Мумтаҳана сураси тафсири

Tafsir kitobi · 4 ҳадис

باب وَمِنْ سُورَةِ الْمُمْتَحَنَةِ

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ، هُوَ ابْنُ الْحَنَفِيَّةِ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، يَقُولُ بَعَثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَا وَالزُّبَيْرَ وَالْمِقْدَادَ بْنَ الأَسْوَدِ فَقَالَ ‏"‏ انْطَلِقُوا حَتَّى تَأْتُوا رَوْضَةَ خَاخٍ فَإِنَّ بِهَا ظَعِينَةً مَعَهَا كِتَابٌ فَخُذُوهُ مِنْهَا فَائْتُونِي بِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَخَرَجْنَا تَتَعَادَى بِنَا خَيْلُنَا حَتَّى أَتَيْنَا الرَّوْضَةَ فَإِذَا نَحْنُ بِالظَّعِينَةِ فَقُلْنَا أَخْرِجِي الْكِتَابَ ‏.‏ فَقَالَتْ مَا مَعِي مِنْ كِتَابٍ ‏.‏ فَقُلْنَا لَتُخْرِجِنَّ الْكِتَابَ أَوْ لَتُلْقِيَنَّ الثِّيَابَ ‏.‏ قَالَ فَأَخْرَجَتْهُ مِنْ عِقَاصِهَا ‏.‏ قَالَ فَأَتَيْنَا بِهِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا هُوَ مِنْ حَاطِبِ بْنِ أَبِي بَلْتَعَةَ إِلَى نَاسٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ بِمَكَّةَ يُخْبِرُهُمْ بِبَعْضِ أَمْرِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَا هَذَا يَا حَاطِبُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ تَعْجَلْ عَلَىَّ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي كُنْتُ امْرَأً مُلْصَقًا فِي قُرَيْشٍ وَلَمْ أَكُنْ مِنْ أَنْفُسِهَا وَكَانَ مَنْ مَعَكَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ لَهُمْ قَرَابَاتٌ يَحْمُونَ بِهَا أَهْلِيهِمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِمَكَّةَ فَأَحْبَبْتُ إِذْ فَاتَنِي ذَلِكَ مِنْ نَسَبٍ فِيهِمْ أَنْ أَتَّخِذَ فِيهِمْ يَدًا يَحْمُونَ بِهَا قَرَابَتِي وَمَا فَعَلْتُ ذَلِكَ كُفْرًا وَلاَ ارْتِدَادًا عَنْ دِينِي وَلاَ رِضًا بِالْكُفْرِ بَعْدَ الإِسْلاَمِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ صَدَقَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رضى الله عنه دَعْنِي يَا رَسُولَ اللَّهِ أَضْرِبْ عُنُقَ هَذَا الْمُنَافِقِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّهُ قَدْ شَهِدَ بَدْرًا فَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ اللَّهَ اطَّلَعَ عَلَى أَهْلِ بَدْرٍ فَقَالَ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ فَقَدْ غَفَرْتُ لَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِيهِ أُنْزِلَتْ هَذِهِ السُّورَةُ ‏:‏ ‏(‏يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ ‏)‏ السُّورَةَ ‏.‏ قَالَ عَمْرُو وَقَدْ رَأَيْتُ ابْنَ أَبِي رَافِعٍ وَكَانَ كَاتِبًا لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِيهِ عَنْ عُمَرَ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَرَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ هَذَا الْحَدِيثَ نَحْوَ هَذَا وَذَكَرُوا هَذَا الْحَرْفَ فَقَالُوا لَتُخْرِجِنَّ الْكِتَابَ أَوْ لَتُلْقِيَنَّ الثِّيَابَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ أَيْضًا عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ عَنْ عَلِيٍّ نَحْوُ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَذَكَرَ بَعْضُهُمْ فِيهِ فَقَالَ لَتُخْرِجِنَّ الْكِتَابَ أَوْ لَنُجَرِّدَنَّكِ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён Амр ибн Динордан ривоят қилди, у ал-Ҳасан ибн Муҳаммаддан — у Ибн ал-Ҳанафийядир — у Убайдуллаҳ ибн Абу Рофиъдан (ривоят қилдики), у деди: мен Али ибн Абу Толибни шундай деяётганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени, аз-Зубайрни ва ал-Миқдод ибн