Аллаҳ унга нозил қилган бирор нарсани яширган деб даъво қилса, у Аллаҳ ҳақида катта туҳмат қилибди. Аллаҳ: «Эй Расул! Роббингдан сенга нозил қилинган нарсани етказ,» дейди. Ва ким у (Муҳаммад) эртага (келажакда) нима бўлишини билади деб даъво қилса, у Аллаҳ ҳақида катта туҳмат қилибди, ҳолбуки Аллаҳ: «Айт: Осмонлар ва ерда Аллаҳдан бошқа ҳеч ким ғайбни билмас,» дейди.» (Моида сураси, 67; Намл сураси, 65) Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Масруқ ибн ал-Аждаъ Абу Оиша куняси билан аталади ва у Масруқ ибн Абдурраҳмондир, девонда (рўйхатда) ҳам унинг исми шундай эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْبَصْرِيُّ الْحَرَشِيُّ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَكَّائِيُّ، حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَتَى أُنَاسٌ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَأْكُلُ مَا نَقْتُلُ وَلاَ نَأْكُلُ مَا يَقْتُلُ اللَّهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏(‏ فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآيَاتِهِ مُؤْمِنِينَ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Мусо ал-Басрий ал-Ҳараший ривоят қилди, бизга Зиёд ибн Абдуллаҳ ал-Баккоий ривоят қилди, бизга Ато ибн ас-Соиб ривоят қилди, у Саид ибн Жубайрдан, у Абдуллаҳ ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Бир гуруҳ одамлар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига келиб: «Эй Расулуллаҳ! Биз ўзимиз ўлдирган нарсани еб, Аллаҳ ўлдирган нарсани емаймизми?» дедилар. Шунда Аллаҳ: «Агар Унинг оятларига иймон келтиргувчилардан бўлсангиз, устига Аллаҳнинг номи зикр қилинган нарсадан енглар,» (оятидан) Унинг: «Ва агар уларга итоат қилсангиз, албатта сиз мушрик бўлиб қоласиз,» деган сўзига қадар (оятларни) нозил қилди. (Энъом сураси, 118-121) Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис Ибн Аббосдан бошқа бир йўл билан ҳам ривоят қилинган. Уларнинг баъзилари уни Ато ибн ас-Соибдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (саҳобани тилга олмасдан) ҳолда ривоят қилган.

حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ دَاوُدَ الأَوْدِيِّ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى الصَّحِيفَةِ الَّتِي عَلَيْهَا خَاتَمُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم فَلْيَقْرَأْ هَذِهِ الآيَاتِ ‏:‏ ‏(‏ قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ ‏)‏ الآيَةَ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга ал-Фадл ибн ас-Саббоҳ ал-Бағдодий ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Фудайл ривоят қилди, у Довуд ал-Авдийдан, у аш-Шаъбийдан, у Алқамадан, у Абдуллаҳ (ибн Масъуд розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Кимни Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўз муҳрини босган саҳифага (ёзувга) қараш хурсанд қилса, ушбу оятларни: «Айт: Келинглар, Роббингиз сизларга ҳаром қилган нарсаларни тиловат қилиб берай,» (оятини) Унинг: «Шояд тақводор бўлсангиз,» деган сўзига қадар ўқисин. (Энъом сураси, 151-153) Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّْ ‏:‏ ‏(‏أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ ‏)‏ قَالَ "طُلُوعُ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا" ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, бизга отам ривоят қилди, у Ибн Абу Лайладан, у Атийядан, у Абу Саиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан, Аллаҳ азза ва жалланинг: «Ёки Роббингнинг баъзи оятлари (аломатлари) келишида,» деган сўзи ҳақида (ривоят қилдики), у (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «(У) қуёшнинг ботар тарафидан чиқишидир,» дедилар. (Энъом сураси, 158) Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Уларнинг баъзилари уни ривоят қилиб, марфуъ (Набийга нисбат) қилмаган.