Нисо сураси ҳақида

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَقْرَأَ عَلَيْهِ وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ ‏.‏ فَقَرَأْتُ عَلَيْهِ مِنْ سُورَةِ النِّسَاءِ حَتَّى إِذَا بَلَغْتُ‏:‏ ‏(‏ فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاَءِ شَهِيدًا ‏)‏ غَمَزَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدِهِ فَنَظَرْتُ إِلَيْهِ وَعَيْنَاهُ تَدْمَعَانِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَى أَبُو الأَحْوَصِ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ وَإِنَّمَا هُوَ إِبْرَاهِيمُ عَنْ عَبِيدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏

«Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Алқамадан (ривоят қилдики), у деди: Абдуллаҳ (ибн Масъуд розияллаҳу анҳу) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) минбар устида турган ҳолатларида менга уларга (Қуръан) ўқиб беришни амр қилдилар. Мен уларга Нисо сурасидан ўқидим, токи: «Ҳар бир умматдан бир гувоҳ келтириб, сени уларнинг устига гувоҳ қилиб келтирсак, ҳолат қандай бўлади?» (Нисо сураси, 41) (оятига) етганимда, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қўллари билан менга ишора қилдилар. Мен у кишига қарадим, кўзлари ёш тўкиб турарди. Абу Исо (Термизий) деди: Абул-Аҳвас ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Алқамадан, у Абдуллаҳдан шундай ривоят қилган, ҳолбуки у (аслида) Иброҳимдан, у Абийдадан, у Абдуллаҳдан (бўлиши керак).»

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْرَأْ عَلَىَّ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَقْرَأُ عَلَيْكَ وَعَلَيْكَ أُنْزِلَ قَالَ ‏"‏ إِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَسْمَعَهُ مِنْ غَيْرِي ‏"‏ ‏.‏ فَقَرَأْتُ سُورَةَ النِّسَاءِ حَتَّى إِذَا بَلَغْتُ ‏:‏ ‏(‏جِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاَءِ شَهِيدًا ‏)‏ قَالَ فَرَأَيْتُ عَيْنَىِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَهْمِلاَنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الأَحْوَصِ ‏.‏

«Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Муовия ибн Ҳишом ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ас-Саврий ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Абийдадан, у Абдуллаҳ (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Менга (Қуръан) ўқиб бер,» дедилар. Мен: «Эй Расулуллаҳ, ўзингизга нозил қилинган нарсани мен сизга ўқийманми?» дедим. У: «Мен уни ўзимдан бошқадан эшитишни севаман,» дедилар. Шунда мен Нисо сурасини ўқидим, токи: «Сени уларнинг устига гувоҳ қилиб келтирсак...» (Нисо сураси, 41) (оятига) етганимда, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг кўзларидан ёш оқаётганини кўрдим, деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу Абул-Аҳваснинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.»

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الأَعْمَشِ، نَحْوَ حَدِيثِ مُعَاوِيَةَ بْنِ هِشَامٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الرَّازِيِّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ صَنَعَ لَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ طَعَامًا فَدَعَانَا وَسَقَانَا مِنَ الْخَمْرِ فَأَخَذَتِ الْخَمْرُ مِنَّا وَحَضَرَتِ الصَّلاَةُ فَقَدَّمُونِي فَقَرَأْتُ ‏:‏ ‏(‏ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ‏)‏ لاَ أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ وَنَحْنُ نَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ ‏.‏ قَالَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَقْرَبُوا الصَّلاَةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

«Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Ибн ал-Муборак хабар берди, Суфёндан, у ал-Аъмашдан, Муовия ибн Ҳишомнинг ҳадисига ўхшаш (ривоят қилди). Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдураҳмон ибн Саъд ривоят қилди, Абу Жаъфар ар-Розийдан, у Ато ибн ас-Соибдан, у Абу Абдураҳмон ас-Суламийдан, у Али ибн Абу Толиб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Абдураҳмон ибн Авф бизга таом тайёрлаб, бизни чақирди ва бизга вино ичирди. Вино бизни ўз таъсирига олди, намоз вақти келди. Улар мени (имомликка) ўтказдилар. Мен: «Айтинг, эй кофирлар! Мен сизлар ибодат қилаётган нарсага ибодат қилмайман, биз сизлар ибодат қилаётган нарсага ибодат қиламиз,» деб ўқидим. Шунда Аллаҳ таоло: «Эй иймон келтирганлар! Маст ҳолатда, нима деётганингизни билгунингизгача намозга яқинлашманг...» (Нисо сураси, 43) (деган оятни) нозил қилди,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.»

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ حَدَّثَهُ أَنَّ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ خَاصَمَ الزُّبَيْرَ فِي شِرَاجِ الْحَرَّةِ الَّتِي يَسْقُونَ بِهَا النَّخْلَ ‏.‏ فَقَالَ الأَنْصَارِيُّ سَرِّحِ الْمَاءَ يَمُرُّ فَأَبَى عَلَيْهِ فَاخْتَصَمُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلزُّبَيْرِ ‏"‏ اسْقِ يَا زُبَيْرُ وَأَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى جَارِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَغَضِبَ الأَنْصَارِيُّ وَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ ‏.‏ فَتَغَيَّرَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ يَا زُبَيْرُ اسْقِ وَاحْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ الزُّبَيْرُ وَاللَّهِ إِنِّي لأَحْسِبُ هَذِهِ الآيَةَ نَزَلَتْ فِي ذَلِك ‏:‏ ‏(‏فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهم‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ قَدْ رَوَى ابْنُ وَهْبٍ هَذَا الْحَدِيثِ عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ وَيُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَرَوَى شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنِ الزُّبَيْرِ وَلَمْ يَذْكُرْ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏

«Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Лайс ибн Саъд ривоят қилди, Ибн Шиҳобдан, у Урва ибн аз-Зубайрдан (ривоят қилдики, Урва) унга гапириб бердики, Абдуллаҳ ибн аз-Зубайр унга гапириб бердики, ансорлардан бир киши Зубайр билан Ҳаррадаги (сув) ариқлари тўғрисида — унинг билан хурмоларни суғорар эдилар — жанжаллашди. Ансорий: «Сувни қўй, ўтиб кетсин,» деди, лекин (Зубайр) унга унамади. Шунда улар жанжалларини Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га олиб бордилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Зубайрга: «Суғор, эй Зубайр, сўнг сувни қўшнингга оқизиб юбор,» дедилар. Ансорий ғазабланиб: «Эй Расулуллаҳ, аммангизнинг ўғли бўлгани учунми?» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг чеҳралари ўзгарди-да: «Эй Зубайр, суғор, сўнг сувни деворга етиб боргунча тўсиб тур,» дедилар. Зубайр: «Аллаҳга қасамки, мен бу оят ана шу (воқеа) ҳақида нозил бўлган деб ўйлайман: «Йўқ! Роббингга қасамки, улар ўрталарида чиққан низода сени ҳакам қилмагунча иймон келтирган бўлмайдилар...»» (Нисо сураси, 65) деган оят, деди. Абу Исо (Термизий) деди: Муҳаммаднинг шундай деганини эшитдим: Ибн Ваҳб бу ҳадисни Лайс ибн Саъд ва Юнусдан, улар аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Абдуллаҳ ибн аз-Зубайрдан шу ҳадисга ўхшаш ривоят қилган. Шуайб ибн Абу Ҳамза эса аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Зубайрдан ривоят қилиб, Абдуллаҳ ибн аз-Зубайрдан (деган зикрни) келтирмаган.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ يَزِيدَ، يُحَدِّثُ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّهُ قَالَ فِي هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏ فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ ‏)‏ قَالَ رَجَعَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ أُحُدٍ ‏.‏ فَكَانَ النَّاسُ فِيهِمْ فَرِيقَيْنِ فَرِيقٌ يَقُولُ اقْتُلْهُمْ ‏.‏ وَفَرِيقٌ يَقُولُ لاَ ‏.‏ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ ‏)‏ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّهَا طِيبَةُ وَقَالَ إِنَّهَا تَنْفِي الْخَبِيثَ كَمَا تَنْفِي النَّارُ خَبَثَ الْحَدِيدِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ هُوَ الأَنْصَارِيُّ الْخَطْمِيُّ وَلَهُ صُحْبَةٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, Адий ибн Собитдан (ривоятки), у деди: мен Абдуллаҳ ибн Язиддан эшитдимки, у Зайд ибн Собитдан ривоят қилди: у бу оят ҳақида: «Сизларга нима бўлдики, мунофиқлар тўғрисида икки гуруҳга (бўлиниб қолдингиз)?» (деганида) шундай деди: Уҳуд куни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ашобларидан бир неча киши (жангдан) қайтиб кетди. Шунда одамлар улар ҳақида икки гуруҳга бўлиндилар: бир гуруҳ «Уларни ўлдиринглар,» дерди, бошқа бир гуруҳ эса «Йўқ,» дерди. Шунда бу оят нозил бўлди: «Сизларга нима бўлдики, мунофиқлар тўғрисида икки гуруҳга (бўлиниб қолдингиз)?» (Нисо сураси, 88). Ва у (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, у (Мадина) Тойба (покловчи)дир,» дедилар ва: «У темирнинг кирини олов тозалаганидек, ёмон (киши)ларни чиқариб ташлайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абдуллаҳ ибн Язид эса Ансорий ал-Хатмийдир ва унинг саҳобалиги бордир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ، حَدَّثَنَا وَرْقَاءُ بْنُ عُمَرَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ يَجِيءُ الْمَقْتُولُ بِالْقَاتِلِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ نَاصِيَتُهُ وَرَأْسُهُ بِيَدِهِ وَأَوْدَاجُهُ تَشْخُبُ دَمًا يَقُولُ يَا رَبِّ هَذَا قَتَلَنِي حَتَّى يُدْنِيَهُ مِنَ الْعَرْشِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَذَكَرُوا لاِبْنِ عَبَّاسٍ التَّوْبَةَ فَتَلاَ هَذِهِ الآيَةََ‏:‏ ‏(‏وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَآؤُهُ جَهَبَّمُ‏)‏ قَالَ وَمَا نُسِخَتْ هَذِهِ الآيَةُ وَلاَ بُدِّلَتْ وَأَنَّى لَهُ التَّوْبَةُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Муҳаммад аз-Заъфароний ривоят қилди, у деди: бизга Шабаба ривоят қилди, у деди: бизга Варқо ибн Умар ривоят қилди, Амр ибн Динордан, у Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоятки), у: «Қиёмат куни ўлдирилган киши ўлдирган кишини (етаклаб) келади, (ўзининг) пешона сочи ва боши қўлида, томир(лар)идан қон отилиб туради, у: «Эй Раббим, мана шу мени ўлдирди,» дейди, ҳатто уни Аршга яқинлаштиргунига қадар (шундай деяверади),» дедилар. (Рови) деди: Ибн Аббосга тавбани эслатишганида, у бу оятни ўқиди: «Ким бир мўминни қасддан ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир» (Нисо сураси, 93). У деди: бу оят на бекор қилинган, на ўзгартирилган, унга қаёқдан тавба бўлсин? Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Баъзилар бу ҳадисни Амр ибн Динордан, у Ибн Аббосдан шунга ўхшаш ривоят қилишган, лекин уни (Набийга) марфуъ қилишмаган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي رِزْمَةَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ مَرَّ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سُلَيْمٍ عَلَى نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَعَهُ غَنَمٌ لَهُ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ قَالُوا مَا سَلَّمَ عَلَيْكُمْ إِلاَّ لِيَتَعَوَّذَ مِنْكُمْ فَقَامُوا فَقَتَلُوهُ وَأَخَذُوا غَنَمَهُ فَأَتَوْا بِهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلاَ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلاَمَ لَسْتَ مُؤْمِنًا ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Абу Ризма ривоят қилди, Исроилдан, у Симокдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоятки), у деди: Бани Сулаймдан бўлган бир киши Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан бир неча кишининг олдидан ўтиб қолди, унинг ёнида ўз қўйлари бор эди. У уларга салом берди. Улар: «У сизларга фақат ўзини сизлардан ҳимоя қилиш (паноҳ топиш) учунгина салом берди,» дейишди-да, туриб уни ўлдиришди ва қўйларини олиб қўйишди, сўнг уларни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига олиб келишди. Шунда Аллаҳ таоло: «Эй иймон келтирганлар, Аллаҳ йўлида (жангга) чиқсангиз, (яхшилаб) аниқлаб олинг ва сизга салом берган кишига: «Сен мўмин эмассан,» деманглар» (Нисо сураси, 94) (оятини) нозил қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Бу бобда Усома ибн Зайддан ҳам (ривоят) бордир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ‏)‏ جَاءَ عَمْرُو ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم - قَالَ وَكَانَ ضَرِيرَ الْبَصَرِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا تَأْمُرُنِي إِنِّي ضَرِيرُ الْبَصَرِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ائْتُونِي بِالْكَتِفِ وَالدَّوَاةِ أَوِ اللَّوْحِ وَالدَّوَاةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَيُقَالُ عَمْرُو ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ وَيُقَالُ عَبْدُ اللَّهِ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ وَهُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَائِدَةَ وَأُمُّ مَكْتُومٍ أُمُّهُ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Абу Ишоқдан, у ал-Баро ибн Озибдан (ривоятки), у деди: «Мўминлардан (жангга чиқмай) ўтириб қолувчилар (жиҳод қилувчиларга) тенг эмас» (ояти) нозил бўлганида, Амр ибн Умму Мактум Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келди — (рови) деди: у кўзи кўр киши эди — ва у: «Эй Расулуллаҳ, менга нимани буюрасиз? Мен кўзи кўрман,» деди. Шунда Аллаҳ таоло бу оятни нозил қилди: «(Лекин) зарар (нуқсони) бор кишилар бундан мустасно» (Нисо сураси, 95). Бас, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Менга (ёзар учун) курак суяги ва сиёҳдонни, ёки тахта ва сиёҳдонни келтиринглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Унинг исми) Амр ибн Умму Мактум дейилади, Абдуллаҳ ибн Умму Мактум ҳам дейилади, у Абдуллаҳ ибн Зоидадир, Умму Мактум эса унинг онасидир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْكَرِيمِ، سَمِعَ مِقْسَمًا، مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ ‏:‏ ‏(‏ لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ‏)‏ عَنْ بَدْرٍ وَالْخَارِجُونَ إِلَى بَدْرٍ لَمَّا نَزَلَتْ غَزْوَةُ بَدْرٍ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَحْشٍ وَابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ إِنَّا أَعْمَيَانِ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَهَلْ لَنَا رُخْصَةٌ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ‏)‏ و ‏:‏ ‏‏(‏‏فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلََى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً ‏ ‏)‏ فَهَؤُلاَءِ الْقَاعِدُونَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ‏:‏ ‏(‏ وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا )‏ دَرَجَاتٍ مِنْهُ عَلَى الْقَاعِدِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرِ أُولِي الضَّرَرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمِقْسَمٌ يُقَالُ هُوَ مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ وَيُقَالُ هُوَ مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ وَكُنْيَتُهُ أَبُو الْقَاسِمِ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Муҳаммад аз-Заъфароний ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳажжож ибн Муҳаммад ривоят қилди, Ибн Журайждан, (у деди:) менга Абдулкарим хабар берди, у Абдуллаҳ ибн ал-Ҳориснинг мавлоси Миқсамдан эшитдики, у Ибн Аббосдан ривоят қилди, у: «Мўминлардан зарар (нуқсони) бўлмаган ҳолда (жангга чиқмай) ўтириб қолувчилар (тенг эмас)» (ояти ҳақида): у Бадр (жанги) ва Бадрга чиқувчилар тўғрисидадир, (деди). Бадр ғазоти (ҳақидаги оят) нозил бўлганида, Абдуллаҳ ибн Жаҳш ва Ибн Умму Мактум: «Эй Расулуллаҳ, биз икки кўрмиз, бизга рухсат (имтиёз) борми?» дейишди. Шунда: «Мўминлардан зарар (нуқсони) бўлмаган ҳолда (жангга чиқмай) ўтириб қолувчилар (тенг эмас)» ва: «Аллаҳ жиҳод қилувчиларни ўтириб қолувчилардан бир даража афзал қилди» (оятлари) нозил бўлди. Бас, мана шулар зарари бўлмаган ҳолда ўтириб қолувчилардир. «Аллаҳ жиҳод қилувчиларни ўтириб қолувчилардан улкан ажр билан афзал қилди» (Нисо сураси, 95) — зарари бўлмаган ҳолда ўтириб қолган мўминлардан Ўз ҳузуридан (берилган) даражалар билан (афзал қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Ибн Аббос ҳадисидан, шу йўл билан ғарибдир. Миқсам — Абдуллаҳ ибн ал-Ҳориснинг мавлоси дейилади, Абдуллаҳ ибн Аббоснинг мавлоси ҳам дейилади, унинг куняси Абул-Қосимдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ، قَالَ رَأَيْتُ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ جَالِسًا فِي الْمَسْجِدِ فَأَقْبَلْتُ حَتَّى جَلَسْتُ إِلَى جَنْبِهِ فَأَخْبَرَنَا أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمْلَى عَلَيْهِ لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ فَجَاءَهُ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ وَهُوَ يُمْلِيهَا عَلَىَّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاللَّهِ لَوْ أَسْتَطِيعُ الْجِهَادَ لَجَاهَدْتُ وَكَانَ رَجُلاً أَعْمَى ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم وَفَخِذُهُ عَلَى فَخِذِي فَثَقُلَتْ حَتَّى هَمَّتْ تَرُضُّ فَخِذِي ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ ‏:‏ ‏(‏ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ هَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَرَوَى مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ‏.