ал-Асвадни юбордилар ва: «Бориб Равзату Хохга етинг, у ерда бир аёл бор, унинг ёнида бир мактуб (хат) бор; уни ундан олиб менга келтиринглар,» дедилар. Биз отларимизни чоптириб чиқиб кетдик, то ўша Равзага етиб бордик. Мана ўша аёл (турибди), биз унга: «Мактубни чиқар,» дедик. У: «Менда ҳеч қандай мактуб йўқ,» деди. Биз: «Ё мактубни чиқарасан, ё кийимларингни ечасан,» дедик. У деди: шунда у (мактубни) сочининг ўримидан чиқарди. У деди: биз уни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га келтирдик, мана у Ҳотиб ибн Абу Балтаъадан Маккадаги мушриклардан бўлган бир неча кишиларга (ёзилган) бўлиб, уларга Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг баъзи ишларини хабар қилар эди. У: «Бу нима, эй Ҳотиб?» дедилар. У: «Менинг ҳақимда шошилмагин, ё Расулуллаҳ! Мен Қурайшга қўшилган (бегона) киши эдим, уларнинг ўзидан эмасдим. Сен билан бирга бўлган муҳожирларнинг Маккада ўз оила ва мол-мулкларини ҳимоя қиладиган қариндошлари бор эди. Мен уларда насаб жиҳатидан (бундай нарса) менга етишмагани учун, уларда қариндошларимни ҳимоя қиладиган бир қўл (яхшилик) қилмоқчи бўлдим. Мен буни куфр сабабли ҳам, динимдан қайтиб кетганим учун ҳам, Исломдан кейин куфрга рози бўлганим учун ҳам қилмадим,» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «У рост айтди,» дедилар. Умар ибн ал-Хаттоб (розияллаҳу анҳу): «Ё Расулуллаҳ, мени қўй, бу мунофиқнинг бўйнини урай,» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «У Бадрда қатнашган. Сен қайдан биласан, балки Аллаҳ Бадр аҳлига назар солиб: ‹Хоҳлаганингизни қилинглар, мен сизларни мағфират қилдим,› дегандир,» дедилар. У деди: унинг ҳақида бу сура нозил бўлди: «Эй иймон келтирганлар, Менинг душманимни ва сизнинг душманингизни дўст тутманглар,» (Мумтаҳина сураси, 1) сураси. Амр деди: мен Ибн Абу Рофиъни кўрганман, у Али ибн Абу Толибнинг котиби эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу (бобда) Умар ва Жобир ибн Абдуллаҳдан ҳам (ривоят) бор. Бир неча (рови) бу ҳадисни Суфён ибн Уяйнадан шунга ўхшаш ривоят қилдилар ва бу (сўз)ни зикр қилиб: «Ё мактубни чиқарасан, ё кийимларингни ечасан,» дедилар. Яна Абу Абдурраҳмон ас-Суламийдан, у Алидан ҳам бу ҳадисга ўхшаш ривоят қилинган. Баъзилар унда: «Ё мактубни чиқарасан, ё сени яланғочлаймиз,» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَمْتَحِنُ إِلاَّ بِالآيَةِ الَّتِي قَالَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏إذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ مَعْمَرٌ فَأَخْبَرَنِي ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ مَا مَسَّتْ يَدُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَ امْرَأَةٍ إِلاَّ امْرَأَةً يَمْلِكُهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, Маъмардан, у аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) фақат Аллаҳ айтган: «Иймон келтирган аёллар сенга байъат қилиб келганларида,» (Мумтаҳина сураси, 12) ояти билангина (уларни) синар эдилар. Маъмар деди: менга Ибн Товус отасидан хабар бердики, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг қўли ўзи эгалик қилган (яъни никоҳидаги) аёлдан бошқа бирор аёлнинг қўлига тегмаган. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الشَّيْبَانِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ شَهْرَ بْنَ حَوْشَبٍ، قَالَ حَدَّثَتْنَا أُمُّ سَلَمَةَ الأَنْصَارِيَّةُ، قَالَتْ قَالَتِ امْرَأَةٌ مِنَ النِّسْوَةِ مَا هَذَا الْمَعْرُوفُ الَّذِي لاَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَعْصِيَكَ فِيهِ قَالَ ‏ "‏ لاَ تَنُحْنَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ بَنِي فُلاَنٍ قَدْ أَسْعَدُونِي عَلَى عَمِّي وَلاَ بُدَّ لِي مِنْ قَضَائِهِنَّ فَأَبَى عَلَىَّ فَعَاتَبْتُهُ مِرَارًا فَأَذِنَ لِي فِي قَضَائِهِنَّ فَلَمْ أَنُحْ بَعْدُ عَلَى قَضَائِهِنَّ وَلاَ غَيْرِهِ حَتَّى السَّاعَةِ وَلَمْ يَبْقَ مِنَ النِّسْوَةِ امْرَأَةٌ إِلاَّ وَقَدْ نَاحَتْ غَيْرِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَفِيهِ عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ رضى الله عنها ‏.‏ قَالَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ أُمُّ سَلَمَةَ الأَنْصَارِيَّةُ هِيَ أَسْمَاءُ بِنْتُ يَزِيدَ بْنِ السَّكَنِ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Абу Нуайм ривоят қилди, бизга Язид ибн Абдуллаҳ аш-Шайбоний ривоят қилди, у деди: мен Шаҳр ибн Ҳавшабни эшитдим, у деди: бизга Умму Салама ал-Ансорийя ривоят қилди, у деди: аёллардан бир аёл: «Бу — биз сенга итоатсизлик қилишимиз тўғри келмайдиган маъруф (яхшилик) нимадан иборат?» деди. У (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Йиғи-сиғи (ноҳа) қилмаслигингиз,» дедилар. Мен: «Ё Расулуллаҳ, фалон ўғиллари (қабиласи) амаким (вафотида) менга ҳамдард бўлиб (йиғи билан) ёрдам беришган эди, мен уларга (йиғисини) қайтаришим шарт,» дедим. У мендан (буни) адо этишни ман қилди. Мен унинг билан бир неча бор (гаплашиб) илтимос қилдим, шунда у менга уларнинг (йиғисини) қайтаришга рухсат берди. Мен уларнинг (йиғисини) қайтаргандан кейин ҳам, ундан бошқа (ҳолатда) ҳам шу соатга қадар йиғламадим. Аёллардан мендан бошқа йиғламаган бирор аёл қолмади. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу (бобда) Умму Атийя (розияллаҳу анҳо)дан ҳам (ривоят) бор. Абд ибн Ҳумайд деди: Умму Салама ал-Ансорийя — у Асмо бинт Язид ибн ас-Сакандир.

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ الْفِرْيَابِيُّ، حَدَّثَنَا قَيْسُ بْنُ الرَّبِيعِ، عَنِ الأَغَرِّ بْنِ الصَّبَّاحِ، عَنْ خَلِيفَةَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنْ أَبِي نَصْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏ إذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ ‏)‏ قَالَ كَانَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا جَاءَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لِتُسْلِمَ حَلَّفَهَا بِاللَّهِ مَا خَرَجْتُ مِنْ بُغْضِ زَوْجِي مَا خَرَجْتُ إِلاَّ حُبًّا لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Салама ибн Шабиб ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Юсуф ал-Фирёбий ривоят қилди, бизга Қайс ибн ар-Рабиъ ривоят қилди, ал-Ағарр ибн ас-Саббоҳдан, у Халифа ибн Ҳусайндан, у Абу Насрдан, у Ибн Аббосдан, Аллаҳ таолонинг: «Иймон келтирган аёллар сизнинг олдингизга ҳижрат қилиб келганларида, уларни синанглар,» (Мумтаҳина сураси, 10) деган сўзи ҳақида (ривоят қилдики), у деди: аёл Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига Исломни қабул қилиш учун келганида, у (Набий) уни Аллаҳ билан қасамга келтирар эди: «Мен эримни ёмон кўрганимдан чиқмадим, мен фақат Аллаҳ ва Унинг Расулига бўлган муҳаббатим сабабли чиқдим, (деб).» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир.