Бақара сураси ҳақида

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانُوا رُكُوعًا فِي صَلاَةِ الْفَجْرِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيِّ وَابْنِ عُمَرَ وَعُمَارَةَ بْنِ أَوْسٍ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Вакииъ Суфёндан, у Абдуллаҳ ибн Динордан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилди), у деди: улар бомдод намозида рукуъда эдилар. Бу бобда Амр ибн Авф ал-Музаний, Ибн Умар, Умора ибн Авс ва Анас ибн Моликдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَأَبُو عَمَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا وُجِّهَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْكَعْبَةِ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ بِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ مَاتُوا وَهُمْ يُصَلُّونَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ‏:‏ ‏(‏وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ва Абу Аммор ривоят қилиб дедилар: бизга Вакииъ Исроилдан, у Симокдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилди), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Каъба томонга юзлантирилганларида (саҳобалар): «Ё Расулуллаҳ, Байтул-Мақдис томонга қараб намоз ўқиб ўтиб кетган биродарларимизнинг аҳволи қандай бўлади?» дедилар. Шунда Аллаҳ: «Аллаҳ имонингизни зое қиладиган зот эмас» (Бақара сураси, 143) (оятини) нозил қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ، يُحَدِّثُ عَنْ عُرْوَةَ، قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ مَا أَرَى عَلَى أَحَدٍ لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ شَيْئًا وَمَا أُبَالِي أَنْ لاَ أَطَّوَّفَ بَيْنَهُمَا ‏.‏ فَقَالَتْ بِئْسَمَا قُلْتَ يَا ابْنَ أُخْتِي طَافَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَطَافَ الْمُسْلِمُونَ وَإِنَّمَا كَانَ مَنْ أَهَلَّ لِمَنَاةَ الطَّاغِيَةِ الَّتِي بِالْمُشَلَّلِ لاَ يَطُوفُونَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا ‏)‏ وَلَوْ كَانَتْ كَمَا تَقُولُ لَكَانَتْ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا قَالَ الزُّهْرِيُّ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لأَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ فَأَعْجَبَهُ ذَلِكَ وَقَالَ إِنَّ هَذَا لَعِلْمٌ وَلَقَدْ سَمِعْتُ رِجَالاً مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُونَ إِنَّمَا كَانَ مَنْ لاَ يَطَّوَّفُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ مِنَ الْعَرَبِ يَقُولُونَ إِنَّ طَوَافَنَا بَيْنَ هَذَيْنِ الْحَجَرَيْنِ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ وَقَالَ آخَرُونَ مِنَ الأَنْصَارِ إِنَّمَا أُمِرْنَا بِالطَّوَافِ بِالْبَيْتِ وَلَمْ نُؤْمَرْ بِهِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏(‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ‏)‏ قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ فَأُرَاهَا قَدْ نَزَلَتْ فِي هَؤُلاَءِ وَهَؤُلاَءِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилиб деди: мен Зуҳрийнинг Урвадан ривоят қилаётганини эшитдим, у деди: мен Оиша (розияллаҳу анҳо)га: «Кимда ким Сафо ва Марва ўртасида тавоф қилмаса, мен унга (бунда) ҳеч нима (гуноҳ) деб билмайман, мен ҳам улар ўртасида тавоф қилмасликни парво қилмайман,» дедим. Шунда у: «Эй жияним, нақадар ёмон гап айтдинг! Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тавоф қилдилар ва мусулмонлар ҳам тавоф қилдилар. Фақатгина ал-Мушаллалдаги Манот деган бутга эҳром боғлаб ният қилганлар Сафо ва Марва ўртасида тавоф қилмас эдилар. Шунда Аллаҳ: «Ким Байтни ҳажж қилса ёки умра қилса, улар ўртасида тавоф қилишида унга гуноҳ йўқдир» (Бақара сураси, 158) (оятини) нозил қилди. Агар сен айтганингдек бўлганида, «Улар ўртасида тавоф қилмаслигида унга гуноҳ йўқдир» деган бўларди,» деди. Зуҳрий деди: мен буни Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибнул-Ҳорис ибн Ҳишомга зикр қилдим, бу унга маъқул тушди ва у: «Бу, албатта, илмдир. Мен илм аҳлидан бўлган бир неча кишиларнинг шундай деяётганини эшитдим: араблардан Сафо ва Марва ўртасида тавоф қилмайдиганлар: «Бизнинг бу икки тош ўртасида тавоф қилишимиз жоҳилият ишидан эди,» дер эдилар. Ансорлардан бошқалари эса: «Бизга фақат Байтни тавоф қилиш буюрилган эди, Сафо ва Марва ўртасида (тавоф қилиш) буюрилмаган эди,» дер эдилар. Шунда Аллаҳ таоло: «Албатта, Сафо ва Марва Аллаҳнинг шаъоирларидандир (белгиларидандир)» (Бақара сураси, 158) (оятини) нозил қилди,» деди. Абу Бакр ибн Абдурраҳмон: «Мен буни мана шулар ва мана шулар ҳақида нозил бўлган деб ўйлайман,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ أَبِي حَكِيمٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، قَالَ سَأَلْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ عَنِ الصَّفَا، وَالْمَرْوَةِ، فَقَالَ كَانَا مِنْ شَعَائِرِ الْجَاهِلِيَّةِ فَلَمَّا كَانَ الإِسْلاَمُ أَمْسَكْنَا عَنْهُمَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا ‏)‏ قَالَ هُمَا تَطَوُّعٌ ‏(‏فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Язид ибн Абу Ҳаким Суфёндан, у Осим ал-Аҳвалдан (ривоят қилиб), у деди: мен Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан Сафо ва Марва ҳақида сўрадим. У: «Улар жоҳилиятнинг шаъоирларидан (белгиларидан) эди. Ислом келганида биз улардан тийилдик. Шунда Аллаҳ: «Албатта, Сафо ва Марва Аллаҳнинг шаъоирларидандир. Бас, ким Байтни ҳажж қилса ёки умра қилса, улар ўртасида тавоф қилишида унга гуноҳ йўқдир» (Бақара сураси, 158) (оятини) нозил қилди,» деди. (Анас) деди: улар нафлдир: «Ким кўнгилли яхшилик қилса, албатта, Аллаҳ (яхшиликни) қабул қилувчи ва билувчидир» (Бақара сураси, 158). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَدِمَ مَكَّةَ طَافَ بِالْبَيْتِ سَبْعًا فَقَرَأَ ‏:‏ ‏(‏وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى ‏)‏ فَصَلَّى خَلْفَ الْمَقَامِ ثُمَّ أَتَى الْحَجَرَ فَاسْتَلَمَهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَرَأَ ‏:‏ ‏(‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна Жаъфар ибн Муҳаммаддан, у отасидан, у Жобир ибн Абдуллаҳ (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилди), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни Маккага келганларида Байтни етти марта тавоф қилиб, сўнг: «Иброҳим Мақомидан намозгоҳ тутинглар» (Бақара сураси, 125) (оятини) ўқиганларини (эшитдим). Сўнг Мақом орқасида намоз ўқидилар, кейин Ҳажарга (қора тошга) келиб уни истилом қилдилар (ўпдилар). Сўнг: «Аллаҳ нимадан бошлаган бўлса, биз ҳам шундан бошлаймиз,» дедилар ва: «Албатта, Сафо ва Марва Аллаҳнинг шаъоирларидандир» (Бақара сураси, 158) (оятини) ўқидилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ بْنِ يُونُسَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ كَانَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذَا كَانَ الرَّجُلُ صَائِمًا فَحَضَرَ الإِفْطَارُ فَنَامَ قَبْلَ أَنْ يُفْطِرَ لَمْ يَأْكُلْ لَيْلَتَهُ وَلاَ يَوْمَهُ حَتَّى يُمْسِيَ وَإِنَّ قَيْسَ بْنَ صِرْمَةَ الأَنْصَارِيَّ كَانَ صَائِمًا فَلَمَّا حَضَرَهُ الإِفْطَارُ أَتَى امْرَأَتَهُ فَقَالَ هَلْ عِنْدَكِ طَعَامٌ قَالَتْ لاَ وَلَكِنْ أَنْطَلِقُ فَأَطْلُبُ لَكَ ‏.‏ وَكَانَ يَوْمَهُ يَعْمَلُ فَغَلَبَتْهُ عَيْنُهُ وَجَاءَتْهُ امْرَأَتُهُ فَلَمَّا رَأَتْهُ قَالَتْ خَيْبَةً لَكَ ‏.‏ فَلَمَّا انْتَصَفَ النَّهَارُ غُشِيَ عَلَيْهِ فَذَكَرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ ‏)‏ فَفَرِحُوا بِهَا فَرَحًا شَدِيدًا ‏:‏ ‏(‏فَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Убайдуллаҳ ибн Мусо Исроил ибн Юнусдан, у Абу Ишоқдан, у ал-Баро (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари (орасида шундай одат бор эди:) бир киши рўзадор бўлса, ифтор вақти келганида ифтор қилишдан олдин ухлаб қолса, ўша кечаси ҳам, эртаси куни ҳам кечгача ҳеч нима емас эди. Қайс ибн Сирма ал-Ансорий рўзадор эди. Ифтор вақти келганида хотинининг олдига келди ва: «Сенда таом борми?» деди. У: «Йўқ, лекин бориб, сенга (таом) излаб келаман,» деди. (Қайс) ўша куни (кун бўйи) ишлаган эди, уни уйқу босиб (ухлаб) қолди. Хотини келди-да, уни кўриб: «Сенинг бошингга хайбат бўлсин (умидинг пуч бўлибди),» деди. Эртаси кун ярмида (Қайс) ҳушидан кетиб қолди. Бу нарса Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га зикр қилинди. Шунда бу оят нозил бўлди: «Рўза кечасида хотинларингизга яқинлашиш сизларга ҳалол қилинди» (Бақара сураси, 187). Шунда улар бунга жуда қувондилар. «Тонгнинг оқ ипи қора ипидан (сизларга) равшан бўлгунча енглар ва ичинглар» (Бақара сураси, 187). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ ذَرٍّ، عَنْ يُسَيْعٍ الْكِنْدِيِّ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ الدُّعَاءُ هُوَ الْعِبَادَةُ ‏"‏ ‏.‏ وَقَرَأَ ‏:‏‏(‏ وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏(‏ دَاخِرِينَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абу Муовия ал-Аъмашдан, у Заррдан, у Юсайъ ал-Киндийдан, у Нуъмон ибн Башир (розияллаҳу анҳумо)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), (Набий) Аллаҳнинг: «Роббингиз деди: Менга дуо қилинглар, Мен сизларга ижобат қиламан» (Ғофир сураси, 60) деган сўзи ҳақида: «Дуо — бу ибодатдир,» дедилар ва: «Роббингиз деди: Менга дуо қилинглар, Мен сизларга ижобат қиламан» дегандан то «хор бўлган ҳолда» (Ғофир сураси, 60) дегунгача ўқидилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا حُصَيْنٌ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، أَخْبَرَنَا عَدِيُّ بْنُ حَاتِمٍ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ‏)‏ قَالَ لِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا ذَاكَ بَيَاضُ النَّهَارِ مِنْ سَوَادِ اللَّيْلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا مُجَالِدٌ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ ذَلِكَ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Ҳушайм ривоят қилди, бизга Ҳусайн хабар берди, аш-Шаъбийдан (ривоят қилиб), бизга Адий ибн Ҳотим (розияллаҳу анҳу) хабар берди, у деди: «Тонгнинг оқ ипи қора ипидан (сизларга) равшан бўлгунча» (Бақара сураси, 187) (ояти) нозил бўлганида, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «У фақатгина кундузнинг оқлиги кечанинг қоралигидан (равшан бўлиши)дир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Ҳушайм ривоят қилди, бизга Мужолид аш-Шаъбийдан, у Адий ибн Ҳотимдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الصَّوْمِ فَقَالَ ‏:‏ ‏(‏ حَتََّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ ‏)‏ قَالَ فَأَخَذْتُ عِقَالَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْيَضُ وَالآخَرُ أَسْوَدُ فَجَعَلْتُ أَنْظُرُ إِلَيْهِمَا فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا لَمْ يَحْفَظْهُ سُفْيَانُ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا هُوَ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён Мужолиддан, у аш-Шаъбийдан, у Адий ибн Ҳотим (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан рўза ҳақида сўрадим. У: «Тонгнинг оқ ипи қора ипидан (сизларга) равшан бўлгунча» (Бақара сураси, 187) (оятини ўқидилар). (Адий) деди: мен иккита арқон олдим, бири оқ, иккинчиси қора эди, уларга қараб тура бошладим. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга Суфён ёдлаб қола олмаган бирор нарса айтдилар, (сўнг) дедилар: «У фақатгина кеча ва кундуздир.