حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، وَأَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلٍ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى نَجْرَانَ فَقَالُوا لِي أَلَسْتُمْ تَقْرَءُونَ : ( يَا أُخْتَ هَارُونَ ) وَقَدْ كَانَ بَيْنَ عِيسَى وَمُوسَى مَا كَانَ فَلَمْ أَدْرِ مَا أُجِيبُهُمْ . فَرَجَعْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ " أَلاَّ أَخْبَرْتَهُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا يُسَمُّونَ بِأَنْبِيَائِهِمْ وَالصَّالِحِينَ قَبْلَهُمْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ إِدْرِيسَ .
Бизга Абу Саъид ал-Ашажж ва Абу Мусо Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Ибн Идрис ривоят қилди, у отасидан, у Симок ибн Ҳарбдан, у Алқама ибн Воилдан, у ал-Муғийра ибн Шуъбадан (розияллаҳу анҳу) (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени Нажронга юборди. Улар менга: ‹Сизлар: «Эй Ҳоруннинг синглиси» (Марям сураси, 28) деб ўқимайсизларми? Ҳолбуки Ийсо билан Мусо ўртасида бўлган (узоқ вақт) бўлган-ку,› дедилар. Мен уларга нима деб жавоб беришимни билмадим. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига қайтиб, унга буни хабар бердим. У: ‹Нега уларга: «Улар ўзларидан олдинги пайғамбарлари ва солиҳ кишиларнинг исмлари билан номланардилар,» деб айтмадинг?› дедилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир, биз уни фақат Ибн Идриснинг ҳадисидангина биламиз.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَبُو الْمُغِيرَةِ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، رضى الله عنه قَالَ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلمَ : ( وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ ) قَالَ " يُؤْتَى بِالْمَوْتِ كَأَنَّهُ كَبْشٌ أَمْلَحُ حَتَّى يُوقَفَ عَلَى السُّورِ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ فَيُقَالُ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ . فَيَشْرَئِبُّونَ . وَيُقَالُ يَا أَهْلَ النَّارِ . فَيَشْرَئِبُّونَ . فَيُقَالُ هَلْ تَعْرِفُونَ هَذَا فَيَقُولُونَ نَعَمْ هَذَا الْمَوْتُ . فَيُضْجَعُ فَيُذْبَحُ فَلَوْلاَ أَنَّ اللَّهَ قَضَى لأَهْلِ الْجَنَّةِ الْحَيَاةَ فِيهَا وَالْبَقَاءَ لَمَاتُوا فَرَحًا وَلَوْلاَ أَنَّ اللَّهَ قَضَى لأَهْلِ النَّارِ الْحَيَاةَ فِيهَا وَالْبَقَاءَ لَمَاتُوا تَرَحًا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, (у деди:) бизга ан-Назр ибн Исмоил Абул-Муғийра ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Саъид ал-Худрийдан (розияллаҳу анҳу) (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уларни ҳасрат куни билан огоҳлантиргин» (Марям сураси, 39) (оятини) ўқидилар ва: ‹Ўлим гўё оқу-қора қўчқор сурати-да келтирилади, ҳатто у Жаннат билан дўзах ўртасидаги девор устида тўхтатилади. Сўнг: «Эй жаннат аҳли!» дейилади, улар бўйинларини чўзиб қарайдилар. Ва: «Эй дўзах аҳли!» дейилади, улар ҳам бўйинларини чўзиб қарайдилар. Сўнг: «Буни танайсизларми?» дейилади. Улар: «Ҳа, бу ўлим,» дейдилар. Сўнг у ётқизилиб сўйилади. Агар Аллаҳ жаннат аҳлига унда ҳаёт ва абадий қолишни ҳукм қилмаганида эди, улар шодликдан ўлиб қолардилар; ва агар Аллаҳ дўзах аҳлига унда ҳаёт ва абадий қолишни ҳукм қилмаганида эди, улар қайғудан ўлиб қолардилар,› дедилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ قَتَادَةَ، فِي قَوْلِهِ : (ورَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا ) قَالَ حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لَمَّا عُرِجَ بِي رَأَيْتُ إِدْرِيسَ فِي السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَوَاهُ سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ وَهَمَّامٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ صَعْصَعَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَدِيثَ الْمِعْرَاجِ بِطُولِهِ وَهَذَا عِنْدَنَا مُخْتَصَرٌ مِنْ ذَاكَ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, (у деди:) бизга ал-Ҳусайн ибн Муҳаммад ривоят қилди, (у деди:) бизга Шайбон ривоят қилди, у Қатодадан, У (Аллаҳ таолонинг): «Ва Биз уни юксак маконга кўтардик» (Марям сураси, 57) деган сўзи ҳақида (ривоят қилди), у деди: бизга Анас ибн Молик ривоят қилдики, Аллаҳнинг Набийи (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен (меърожга) кўтарилганимда, Идрисни тўртинчи осмонда кўрдим,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Абу Саъиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят) ҳам бор. (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Саъид ибн Абу Аруба, Ҳаммом ва бошқа бир неча киши Қатодадан, у Анасдан, у Молик ибн Саъсоадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан меърож ҳадисини тўлиқ ҳолида ривоят қилганлар; бу (ривоят) бизнинг наздимизда ўшанинг қисқартмасидир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يَعْلَى بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ ذَرٍّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِجِبْرِيلَ " مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تَزُورَنَا أَكْثَرَ مِمَّا تَزُورُنَا " . قَالَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ : (ومَا نَتَنَزَّلُ إِلاَّ بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُۥ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا ) إِلَى آخِرِ الآيَةِ . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ عُمَرَ بْنِ ذَرٍّ، نَحْوَهُ .
Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, (у деди:) бизга Яъло ибн Убайд ривоят қилди, (у деди:) бизга Умар ибн Зарр ривоят қилди, у отасидан, у Саъид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан (розияллаҳу анҳумо) (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Жибрилга: ‹Бизни зиёрат қилишингдан кўпроқ зиёрат қилишингдан сени нима тўсиб турибди?› дедилар.» У деди: «Шунда бу оят нозил бўлди: «Биз фақат Роббингнинг амри билангина тушамиз. Олдимиздаги, орқамиздаги (нарсалар) Уники...» — оятнинг охиригача (Марям сураси, 64).» (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, (у деди:) бизга Вакииъ ривоят қилди, у Умар ибн Заррдан, шунга ўхшаш.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنِ السُّدِّيِّ، قَالَ سَأَلْتُ مُرَّةَ الْهَمْدَانِيَّ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ، عَزَّ وَجَلَّ : ( وإِنْ مِنْكُمْ إِلاَّ وَارِدُهَا ) فَحَدَّثَنِي أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ حَدَّثَهُمْ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَرِدُ النَّاسُ النَّارَ ثُمَّ يَصْدُرُونَ مِنْهَا بِأَعْمَالِهِمْ فَأَوَّلُهُمْ كَلَمْحِ الْبَرْقِ ثُمَّ كَالرِّيحِ ثُمَّ كَحُضْرِ الْفَرَسِ ثُمَّ كَالرَّاكِبِ فِي رَحْلِهِ ثُمَّ كَشَدِّ الرَّجُلِ ثُمَّ كَمَشْيِهِ " . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَرَوَاهُ شُعْبَةُ عَنِ السُّدِّيِّ فَلَمْ يَرْفَعْهُ .
Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, (у деди:) бизга Убайдуллаҳ ибн Мусо хабар берди, у Исроилдан, у ас-Суддийдан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Мурра ал-Ҳамдонийдан Аллаҳ азза ва жалланинг: «Сизлардан унга (дўзахга) келмайдиган бирорта ҳам йўқ» (Марям сураси, 71) деган сўзи ҳақида сўрадим. У менга шуни ривоят қилдики, Абдуллаҳ ибн Масъуд уларга ривоят қилиб айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): ‹Одамлар дўзахга келадилар, сўнг ўз амалларига қараб ундан қайтадилар. Уларнинг биринчиси чақмоқ йилтирашидек, сўнг шамолдек, сўнг югураётган отдек, сўнг уловида кетаётган чавандоздек, сўнг тез юриб кетаётган кишидек, сўнг (оддий) юрганидек (ўтадилар),› дедилар.» (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Буни Шуъба ас-Суддийдан ривоят қилиб, уни (Набийга) марфуъ қилмаган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ السُّدِّيِّ، عَنْ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍِ : (وإنْ مِنْكُمْ إِلاَّ وَارِدُهَا ) قَالَ يَرِدُونَهَا ثُمَّ يَصْدُرُونَ بِأَعْمَالِهِمْ . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ السُّدِّيِّ، بِمِثْلِهِ . قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ قُلْتُ لِشُعْبَةَ إِنَّ إِسْرَائِيلَ حَدَّثَنِي عَنِ السُّدِّيِّ عَنْ مُرَّةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ شُعْبَةُ وَقَدْ سَمِعْتُهُ مِنَ السُّدِّيِّ مَرْفُوعًا وَلَكِنِّي عَمْدًا أَدَعُهُ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, (у деди:) бизга Яҳё ибн Саъид ривоят қилди, (у деди:) бизга Шуъба ривоят қилди, у ас-Суддийдан, у Муррадан, у Абдуллаҳ ибн Масъуддан: «Сизлардан унга келмайдиган бирорта ҳам йўқ» (Марям сураси, 71) (ҳақида) у деди: «Улар унга (дўзахга) келадилар, сўнг ўз амалларига қараб ундан қайтадилар.» Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, (у деди:) бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у Шуъбадан, у ас-Суддийдан, шунга ўхшаш. Абдурраҳмон деди: «Мен Шуъбага: ‹Исроил менга ас-Суддийдан, у Муррадан, у Абдуллаҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди-ку,› дедим. Шуъба: ‹Мен ҳам уни ас-Суддийдан марфуъ (Набийга кўтарилган) ҳолда эшитганман, лекин мен уни атайин (марфуъ қилишни) тарк этаман,› деди.»
