حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى الأَشْيَبُ، بَغْدَادِيٌّ حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الْوَيْلُ وَادٍ فِي جَهَنَّمَ يَهْوِي فِيهِ الْكَافِرُ أَرْبَعِينَ خَرِيفًا قَبْلَ أَنْ يَبْلُغَ قَعْرَهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ لَهِيعَةَ .
Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, (у деди:) бизга ал-Ҳасан ибн Мусо ал-Ашяб — бағдодлик — ривоят қилди, (у деди:) бизга Ибн Лаҳия ривоят қилди, у Даррождан, у Абул-Ҳайсамдан, у Абу Саъиддан (розияллаҳу анҳу), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Вайл — жаҳаннамдаги бир водий бўлиб, кофир унинг тубига етиб боргунига қадар қирқ куз (йил) (мобайнида) унга қулаб тушади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни марфуъ (Набийга кўтарилган) ҳолда фақат Ибн Лаҳиянинг ҳадисидангина биламиз.
حَدَّثَنَا مُجَاهِدُ بْنُ مُوسَى، - بَغْدَادِيٌّ - وَالْفَضْلُ بْنُ سَهْلٍ الأَعْرَجُ بَغْدَادِيٌّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ غَزْوَانَ أَبُو نُوحٍ، حَدَّثَنَا لَيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَجُلاً، قَعَدَ بَيْنَ يَدَىِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ لِي مَمْلُوكَيْنِ يُكْذِبُونَنِي وَيَخُونُونَنِي وَيَعْصُونَنِي وَأَشْتُمُهُمْ وَأَضْرِبُهُمْ فَكَيْفَ أَنَا مِنْهُمْ قَالَ " يُحْسَبُ مَا خَانُوكَ وَعَصَوْكَ وَكَذَبُوكَ وَعِقَابُكَ إِيَّاهُمْ فَإِنْ كَانَ عِقَابُكَ إِيَّاهُمْ بِقَدْرِ ذُنُوبِهِمْ كَانَ كَفَافًا لاَ لَكَ وَلاَ عَلَيْكَ وَإِنْ كَانَ عِقَابُكَ إِيَّاهُمْ دُونَ ذُنُوبِهِمْ كَانَ فَضْلاً لَكَ وَإِنْ كَانَ عِقَابُكَ إِيَّاهُمْ فَوْقَ ذُنُوبِهِمُ اقْتُصَّ لَهُمْ مِنْكَ الْفَضْلُ " . قَالَ فَتَنَحَّى الرَّجُلُ فَجَعَلَ يَبْكِي وَيَهْتِفُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَمَا تَقْرَأُ كِتَابَ اللَّهِ : ( ونَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلاَ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ ) الآيَةَ . فَقَالَ الرَّجُلُ وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَجِدُ لِي وَلِهَؤُلاَءِ شَيْئًا خَيْرًا مِنْ مُفَارَقَتِهِمْ أُشْهِدُكُمْ أَنَّهُمْ أَحْرَارٌ كُلَّهُمْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَزْوَانَ وَقَدْ رَوَى أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَزْوَانَ هَذَا الْحَدِيثَ .
Бизга Мужоҳид ибн Мусо — бағдодлик — ва ал-Фазл ибн Саҳл ал-Аъраж — бағдодлик — ва бошқа бир неча киши ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абдурраҳмон ибн Ғазвон Абу Нуҳ ривоят қилди, (у деди:) бизга Лайс ибн Саъд ривоят қилди, у Молик ибн Анасдан, у аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан (розияллаҳу анҳо) (ривоят қилдики), бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурида ўтириб: «Эй Расулуллаҳ, менинг иккита қулим бор, улар менга ёлғон сўзлайдилар, хиёнат қиладилар, менга осий бўладилар; мен эса уларни сўкаман ва ураман. Улар билан менинг (охиратдаги) ҳолим қандай бўлади?» деди. У: «Уларнинг сенга қилган хиёнати, осийлиги ва ёлғони ҳамда сенинг уларни жазолаганинг ҳисобланади. Агар сенинг уларни жазолаганинг уларнинг гуноҳлари миқдорича бўлса, баравар (қисос) бўлади — на сенинг фойдангга, на зарарингга. Агар сенинг жазолаганинг уларнинг гуноҳларидан камроқ бўлса, бу сенинг фойдангга (ортиқча савоб) бўлади. Агар сенинг жазолаганинг уларнинг гуноҳларидан ортиқ бўлса, улар учун сендан ўша ортиқча (жазо) қасос олинади,» дедилар. (Рови) деди: «Шунда у киши четга ўтиб, йиғлаб фарёд қила бошлади. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): ‹Аллаҳнинг Китобини ўқимайсанми: «Биз Қиёмат куни адолат тарозуларини қўямиз, шунда ҳеч бир жонга зарра миқдорича ҳам зулм қилинмайди...» — оятни (Анбиё сураси, 47),› дедилар. Шунда у киши: ‹Валлаҳи, эй Расулуллаҳ! Мен ўзим ва уларнинг (манфаати) учун улардан ажралишдан кўра яхшироқ нарса топмаяпман. Сизларни гувоҳ қиламанки, уларнинг ҳаммаси озоддир,› деди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Абдурраҳмон ибн Ғазвоннинг ҳадисидангина биламиз. Бу ҳадисни Аҳмад ибн Ҳанбал Абдурраҳмон ибн Ғазвондан ривоят қилган.
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأُمَوِيُّ، حَدَّثَنِي أَبِي، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لَمْ يَكْذِبْ إِبْرَاهِيمُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ فِي شَيْءٍ قَطُّ إِلاَّ فِي ثَلاَثٍ قَوْلُهُ : (إنِّي سَقِيمٌ ) وَلَمْ يَكُنْ سَقِيمًا وَقَوْلُهُ لِسَارَةَ أُخْتِي وَقَوْلُهُ : ( بلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا ) " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Саъид ибн Яҳё ибн Саъид ал-Умавий ривоят қилди, (у деди:) менга отам ривоят қилди, (у деди:) бизга Муҳаммад ибн Ишоқ ривоят қилди, у Абуз-Зиноддан, у Абдурраҳмон ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан (розияллаҳу анҳу) (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): ‹Иброҳим алайҳиссалом ҳеч қачон ҳеч нарсада ёлғон айтмаганлар, фақат учта (сўзда) бўлмаса: унинг: «Албатта мен касалман» (Соффот сураси, 89) деган сўзи — ҳолбуки у касал эмас эди; Сорага: «(У) менинг синглим,» деган сўзи; ва: «Йўқ, буни мана шу катталари қилган» (Анбиё сураси, 63) деган сўзи,› дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، وَوَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو دَاوُدَ قَالُوا حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْمَوْعِظَةِ فَقَالَ " يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ مَحْشُورُونَ إِلَى اللَّهِ عُرَاةً غُرْلاً " . ثُمَّ قَرَأََ : ( كما بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا ) إِلَى آخِرِ الآيَةِ قَالَ " أَوَّلُ مَنْ يُكْسَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِبْرَاهِيمُ وَإِنَّهُ سَيُؤْتَى بِرِجَالٍ مِنْ أُمَّتِي فَيُؤْخَذُ بِهِمْ ذَاتَ الشِّمَالِ فَأَقُولُ رَبِّ أَصْحَابِي . فَيُقَالُ إِنَّكَ لاَ تَدْرِي مَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ . فَأَقُولُ كَمَا قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ ( وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ * إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ) فَيُقَالُ هَؤُلاَءِ لَمْ يَزَالُوا مُرْتَدِّينَ عَلَى أَعْقَابِهِمْ مُنْذُ فَارَقْتَهُمْ " . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ، نَحْوَهُ . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَرَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى كَأَنَّهُ تَأَوَّلَهُ عَلَى أَهْلِ الرِّدَّةِ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, (у деди:) бизга Вакииъ, Ваҳб ибн Жарир ва Абу Довуд ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Шуъба ривоят қилди, у ал-Муғийра ибн ан-Нуъмондан, у Саъид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан (розияллаҳу анҳумо) (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ваъз айтиш учун турдилар ва: ‹Эй одамлар, сизлар Аллаҳ ҳузурига яланғоч, хатна қилинмаган ҳолда жамланасизлар,› дедилар. Сўнг: «Биз дастлабки яратишни қандай бошлаган бўлсак, уни (шундай) қайтарамиз, (бу) Бизнинг зиммамиздаги ваъдадир...» — оятнинг охиригача (Анбиё сураси, 104) ўқидилар. Сўнг: ‹Қиёмат куни энг биринчи кийдириладиган киши Иброҳимдир. Умматимдан баъзи кишилар келтирилади, улар чап томонга олиб кетилади. Мен: «Роббим, ашобларим!» дейман. Шунда: «Сен улардан кейин нималар пайдо қилганларини билмайсан,» дейилади. Шунда мен солиҳ банда (Ийсо) айтганидек: «Мен уларнинг ичида бўлганимча уларга гувоҳ эдим, қачонки Сен мени вафот эттиргач, уларни кузатиб турувчи Ўзинг бўлдинг. Сен ҳар бир нарсага гувоҳсан. Агар уларни азобласанг, улар Сенинг бандаларингдир; агар уларни мағфират қилсанг, албатта Сен Ўзинг Ғолиб ва Ҳикматлисан» (Моида сураси, 117-118) дейман. Шунда менга: «Бу кишилар сен улардан ажралганингдан бери ортларига (динларидан) қайтиб (муртад бўлиб) турдилар,» дейилади,› дедилар.» Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, (у деди:) бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, (у деди:) бизга Шуъба ривоят қилди, у ал-Муғийра ибн ан-Нуъмондан, шунга ўхшаш. (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Суфён ас-Саврий ал-Муғийра ибн ан-Нуъмондан шунга ўхшаш ривоят қилган. Абу Исо (Термизий) деди: гўё у (Набий) буни муртадлик аҳлига (дин)дан қайтганларга таъвил қилгандек (кўринади).