حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ الْفَضْلِ الْحُدَّانِيُّ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ قَامَ رَجُلٌ إِلَى الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ بَعْدَ مَا بَايَعَ مُعَاوِيَةَ فَقَالَ سَوَّدْتَ وُجُوهَ الْمُؤْمِنِينَ . أَوْ يَا مُسَوِّدَ وُجُوهِ الْمُؤْمِنِينَ . فَقَالَ لاَ تُؤَنِّبْنِي رَحِمَكَ اللَّهُ فَإِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أُرِيَ بَنِي أُمَيَّةَ عَلَى مِنْبَرِهِ فَسَاءَهُ ذَلِكَ فَنَزَلَتْ : ( إنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ ) يَا مُحَمَّدُ يَعْنِي نَهْرًا فِي الْجَنَّةِ وَنَزَلَتْ : ( إنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ * وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ * لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ ) يَمْلِكُهَا بَعْدَكَ بَنُو أُمَيَّةَ يَا مُحَمَّدُ . قَالَ الْقَاسِمُ فَعَدَدْنَاهَا فَإِذَا هِيَ أَلْفُ شَهْرٍ لاَ يَزِيدُ يَوْمٌ وَلاَ يَنْقُصُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ الْقَاسِمِ بْنِ الْفَضْلِ . وَقَدْ قِيلَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَازِنٍ . وَالْقَاسِمُ بْنُ الْفَضْلِ الْحُدَّانِيُّ هُوَ ثِقَةٌ وَثَّقَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ وَيُوسُفُ بْنُ سَعْدٍ رَجُلٌ مَجْهُولٌ وَلاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ عَلَى هَذَا اللَّفْظِ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ат-Таёлисий, бизга ал-Қосим ибн ал-Фазл ал-Ҳуддоний, Юсуф ибн Саъддан ривоят қилди. У деди: ал-Ҳасан ибн Али Муовияга байъат қилганидан кейин бир киши унинг олдига туриб: «Сен мўминларнинг юзларини қора қилдинг,» — ёки: «Эй мўминларнинг юзларини қора қилувчи,» — деди. Шунда у (ал-Ҳасан): «Мени маломат қилма, Аллаҳ сенга раҳм қилсин; чунки Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га Бану Умайя ўзларининг минбарларида (турган ҳолда) кўрсатилган эди, бу у кишини хафа қилди. Шунда: «Албатта, Биз сенга Кавсарни ато этдик» (Кавсар сураси, 1) — яъни жаннатдаги бир дарёни (ато этдик) эй Муҳаммад — (ояти) нозил бўлди, ва: «Албатта, Биз уни (Қуръанни) Қадр кечасида нозил қилдик. Сен Қадр кечаси нималигини қайдан биласан? Қадр кечаси минг ойдан яхшироқдир» (Қадр сураси, 1-3) — уни (мулкни) сендан кейин Бану Умайя бошқаради, эй Муҳаммад — (оятлари) нозил бўлди,» деди. ал-Қосим деди: биз уларни (Бану Умайя ҳукмронлиги кунларини) санаб чиқдик, қарасак улар худди бир кун ортиқ ҳам, кам ҳам бўлмаган ҳолда минг ой экан. Абу Исо деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан, ал-Қосим ибн ал-Фазлнинг ҳадиси сифатида биламиз. ал-Қосим ибн ал-Фазлдан, у Юсуф ибн Мозиндан (деган ривоят ҳам) айтилган. ал-Қосим ибн ал-Фазл ал-Ҳуддоний сиқа (ишончли)дир, уни Яҳё ибн Саид ва Абдураҳмон ибн Маҳдий сиқа деганлар. Юсуф ибн Саъд эса номаълум бир кишидир. Биз бу ҳадисни шу лафз билан фақат шу йўлдан биламиз.