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ أَبُو عَاصِمٍ النَّبِيلُ، عَنْ حَيْوَةَ بْنِ شُرَيْحٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَسْلَمَ أَبِي عِمْرَانَ التُّجِيبِيِّ، قَالَ كُنَّا بِمَدِينَةِ الرُّومِ فَأَخْرَجُوا إِلَيْنَا صَفًّا عَظِيمًا مِنَ الرُّومِ فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مِثْلُهُمْ أَوْ أَكْثَرُ وَعَلَى أَهْلِ مِصْرَ عُقْبَةُ بْنُ عَامِرٍ وَعَلَى الْجَمَاعَةِ فَضَالَةُ بْنُ عُبَيْدٍ فَحَمَلَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى صَفِّ الرُّومِ حَتَّى دَخَلَ فِيهِمْ فَصَاحَ النَّاسُ وَقَالُوا سُبْحَانَ اللَّهِ يُلْقِي بِيَدَيْهِ إِلَى التَّهْلُكَةِ فَقَامَ أَبُو أَيُّوبَ الأَنْصَارِيُّ فَقَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ تَتَأَوَّلُونَ هَذِهِ الآيَةَ هَذَا التَّأْوِيلَ وَإِنَّمَا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِينَا مَعْشَرَ الأَنْصَارِ لَمَّا أَعَزَّ اللَّهُ الإِسْلاَمَ وَكَثُرَ نَاصِرُوهُ فَقَالَ بَعْضُنَا لِبَعْضٍ سِرًّا دُونَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ أَمْوَالَنَا قَدْ ضَاعَتْ وَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعَزَّ الإِسْلاَمَ وَكَثُرَ نَاصِرُوهُ فَلَوْ أَقَمْنَا فِي أَمْوَالِنَا فَأَصْلَحْنَا مَا ضَاعَ مِنْهَا ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم يَرُدُّ عَلَيْنَا مَا قُلْنَا‏:‏ ‏(‏وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلاَ تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ ‏)‏ فَكَانَتِ التَّهْلُكَةُ الإِقَامَةَ عَلَى الأَمْوَالِ وَإِصْلاَحَهَا وَتَرَكْنَا الْغَزْوَ فَمَا زَالَ أَبُو أَيُّوبَ شَاخِصًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَتَّى دُفِنَ بِأَرْضِ الرُّومِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга аз-Заҳҳок ибн Махлад Абу Осим ан-Набил Ҳайва ибн Шурайҳдан, у Язид ибн Абу Ҳабибдан, у Аслам Абу Имрон ат-Тужибийдан (ривоят қилди), у деди: биз Рум шаҳрида эдик. Улар бизга қарши румликлардан катта бир саф чиқардилар. Мусулмонлардан уларга қарши шунчаси ёки ундан кўпроғи чиқди. Миср аҳлининг бошлиғи Уқба ибн Омир, жамоатнинг бошлиғи эса Фазола ибн Убайд эди. Мусулмонлардан бир киши румликларнинг сафига ҳужум қилиб, улар орасига кириб борди. Шунда одамлар бақириб: «Субҳаналлаҳ! У ўз қўли билан ўзини ҳалокатга ташлаяпти!» дедилар. Шунда Абу Айюб ал-Ансорий (розияллаҳу анҳу) туриб: «Эй одамлар, сизлар бу оятни шундай таъвил қиляпсизлар. Бу оят аслида биз, ансорлар жамоаси ҳақида нозил бўлган эди. Аллаҳ Исломни азиз қилиб, унинг ёрдамчилари кўпайганида, биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан яширин тарзда ўзаро: «Мол-мулкимиз зое бўлиб кетди, Аллаҳ Исломни азиз қилди, унинг ёрдамчилари ҳам кўпайди. Мол-мулкимизнинг олдида туриб, ундан зое бўлганини тузатиб олсак бўлар эди,» дедик. Шунда Аллаҳ Набийсига (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга айтган сўзимизни рад қилиб: «Аллаҳ йўлида инфоқ қилинглар ва ўз қўлларингиз билан ўзингизни ҳалокатга ташламанглар» (Бақара сураси, 195) (оятини) нозил қилди. Ҳалокат — мол-мулк олдида туриб, уни тузатиш ва ғазотни (жиҳодни) тарк қилиш эди,» деди. Абу Айюб Аллаҳ йўлида (жиҳодга) чиқишдан тўхтамади, ҳатто Рум ерида дафн қилинди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا مُغِيرَةُ، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ قَالَ كَعْبُ بْنُ عُجْرَةَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَفِيَّ أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ وَإِيَّاىَ عَنَى بِهَا ‏:‏ ‏(‏فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ ‏)‏ قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِالْحُدَيْبِيَةِ وَنَحْنُ مُحْرِمُونَ وَقَدْ حَصَرَنَا الْمُشْرِكُونَ وَكَانَتْ لِي وَفْرَةٌ فَجَعَلَتِ الْهَوَامُّ تَسَاقَطُ عَلَى وَجْهِي فَمَرَّ بِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ كَأَنَّ هَوَامَّ رَأْسِكَ تُؤْذِيكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَاحْلِقْ ‏"‏ ‏.‏ وَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏.‏ قَالَ مُجَاهِدٌ الصِّيَامُ ثَلاَثَةُ أَيَّامٍ وَالطَّعَامُ سِتَّةُ مَسَاكِينَ وَالنُّسُكُ شَاةٌ فَصَاعِدًا ‏.‏ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ أَشْعَثَ بْنِ سَوَّارٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْقِلٍ، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَوَاهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الأَصْبَهَانِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْقِلٍ أَيْضًا ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Ҳушайм хабар берди, бизга Муғийра хабар берди, Мужоҳиддан (ривоят қилиб), у деди: Каъб ибн Ужра (розияллаҳу анҳу) айтди: «Жоним Қўлида бўлган Зотга қасамки, бу оят мен ҳақимда нозил бўлди ва у билан мен назарда тутилдим: «Сизлардан ким касал бўлса ёки бошида озор (жароҳат) бўлса, рўза тутиш, садақа бериш ёки қурбонлик сўйишдан фидя (тўласин)» (Бақара сураси, 196).» (Каъб) деди: биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан Ҳудайбияда эҳромда эдик, мушриклар бизни тўсиб қўйган эдилар. Менинг сочим кўп эди, ҳашаротлар юзимга тушар эди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ёнимдан ўтиб: «Бошингдаги ҳашаротлар сени қийнаётганга ўхшайди,» дедилар. (Каъб) деди: мен: «Ҳа,» дедим. (Набий): «Сочингни қириб ташла,» дедилар. Шунда бу оят нозил бўлди. Мужоҳид деди: рўза — уч кун, таом — олти мискинга, қурбонлик эса бир қўй ёки ундан ортиғидир. Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Ҳушайм Абу Бишрдан, у Мужоҳиддан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Каъб ибн Ужрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Ҳушайм Ашъас ибн Саввордан, у аш-Шаъбийдан, у Абдуллаҳ ибн Маъқилдан, у Каъб ибн Ужрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Абдурраҳмон ибнул-Асбаҳоний ҳам Абдуллаҳ ибн Маъқилдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، قَالَ أَتَى عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا أُوقِدُ تَحْتَ قِدْرٍ وَالْقَمْلُ تَتَنَاثَرُ عَلَى جَبْهَتِي أَوْ قَالَ حَاجِبِي فَقَالَ ‏"‏ أَتُؤْذِيكَ هَوَامُّ رَأْسِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَاحْلِقْ رَأْسَكَ وَانْسُكْ نَسِيكَةً أَوْ صُمْ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ أَوْ أَطَعِمْ سِتَّةَ مَسَاكِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَيُّوبُ لاَ أَدْرِي بِأَيَّتِهِنَّ بَدَأَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Иброҳим Айюбдан, у Мужоҳиддан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Каъб ибн Ужра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ёнимга келдилар, мен қозон остида ўт ёқаётган эдим, битлар пешонамга — ёки: қошимга — тўкилиб тушаётган эди. (Расулуллаҳ): «Бошингдаги ҳашаротлар сени қийнаяптими?» дедилар. (Каъб) деди: мен: «Ҳа,» дедим. (Расулуллаҳ): «Бошингни қириб ташла ва бир қурбонлик сўй, ёки уч кун рўза тут, ёки олти мискинга таом бер,» дедилар. Айюб деди: уларнинг қайси биридан бошлаганларини билмайман. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْحَجُّ عَرَفَاتٌ الْحَجُّ عَرَفَاتٌ الْحَجُّ عَرَفَاتٌ أَيَّامُ مِنًى ثَلاَثٌ ‏:‏ ‏(‏فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ ‏)‏ وَمَنْ أَدْرَكَ عَرَفَةَ قَبْلَ أَنْ يَطْلُعَ الْفَجْرُ فَقَدْ أَدْرَكَ الْحَجَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَهَذَا أَجْوَدُ حَدِيثٍ رَوَاهُ الثَّوْرِيُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ وَلاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна Суфён ас-Саврийдан, у Букайр ибн Атодан, у Абдурраҳмон ибн Яъмардан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳажж — Арафадир, ҳажж — Арафадир, ҳажж — Арафадир. Мино кунлари учтадир: «Ким икки кунда шошилиб (кетса), унга гуноҳ йўқдир, ким кечикса ҳам, унга гуноҳ йўқдир» (Бақара сураси, 203). Ким тонг отишидан олдин Арафага етишса, ҳажжга етишибди (ҳажжи тўғридир),» дедилар. Ибн Абу Умар деди: Суфён ибн Уяйна: «Бу ас-Саврий ривоят қилган ҳадисларнинг энг яхшисидир,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Шуъба ҳам Букайр ибн Атодан ривоят қилган. Биз уни фақат Букайр ибн Ато ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَبْغَضُ الرِّجَالِ إِلَى اللَّهِ الأَلَدُّ الْخَصِمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Ибн Журайждан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Оишадан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳга энг ёмон кўринадиган киши қаттиқ жанжалкаш, ўжар баҳсдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَتِ الْيَهُودُ إِذَا حَاضَتِ امْرَأَةٌ مِنْهُمْ لَمْ يُوَاكِلُوهَا وَلَمْ يُشَارِبُوهَا وَلَمْ يُجَامِعُوهَا فِي الْبُيُوتِ فَسُئِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذًى ‏)‏ فَأَمَرَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُوَاكِلُوهُنَّ وَيُشَارِبُوهُنَّ وَأَنْ يَكُونُوا مَعَهُنَّ فِي الْبُيُوتِ وَأَنْ يَفْعَلُوا كُلَّ شَيْءٍ مَا خَلاَ النِّكَاحَ فَقَالَتِ الْيَهُودُ مَا يُرِيدُ أَنْ يَدَعَ شَيْئًا مِنْ أَمْرِنَا إِلاَّ خَالَفَنَا فِيهِ ‏.‏ قَالَ فَجَاءَ عَبَّادُ بْنُ بِشْرٍ وَأُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَاهُ بِذَلِكَ وَقَالاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفَلاَ نَنْكِحُهُنَّ فِي الْمَحِيضِ فَتَمَعَّرَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ قَدْ غَضِبَ عَلَيْهِمَا فَقَامَا فَاسْتَقْبَلَتْهُمَا هَدِيَّةٌ مِنْ لَبَنٍ فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي آثَارِهِمَا فَسَقَاهُمَا فَعَلِمْنَا أَنَّهُ لَمْ يَغْضَبْ عَلَيْهِمَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: менга Сулаймон ибн Ҳарб ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, Собитдан, у Анасдан (ривоят қилдики), у деди: Яҳудийлар, улардан бирор аёл ҳайз кўрса, у билан бирга таом емас, у билан бирга ичмас ва уйларда у билан бирга бўлмас эдилар. Шу ҳақда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўралган эди, Аллаҳ таоло: «Сендан ҳайз ҳақида сўрайдилар. Айтгин: у бир азоб (зарар)дир,» (оятини) нозил қилди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларга: никоҳдан бошқа ҳамма нарсани қилиб, улар билан бирга таом ейишни, улар билан бирга ичишни ва уйларда улар билан бирга бўлишни буюрдилар. Яҳудийлар: «У бизнинг ишимиздан ҳеч нарсани қолдирмоқчи эмас, фақат унда бизга мухолиф бўлмоқчи,» дедилар. (Рови) деди: Шунда Аббод ибн Бишр ва Усайд ибн Ҳузайр Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келдилар ва бу ҳақда у зотга хабар бердилар ва: «Эй Аллаҳнинг Расули, ҳайз вақтида улар билан жима қилмайликми?» дедилар. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг юзлари ўзгарди, ҳатто биз у зотни уларга ғазабландилар деб ўйладик. Улар туриб кетдилар, уларни сут ҳадяси қарши олди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларнинг ортидан (киши) юбордилар ва уларга сут ичирдилар. Шунда биз у зотни уларга ғазабланмаганларини билдик. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ، سَمِعَ جَابِرًا، يَقُولُ كَانَتِ الْيَهُودُ تَقُولُ مَنْ أَتَى امْرَأَتَهُ فِي قُبُلِهَا مِنْ دُبُرِهَا كَانَ الْوَلَدُ أَحْوَلَ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий, Ҳаммод ибн Саламадан, у Собитдан, у Анасдан, шунга ўхшаш, шу маънода ривоят қилди. Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Ибнул-Мункадирдан ривоят қилди, у Жобирнинг шундай деяётганини эшитди: Яҳудийлар: «Ким ўз хотинига унинг орқасидан олди томондан келса, бола ғилайкўз бўлади,» дер эдилар. Шунда: «Аёлларингиз сизлар учун экинзордир, экинзорингизга хоҳлаган тарзда келинг,» (ояти) нозил бўлди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ خُثَيْمٍ، عَنِ ابْنِ سَابِطٍ، عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ ‏)‏ يَعْنِي صِمَامًا وَاحِدًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَابْنُ خُثَيْمٍ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُثْمَانَ وَابْنُ سَابِطٍ هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَابِطٍ الْجُمَحِيُّ الْمَكِّيُّ وَحَفْصَةُ هِيَ بِنْتُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَيُرْوَى فِي سِمَامٍ وَاحِدٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Ибн Хусаймдан, у Ибн Собитдан, у Ҳафса бинт Абдурраҳмондан, у Умму Саламадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилдики, у зот Аллаҳнинг: «Аёлларингиз сизлар учун экинзордир, экинзорингизга хоҳлаган тарзда келинг,» деган сўзи ҳақида: «Яъни бир тешикка,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Ибн Хусайм — бу Абдуллаҳ ибн Усмондир, Ибн Собит — бу Абдурраҳмон ибн Абдуллаҳ ибн Собит ал-Жумаҳий ал-Маккийдир, Ҳафса эса Абдурраҳмон ибн Абу Бакр ас-Сиддиқнинг қизидир. (Бу сўз) «бир тешикка» тарзида ҳам ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَشْعَرِيُّ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي الْمُغِيرَةِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَاءَ عُمَرُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلَكْتُ قَالَ ‏"‏ وَمَا أَهْلَكَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ حَوَّلْتُ رَحْلِي اللَّيْلَةَ ‏.‏ قَالَ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا قَالَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ ‏)‏ أَقْبِلْ وَأَدْبِرْ وَاتَّقِ الدُّبُرَ وَالْحِيضَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَيَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَشْعَرِيُّ هُوَ يَعْقُوبُ الْقُمِّيُّ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳасан ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Яъқуб ибн Абдуллаҳ ал-Ашъарий, Жаъфар ибн Абул-Муғирадан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан ривоят қилди, у деди: Умар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келди ва: «Эй Аллаҳнинг Расули, мен ҳалок бўлдим!» деди. У зот: «Сени нима ҳалок қилди?» дедилар. У: «Бу кеча мен уловимни (бошқа томонга) бурдим,» деди. (Рови) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга ҳеч нарса жавоб қайтармадилар. (Рови) деди: Шунда Аллаҳ Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га шу оятни нозил қилди: «Аёлларингиз сизлар учун экинзордир, экинзорингизга хоҳлаган тарзда келинг.» Олдидан ҳам, орқасидан ҳам (кел), фақат орқа тешигидан ва ҳайздан сақлан. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Яъқуб ибн Абдуллаҳ ал-Ашъарий — у Яъқуб ал-Қуммийдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ الْقَاسِمِ، عَنِ الْمُبَارَكِ بْنِ فَضَالَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُ زَوَّجَ أُخْتَهُ رَجُلاً مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكَانَتْ عِنْدَهُ مَا كَانَتْ ثُمَّ طَلَّقَهَا تَطْلِيقَةً لَمْ يُرَاجِعْهَا حَتَّى انْقَضَتِ الْعِدَّةُ فَهَوِيَهَا وَهَوِيَتْهُ ثُمَّ خَطَبَهَا مَعَ الْخُطَّابِ فَقَالَ لَهُ يَا لُكَعُ أَكْرَمْتُكَ بِهَا وَزَوَّجْتُكَهَا فَطَلَّقْتَهَا وَاللَّهِ لاَ تَرْجِعُ إِلَيْكَ أَبَدًا آخِرُ مَا عَلَيْكَ قَالَ فَعَلِمَ اللَّهُ حَاجَتَهُ إِلَيْهَا وَحَاجَتَهَا إِلَى بَعْلِهَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏(‏ وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏‏(‏ وَأَنْتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ ‏)‏ فَلَمَّا سَمِعَهَا مَعْقِلٌ قَالَ سَمْعًا لِرَبِّي وَطَاعَةً ثُمَّ دَعَاهُ فَقَالَ أُزَوِّجُكَ وَأُكْرِمُكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ الْحَسَنِ ‏.‏ وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ دَلاَلَةٌ عَلَى أَنَّهُ لاَ يَجُوزُ النِّكَاحُ بِغَيْرِ وَلِيٍّ لأَنَّ أُخْتَ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ كَانَتْ ثَيِّبًا فَلَوْ كَانَ الأَمْرُ إِلَيْهَا دُونَ وَلِيِّهَا لَزَوَّجَتْ نَفْسَهَا وَلَمْ تَحْتَجْ إِلَى وَلِيِّهَا مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ وَإِنَّمَا خَاطَبَ اللَّهُ فِي الآيَةِ الأَوْلِيَاءَ فَقَالَ ‏:‏ ‏(‏ولَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ ‏)‏ فَفِي هَذِهِ الآيَةِ دَلاَلَةٌ عَلَى أَنَّ الأَمْرَ إِلَى الأَوْلِيَاءِ فِي التَّزْوِيجِ مَعَ رِضَاهُنَّ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Ҳишом ибн ал-Қосим, ал-Муборак ибн Фазоладан, у ал-Ҳасандан, у Маъқил ибн Ясордан ривоят қилдики, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида ўз синглисини мусулмонлардан бўлган бир кишига турмушга берди. (Синглиси) у билан қанча турган бўлса турди, кейин (эри) уни бир талоқ қилди ва идда муддати тугагунча унга қайтиб келмади. Сўнг (эри) уни севиб қолди, (синглиси) ҳам уни севди. Кейин (эри) бошқа совчилар қатори унга совчи қўйди. Шунда (Маъқил) унга: «Эй разил, мен сенга уни (синглимни бериб) икром қилдим ва сени унга уйлантирдим, сен эса уни талоқ қилдинг. Аллаҳга қасамки, у сенга абадий қайтиб бормайди, сенинг олдингдаги (имконинг) тугади!» деди. (Рови) деди: Аллаҳ унинг (Маъқилнинг синглисининг) унга (эрига) эҳтиёжини ва унинг (эрининг) аёлига эҳтиёжини билди ва Аллаҳ: «Аёлларни талоқ қилсангиз, улар ўз муддатларига етганларида...» дегандан то «...ҳолбуки сизлар билмайсизлар,» деган сўзигача (оятни) нозил қилди. Маъқил уни эшитганида: «Роббим (амрига) қулоқ соламан ва итоат қиламан,» деди. Сўнг уни (собиқ куёвни) чақирди ва: «Мен сени (синглимга) уйлантираман ва сенга икром қиламан,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У ал-Ҳасандан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Бу ҳадисда валийсиз никоҳ жоиз эмаслигига далолат бор, чунки Маъқил ибн Ясорнинг синглиси тул (саййиба) эди; агар иш валийсисиз унинг ўзига боғлиқ бўлганида, у ўзини ўзи турмушга берар ва валийси Маъқил ибн Ясорга эҳтиёжи бўлмас эди. Аллаҳ бу оятда валийларга хитоб қилиб: «Уларнинг ўз эрларига турмушга чиқишларига тўсқинлик қилманглар,» деди. Бу оятда эса, аёлларнинг розилиги билан, турмушга бериш иши валийларга (боғлиқ) эканлигига далолат бордир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، ح قَالَ وَحَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِي يُونُسَ، مَوْلَى عَائِشَةَ قَالَ أَمَرَتْنِي عَائِشَةُ رضى الله عنها أَنْ أَكْتُبَ لَهَا مُصْحَفًا فَقَالَتْ إِذَا بَلَغْتَ هَذِهِ الآيَةَ فَآذِنِّي ‏:‏ ‏(‏حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاَةِ الْوُسْطَى ‏)‏ فَلَمَّا بَلَغْتُهَا آذَنْتُهَا فَأَمْلَتْ عَلَىَّ حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاَةِ الْوُسْطَى وَصَلاَةِ الْعَصْرِ وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ وَقَالَتْ سَمِعْتُهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ حَفْصَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба, Молик ибн Анасдан ривоят қилди. (Термизий) деди: бизга ал-Ансорий ҳам ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик, Зайд ибн Асламдан, у ал-Қаъқў ибн Ҳакимдан, у Оишанинг озод қилинган қули Абу Юнусдан ривоят қилди, у деди: Оиша (розияллаҳу анҳо) менга ўзига бир мусъҳаф ёзиб беришимни буюрди ва: «Мана шу оятга етганингда менга хабар бер,» деди: «Намозларни ва ўрта намозни сақланглар.» Мен унга етганимда, унга хабар бердим, у эса менга: «Намозларни, ўрта намозни ва аср намозини сақланглар ва Аллаҳга итоатли ҳолда туринглар,» деб ёздирди ва: «Мен буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитганман,» деди. Бу бобда Ҳафсадан (ҳам ҳадис бор). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ صَلاَةُ الْوُسْطَى صَلاَةُ الْعَصْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳумайд ибн Масъада ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Зурайъ, Саиддан, у Қатодадан ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳасан, Самура ибн Жундабдан ривоят қилдики, Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ўрта намоз — аср намозидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي حَسَّانَ الأَعْرَجِ، عَنْ عَبِيدَةَ السَّلْمَانِيِّ، أَنَّ عَلِيًّا، حَدَّثَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ يَوْمَ الأَحْزَابِ ‏ "‏ اللَّهُمَّ امْلأْ قُبُورَهُمْ وَبُيُوتَهُمْ نَارًا كَمَا شَغَلُونَا عَنْ صَلاَةِ الْوُسْطَى حَتَّى غَابَتِ الشَّمْسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبُو حَسَّانَ الأَعْرَجُ اسْمُهُ مُسْلِمٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абда, Саид ибн Абу Арубадан, у Қатодадан, у Абу Ҳассон ал-Аъраждан, у Абида ас-Салмонийдан ривоят қилдики, Али унга ҳадис айтиб берди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Аҳзоб куни: «Эй Аллаҳ, уларнинг қабрларини ва уйларини олов билан тўлдиргин, улар бизни ўрта намоздан қуёш ботгунча машғул қилиб қўйганларидек,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир ва у Алидан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Абу Ҳассон ал-Аъражнинг исми Муслимдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو النَّضْرِ، وَأَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ، عَنْ زُبَيْدٍ، عَنْ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ صَلاَةُ الْوُسْطَى صَلاَةُ الْعَصْرِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَأَبِي هَاشِمِ بْنِ عُتْبَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абун-Назр ва Абу Довуд ат-Таёлисий, Муҳаммад ибн Талҳа ибн Мусаррифдан, у Зубайддан, у Муррадан, у Абдуллаҳ ибн Масъуддан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ўрта намоз — аср намозидир,» дедилар. Бу бобда Зайд ибн Собит, Абу Ҳошим ибн Утба ва Абу Ҳурайрадан (ҳам ҳадис бор). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، وَيَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ شُبَيْلٍ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ كُنَّا نَتَكَلَّمُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الصَّلاَةِ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ ‏)‏ فَأُمِرْنَا بِالسُّكُوتِ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، نَحْوَهُ وَزَادَ فِيهِ وَنُهِينَا عَنِ الْكَلاَمِ، ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَأَبُو عَمْرٍو الشَّيْبَانِيُّ اسْمُهُ سَعْدُ بْنُ إِيَاسٍ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Марвон ибн Муовия, Язид ибн Ҳорун ва Муҳаммад ибн Убайд, Исмоил ибн Абу Холиддан, у ал-Ҳорис ибн Шубайлдан, у Абу Амр аш-Шайбонийдан, у Зайд ибн Арқамдан ривоят қилди, у деди: Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида намозда гаплашар эдик. Шунда: «Аллаҳга итоатли ҳолда туринглар,» (ояти) нозил бўлди ва биз жим туришга буюрилдик. Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Абу Холид шунга ўхшаш ривоят қилди ва унда: «Ва биз гапиришдан қайтарилдик,» деб қўшди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Амр аш-Шайбонийнинг исми Саъд ибн Иёсдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنِ السُّدِّيِّ، عَنْ أَبِي مَالِكٍ، عَنِ الْبَرَاءِ‏:‏ ‏(‏وَلاَ تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ ‏)‏ قَالَ نَزَلَتْ فِينَا مَعْشَرَ الأَنْصَارِ كُنَّا أَصْحَابَ نَخْلٍ فَكَانَ الرَّجُلُ يَأْتِي مِنْ نَخْلِهِ عَلَى قَدْرِ كَثْرَتِهِ وَقِلَّتِهِ وَكَانَ الرَّجُلُ يَأْتِي بِالْقِنْوِ وَالْقِنْوَيْنِ فَيُعَلِّقُهُ فِي الْمَسْجِدِ وَكَانَ أَهْلُ الصُّفَّةِ لَيْسَ لَهُمْ طَعَامٌ فَكَانَ أَحَدُهُمْ إِذَا جَاعَ أَتَى الْقِنْوَ فَضَرَبَهُ بِعَصَاهُ فَيَسْقُطُ مِنَ الْبُسْرِ وَالتَّمْرِ فَيَأْكُلُ وَكَانَ نَاسٌ مِمَّنْ لاَ يَرْغَبُ فِي الْخَيْرِ يَأْتِي الرَّجُلُ بِالْقِنْوِ فِيهِ الشِّيصُ وَالْحَشَفُ وَبِالْقِنْوِ قَدِ انْكَسَرَ فَيُعَلِّقُهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الأَرْضِ وَلاَ تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلاَّ أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ ‏)‏ قَالُوا لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ أُهْدِيَ إِلَيْهِ مِثْلُ مَا أَعْطَى لَمْ يَأْخُذْهُ إِلاَّ عَلَى إِغْمَاضٍ وَحَيَاءٍ قَالَ فَكُنَّا بَعْدَ ذَلِكَ يَأْتِي أَحَدُنَا بِصَالِحِ مَا عِنْدَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ وَأَبُو مَالِكٍ هُوَ الْغِفَارِيُّ وَيُقَالُ اسْمُهُ غَزْوَانُ وَقَدْ رَوَى سُفْيَانُ عَنِ السُّدِّيِّ شَيْئًا مِنْ هَذَا ‏.‏

Бизга Абдуллаҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллаҳ ибн Мусо хабар берди, Исроилдан, у ас-Суддийдан, у Абу Моликдан, у ал-Бародан (ривоят қилди): «Ундан берадиган ёмон нарсани қасд қилманглар,» (ояти ҳақида) у деди: У биз Ансорлар жамоаси ҳақида нозил бўлди. Биз хурмозор эгалари эдик. Бир киши хурмозорининг кўп ёки озлигига қараб (хурмо) келтирар эди. Бир киши бир-икки шингил (хурмо) келтириб, уни масжидга осиб қўярди. Суффа аҳлининг эса таоми йўқ эди. Улардан бири оч қолса, шингил олдига келиб, уни ҳассаси билан урарди, шунда ундан хом ва пишган хурмолар тўкиларди, у эса ер эди. Яхшиликка рағбати бўлмаган баъзи кишилар эса, ичида пуч ва хунук хурмолар бор шингилни ёки синган шингилни келтириб осиб қўяр эдилар. Шунда Аллаҳ таоло: «Эй иймон келтирганлар, касб қилган пок нарсаларингиздан ва Биз сиз учун ердан чиқарган нарсалардан инфоқ қилинглар ва ундан берадиган ёмон нарсани қасд қилманглар, ҳолбуки уни ўзингиз кўз юммасдан туриб олмаган бўлардингиз,» (оятини) нозил қилди. Улар: «Агар бирортангизга ўзи берган нарса каби ҳадя қилинса, уни фақат кўз юмиб ва уялиб оларди,» дедилар. (Рови) деди: Шундан кейин бирортамиз ўзидаги энг яхши нарсани келтирадиган бўлди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир. Абу Молик — у ал-Ғифорийдир, унинг исми Ғазвон дейилади. Суфён ҳам ас-Суддийдан бундан бирор нарса ривоят қилган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ مُرَّةَ الْهَمْدَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ لِلشَّيْطَانِ لَمَّةً بِابْنِ آدَمَ وَلِلْمَلَكِ لَمَّةً فَأَمَّا لَمَّةُ الشَّيْطَانِ فَإِيعَادٌ بِالشَّرِّ وَتَكْذِيبٌ بِالْحَقِّ وَأَمَّا لَمَّةُ الْمَلَكِ فَإِيعَادٌ بِالْخَيْرِ وَتَصْدِيقٌ بِالْحَقِّ فَمَنْ وَجَدَ ذَلِكَ فَلْيَعْلَمْ أَنَّهُ مِنَ اللَّهِ فَلْيَحْمَدِ اللَّهَ وَمَنْ وَجَدَ الأُخْرَى فَلْيَتَعَوَّذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ ثُمَّ قَرَأ ‏:‏ ‏(‏الشََّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَهُوَ حَدِيثُ أَبِي الأَحْوَصِ لاَ نَعْلَمُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الأَحْوَصِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас, Ато ибн ас-Соибдан, у Мурра ал-Ҳамдонийдан, у Абдуллаҳ ибн Масъуддан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, шайтоннинг Одам фарзандига (таъсир қиладиган) бир васвасаси бор, малоиканинг ҳам (таъсир қиладиган) бир ундаши бор. Шайтоннинг васвасаси — ёмонлик билан қўрқитиш ва ҳақни ёлғонга чиқаришдир. Малоиканинг ундаши эса — яхшилик ваъда қилиш ва ҳақни тасдиқлашдир. Ким буни (яхшиликни) ўзида топса, у Аллаҳдан эканини билсин ва Аллаҳга ҳамд айтсин. Ким бошқасини (ёмонликни) топса, қувилган шайтондан Аллаҳга паноҳ тиласин,» дедилар. Сўнг: «Шайтон сизларни фақирлик билан қўрқитади ва сизларни фаҳш ишларга буюради,» (оятини) ўқидилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир ва у Абул-Аҳваснинг ҳадисидир; биз уни Абул-Аҳваснинг ҳадисидан бошқа йўл билан марфуъ (Набийга боғланган) ҳолда билмаймиз.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا فُضَيْلُ بْنُ مَرْزُوقٍ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ طَيِّبٌ وَلاَ يَقْبَلُ إِلاَّ طَيِّبًا وَإِنَّ اللَّهَ أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا أَمَرَ بِهِ الْمُرْسَلِينَ فَقَالَ ‏:‏ ‏(‏يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ ‏)‏ وَقَالَ أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ "وَذَكَرَ الرَّجُلَ يُطِيلُ السَّفَرَ أَشْعَثَ أَغْبَرَ يَمُدُّ يَدَهُ إِلَى السَّمَاءِ يَا رَبِّ يَا رَبِّ وَمَطْعَمُهُ حَرَامٌ وَمَشْرَبُهُ حَرَامٌ وَمَلْبَسُهُ حَرَامٌ وَغُذِيَ بِالْحَرَامِ فَأَنَّى يُسْتَجَابُ لِذَلِكَ "‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَإِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ فُضَيْلِ بْنِ مَرْزُوقٍ وَأَبُو حَازِمٍ هُوَ الأَشْجَعِيُّ اسْمُهُ سَلْمَانُ مَوْلَى عَزَّةَ الأَشْجَعِيَّةِ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абу Нуъайм ривоят қилди, у деди: бизга Фузайл ибн Марзуқ, Адий ибн Собитдан, у Абу Ҳозимдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй одамлар, албатта Аллаҳ покдир ва фақат пок нарсанигина қабул қилади. Албатта Аллаҳ мўминларни пайғамбарларни буюрган нарсаси билан буюрди ва: Ей пайғамбарлар, пок нарсалардан енглар ва солиҳ амал қилинглар; албатта Мен нима қилаётганингизни билувчиман, деди. Яна: Ей иймон келтирганлар, Биз сизларга ризқ қилиб берган пок нарсалардан енглар, деди,» дедилар. (Сўнг) у зот: узоқ сафарни давом эттираётган, сочи тўзиган, чанг-тўзонга беланган, қўлини осмонга чўзиб: «Эй Роббим, эй Роббим!» деб (дуо қилаётган) кишини эслатдилар. Ҳолбуки унинг егани ҳаром, ичгани ҳаром, кийгани ҳаром ва ўзи ҳаром билан озиқланган. Бунга қандай ижобат қилинади?! Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Фузайл ибн Марзуқнинг ҳадисидан биламиз. Абу Ҳозим — у ал-Ашжаъийдир, исми Салмондир, Азза ал-Ашжаъиянинг озод қилинган қулидир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنِ السُّدِّيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي مَنْ، سَمِعَ عَلِيًّا، يَقُولُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏إِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ ‏)‏ الآيَةَ أَحْزَنَتْنَا قَالَ قُلْنَا يُحَدِّثُ أَحَدُنَا نَفْسَهُ فَيُحَاسَبُ بِهِ لاَ نَدْرِي مَا يُغْفَرُ مِنْهُ وَلاَ مَا لاَ يُغْفَرُ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ بَعْدَهَا فَنَسَخَتْهَا ‏(‏ لاَ يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ ‏)‏‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллаҳ ибн Мусо, Исроилдан, у ас-Суддийдан ривоят қилди, у деди: менга Алини эшитган киши ривоят қилдики, у шундай дер эди: Мана шу оят: «Агар дилингиздагини ошкор қилсангиз ёки яширсангиз, Аллаҳ унинг ҳисобини сиздан олади ва хоҳлаган кишисини мағфират қилади, хоҳлаган кишисини азоблайди,» — деган оят нозил бўлганида, бизни ғамгин қилди. (Али) деди: Биз: «Бирортамиз ўз кўнглидан бирор нарсани ўтказади ва ундан ҳисоб қилинади; ундан нимаси кечирилишини, нимаси кечирилмаслигини билмаймиз,» дедик. Шунда ундан кейин мана бу оят нозил бўлиб, уни насх қилди: «Аллаҳ ҳеч бир жонга тоқатидан ортиғини юкламайди; у касб қилган (яхшилик) ўзига, қилган (ёмонлик) ҳам ўзигадир.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى، وَرَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أُمَيَّةَ، أَنَّهَا سَأَلَتْ عَائِشَةَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏إِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ‏)‏ وَعَنْ قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ ‏)‏ فَقَالَتْ مَا سَأَلَنِي عَنْهَا أَحَدٌ مُنْذُ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ هَذِهِ مُعَاتَبَةُ اللَّهِ الْعَبْدَ فِيمَا يُصِيبُهُ مِنَ الْحُمَّى وَالنَّكْبَةِ حَتَّى الْبِضَاعَةُ يَضَعُهَا فِي كُمِّ قَمِيصِهِ فَيَفْقِدُهَا فَيَفْزَعُ لَهَا حَتَّى إِنَّ الْعَبْدَ لَيَخْرُجُ مِنْ ذُنُوبِهِ كَمَا يَخْرُجُ التِّبْرُ الأَحْمَرُ مِنَ الْكِيرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳасан ибн Мусо ва Равҳ ибн Убода, Ҳаммод ибн Саламадан, у Али ибн Зайддан, у Умайядан ривоят қилдики, у Оишадан Аллаҳ таолонинг: «Агар дилингиздагини ошкор қилсангиз ёки яширсангиз, Аллаҳ унинг ҳисобини сиздан олади,» деган сўзи ҳақида ва: «Ким ёмонлик қилса, унинг жазосини кўради,» деган сўзи ҳақида сўради. Шунда (Оиша): «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўраганимдан бери, ундан менга ҳеч ким бу ҳақда сўрамаган,» деди ва у зот: «Бу — Аллаҳнинг бандасига, унга етадиган иситма, кўрган бахтсизлиги (учун бўлган) танбеҳидир; ҳатто кишининг кўйлаги енгига қўйган бирор нарсасини йўқотиб, шу учун ташвишга тушиши ҳам (шундай танбеҳдир); токи банда ўз гуноҳларидан, қизил олтин босқондан (тоза) чиққани каби, (покланиб) чиқади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Оишанинг ҳадисидан ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Ҳаммод ибн Саламанинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ آدَمَ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُْ ‏:‏ ‏(‏إِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ ‏)‏ قَالَ دَخَلَ قُلُوبَهُمْ مِنْهُ شَيْءٌ لَمْ يَدْخُلْ مِنْ شَيْءٍ فَقَالُوا لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ قُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا ‏"‏ ‏.‏ فَأَلْقَى اللَّهُ الإِيمَانَ فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ ‏)‏ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لاَ تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا ‏)‏ قَالَ ‏"‏ قَدْ فَعَلْتُ ‏"‏ ‏(‏رَبَّنَا وَلاَ تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا ‏)‏ قَالَ ‏"‏ قَدْ فَعَلْتُ ‏"‏ ‏.‏ ‏(‏رَبَّنَا وَلاَ تُحَمِّلْنَا مَا لاَ طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا ‏)‏ الآيَةَ قَالَ ‏"‏ قَدْ فَعَلْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَآدَمُ بْنُ سُلَيْمَانَ هُوَ وَالِدُ يَحْيَى بْنِ آدَمَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رضى الله عنه ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Одам ибн Сулаймондан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан ривоят қилди, у деди: Мана шу оят: «Агар дилингиздагини ошкор қилсангиз ёки яширсангиз, Аллаҳ унинг ҳисобини сиздан олади,» — деган оят нозил бўлганида, уларнинг қалбларига ундан бошқа ҳеч нарсадан кирмаган (қаттиқ) бир нарса кирди. Шунда улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га (шуни) айтдилар. У зот: «Ешитдик ва итоат қилдик, деб айтинг,» дедилар. Шунда Аллаҳ уларнинг қалбларига иймонни солди ва Аллаҳ: «Пайғамбар ўзига Роббисидан нозил қилинган нарсага иймон келтирди, мўминлар ҳам,» деган оятни нозил қилди: «Аллаҳ ҳеч бир жонга тоқатидан ортиғини юкламайди; у касб қилган (яхшилик) ўзига, қилган (ёмонлик) ҳам ўзигадир. Роббимиз, агар унутсак ёки хато қилсак, бизни (бу учун) тутмагин.» (Аллаҳ): «Қилдим (қабул қилдим),» деди. «Роббимиз, биз учун, биздан олдингиларга юклаганинг каби оғир юк юкламагин.» (Аллаҳ): «Қилдим,» деди. «Роббимиз, бизга тоқатимиз етмайдиган нарсани юкламагин, бизни авф эт, бизни мағфират қил ва бизга раҳм қил.» (Аллаҳ): «Қилдим,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Бу Ибн Аббосдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Одам ибн Сулаймон — у Яҳё ибн Одамнинг отасидир. Бу бобда Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ҳам ҳадис бор).