‏ وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ رِوَايَةُ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنْ رَجُلٍ مِنَ التَّابِعِينَ رَوَاهُ سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ الأَنْصَارِيُّ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ وَمَرْوَانُ لَمْ يَسْمَعْ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ مِنَ التَّابِعِينَ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Яъқуб ибн Иброҳим ибн Саъд ривоят қилди, отасидан, у Солиҳ ибн Кайсондан, у Ибн Шиҳобдан (ривоятки, у деди:) менга Саҳл ибн Саъд ривоят қилди, у деди: мен Марвон ибн ал-Ҳакамни масжидда ўтирган ҳолда кўрдим, бордим-да, унинг ёнига ўтирдим. У бизга Зайд ибн Собит унга хабар берганини айтдики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Мўминлардан (жиҳодга чиқмай) ўтириб қолувчилар ва Аллаҳ йўлида жиҳод қилувчилар тенг эмас» (оятини) ёздирар эдилар. (Зайд) деди: У менга буни ёздириб турганларида, Ибн Умму Мактум келиб қолди ва: «Эй Расулуллаҳ, Аллаҳга қасамки, агар жиҳод қила олганимда, албатта жиҳод қилардим,» деди — у кўр киши эди. Шунда Аллаҳ Ўз Расули (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га (ваҳий) нозил қилди, уларнинг сони эса менинг сонимнинг устида эди, у шу қадар оғирлашдики, ҳатто сонимни мажақлаб юбораёзди, сўнг (ваҳий ҳолати) у зотдан кўтарилди. Бас, Аллаҳ унга: «(Лекин) зарар (нуқсони) бор кишилар бундан мустасно» (Нисо сураси, 95) (оятини) нозил қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шу тарзда бир неча (рови) аз-Зуҳрийдан, у Саҳл ибн Саъддан шунга ўхшаш ривоят қилишган. Маъмар эса аз-Зуҳрийдан бу ҳадисни Қабиса ибн Зуъайбдан, у Зайд ибн Собитдан (ривоят қилган). Бу ҳадисда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан бўлган бир кишининг тобиъинлардан бўлган бир кишидан ривоят қилиши (мавжуд)дир: уни Саҳл ибн Саъд ал-Ансорий Марвон ибн ал-Ҳакамдан ривоят қилган, Марвон эса Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ҳадис) эшитмаган, у тобиъинлардандир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي عَمَّارٍ، يُحَدِّثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَابَاهُ، عَنْ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ، قَالَ قُلْتُ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ إِنَّمَا قَالَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا ‏)‏ وَقَدْ أَمِنَ النَّاسُ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ عَجِبْتُ مِمَّا عَجِبْتَ مِنْهُ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ صَدَقَةٌ تَصَدَّقَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْكُمْ فَاقْبَلُوا صَدَقَتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ хабар берди, у деди: бизга Ибн Журайж хабар берди, у деди: мен Абдураҳмон ибн Абдуллаҳ ибн Абу Аммордан эшитдимки, у Абдуллаҳ ибн Бобаҳдан, у Яъло ибн Умайядан ривоят қилди, у деди: мен Умар ибн ал-Хаттобга: «Аллаҳ фақат: «Агар кофирлар сизни фитнага солишидан қўрқсангиз, намозни қаср қилиб (қисқартириб) ўқишингизда гуноҳ йўқ» (деган), ҳолбуки одамлар (энди) тинч-омон бўлиб қолишди-ку,» дедим. Шунда Умар: «Мен ҳам сен таажжубланган нарсадан таажжублангандим, бас, буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтган эдим, у: «(Бу) садақадир, Аллаҳ уни сизларга садақа қилгандир, бас, Унинг садақасини қабул қилинглар,» дедилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْهُنَائِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَقِيقٍ، حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَزَلَ بَيْنَ ضَجْنَانَ وَعُسْفَانَ فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ إِنَّ لِهَؤُلاَءِ صَلاَةً هِيَ أَحَبُّ إِلَيْهِمْ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَبْنَائِهِمْ وَهِيَ الْعَصْرُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ فَمِيلُوا عَلَيْهِمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً وَإِنَّ جِبْرِيلَ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهُ أَنْ يَقْسِمَ أَصْحَابَهُ شَطْرَيْنِ فَيُصَلِّيَ بِهِمْ وَتَقُومَ طَائِفَةٌ أُخْرَى وَرَاءَهُمْ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ ثُمَّ يَأْتِي الآخَرُونَ وَيُصَلُّونَ مَعَهُ رَكْعَةً وَاحِدَةً ثُمَّ يَأْخُذُ هَؤُلاَءِ حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ فَتَكُونُ لَهُمْ رَكْعَةٌ رَكْعَةٌ وَلِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَكْعَتَانِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ وَأَبِي عَيَّاشٍ الزُّرَقِيِّ وَابْنِ عُمَرَ وَحُذَيْفَةَ وَأَبِي بَكْرَةَ وَسَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ وَأَبُو عَيَّاشٍ الزُّرَقِيُّ اسْمُهُ زَيْدُ بْنُ صَامِتٍ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абдуссамад ибн Абдулворис ривоят қилди, у деди: бизга Саъид ибн Убайд ал-Ҳуноий ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллаҳ ибн Шақиқ ривоят қилди, у деди: бизга Абу Ҳурайра ривоят қилдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Зажнон билан Усфон ўртасига тушдилар. Шунда мушриклар: «Албатта, буларнинг бир намозлари борки, у уларга оталаридан ҳам, болаларидан ҳам маҳбуброқдир, у эса аср (намози)дир, бас, ишингизни жамлангиз-да, уларнинг устига биргина ҳамла билан ташланинглар,» дейишди. Албатта, Жибрил Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб, у зотга ашобларини икки бўлакка бўлишни ва (бир бўлак) билан намоз ўқишни, бошқа бир тоифа эса уларнинг орқасида (қўриқлаб) туришини ва ўз эҳтиёт-тадбирлари ҳамда қуролларини олишларини буюрди; сўнг бошқалари келиб, у зот билан биргина ракъат ўқишади, сўнг булар ўз эҳтиёт-тадбирлари ва қуролларини оладилар, шундай қилиб уларнинг ҳар бирига биттадан ракъат, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га эса икки ракъат бўлади. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Абдуллаҳ ибн Шақиқнинг Абу Ҳурайрадан (қилган) ҳадисидан, шу йўл билан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу бобда Абдуллаҳ ибн Масъуд, Зайд ибн Собит, Ибн Аббос, Жобир, Абу Айёш аз-Зурақий, Ибн Умар, Ҳузайфа, Абу Бакра ва Саҳл ибн Абу Ҳасмадан ҳам (ривоят) бордир. Абу Айёш аз-Зурақийнинг исми Зайд ибн Сомитдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي شُعَيْبٍ أَبُو مُسْلِمٍ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَتَادَةَ بْنِ النُّعْمَانِ قَالَ كَانَ أَهْلُ بَيْتٍ مِنَّا يُقَالُ لَهُمْ بَنُو أُبَيْرِقٍ بِشْرٌ وَبَشِيرٌ وَمُبَشِّرٌ وَكَانَ بَشِيرٌ رَجُلاً مُنَافِقًا يَقُولُ الشِّعْرَ يَهْجُو بِهِ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ يَنْحَلُهُ بَعْضَ الْعَرَبِ ثُمَّ يَقُولُ قَالَ فُلاَنٌ كَذَا وَكَذَا قَالَ فُلاَنٌ كَذَا وَكَذَا فَإِذَا سَمِعَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَلِكَ الشِّعْرَ قَالُوا وَاللَّهِ مَا يَقُولُ هَذَا الشِّعْرَ إِلاَّ هَذَا الْخَبِيثُ أَوْ كَمَا قَالَ الرَّجُلُ وَقَالُوا ابْنُ الأُبَيْرِقِ قَالَهَا قَالَ وَكَانَ أَهْلُ بَيْتِ حَاجَةٍ وَفَاقَةٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَالإِسْلاَمِ وَكَانَ النَّاسُ إِنَّمَا طَعَامُهُمْ بِالْمَدِينَةِ التَّمْرُ وَالشَّعِيرُ وَكَانَ الرَّجُلُ إِذَا كَانَ لَهُ يَسَارٌ فَقَدِمَتْ ضَافِطَةٌ مِنَ الشَّامِ مِنَ الدَّرْمَكِ ابْتَاعَ الرَّجُلُ مِنْهَا فَخَصَّ بِهَا نَفْسَهُ وَأَمَّا الْعِيَالُ فَإِنَّمَا طَعَامُهُمُ التَّمْرُ وَالشَّعِيرُ فَقَدِمَتْ ضَافِطَةٌ مِنَ الشَّامِ فَابْتَاعَ عَمِّي رِفَاعَةُ بْنُ زَيْدٍ حِمْلاً مِنَ الدَّرْمَكِ فَجَعَلَهُ فِي مَشْرَبَةٍ لَهُ وَفِي الْمَشْرَبَةِ سِلاَحٌ وَدِرْعٌ وَسَيْفٌ فَعُدِيَ عَلَيْهِ مِنْ تَحْتِ الْبَيْتِ فَنُقِبَتِ الْمَشْرَبَةُ وَأُخِذَ الطَّعَامُ وَالسِّلاَحُ فَلَمَّا أَصْبَحَ أَتَانِي عَمِّي رِفَاعَةُ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي إِنَّهُ قَدْ عُدِيَ عَلَيْنَا فِي لَيْلَتِنَا هَذِهِ فَنُقِبَتْ مَشْرَبَتُنَا فَذُهِبَ بِطَعَامِنَا وَسِلاَحِنَا ‏.‏ قَالَ فَتَحَسَّسْنَا فِي الدَّارِ وَسَأَلْنَا فَقِيلَ لَنَا قَدْ رَأَيْنَا بَنِي أُبَيْرِقٍ اسْتَوْقَدُوا فِي هَذِهِ اللَّيْلَةِ وَلاَ نُرَى فِيمَا نُرَى إِلاَّ عَلَى بَعْضِ طَعَامِكُمْ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ بَنُو أُبَيْرِقٍ قَالُوا وَنَحْنُ نَسْأَلُ فِي الدَّارِ وَاللَّهِ مَا نُرَى صَاحِبَكُمْ إِلاَّ لَبِيدَ بْنَ سَهْلٍ رَجُلٌ مِنَّا لَهُ صَلاَحٌ وَإِسْلاَمٌ فَلَمَّا سَمِعَ لَبِيدٌ اخْتَرَطَ سَيْفَهُ وَقَالَ أَنَا أَسْرِقُ فَوَاللَّهِ لَيُخَالِطَنَّكُمْ هَذَا السَّيْفُ أَوْ لَتُبَيِّنُنَّ هَذِهِ السَّرِقَةَ ‏.‏ قَالُوا إِلَيْكَ عَنْهَا أَيُّهَا الرَّجُلُ فَمَا أَنْتَ بِصَاحِبِهَا ‏.‏ فَسَأَلْنَا فِي الدَّارِ حَتَّى لَمْ نَشُكَّ أَنَّهُمْ أَصْحَابُهَا فَقَالَ لِي عَمِّي يَا ابْنَ أَخِي لَوْ أَتَيْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتَ ذَلِكَ لَهُ ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ إِنَّ أَهْلَ بَيْتٍ مِنَّا أَهْلَ جَفَاءٍ عَمَدُوا إِلَى عَمِّي رِفَاعَةَ بْنِ زَيْدٍ فَنَقَبُوا مَشْرَبَةً لَهُ وَأَخَذُوا سِلاَحَهُ وَطَعَامَهُ فَلْيَرُدُّوا عَلَيْنَا سِلاَحَنَا فَأَمَّا الطَّعَامُ فَلاَ حَاجَةَ لَنَا فِيهِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ سَآمُرُ فِي ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا سَمِعَ بَنُو أُبَيْرِقٍ أَتَوْا رَجُلاً مِنْهُمْ يُقَالُ لَهُ أَسِيرُ بْنُ عُرْوَةَ فَكَلَّمُوهُ فِي ذَلِكَ فَاجْتَمَعَ فِي ذَلِكَ نَاسٌ مِنْ أَهْلِ الدَّارِ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ قَتَادَةَ بْنَ النُّعْمَانِ وَعَمَّهُ عَمَدَا إِلَى أَهْلِ بَيْتٍ مِنَّا أَهْلِ إِسْلاَمٍ وَصَلاَحٍ يَرْمُونَهُمْ بِالسَّرِقَةِ مِنْ غَيْرِ بَيِّنَةٍ وَلاَ ثَبْتٍ ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكَلَّمْتُهُ فَقَالَ ‏"‏ عَمَدْتَ إِلَى أَهْلِ بَيْتٍ ذُكِرَ مِنْهُمْ إِسْلاَمٌ وَصَلاَحٌ تَرْمِيهِمْ بِالسَّرِقَةِ عَلَى غَيْرِ ثَبْتٍ وَلاَ بَيِّنَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَرَجَعْتُ وَلَوَدِدْتُ أَنِّي خَرَجْتُ مِنْ بَعْضِ مَالِي وَلَمْ أُكَلِّمْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ذَلِكَ فَأَتَانِي عَمِّي رِفَاعَةُ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي مَا صَنَعْتَ فَأَخْبَرْتُهُ بِمَا قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ اللَّهُ الْمُسْتَعَانُ فَلَمْ يَلْبَثْ أَنْ نَزَلَ الْقُرْآنُ ‏:‏ ‏(‏ إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلاَ تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا ‏)‏ بَنِي أُبَيْرِقٍ ‏:‏ ‏(‏ وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ ‏)‏ أَىْ مِمَّا قُلْتَ لِقَتَادَةَ ‏:‏ ‏(‏ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا * وَلاَ تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا * يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلاَ يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ غَفُورًا رَحِيمًا ‏)‏ أَىْ لَوِ اسْتَغْفَرُوا اللَّهَ لَغَفَرَ لَهُمْ ‏:‏ ‏(‏ وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ إِثْمًا مُبِينًا ‏)‏ قَوْلُهُمْ لِلَبِيدٍ ‏:‏ وَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا ‏)‏ فَلَمَّا نَزَلَ الْقُرْآنُ أُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالسِّلاَحِ فَرَدَّهُ إِلَى رِفَاعَةَ فَقَالَ قَتَادَةُ لَمَّا أَتَيْتُ عَمِّي بِالسِّلاَحِ وَكَانَ شَيْخًا قَدْ عَسِيَ أَوْ عَشِيَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَكُنْتُ أُرَى إِسْلاَمَهُ مَدْخُولاً فَلَمَّا أَتَيْتُهُ بِالسِّلاَحِ قَالَ يَا ابْنَ أَخِي هُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَعَرَفْتُ أَنَّ إِسْلاَمَهُ كَانَ صَحِيحًا فَلَمَّا نَزَلَ الْقُرْآنُ لَحِقَ بَشِيرٌ بِالْمُشْرِكِينَ فَنَزَلَ عَلَى سُلاَفَةَ بِنْتِ سَعْدِ ابْنِ سُمَيَّةَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا * إِنَّ اللَّهَ لاَ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاَلاً بَعِيدًا ‏)‏ فَلَمَّا نَزَلَ عَلَى سُلاَفَةَ رَمَاهَا حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ بِأَبْيَاتٍ مِنْ شِعْرِهِ فَأَخَذَتْ رَحْلَهُ فَوَضَعَتْهُ عَلَى رَأْسِهَا ثُمَّ خَرَجَتْ بِهِ فَرَمَتْ بِهِ فِي الأَبْطَحِ ثُمَّ قَالَتْ أَهْدَيْتَ لِي شِعْرَ حَسَّانَ مَا كُنْتَ تَأْتِينِي بِخَيْرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا أَسْنَدَهُ غَيْرَ مُحَمَّدِ بْنِ سَلَمَةَ الْحَرَّانِيِّ ‏.‏ وَرَوَى يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ مُرْسَلٌ لَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ وَقَتَادَةُ بْنُ النُّعْمَانِ هُوَ أَخُو أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ لأُمِّهِ وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ اسْمُهُ سَعْدُ بْنُ مَالِكِ بْنِ سِنَانٍ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Аҳмад ибн Абу Шуъайб Абу Муслим ал-Ҳарроний ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Салама ал-Ҳарроний ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Ишоқ ривоят қилди, Осим ибн Умар ибн Қатодадан, у отасидан, у бобоси Қатода ибн ан-Нуъмондан (ривоятки), у деди: Биздан Бани Убайриқ деб аталувчи бир оила бор эди: Бишр, Башир ва Мубашшир (исмли кишилар). Башир эса мунофиқ киши бўлиб, шеър айтиб, у билан Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларини ҳажв қилар, сўнгра уни баъзи арабларга нисбат бериб: «Фалончи шундай-шундай деди, фалончи шундай-шундай деди,» дерди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашоблари у шеърни эшитсалар: «Аллаҳга қасамки, бу шеърни фақат ана шу хабис (айтади),» дейишар — ёки у киши айтгандай (дейишар) — ва: «Ибн ал-Убайриқ буни айтди,» дейишарди. (У) деди: улар жоҳилиятда ҳам, Исломда ҳам муҳтож ва камбағал оила эди. Одамларнинг Мадинадаги таоми хурмо ва арпадан иборат эди. Бир кишининг мол-давлати бўлса, Шомдан ун (озиқ-овқат) юк(лаб)и келганда, у киши ундан сотиб олиб, уни ўзига хос қилиб қўярди, оила аъзоларининг таоми эса хурмо ва арпадан иборат бўларди. Шомдан бир юк (озиқ-овқат) келди, бас, амаким Рифўа ибн Зайд ун (озиқ)дан бир юк сотиб олди ва уни ўзининг бир омборхонасига (сақлаш хонасига) қўйди, омборхонада қурол-аслаҳа, совут ва қилич ҳам бор эди. Бас, уй остидан унга ўғрилик қилинди: омборхона тешилиб, таом ва қурол-аслаҳа ўғирланди. Тонг отганда амаким Рифўа олдимга келиб: «Эй жияним, бу кечамизда бизга ўғрилик қилинибди, омборхонамиз тешилиб, таомимиз ва қурол-аслаҳамиз олиб кетилибди,» деди. (У) деди: Биз маҳаллада суриштирдик ва сўрадик, шунда бизга: «Биз Бани Убайриқнинг бу кечада ўт ёқишганини кўрдик, фикримизча, улар фақат сизнинг таомингизнинг бир қисми устида (ўт ёқишган) деб ўйлаймиз,» дейилди. (У) деди: Бани Убайриқ эса — биз маҳаллада сўраб юрганимизда — «Аллаҳга қасамки, биз сизнинг соҳибингизни (ўғрини) фақат Лабид ибн Саҳл деб ўйлаймиз, у биздан бўлган, солиҳ ва мусулмон киши,» дейишди. Лабид буни эшитганида қиличини суғуриб: «Мен ўғрилик қиламанми?! Аллаҳга қасамки, ё бу қилич сизга (ботади), ёки бу ўғриликни (ким қилганини) ойдинлаштирасизлар,» деди. Улар: «Эй киши, ундан воз кеч, сен унинг соҳиби (ўғриси) эмассан,» дейишди. Биз маҳаллада (шунчалик) сўрадикки, охири улар ўша (қурол-аслаҳа)нинг соҳиблари эканида шубҳа қилмайдиган бўлиб қолдик. Шунда амаким менга: «Эй жияним, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига бориб, буни у зотга айтсанг (яхши бўларди),» деди. Қатода деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб: «Биздан бир бетамиз оила амаким Рифўа ибн Зайдга (ёмонлик) қасд қилиб, унинг омборхонасини тешиб, қурол-аслаҳаси ва таомини олишибди, бас, улар бизга қурол-аслаҳамизни қайтариб берсинлар, таомга эса бизнинг эҳтиёжимиз йўқ,» дедим. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен бу ҳақда (қарор чиқариб) буюраман,» дедилар. Бани Убайриқ буни эшитганида, ўзларидан Усайр ибн Урва деб аталувчи бир кишининг олдига келиб, у билан бу ҳақда гаплашдилар, шунда маҳалла аҳлидан бир неча одам шу (иш) юзасидан тўпланиб: «Эй Расулуллаҳ, Қатода ибн ан-Нуъмон ва унинг амакиси биздан бўлган, Ислом ва солиҳлик аҳли бўлган бир оилани ҳеч қандай ҳужжат ва далилсиз ўғрилик билан айблашяпти,» дейишди. Қатода деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб, у зот билан гаплашдим, шунда у: «Сен Ислом ва солиҳлиги тилга олинган бир оилани ҳеч қандай далил ва ҳужжатсиз ўғрилик билан айблашга қасд қилибсанми?!» дедилар. (Қатода) деди: Мен қайтдим ва молимнинг бир қисмидан айрилиб, бу ҳақда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан гаплашмаган бўлишимни жуда истардим. Сўнг амаким Рифўа олдимга келиб: «Эй жияним, нима қилдинг?» деди. Мен унга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга айтган нарсани айтдим. Шунда у: «Аллаҳ мадад сўраладиган зотдир,» деди. Кўп ўтмай Қуръан нозил бўлди: «Албатта, Биз сенга Китобни ҳақ (ила), одамлар ўртасида Аллаҳ сенга кўрсатган (нарса) билан ҳукм қилишинг учун нозил қилдик, сен хиёнатчиларга ҳимоячи (ёқловчи) бўлма» — (бу) Бани Убайриқ (ҳақида)дир. «Ва Аллаҳдан мағфират сўра» — яъни, Қатодага айтган гапинг(дан). «Албатта, Аллаҳ мағфиратли, меҳрибондир. Ўзларига хиёнат қилаётган кишилар ёқлаб тортишма, албатта, Аллаҳ хиёнаткор, гуноҳкор кишини ёқтирмайди. Улар одамлардан яширинишади, лекин Аллаҳдан яширина олмайдилар» — Унинг «мағфиратли, меҳрибон» деган сўзига қадар — яъни, агар улар Аллаҳдан мағфират сўраганларида, албатта, уларни кечирарди. «Ким бир гуноҳ қилса, фақат ўз зарарига қилади» — Унинг «очиқ-ойдин гуноҳ» деган сўзига қадар — (бу) уларнинг Лабид ҳақида айтган сўзлари (хусусида)дир. «Агар сенга Аллаҳнинг фазли ва раҳмати бўлмаганида» — Унинг «тез орада унга улкан ажр ато этамиз» деган сўзига қадар (Нисо сураси, 105-115). Қуръан нозил бўлганида, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га қурол-аслаҳа келтирилди ва у зот уни Рифўага қайтариб бердилар. Қатода деди: Мен амакимга қурол-аслаҳани олиб борганимда — у кекса киши бўлиб, жоҳилиятда кўзи ожизланган (ёки хира тортган) эди, мен унинг Исломида бир айб (нуқсон) бор деб ўйлардим — унга қурол-аслаҳани олиб борганимда у: «Эй жияним, у Аллаҳ йўлидадир (садақадир),» деди. Шунда мен унинг Исломи саҳиҳ (чин) эканини билдим. Қуръан нозил бўлгач, Башир мушрикларга қўшилиб кетди ва Сулофа бинти Саъд ибн Сумайянинг олдига (меҳмон) бўлиб тушди. Шунда Аллаҳ: «Кимки ўзига тўғри йўл равшан бўлганидан кейин Расулга қарши чиқса ва мўминларнинг йўлидан бошқага эргашса, Биз уни ўзи юзланган (йўлга) йўналтирамиз ва уни жаҳаннамга киритамиз, у қандай ёмон манзилдир! Албатта, Аллаҳ Ўзига ширк келтирилишини кечирмайди, бундан бошқасини эса Ўзи хоҳлаган кишига кечиради. Кимки Аллаҳга ширк келтирса, бас, у узоқ (чуқур) бир адашиш билан адашибди» (Нисо сураси, 115-116) (оятини) нозил қилди. У Сулофанинг олдига (меҳмон) бўлиб тушганида, Ҳассон ибн Собит ўз шеъридан баъзи байтлар билан унга (Сулофага) ҳажв (ташлама) қилди. Шунда у (Сулофа) унинг (Баширнинг) ашёларини (юк-эгар)ини олиб, бошига қўйди-да, уни олиб чиқиб, Абтаҳ (водий)га улоқтирди, сўнг: «Сен менга Ҳассоннинг шеърини ҳадя қилдингми? Сен менга ҳеч қандай яхшилик келтирмаган эдинг-ку,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, уни Муҳаммад ибн Салама ал-Ҳарронийдан бошқа ҳеч ким муснад (улаган) ҳолда (ривоят) қилганини билмаймиз. Юнус ибн Букайр ва бир неча (рови) бу ҳадисни Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Осим ибн Умар ибн Қатодадан мурсал (саҳобани айтмай) ривоят қилишган, уларда «отасидан, у бобосидан» (деганини) зикр қилишмаган. Қатода ибн ан-Нуъмон Абу Саъид ал-Худрийнинг она томонидан акасидир. Абу Саъид ал-Худрийнинг исми Саъд ибн Молик ибн Синондир.

حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ أَسْلَمَ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ ثُوَيْرِ بْنِ أَبِي فَاخِتَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ مَا فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ ‏)‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو فَاخِتَةَ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ عِلاَقَةَ وَثُوَيْرٌ يُكْنَى أَبَا جَهْمٍ وَهُوَ رَجُلٌ كُوفِيٌّ مِنَ التَّابِعِينَ وَقَدْ سَمِعَ مِنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏ وَابْنُ مَهْدِيٍّ كَانَ يَغْمِزُهُ قَلِيلاً ‏.‏

Бизга Халлод ибн Аслам ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга ан-Назр ибн Шумайл ривоят қилди, Исроилдан, у Сувайр ибн Абу Фохитадан, у отасидан, у Али ибн Абу Толибдан (ривоятки), у деди: Қуръанда мен учун бу оятдан маҳбуброқ оят йўқ: «Албатта, Аллаҳ Ўзига ширк келтирилишини кечирмайди, бундан бошқасини эса Ўзи хоҳлаган кишига кечиради» (Нисо сураси, 48). (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Абу Фохитанинг исми Саъид ибн Илоқадир, Сувайр эса Абу Жаҳм куняси билан аталади, у Куфалик тобиъин кишидир, у Ибн Умар ва Ибн аз-Зубайрдан (ҳадис) эшитган. Ибн Маҳдий эса уни бироз (заиф деб) таъна қилар эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبِي عُمَرَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ الْمَعْنَى، وَاحِدٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ مُحَيْصِنٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسِ بْنِ مَخْرَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْْ ‏:‏ ‏(‏مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ ‏)‏ شَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَشَكَوْا ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ قَارِبُوا وَسَدِّدُوا وَفِي كُلِّ مَا يُصِيبُ الْمُؤْمِنَ كَفَّارَةٌ حَتَّى الشَّوْكَةِ يُشَاكُهَا أَوِ النَّكْبَةِ يُنْكَبُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ ابْنُ مُحَيْصِنٍ هُوَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَيْصِنٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ибн Абу Умар ва Абдуллаҳ ибн Абу Зиёд — маъно биттадир — ривоят қилишди, улар деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Ибн Муҳайсиндан, у Муҳаммад ибн Қайс ибн Махрамадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоятки), у деди: «Ким бир ёмонлик қилса, у (билан) жазоланади» (ояти) нозил бўлганида, бу мусулмонларга оғир ботди ва улар буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га шикоят қилишди. Шунда у: «(Тоат ила Аллаҳга) яқинлашинглар ва тўғри йўл тутинглар; мўминга етадиган ҳар бир нарсада каффорат (гуноҳларни ўчириш) бордир, ҳатто унга тиккан тикан(да) ҳам, ёки унинг бошига тушган мусибат(да) ҳам (каффорат бордир),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Ибн Муҳайсин — у Умар ибн Абдураҳмон ибн Муҳайсиндир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ، أَخْبَرَنِي مَوْلَى ابْنِ سَبَّاعٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ، قَالَ كُنْتُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُنْزِلَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلاَ يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلاَ نَصِيرًا ‏)‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا أَبَا بَكْرٍ أَلاَ أُقْرِئُكَ آيَةً أُنْزِلَتْ عَلَىَّ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ فَأَقْرَأَنِيهَا فَلاَ أَعْلَمُ إِلاَّ أَنِّي قَدْ كُنْتُ وَجَدْتُ انْقِصَامًا فِي ظَهْرِي فَتَمَطَّأْتُ لَهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا شَأْنُكَ يَا أَبَا بَكْرٍ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي وَأَيُّنَا لَمْ يَعْمَلْ سُوءًا وَإِنَّا لَمَجْزِيُّونَ بِمَا عَمِلْنَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَّا أَنْتَ يَا أَبَا بَكْرٍ وَالْمُؤْمِنُونَ فَتُجْزَوْنَ بِذَلِكَ فِي الدُّنْيَا حَتَّى تَلْقَوُا اللَّهَ وَلَيْسَ لَكُمْ ذُنُوبٌ وَأَمَّا الآخَرُونَ فَيُجْمَعُ ذَلِكَ لَهُمْ حَتَّى يُجْزَوْا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَفِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ ‏.‏ مُوسَى بْنُ عُبَيْدَةَ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَمَوْلَى ابْنِ سَبَّاعٍ مَجْهُولٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَلَيْسَ لَهُ إِسْنَادٌ صَحِيحٌ أَيْضًا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Мусо ва Абд ибн Ҳумайд ривоят қилишди, улар деди: бизга Равҳ ибн Убода ривоят қилди, Мусо ибн Убайдадан, (у деди:) менга Ибн Саббўнинг мавлоси хабар берди, у деди: мен Абдуллаҳ ибн Умардан эшитдимки, у Абу Бакр ас-Сиддиқдан ривоят қилди, у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдида эдим, шунда у зотга бу оят нозил бўлди: «Ким бир ёмонлик қилса, у (билан) жазоланади ва ўзига Аллаҳдан ўзга на дўст, на ёрдамчи топади» (Нисо сураси, 123). Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Абу Бакр, мен сенга ўзимга нозил бўлган бир оятни ўқиб бермайми?» дедилар. Мен: «Ҳа, эй Расулуллаҳ,» дедим. (Абу Бакр) деди: Бас, у зот уни менга ўқиб бердилар ва мен фақат шуни билдимки, белигимда бир узилиш (синиш) топгандек бўлдим ва ундан (ўша ҳолатдан) чўзилиб қолдим. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сенга нима бўлди, эй Абу Бакр?» дедилар. Мен: «Эй Расулуллаҳ, отам-онам сизга фидо бўлсин, қайси биримиз ёмонлик қилмаган? Албатта, биз қилган ишларимиз билан жазоланар эканмиз-да?» дедим. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Абу Бакр, сен ва мўминларга келсак, сизлар бу (ёмонликларингиз) билан дунёда жазоланасизлар, ҳатто Аллаҳга гуноҳларингиз қолмаган ҳолда йўлиқасизлар. Бошқаларга (кофирларга) келсак, улар учун бу (гуноҳлар) жамланади, ҳатто Қиёмат куни у билан жазоланадилар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, унинг иснодида (эътироз) сўз бордир. Мусо ибн Убайда ҳадисда заиф (ҳисобланади)гандир, уни Яҳё ибн Саъид ва Аҳмад ибн Ҳанбал заиф қилишган. Ибн Саббўнинг мавлоси эса мажҳулдир. Бу ҳадис шу йўлдан бошқа йўл билан ҳам Абу Бакрдан ривоят қилинган, лекин унинг ҳам саҳиҳ исноди йўқдир. Бу бобда Оишадан ҳам (ривоят) бордир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ مُعَاذٍ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ خَشِيَتْ سَوْدَةُ أَنْ يُطَلِّقَهَا، النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ لاَ تُطَلِّقْنِي وَأَمْسِكْنِي وَاجْعَلْ يَوْمِي لِعَائِشَةَ فَفَعَلَ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ ‏)‏ ‏.‏ فَمَا اصْطَلَحَا عَلَيْهِ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ جَائِزٌ كَأَنَّهُ مِنْ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ат-Таёлисий ривоят қилди, у деди: бизга Сулаймон ибн Муъоз ривоят қилди, Симокдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоятки), у деди: Савда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни талоқ қилиб юборишларидан қўрқиб: «Мени талоқ қилманг, мени (никоҳингизда) ушлаб туринг ва менинг (навбат) кунимни Оишага беринг,» деди. У зот ҳам шундай қилдилар. Шунда: «(Эр-хотин) ўрталарида сулҳ билан келишувларида уларга гуноҳ йўқдир, сулҳ эса яхшироқдир» (Нисо сураси, 128) (ояти) нозил бўлди. Бас, улар нимага келишсалар, у жоиз (дуруст)дир — бу гўё Ибн Аббоснинг сўзидандир. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ مِغْوَلٍ، عَنْ أَبِي السَّفَرِ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ آخِرُ آيَةٍ أُنْزِلَتْ أَوْ آخِرُ شَيْءٍ نَزَلَ ‏:‏ ‏(‏ يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلاَلَةِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَأَبُو السَّفَرِ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ أَحْمَدَ الثَّوْرِيُّ وَيُقَالُ ابْنُ يُحْمِدَ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абу Нуъайм ривоят қилди, у деди: бизга Молик ибн Миғвал ривоят қилди, Абус-Сафардан, у ал-Бародан (ривоятки), у деди: Нозил бўлган энг охирги оят — ёки нозил бўлган энг охирги нарса: «Сендан фатво сўрашади. Айт: Аллаҳ сизларга калола (ота-она ва фарзандсиз ворислик) ҳақида фатво беради» (Нисо сураси, 176) (ояти)дир. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Абус-Сафарнинг исми Саъид ибн Аҳмад ас-Саврийдир, Ибн Юҳмид ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏:‏ ‏(‏ يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلاَلَةِ ‏)‏ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تُجْزِيكَ آيَةُ الصَّيْفِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Аҳмад ибн Юнус ривоят қилди, Абу Бакр ибн Айёшдан, у Абу Ишоқдан, у ал-Бародан (ривоятки), у деди: Бир киши Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб: «Эй Расулуллаҳ, «Сендан фатво сўрашади. Айт: Аллаҳ сизларга калола ҳақида фатво беради» (Нисо сураси, 176) (ояти ҳақида нима дейсиз?)» деди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Сенга (Нисо сураси охиридаги) ёз ояти кифоя қилади,» дедилар.