حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ عَثْمَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْجُمَحِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ الزُّهْرِيُّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لأَبِي بَكْرٍ فِي مُنَاحَبَةٍ : ( الم* غُلِبَتِ الرُّومُ ) " أَلاَّ احْتَطْتَ يَا أَبَا بَكْرٍ فَإِنَّ الْبِضْعَ مَا بَيْنَ الثَّلاَثِ إِلَى التِّسْعِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ .
Бизга Абу Мусо Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Холид ибн Асма ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллаҳ ибн Абдураҳмон ал-Жумаҳий ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Шиҳоб аз-Зуҳрий ривоят қилди, Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳ ибн Утбадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) гаровга оид масалада Абу Бакрга «Алиф, Лом, Мим. Румликлар мағлуб бўлдилар» (Рум сураси, 1-2) (ояти ҳақида): «Эй Абу Бакр, эҳтиёт бўлмадингми? Зеро, «бидъ» — бу учдан тўққизгача бўлган (оралиқ сон)дир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, Зуҳрийнинг Убайдуллаҳдан, унинг Ибн Аббосдан (қилган) ривоятидан (биламиз).
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَعْمَشِ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ ظَهَرَتِ الرُّومُ عَلَى فَارِسَ فَأَعْجَبَ ذَلِكَ الْمُؤْمِنِينَ فَنَزَلَتْ : ( الم *غَلَبَتِ الرُّومُ ) إِلَى قَوْلِهِ : (يفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ بِنَصْرِ اللَّهِ ) قَالَ فَفَرِحَ الْمُؤْمِنُونَ بِظُهُورِ الرُّومِ عَلَى فَارِسَ . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ كَذَا قَرَأَ نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ : (غَلَبَتِ الرُّومُ ) .
Бизга Наср ибн Али ал-Жаҳзамий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Муътамир ибн Сулаймон ривоят қилди, отасидан, у Сулаймон ал-Аъмашдан, у Атийядан, у Абу Саиддан (ривоят қилдики), у деди: Бадр куни бўлганида, румликлар форслар устидан ғолиб келдилар. Бу мўминларни хурсанд қилди. Шунда «Алиф, Лом, Мим. Румликлар мағлуб бўлдилар» (ояти) Аллаҳнинг «Мўминлар Аллаҳнинг нусрати билан шод бўлурлар» (Рум сураси, 4-5) деган сўзига қадар нозил бўлди. У деди: шунда мўминлар румликларнинг форслар устидан ғолиб келиши билан шод бўлдилар. У (Абу Исо) деди: бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир. Наср ибн Али шундай (яъни «ғолиб бўлди» маъносида) «ғалабатир-Рум» деб ўқиди.
حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْفَزَارِيِّ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى : ( الم * غُلِبَتِ الرُّومُ * فِي أَدْنَى الأَرْضِ ) قَالَ غُلِبَتْ وَغَلَبَتْ كَانَ الْمُشْرِكُونَ يُحِبُّونَ أَنْ يَظْهَرَ أَهْلُ فَارِسَ عَلَى الرُّومِ لأَنَّهُمْ وَإِيَّاهُمْ أَهْلُ أَوْثَانٍ وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ يُحِبُّونَ أَنْ يَظْهَرَ الرُّومُ عَلَى فَارِسَ لأَنَّهُمْ أَهْلُ كِتَابٍ فَذَكَرُوهُ لأَبِي بَكْرٍ فَذَكَرَهُ أَبُو بَكْرٍ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَمَا إِنَّهُمْ سَيَغْلِبُونَ " . فَذَكَرَهُ أَبُو بَكْرٍ لَهُمْ فَقَالُوا اجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ أَجَلاً فَإِنْ ظَهَرْنَا كَانَ لَنَا كَذَا وَكَذَا وَإِنْ ظَهَرْتُمْ كَانَ لَكُمْ كَذَا وَكَذَا فَجَعَلَ أَجَلَ خَمْسِ سِنِينَ فَلَمْ يَظْهَرُوا فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " أَلاَ جَعَلْتَهُ إِلَى دُونِ - قَالَ أُرَاهُ الْعَشْرِ " . قَالَ سَعِيدٌ وَالْبِضْعُ مَا دُونَ الْعَشْرِ قَالَ ثُمَّ ظَهَرَتِ الرُّومُ بَعْدُ . قَالَ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى : ( الم * غُلِبَتِ الرُّومُ ) إِلَى قَوْلِهِ : (يفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ * بِنَصْرِ اللَّهِ يَنْصُرُ مَنْ يَشَاءُ ) قَالَ سُفْيَانُ سَمِعْتُ أَنَّهُمْ ظَهَرُوا عَلَيْهِمْ يَوْمَ بَدْرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ .
Бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, у деди: бизга Муовия ибн Амр ривоят қилди, Абу Ишоқ ал-Фазорийдан, у Суфён ас-Саврийдан, у Ҳабиб ибн Абу Амрадан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан, Аллаҳ таолонинг «Алиф, Лом, Мим. Румликлар мағлуб бўлдилар. Энг яқин ерда» (Рум сураси, 1-3) деган сўзи ҳақида (ривоят қилдики), у деди: «Ғулибат ва ғалабат (яъни мағлуб бўлдилар, сўнг ғолиб бўлдилар).» Мушриклар форс аҳлининг румликлар устидан ғолиб келишини истар эдилар, чунки улар ҳам, анавилар ҳам бутпараст (санам аҳли) эдилар. Мусулмонлар эса румликларнинг форслар устидан ғолиб келишини истар эдилар, чунки улар аҳли китоб эдилар. Буни Абу Бакрга айтдилар, Абу Бакр эса буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтди. У: «Билингки, улар албатта ғолиб бўлурлар,» дедилар. Абу Бакр буни уларга айтди. Улар: «Биз билан сенинг орангда бир муддат белгила: агар биз ғолиб бўлсак, бизга шу-шу (нарса) бўлсин, агар сизлар ғолиб бўлсангиз, сизга шу-шу бўлсин,» дедилар. У беш йил муддат белгилади, аммо (ўша муддатда) улар ғолиб бўлмадилар. Буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтдилар. У: «Нега уни ундан камроққа — (рови) деди: менимча У «ўнгача» дедилар — белгиламадинг?» дедилар. Саид деди: «бидъ — ўндан кам (сон)дир.» У деди: кейин румликлар охироқда ғолиб бўлдилар. У деди: бу Аллаҳ таолонинг «Алиф, Лом, Мим. Румликлар мағлуб бўлдилар» (оятидан) «Ўша кунда мўминлар Аллаҳнинг нусрати билан шод бўлурлар. У Хоҳлаган кишига ёрдам берур» (Рум сураси, 4-5) деган сўзига қадар (бўлган) сўзидир. Суфён деди: мен уларнинг (румликлар) Бадр куни улар (форслар) устидан ғолиб келганларини эшитдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Биз уни фақат Суфён ас-Саврийнинг Ҳабиб ибн Абу Амрадан (қилган) ривоятидан биламиз.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ نِيَارِ بْنِ مُكْرَمٍ الأَسْلَمِيِّ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ : ( الم * غُلِبَتِ الرُّومُ * فِي أَدْنَى الأَرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ * فِي بِضْعِ سِنِينَ ) فَكَانَتْ فَارِسُ يَوْمَ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ قَاهِرِينَ لِلرُّومِ وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ يُحِبُّونَ ظُهُورَ الرُّومِ عَلَيْهِمْ لأَنَّهُمْ وَإِيَّاهُمْ أَهْلُ كِتَابٍ وَفِي ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى : (يوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ * بِنَصْرِ اللَّهِ يَنْصُرُ مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ ) فَكَانَتْ قُرَيْشٌ تُحِبُّ ظُهُورَ فَارِسَ لأَنَّهُمْ وَإِيَّاهُمْ لَيْسُوا بِأَهْلِ كِتَابٍ وَلاَ إِيمَانٍ بِبَعْثٍ فَلَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الآيَةَ خَرَجَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ رضى الله عنه يَصِيحُ فِي نَوَاحِي مَكَّةَ : ( الم * غُلِبَتِ الرُّومُ * فِي أَدْنَى الأَرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ * فِي بِضْعِ سِنِينَ ) قَالَ نَاسٌ مِنْ قُرَيْشٍ لأَبِي بَكْرٍ فَذَلِكَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ زَعَمَ صَاحِبُكُمْ أَنَّ الرُّومَ سَتَغْلِبُ فَارِسًا فِي بِضْعِ سِنِينَ أَفَلاَ نُرَاهِنُكَ عَلَى ذَلِكَ قَالَ بَلَى . وَذَلِكَ قَبْلَ تَحْرِيمِ الرِّهَانِ فَارْتَهَنَ أَبُو بَكْرٍ وَالْمُشْرِكُونَ وَتَوَاضَعُوا الرِّهَانَ وَقَالُوا لأَبِي بَكْرٍ كَمْ تَجْعَلُ الْبِضْعُ ثَلاَثُ سِنِينَ إِلَى تِسْعِ سِنِينَ فَسَمِّ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ وَسَطًا تَنْتَهِي إِلَيْهِ . قَالَ فَسَمَّوْا بَيْنَهُمْ سِتَّ سِنِينَ قَالَ فَمَضَتِ السِّتُّ سِنِينَ قَبْلَ أَنْ يَظْهَرُوا فَأَخَذَ الْمُشْرِكُونَ رَهْنَ أَبِي بَكْرٍ فَلَمَّا دَخَلَتِ السَّنَةُ السَّابِعَةُ ظَهَرَتِ الرُّومُ عَلَى فَارِسَ فَعَابَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَبِي بَكْرٍ تَسْمِيَةَ سِتِّ سِنِينَ لأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ : (في بِضْعِ سِنِينَ ) قَالَ وَأَسْلَمَ عِنْدَ ذَلِكَ نَاسٌ كَثِيرٌ . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ نِيَارِ بْنِ مُكْرَمٍ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي الزِّنَادِ .
Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Абу Увайс ривоят қилди, у деди: менга Ибн Абуз-Зинод ривоят қилди, Абуз-Зиноддан, у Урва ибн аз-Зубайрдан, у Ниёр ибн Мукрам ал-Асламийдан (ривоят қилдики), у деди: «Алиф, Лом, Мим. Румликлар мағлуб бўлдилар. Энг яқин ерда. Ва улар ўз мағлубиятларидан кейин тезда ғолиб бўлурлар. Бир неча (бидъ) йилда» (Рум сураси, 1-4) (оятлари) нозил бўлганида, бу оят нозил бўлган куни форслар румликлар устидан ғолиб эдилар. Мусулмонлар румликларнинг улар (форслар) устидан ғолиб келишини истар эдилар, чунки улар аҳли китоб эдилар. Шу ҳақида Аллаҳ таолонинг «Ўша кунда мўминлар Аллаҳнинг нусрати билан шод бўлурлар. У Хоҳлаган кишига ёрдам берур. У Азиз ва Раҳиймдир» (Рум сураси, 4-5) деган сўзи (бордир). Қурайшликлар эса форсларнинг ғолиб келишини истар эдилар, чунки улар аҳли китоб ҳам, қайта тирилишга имон келтирувчи ҳам эмас эдилар. Аллаҳ таоло бу оятни нозил қилганида, Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллаҳу анҳу) Макканинг атрофларида «Алиф, Лом, Мим. Румликлар мағлуб бўлдилар. Энг яқин ерда. Ва улар ўз мағлубиятларидан кейин тезда ғолиб бўлурлар. Бир неча йилда» (дея) жар солиб чиқди. Қурайшлик бир неча кишилар Абу Бакрга: «Бу биз билан сизнинг орангизда (бир нарса). Сенинг соҳибинг румликлар бир неча йилда форслар устидан ғолиб келишини даъво қиляпти. Бунинг устидан биз сен билан гаров боғламайликми?» дедилар. У: «Албатта (боғлаймиз),» деди. Бу гаров ҳаром қилинишидан олдин эди. Шундай қилиб, Абу Бакр ва мушриклар гаров боғлашди ва гаровни қўйишди. Улар Абу Бакрга: «бидъни неча (йил) деб белгилайсан? Уч йилдан тўққиз йилгача. Биз билан сенинг орангда ўртача (бир муддат) айт, шунга тўхтайлик,» дедилар. У деди: шунда улар ўрталарида олти йилни белгилашди. У деди: улар (румликлар) ғолиб бўлишидан олдин олти йил ўтди. Шунда мушриклар Абу Бакрнинг гаровини олишди. Еттинчи йил кирганида, румликлар форслар устидан ғолиб бўлдилар. Мусулмонлар Абу Бакрнинг олти йилни белгилаганини айблашди, чунки Аллаҳ таоло «Бир неча (бидъ) йилда» деган эди. У деди: ўша пайтда кўплаб кишилар Ислом (динига) кирдилар. У (Абу Исо) деди: бу ҳадис саҳиҳ ҳасан ғарибдир, Ниёр ибн Мукрамнинг ривоятидан(дир). Биз уни фақат Абдураҳмон ибн Абуз-Зиноднинг ривоятидан биламиз.