حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي شُعَيْبٍ أَبُو مُسْلِمٍ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَتَادَةَ بْنِ النُّعْمَانِ قَالَ كَانَ أَهْلُ بَيْتٍ مِنَّا يُقَالُ لَهُمْ بَنُو أُبَيْرِقٍ بِشْرٌ وَبَشِيرٌ وَمُبَشِّرٌ وَكَانَ بَشِيرٌ رَجُلاً مُنَافِقًا يَقُولُ الشِّعْرَ يَهْجُو بِهِ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ يَنْحَلُهُ بَعْضَ الْعَرَبِ ثُمَّ يَقُولُ قَالَ فُلاَنٌ كَذَا وَكَذَا قَالَ فُلاَنٌ كَذَا وَكَذَا فَإِذَا سَمِعَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَلِكَ الشِّعْرَ قَالُوا وَاللَّهِ مَا يَقُولُ هَذَا الشِّعْرَ إِلاَّ هَذَا الْخَبِيثُ أَوْ كَمَا قَالَ الرَّجُلُ وَقَالُوا ابْنُ الأُبَيْرِقِ قَالَهَا قَالَ وَكَانَ أَهْلُ بَيْتِ حَاجَةٍ وَفَاقَةٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَالإِسْلاَمِ وَكَانَ النَّاسُ إِنَّمَا طَعَامُهُمْ بِالْمَدِينَةِ التَّمْرُ وَالشَّعِيرُ وَكَانَ الرَّجُلُ إِذَا كَانَ لَهُ يَسَارٌ فَقَدِمَتْ ضَافِطَةٌ مِنَ الشَّامِ مِنَ الدَّرْمَكِ ابْتَاعَ الرَّجُلُ مِنْهَا فَخَصَّ بِهَا نَفْسَهُ وَأَمَّا الْعِيَالُ فَإِنَّمَا طَعَامُهُمُ التَّمْرُ وَالشَّعِيرُ فَقَدِمَتْ ضَافِطَةٌ مِنَ الشَّامِ فَابْتَاعَ عَمِّي رِفَاعَةُ بْنُ زَيْدٍ حِمْلاً مِنَ الدَّرْمَكِ فَجَعَلَهُ فِي مَشْرَبَةٍ لَهُ وَفِي الْمَشْرَبَةِ سِلاَحٌ وَدِرْعٌ وَسَيْفٌ فَعُدِيَ عَلَيْهِ مِنْ تَحْتِ الْبَيْتِ فَنُقِبَتِ الْمَشْرَبَةُ وَأُخِذَ الطَّعَامُ وَالسِّلاَحُ فَلَمَّا أَصْبَحَ أَتَانِي عَمِّي رِفَاعَةُ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي إِنَّهُ قَدْ عُدِيَ عَلَيْنَا فِي لَيْلَتِنَا هَذِهِ فَنُقِبَتْ مَشْرَبَتُنَا فَذُهِبَ بِطَعَامِنَا وَسِلاَحِنَا . قَالَ فَتَحَسَّسْنَا فِي الدَّارِ وَسَأَلْنَا فَقِيلَ لَنَا قَدْ رَأَيْنَا بَنِي أُبَيْرِقٍ اسْتَوْقَدُوا فِي هَذِهِ اللَّيْلَةِ وَلاَ نُرَى فِيمَا نُرَى إِلاَّ عَلَى بَعْضِ طَعَامِكُمْ . قَالَ وَكَانَ بَنُو أُبَيْرِقٍ قَالُوا وَنَحْنُ نَسْأَلُ فِي الدَّارِ وَاللَّهِ مَا نُرَى صَاحِبَكُمْ إِلاَّ لَبِيدَ بْنَ سَهْلٍ رَجُلٌ مِنَّا لَهُ صَلاَحٌ وَإِسْلاَمٌ فَلَمَّا سَمِعَ لَبِيدٌ اخْتَرَطَ سَيْفَهُ وَقَالَ أَنَا أَسْرِقُ فَوَاللَّهِ لَيُخَالِطَنَّكُمْ هَذَا السَّيْفُ أَوْ لَتُبَيِّنُنَّ هَذِهِ السَّرِقَةَ . قَالُوا إِلَيْكَ عَنْهَا أَيُّهَا الرَّجُلُ فَمَا أَنْتَ بِصَاحِبِهَا . فَسَأَلْنَا فِي الدَّارِ حَتَّى لَمْ نَشُكَّ أَنَّهُمْ أَصْحَابُهَا فَقَالَ لِي عَمِّي يَا ابْنَ أَخِي لَوْ أَتَيْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتَ ذَلِكَ لَهُ . قَالَ قَتَادَةُ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ إِنَّ أَهْلَ بَيْتٍ مِنَّا أَهْلَ جَفَاءٍ عَمَدُوا إِلَى عَمِّي رِفَاعَةَ بْنِ زَيْدٍ فَنَقَبُوا مَشْرَبَةً لَهُ وَأَخَذُوا سِلاَحَهُ وَطَعَامَهُ فَلْيَرُدُّوا عَلَيْنَا سِلاَحَنَا فَأَمَّا الطَّعَامُ فَلاَ حَاجَةَ لَنَا فِيهِ . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " سَآمُرُ فِي ذَلِكَ " . فَلَمَّا سَمِعَ بَنُو أُبَيْرِقٍ أَتَوْا رَجُلاً مِنْهُمْ يُقَالُ لَهُ أَسِيرُ بْنُ عُرْوَةَ فَكَلَّمُوهُ فِي ذَلِكَ فَاجْتَمَعَ فِي ذَلِكَ نَاسٌ مِنْ أَهْلِ الدَّارِ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ قَتَادَةَ بْنَ النُّعْمَانِ وَعَمَّهُ عَمَدَا إِلَى أَهْلِ بَيْتٍ مِنَّا أَهْلِ إِسْلاَمٍ وَصَلاَحٍ يَرْمُونَهُمْ بِالسَّرِقَةِ مِنْ غَيْرِ بَيِّنَةٍ وَلاَ ثَبْتٍ . قَالَ قَتَادَةُ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكَلَّمْتُهُ فَقَالَ " عَمَدْتَ إِلَى أَهْلِ بَيْتٍ ذُكِرَ مِنْهُمْ إِسْلاَمٌ وَصَلاَحٌ تَرْمِيهِمْ بِالسَّرِقَةِ عَلَى غَيْرِ ثَبْتٍ وَلاَ بَيِّنَةٍ " . قَالَ فَرَجَعْتُ وَلَوَدِدْتُ أَنِّي خَرَجْتُ مِنْ بَعْضِ مَالِي وَلَمْ أُكَلِّمْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ذَلِكَ فَأَتَانِي عَمِّي رِفَاعَةُ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي مَا صَنَعْتَ فَأَخْبَرْتُهُ بِمَا قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ اللَّهُ الْمُسْتَعَانُ فَلَمْ يَلْبَثْ أَنْ نَزَلَ الْقُرْآنُ : ( إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلاَ تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا ) بَنِي أُبَيْرِقٍ : ( وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ ) أَىْ مِمَّا قُلْتَ لِقَتَادَةَ : ( إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا * وَلاَ تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا * يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلاَ يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ ) إِلَى قَوْلِهِ : ( غَفُورًا رَحِيمًا ) أَىْ لَوِ اسْتَغْفَرُوا اللَّهَ لَغَفَرَ لَهُمْ : ( وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ ) إِلَى قَوْلِهِ : ( إِثْمًا مُبِينًا ) قَوْلُهُمْ لِلَبِيدٍ : وَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ ) إِلَى قَوْلِهِ : ( فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا ) فَلَمَّا نَزَلَ الْقُرْآنُ أُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالسِّلاَحِ فَرَدَّهُ إِلَى رِفَاعَةَ فَقَالَ قَتَادَةُ لَمَّا أَتَيْتُ عَمِّي بِالسِّلاَحِ وَكَانَ شَيْخًا قَدْ عَسِيَ أَوْ عَشِيَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَكُنْتُ أُرَى إِسْلاَمَهُ مَدْخُولاً فَلَمَّا أَتَيْتُهُ بِالسِّلاَحِ قَالَ يَا ابْنَ أَخِي هُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَعَرَفْتُ أَنَّ إِسْلاَمَهُ كَانَ صَحِيحًا فَلَمَّا نَزَلَ الْقُرْآنُ لَحِقَ بَشِيرٌ بِالْمُشْرِكِينَ فَنَزَلَ عَلَى سُلاَفَةَ بِنْتِ سَعْدِ ابْنِ سُمَيَّةَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ : ( وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا * إِنَّ اللَّهَ لاَ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاَلاً بَعِيدًا ) فَلَمَّا نَزَلَ عَلَى سُلاَفَةَ رَمَاهَا حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ بِأَبْيَاتٍ مِنْ شِعْرِهِ فَأَخَذَتْ رَحْلَهُ فَوَضَعَتْهُ عَلَى رَأْسِهَا ثُمَّ خَرَجَتْ بِهِ فَرَمَتْ بِهِ فِي الأَبْطَحِ ثُمَّ قَالَتْ أَهْدَيْتَ لِي شِعْرَ حَسَّانَ مَا كُنْتَ تَأْتِينِي بِخَيْرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا أَسْنَدَهُ غَيْرَ مُحَمَّدِ بْنِ سَلَمَةَ الْحَرَّانِيِّ . وَرَوَى يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ مُرْسَلٌ لَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ وَقَتَادَةُ بْنُ النُّعْمَانِ هُوَ أَخُو أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ لأُمِّهِ وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ اسْمُهُ سَعْدُ بْنُ مَالِكِ بْنِ سِنَانٍ .
Бизга ал-Ҳасан ибн Аҳмад ибн Абу Шуъайб Абу Муслим ал-Ҳарроний ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Салама ал-Ҳарроний ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Ишоқ ривоят қилди, Осим ибн Умар ибн Қатодадан, у отасидан, у бобоси Қатода ибн ан-Нуъмондан (ривоятки), у деди: Биздан Бани Убайриқ деб аталувчи бир оила бор эди: Бишр, Башир ва Мубашшир (исмли кишилар). Башир эса мунофиқ киши бўлиб, шеър айтиб, у билан Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларини ҳажв қилар, сўнгра уни баъзи арабларга нисбат бериб: «Фалончи шундай-шундай деди, фалончи шундай-шундай деди,» дерди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашоблари у шеърни эшитсалар: «Аллаҳга қасамки, бу шеърни фақат ана шу хабис (айтади),» дейишар — ёки у киши айтгандай (дейишар) — ва: «Ибн ал-Убайриқ буни айтди,» дейишарди. (У) деди: улар жоҳилиятда ҳам, Исломда ҳам муҳтож ва камбағал оила эди. Одамларнинг Мадинадаги таоми хурмо ва арпадан иборат эди. Бир кишининг мол-давлати бўлса, Шомдан ун (озиқ-овқат) юк(лаб)и келганда, у киши ундан сотиб олиб, уни ўзига хос қилиб қўярди, оила аъзоларининг таоми эса хурмо ва арпадан иборат бўларди. Шомдан бир юк (озиқ-овқат) келди, бас, амаким Рифўа ибн Зайд ун (озиқ)дан бир юк сотиб олди ва уни ўзининг бир омборхонасига (сақлаш хонасига) қўйди, омборхонада қурол-аслаҳа, совут ва қилич ҳам бор эди. Бас, уй остидан унга ўғрилик қилинди: омборхона тешилиб, таом ва қурол-аслаҳа ўғирланди. Тонг отганда амаким Рифўа олдимга келиб: «Эй жияним, бу кечамизда бизга ўғрилик қилинибди, омборхонамиз тешилиб, таомимиз ва қурол-аслаҳамиз олиб кетилибди,» деди. (У) деди: Биз маҳаллада суриштирдик ва сўрадик, шунда бизга: «Биз Бани Убайриқнинг бу кечада ўт ёқишганини кўрдик, фикримизча, улар фақат сизнинг таомингизнинг бир қисми устида (ўт ёқишган) деб ўйлаймиз,» дейилди. (У) деди: Бани Убайриқ эса — биз маҳаллада сўраб юрганимизда — «Аллаҳга қасамки, биз сизнинг соҳибингизни (ўғрини) фақат Лабид ибн Саҳл деб ўйлаймиз, у биздан бўлган, солиҳ ва мусулмон киши,» дейишди. Лабид буни эшитганида қиличини суғуриб: «Мен ўғрилик қиламанми?! Аллаҳга қасамки, ё бу қилич сизга (ботади), ёки бу ўғриликни (ким қилганини) ойдинлаштирасизлар,» деди. Улар: «Эй киши, ундан воз кеч, сен унинг соҳиби (ўғриси) эмассан,» дейишди. Биз маҳаллада (шунчалик) сўрадикки, охири улар ўша (қурол-аслаҳа)нинг соҳиблари эканида шубҳа қилмайдиган бўлиб қолдик. Шунда амаким менга: «Эй жияним, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига бориб, буни у зотга айтсанг (яхши бўларди),» деди. Қатода деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб: «Биздан бир бетамиз оила амаким Рифўа ибн Зайдга (ёмонлик) қасд қилиб, унинг омборхонасини тешиб, қурол-аслаҳаси ва таомини олишибди, бас, улар бизга қурол-аслаҳамизни қайтариб берсинлар, таомга эса бизнинг эҳтиёжимиз йўқ,» дедим. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен бу ҳақда (қарор чиқариб) буюраман,» дедилар. Бани Убайриқ буни эшитганида, ўзларидан Усайр ибн Урва деб аталувчи бир кишининг олдига келиб, у билан бу ҳақда гаплашдилар, шунда маҳалла аҳлидан бир неча одам шу (иш) юзасидан тўпланиб: «Эй Расулуллаҳ, Қатода ибн ан-Нуъмон ва унинг амакиси биздан бўлган, Ислом ва солиҳлик аҳли бўлган бир оилани ҳеч қандай ҳужжат ва далилсиз ўғрилик билан айблашяпти,» дейишди. Қатода деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб, у зот билан гаплашдим, шунда у: «Сен Ислом ва солиҳлиги тилга олинган бир оилани ҳеч қандай далил ва ҳужжатсиз ўғрилик билан айблашга қасд қилибсанми?!» дедилар. (Қатода) деди: Мен қайтдим ва молимнинг бир қисмидан айрилиб, бу ҳақда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан гаплашмаган бўлишимни жуда истардим. Сўнг амаким Рифўа олдимга келиб: «Эй жияним, нима қилдинг?» деди. Мен унга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга айтган нарсани айтдим. Шунда у: «Аллаҳ мадад сўраладиган зотдир,» деди. Кўп ўтмай Қуръан нозил бўлди: «Албатта, Биз сенга Китобни ҳақ (ила), одамлар ўртасида Аллаҳ сенга кўрсатган (нарса) билан ҳукм қилишинг учун нозил қилдик, сен хиёнатчиларга ҳимоячи (ёқловчи) бўлма» — (бу) Бани Убайриқ (ҳақида)дир. «Ва Аллаҳдан мағфират сўра» — яъни, Қатодага айтган гапинг(дан). «Албатта, Аллаҳ мағфиратли, меҳрибондир. Ўзларига хиёнат қилаётган кишилар ёқлаб тортишма, албатта, Аллаҳ хиёнаткор, гуноҳкор кишини ёқтирмайди. Улар одамлардан яширинишади, лекин Аллаҳдан яширина олмайдилар» — Унинг «мағфиратли, меҳрибон» деган сўзига қадар — яъни, агар улар Аллаҳдан мағфират сўраганларида, албатта, уларни кечирарди. «Ким бир гуноҳ қилса, фақат ўз зарарига қилади» — Унинг «очиқ-ойдин гуноҳ» деган сўзига қадар — (бу) уларнинг Лабид ҳақида айтган сўзлари (хусусида)дир. «Агар сенга Аллаҳнинг фазли ва раҳмати бўлмаганида» — Унинг «тез орада унга улкан ажр ато этамиз» деган сўзига қадар (Нисо сураси, 105-115). Қуръан нозил бўлганида, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га қурол-аслаҳа келтирилди ва у зот уни Рифўага қайтариб бердилар. Қатода деди: Мен амакимга қурол-аслаҳани олиб борганимда — у кекса киши бўлиб, жоҳилиятда кўзи ожизланган (ёки хира тортган) эди, мен унинг Исломида бир айб (нуқсон) бор деб ўйлардим — унга қурол-аслаҳани олиб борганимда у: «Эй жияним, у Аллаҳ йўлидадир (садақадир),» деди. Шунда мен унинг Исломи саҳиҳ (чин) эканини билдим. Қуръан нозил бўлгач, Башир мушрикларга қўшилиб кетди ва Сулофа бинти Саъд ибн Сумайянинг олдига (меҳмон) бўлиб тушди. Шунда Аллаҳ: «Кимки ўзига тўғри йўл равшан бўлганидан кейин Расулга қарши чиқса ва мўминларнинг йўлидан бошқага эргашса, Биз уни ўзи юзланган (йўлга) йўналтирамиз ва уни жаҳаннамга киритамиз, у қандай ёмон манзилдир! Албатта, Аллаҳ Ўзига ширк келтирилишини кечирмайди, бундан бошқасини эса Ўзи хоҳлаган кишига кечиради. Кимки Аллаҳга ширк келтирса, бас, у узоқ (чуқур) бир адашиш билан адашибди» (Нисо сураси, 115-116) (оятини) нозил қилди. У Сулофанинг олдига (меҳмон) бўлиб тушганида, Ҳассон ибн Собит ўз шеъридан баъзи байтлар билан унга (Сулофага) ҳажв (ташлама) қилди. Шунда у (Сулофа) унинг (Баширнинг) ашёларини (юк-эгар)ини олиб, бошига қўйди-да, уни олиб чиқиб, Абтаҳ (водий)га улоқтирди, сўнг: «Сен менга Ҳассоннинг шеърини ҳадя қилдингми? Сен менга ҳеч қандай яхшилик келтирмаган эдинг-ку,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, уни Муҳаммад ибн Салама ал-Ҳарронийдан бошқа ҳеч ким муснад (улаган) ҳолда (ривоят) қилганини билмаймиз. Юнус ибн Букайр ва бир неча (рови) бу ҳадисни Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Осим ибн Умар ибн Қатодадан мурсал (саҳобани айтмай) ривоят қилишган, уларда «отасидан, у бобосидан» (деганини) зикр қилишмаган. Қатода ибн ан-Нуъмон Абу Саъид ал-Худрийнинг она томонидан акасидир. Абу Саъид ал-Худрийнинг исми Саъд ибн Молик ибн Синондир.