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا أَحَبَّ اللَّهُ عَبْدًا نَادَى جِبْرِيلَ إِنِّي قَدْ أَحْبَبْتُ فُلاَنًا فَأَحِبَّهُ قَالَ فَيُنَادِي فِي السَّمَاءِ ثُمَّ تَنْزِلُ لَهُ الْمَحَبَّةُ فِي أَهْلِ الأَرْضِ فَذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ : ( إنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا ) وَإِذَا أَبْغَضَ اللَّهُ عَبْدًا نَادَى جِبْرِيلَ إِنِّي قَدْ أَبْغَضْتُ فُلاَنًا فَيُنَادِي فِي السَّمَاءِ ثُمَّ تَنْزِلُ لَهُ الْبَغْضَاءُ فِي الأَرْضِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَى عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا .
Бизга Қутайба ривоят қилди, (у деди:) бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, у Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (розияллаҳу анҳу) (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ бир бандани севса, Жибрилга: ‹Мен фалончини севдим, сен ҳам уни сев,› деб нидо қилади. Шунда у осмонда нидо қилади, сўнг у (банда) учун ер аҳли орасига муҳаббат тушади. Бу Аллаҳнинг: «Албатта, иймон келтирган ва солиҳ амаллар қилганлар учун Раҳмон (қалбларда) муҳаббат пайдо қилади» (Марям сураси, 96) деган сўзидир. Аллаҳ бир бандага ғазаб қилса, Жибрилга: ‹Мен фалончига ғазаб қилдим,› деб нидо қилади. Шунда у осмонда нидо қилади, сўнг у (банда) учун ерда нафрат тушади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Абдурраҳмон ибн Абдуллаҳ ибн Динор отасидан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилган.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ سَمِعْتُ خَبَّابَ بْنَ الأَرَتِّ، يَقُولُ جِئْتُ الْعَاصِيَ بْنَ وَائِلٍ السَّهْمِيَّ أَتَقَاضَاهُ حَقًّا لِي عِنْدَهُ فَقَالَ لاَ أُعْطِيكَ حَتَّى تَكْفُرَ بِمُحَمَّدٍ . فَقُلْتُ لاَ حَتَّى تَمُوتَ ثُمَّ تُبْعَثَ . قَالَ وَإِنِّي لَمَيِّتٌ ثُمَّ مَبْعُوثٌ فَقُلْتُ نَعَمْ . فَقَالَ إِنَّ لِي هُنَاكَ مَالاً وَوَلَدًا فَأَقْضِيكَ . فَنَزَلَتْ : ( أَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لأُوتَيَنَّ مَالاً وَوَلَدًا ) الآيَةَ . حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، نَحْوَهُ . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, (у деди:) бизга Суфён ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Абуз-Зуҳодан, у Масруқдан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Хаббоб ибн ал-Аратт айтаётганини эшитдим: ‹Мен ал-Осий ибн Воил ас-Саҳмийнинг олдига унинг зиммасидаги ҳақимни ундириш учун келдим. У: «Сен Муҳаммадга куфр келтирмагунингча сенга (ҳақингни) бермайман,» деди. Мен: «Йўқ, сен ўлиб, сўнг қайта тирилмагунингча (ундан воз кечмайман),» дедим. У: «Мен ўлиб, сўнг қайта тириламанми?» деди. Мен: «Ҳа,» дедим. У: «Албатта ўша ерда менга мол ҳам, фарзанд ҳам бўлади, шунда сенга (қарзингни) тўлайман,» деди. Шунда: «Бизнинг оятларимизга куфр келтирган ва: ‹Албатта менга мол ва фарзанд берилади,› деган кимсани кўрдингми?» ояти (Марям сураси, 77) нозил бўлди.›» Бизга Ҳаннод ривоят қилди, (у деди:) бизга Абу Муовия ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, шунга ўхшаш. (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.