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدَةَ بْنِ أَبِي لُبَابَةَ، وَعَاصِمٍ، هُوَ ابْنُ بَهْدَلَةَ سَمِعَا زِرَّ بْنَ حُبَيْشٍ، وَزِرُّ بْنُ حُبَيْشٍ يُكْنَى أَبَا مَرْيَمَ يَقُولُ قُلْتُ لأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ إِنَّ أَخَاكَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ يَقُولُ مَنْ يَقُمِ الْحَوْلَ يُصِبْ لَيْلَةَ الْقَدْرِ فَقَالَ يَغْفِرُ اللَّهُ لأَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ لَقَدْ عَلِمَ أَنَّهَا فِي الْعَشَرَةِ الأَوَاخِرِ مِنْ رَمَضَانَ وَأَنَّهَا لَيْلَةُ سَبْعٍ وَعِشْرِينَ وَلَكِنَّهُ أَرَادَ أَنْ لاَ يَتَّكِلَ النَّاسُ ثُمَّ حَلَفَ لاَ يَسْتَثْنِي أَنَّهَا لَيْلَةُ سَبْعٍ وَعِشْرِينَ . قُلْتُ لَهُ بِأَىِّ شَيْءٍ تَقُولُ ذَلِكَ يَا أَبَا الْمُنْذِرِ قَالَ بِالآيَةِ الَّتِي أَخْبَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَوْ بِالْعَلاَمَةِ أَنَّ الشَّمْسَ تَطْلُعُ يَوْمَئِذٍ لاَ شُعَاعَ لَهَا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ بَهْدَلَةَ قَالَ كَانَ أَبُو وَائِلٍ شَقِيقُ بْنُ سَلَمَةَ لاَ يَتَكَلَّمُ مَا دَامَ زِرُّ بْنُ حُبَيْشٍ جَالِسًا . قَالَ عَاصِمُ بْنُ بَهْدَلَةَ وَكَانَ زِرُّ بْنُ حُبَيْشٍ رَجُلاً فَصِيحًا وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ يَسْأَلُهُ عَنِ الْعَرَبِيَّةِ . حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ مِهْرَانَ الْكُوفِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ بَهْدَلَةَ قَالَ مَرَّ رَجُلٌ عَلَى زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ وَهُوَ يُؤَذِّنُ فَقَالَ يَا أَبَا مَرْيَمَ أَتُؤَذِّنُ إِنِّي لأَرْغَبُ بِكَ عَنِ الأَذَانِ . فَقَالَ زِرٌّ أَتَرْغَبُ عَنِ الأَذَانِ وَاللَّهِ لاَ أُكَلِّمُكَ أَبَدًا .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Абда ибн Абу Лубобадан ва Осим — у Ибн Баҳдаладир — (иккаласи) Зирр ибн Ҳубайшдан эшитдилар — Зирр ибн Ҳубайшнинг куняси Абу Марямдир — у шундай дер эди: мен Убайй ибн Каъбга: «Сенинг биродинг Абдуллаҳ ибн Масъуд: «Ким бир йил (кечаларини намоз билан) қоим бўлса, Қадр кечасига эришар,» дейди,» дедим. У: «Аллаҳ Абу Абдураҳмонни мағфират қилсин; у Қадр кечаси Рамазоннинг охирги ўн кунлигида эканини ва у йигирма еттинчи кеча эканини билар эди. Лекин у одамлар (фақат шу кечага) таяниб қолмасликларини истади,» деди. Сўнг у истисносиз (қатъий) қасам ичдики, у (Қадр кечаси) йигирма еттинчи кечадир. Мен унга: «Буни нимага асосланиб айтяпсиз, эй Абул-Мунзир?» дедим. У: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга хабар берган аломат (белги) билан — ўша куни қуёш нури (шуъласи) йўқ ҳолда чиқиши (аломати) билан,» деди. Абу Исо деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Муҳаммад ибн ал-Ало ривоят қилди, бизга Абу Бакр ибн Айёш, Осим ибн Баҳдаладан ривоят қилди. У деди: Абу Воил Шақиқ ибн Салама, Зирр ибн Ҳубайш ўтирган экан, гапирмас эди. Осим ибн Баҳдала деди: Зирр ибн Ҳубайш нотиқ (фасоҳатли) бир киши эди, Абдуллаҳ ибн Масъуд ундан араб тили ҳақида сўрар эди. Бизга Аҳмад ибн Иброҳим ад-Даврақий ривоят қилди, бизга Язид ибн Миҳрон ал-Куфий, бизга Абу Бакр ибн Айёш, Осим ибн Баҳдаладан ривоят қилди. У деди: бир киши Зирр ибн Ҳубайшнинг ёнидан ўтиб қолди, у (Зирр) азон айтаётган эди. (У киши): «Эй Абу Марям, сен азон айтяпсанми? Мен сени азон (айтиш)дан юксак (мартабалироқ) деб биламан,» деди. Зирр: «Сен азонни (камситиб, ундан) юз ўгиряпсанми? Аллаҳга қасамки, мен сен билан ҳеч қачон гаплашмайман,» деди.