حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مِسْعَرٍ، وَغَيْرِهِ، عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، قَالَ قَالَ رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ لَوْ عَلَيْنَا أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ : ( الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِينًا ) لاَتَّخَذْنَا ذَلِكَ الْيَوْمَ عِيدًا . فَقَالَ لَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِنِّي أَعْلَمُ أَىَّ يَوْمٍ أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ أُنْزِلَتْ يَوْمَ عَرَفَةَ فِي يَوْمِ جُمُعَةٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Мисъар ва бошқалардан, улар Қайс ибн Муслимдан, у Ториқ ибн Шиҳобдан (ривоятки), у деди: Яҳудийлардан бир киши Умар ибн ал-Хаттобга: «Эй амирул-мўминин, агар бу оят бизга нозил қилинганида эди: «Бугун сизларга динингизни мукаммал қилдим, сизларга неъматимни тўла қилдим ва сизлар учун Исломни дин деб рози бўлдим» (Моида сураси, 3), биз ўша кунни байрам қилиб олардик,» деди. Шунда Умар ибн ал-Хаттоб унга: «Албатта, мен бу оят қайси кунда нозил бўлганини биламан: у Арафа кунида, жума кунида нозил бўлган,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ عَمَّارِ بْنِ أَبِي عَمَّارٍ، قَالَ قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ : ( الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِينًا ) وَعِنْدَهُ يَهُودِيٌّ فَقَالَ لَوْ أُنْزِلَتْ هَذِهِ عَلَيْنَا لاَتَّخَذْنَا يَوْمَهَا عِيدًا . قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَإِنَّهَا نَزَلَتْ فِي يَوْمِ عِيدٍ فِي يَوْمِ جُمُعَةٍ وَيَوْمِ عَرَفَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَهُوَ صَحِيحٌ .
Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун хабар берди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Салама хабар берди, Аммор ибн Абу Аммордан (ривоятки), у деди: Ибн Аббос: «Бугун сизларга динингизни мукаммал қилдим, сизларга неъматимни тўла қилдим ва сизлар учун Исломни дин деб рози бўлдим» (Моида сураси, 3) (оятини) ўқиди, унинг ёнида бир яҳудий бор эди. (Яҳудий): «Агар бу (оят) бизга нозил қилинганида, биз унинг кунини байрам қилиб олардик,» деди. Ибн Аббос: «Албатта, у байрам кунида — жума кунида ва Арафа кунида нозил бўлган,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Ибн Аббос ҳадисидан ҳасан ғарибдир ва у саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَمِينُ الرَّحْمَنِ مَلأَى سَحَّاءُ لاَ يَغِيضُهَا اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ قَالَ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْفَقَ مُنْذُ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ فَإِنَّهُ لَمْ يَغِضْ مَا فِي يَمِينِهِ وَعَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ وَبِيَدِهِ الأُخْرَى الْمِيزَانُ يَرْفَعُ وَيَخْفِضُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهَذَا الْحَدِيثُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الآيَةِ : ( وَقََالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ ) وَهَذَا حَدِيثٌ قَدْ رَوَتْهُ الأَئِمَّةُ نُؤْمِنُ بِهِ كَمَا جَاءَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُفَسَّرَ أَوْ يُتَوَهَّمَ هَكَذَا قَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ مِنْهُمُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَابْنُ الْمُبَارَكِ إِنَّهُ تُرْوَى هَذِهِ الأَشْيَاءُ وَيُؤْمَنُ بِهَا وَلاَ يُقَالُ كَيْفَ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Ишоқ хабар берди, Абуз-Зиноддан, у ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан (ривоятки), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ар-Раҳмоннинг ўнг (қўли) тўла, сахий (саховатли)дир, уни кечаю кундуз камайтира олмайди. У: «Осмонлар ва ерни яратганидан бери (Аллаҳ) қанча инфоқ қилганини кўрдингизми? Албатта, Унинг ўнг (қўли)даги нарса камаймади, Унинг Арши сув устида эди, иккинчи қўлида эса тарози бўлиб, (у) кўтаради ва пасайтиради (ризқни)»,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис мана бу оятнинг тафсиридадир: «Яҳудийлар: «Аллаҳнинг қўли боғлиқ (бахил)дир,» дейишди. (Аксинча,) уларнинг қўллари боғлансин ва айтган (сўзлари) сабабли лаънатлансинлар. Йўқ, Унинг иккала қўли очиқдир, қандай хоҳласа шундай инфоқ қилади» (Моида сураси, 64). Бу ҳадисни имомлар ривоят қилишган, биз унга келганидек, уни тафсир қилмасдан ёки (бирор маъно) тахмин қилмасдан иймон келтирамиз. Имомлардан бир нечтаси — улар орасида ас-Саврий, Молик ибн Анас, Ибн Уяйна ва Ибн ал-Муборак — шундай дейишган: «Бу (сифат)лар ривоят қилинади ва уларга иймон келтирилади, лекин «қандай?» деб сўралмайди».
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا الْحَارِثُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ سَعِيدٍ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُحْرَسُ حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ : ( وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ ) فَأَخْرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَأْسَهُ مِنَ الْقُبَّةِ فَقَالَ لَهُمْ " يَا أَيُّهَا النَّاسُ انْصَرِفُوا فَقَدْ عَصَمَنِي اللَّهُ " . حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . وَرَوَى بَعْضُهُمْ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُحْرَسُ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ عَائِشَةَ .
Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Муслим ибн Иброҳим ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳорис ибн Убайд ривоят қилди, Саид ал-Журайрийдан, у Абдуллаҳ ибн Шақиқдан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қўриқланар эди, токи ушбу оят нозил бўлди: «Аллаҳ сени одамлардан сақлайди» (Моида сураси, 67). Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қуббадан бошларини чиқариб, уларга: «Эй одамлар, қайтинглар, зеро Аллаҳ мени сақлади,» дедилар.» Бизга Наср ибн Алий ривоят қилди, у деди: бизга Муслим ибн Иброҳим шу иснод билан шунга ўхшашини ривоят қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Баъзилар бу ҳадисни ал-Журайрийдан, у Абдуллаҳ ибн Шақиқдан: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қўриқланар эди,» деб ривоят қилганлар ва унда Оишадан (ривоят қилинганини) зикр қилмаганлар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ بَذِيمَةَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لَمَّا وَقَعَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ فِي الْمَعَاصِي نَهَتْهُمْ عُلَمَاؤُهُمْ فَلَمْ يَنْتَهُوا فَجَالَسُوهُمْ فِي مَجَالِسِهِمْ وَوَاكَلُوهُمْ وَشَارَبُوهُمْ فَضَرَبَ اللَّهُ قُلُوبَ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ وَلَعَنَهُمْ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ " . قَالَ فَجَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ مُتَّكِئًا فَقَالَ " لاَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ حَتَّى تَأْطِرُوهُمْ عَلَى الْحَقِّ أَطْرًا " . قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَ يَزِيدُ وَكَانَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ لاَ يَقُولُ فِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمِ بْنِ أَبِي الْوَضَّاحِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ بَذِيمَةَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلٌ .
Бизга Абдуллаҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун хабар берди, у деди: бизга Шарик хабар берди, Алий ибн Базимадан, у Абу Убайдадан, у Абдуллаҳ ибн Масъуддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бани Исроил маъсиятларга тушганларида, уларнинг уламолари уларни қайтардилар, лекин улар тўхтамадилар. Шунда (уламолар) уларнинг мажлисларида улар билан ўтирдилар, улар билан бирга ею-ичдилар. Шу сабабли Аллаҳ уларнинг баъзиларининг қалбларини баъзиларига урди (қалбларини бир-бирига қарши қилди) ва уларни Довуд ҳамда Исо ибн Марямнинг тили ила лаънатлади. Бу уларнинг исён қилганлари ва тажовузкор бўлганлари сабабидандир,» дедилар. (Рови) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ёнбошлаб ётган эдилар, ўтириб олдилар-да: «Йўқ, жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, (қутулмайсизлар) токи уларни ҳаққа қаттиқ қайтармагунингизча,» дедилар. Абдуллаҳ ибн Абдурраҳмон деди: Язид деди: Суфён ас-Саврий унда «Абдуллаҳдан» демас эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис Муҳаммад ибн Муслим ибн Абил-Ваззоҳдан, у Алий ибн Базимадан, у Абу Убайдадан, у Абдуллаҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилинган. Баъзилар эса Абу Убайдадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (саҳобасиз) деб айтадилар.
حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ بَذِيمَةَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمَّا وَقَعَ فِيهِمُ النَّقْصُ كَانَ الرَّجُلُ فِيهِمْ يَرَى أَخَاهُ عَلَى الذَّنْبِ فَيَنْهَاهُ عَنْهُ فَإِذَا كَانَ الْغَدُ لَمْ يَمْنَعْهُ مَا رَأَى مِنْهُ أَنْ يَكُونَ أَكِيلَهُ وَشَرِيبَهُ وَخَلِيطَهُ فَضَرَبَ اللَّهُ قُلُوبَ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ وَنَزَلَ فِيهِمُ الْقُرْآنُ فَقَالَ : ( لُعِِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ ) " . فَقَرَأَ حَتَّى بَلَغَ : (وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ ) قَالَ وَكَانَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُتَّكِئًا فَجَلَسَ فَقَالَ " لاَ حَتَّى تَأْخُذُوا عَلَى يَدَىِ الظَّالِمِ فَتَأْطِرُوهُ عَلَى الْحَقِّ أَطْرًا " . حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، وَأَمْلاَهُ، عَلَىَّ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمِ بْنِ أَبِي الْوَضَّاحِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ بَذِيمَةَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ .
Бизга Бундор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Алий ибн Базимадан, у Абу Убайдадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бани Исроилга нуқсон (етишмовчилик) тушганида, улардан бири ўз биродарини гуноҳ устида кўриб, уни ундан қайтарар эди. Эртасига эса ундан кўргани уни у билан бирга ейиш, ичиш ва аралашишдан тўсмас (қайтармас) эди. Шу сабабли Аллаҳ уларнинг баъзиларининг қалбларини баъзиларига урди ва улар ҳақида Қуръан нозил қилиб айтди: «Бани Исроилдан куфр келтирганлар Довуд ҳамда Исо ибн Марямнинг тили ила лаънатланди. Бу уларнинг исён қилганлари ва тажовузкор бўлганлари сабабидандир,» дедилар ва: «Агар улар Аллаҳга, Набийга ва унга нозил қилинган нарсага имон келтирганларида, уларни дўст тутмас эдилар. Лекин уларнинг кўплари фосиқлардир,» (Моида сураси, 78-81) (оятигача) ўқидилар. (Рови) деди: Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ёнбошлаб ётган эдилар, ўтириб олдилар-да: «Йўқ, токи золимнинг қўлини ушлаб, уни ҳаққа қаттиқ қайтармагунингизча,» дедилар. Бизга Бундор ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ат-Таёлисий ривоят қилди ва менга айтиб ёздирди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Муслим ибн Абил-Ваззоҳ ривоят қилди, Алий ибн Базимадан, у Абу Убайдадан, у Абдуллаҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунинг мисли (ўхшашини ривоят қилди).
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ شُرَحْبِيلَ أَبِي مَيْسَرَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، أَنَّهُ قَالَ اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا فِي الْخَمْرِ بَيَانَ شِفَاءٍ فَنَزَلَتِ الَّتِي فِي الْبَقَرَةِ : ( يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ ) الآيَةَ فَدُعِيَ عُمَرُ فَقُرِئَتْ عَلَيْهِ فَقَالَ اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا فِي الْخَمْرِ بَيَانَ شِفَاءٍ فَنَزَلَتِ الَّتِي فِي النِّسَاءِأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَقْرَبُوا الصَّلاَةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى ) فَدُعِيَ عُمَرُ فَقُرِئَتْ عَلَيْهِ فَقَالَ اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا فِي الْخَمْرِ بَيَانَ شِفَاءٍ فَنَزَلَتِ الَّتِي فِي الْمَائِدَةِ : ( إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ ) إِلَى قَوْلِهَِ ( فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ ) فَدُعِيَ عُمَرُ فَقُرِئَتْ عَلَيْهِ فَقَالَ انْتَهَيْنَا انْتَهَيْنَا . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنْ إِسْرَائِيلَ هَذَا الْحَدِيثُ مُرْسَلٌ . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي مَيْسَرَةَ، عَمْرِو بْنِ شُرَحْبِيلَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا فِي الْخَمْرِ بَيَانَ شِفَاءٍ . فَذَكَرَ نَحْوَهُ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ .
Бизга Абдуллаҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Юсуф хабар берди, у деди: бизга Исроил хабар берди, у деди: бизга Абу Ишоқ ривоят қилди, Умар ибн Шураҳбил Абу Майсарадан, у Умар ибн ал-Хаттобдан (ривоят қилдики), у деди: «Эй Аллаҳ, хамр (маст қилувчи ичимлик) ҳақида бизга шифо берувчи баённи очиқ айт!» Шунда Бақара сурасидаги (оят) нозил бўлди: «Сендан хамр ва қимор ҳақида сўрайдилар...» (Бақара сураси, 219). Умар чақирилиб, унга ўқиб берилди. Шунда у: «Эй Аллаҳ, хамр ҳақида бизга шифо берувчи баённи очиқ айт!» деди. Шунда Нисо сурасидаги (оят) нозил бўлди: «Эй имон келтирганлар, маст ҳолингизда намозга яқинлашманглар...» (Нисо сураси, 43). Умар чақирилиб, унга ўқиб берилди. Шунда у: «Эй Аллаҳ, хамр ҳақида бизга шифо берувчи баённи очиқ айт!» деди. Шунда Моида сурасидаги (оят) нозил бўлди: «Албатта, шайтон хамр ва қимор орқали ораларингизга адоват ва кек солмоқчидир...» Унинг «(Энди сиз) тўхтайсизларми?» (Моида сураси, 91) деган сўзигача (нозил бўлди). Умар чақирилиб, унга ўқиб берилди. Шунда у: «Тўхтадик, тўхтадик,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Исроилдан мурсал ҳам ривоят қилинган. Бизга Муҳаммад ибн ал-Ало ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, Исроилдан, у Абу Ишоқдан, у Абу Майсара Амр ибн Шураҳбилдан (ривоят қилдики), Умар ибн ал-Хаттоб: «Эй Аллаҳ, хамр ҳақида бизга шифо берувчи баённи очиқ айт,» деди. Сўнг шунга ўхшашини зикр қилди. Бу Муҳаммад ибн Юсуфнинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ مَاتَ رِجَالٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ أَنْ تُحَرَّمَ الْخَمْرُ فَلَمَّا حُرِّمَتِ الْخَمْرُ قَالَ رِجَالٌ كَيْفَ بِأَصْحَابِنَا وَقَدْ مَاتُوا يَشْرَبُونَ الْخَمْرَ فَنَزَلَتْ : ( لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ) . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллаҳ ибн Мусо ривоят қилди, Исроилдан, у Абу Ишоқдан, у ал-Барўдан (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан баъзи кишилар хамр ҳаром қилинишидан олдин вафот этдилар. Хамр ҳаром қилингач, баъзи кишилар: «Хамр ичиб ўлган биродарларимизнинг ҳоли қандай бўлади?» дедилар. Шунда (ушбу оят) нозил бўлди: «Имон келтириб, солиҳ амаллар қилганларга, агар (ҳаромдан) сақланиб, имон келтириб ва солиҳ амаллар қилсалар, (илгари) тановул қилган нарсаларида гуноҳ йўқдир» (Моида сураси, 93).» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، أَيْضًا حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ بُنْدَارٌ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، بِهَذَا قَالَ قَالَ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ مَاتَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُمْ يَشْرَبُونَ الْخَمْرَ فَلَمَّا نَزَلَ تَحْرِيمُهَا قَالَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَكَيْفَ بِأَصْحَابِنَا الَّذِينَ مَاتُوا وَهُمْ يَشْرَبُونَهَا فَنَزَلَتْْ : ( لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ) الآيَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Буни Шуъба ҳам Абу Ишоқдан, у ал-Барўдан ривоят қилган. Буни бизга Муҳаммад ибн Башшор Бундор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, Абу Ишоқдан, мана шу (билан), у деди: ал-Барў ибн Озиб деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан баъзи кишилар хамр ичиб турган ҳолда вафот этдилар. Унинг ҳаром қилиниши нозил бўлгач, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан баъзи кишилар: «Хамр ичиб ўлган биродарларимизнинг ҳоли қандай бўлади?» дедилар. Шунда (ушбу) оят нозил бўлди: «Имон келтириб, солиҳ амаллар қилганларга... (гуноҳ йўқдир)» (Моида сураси, 93).» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي رِزْمَةَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ الَّذِينَ مَاتُوا وَهُمْ يَشْرَبُونَ الْخَمْرَ لَمَّا نَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ فَنَزَلَتْْ : ( لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ) . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Аби Ризма ривоят қилди, Исроилдан, у Симокдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: «Хамрнинг ҳаром қилиниши нозил бўлганида, улар: «Эй Расулуллаҳ, хамр ичиб ўлганлар ҳақида нима дейсиз?» дедилар. Шунда (ушбу оят) нозил бўлди: «Имон келтириб, солиҳ амаллар қилганларга, агар (ҳаромдан) сақланиб, имон келтириб ва солиҳ амаллар қилсалар, (илгари) тановул қилган нарсаларида гуноҳ йўқдир» (Моида сураси, 93).» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُسْهِرٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْْ : ( لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ) قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَنْتَ مِنْهُمْ " . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Холид ибн Махлад ривоят қилди, Алий ибн Муширдан, у ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Алқамадан, у Абдуллаҳдан (ривоят қилдики), у деди: «Имон келтириб, солиҳ амаллар қилганларга, агар (ҳаромдан) сақланиб, имон келтириб ва солиҳ амаллар қилсалар, (илгари) тановул қилган нарсаларида гуноҳ йўқдир» (Моида сураси, 93) (ояти) нозил бўлганида, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Сен ҳам улардансан,» дедилар.» (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ أَبُو حَفْصٍ الْفَلاَّسُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي إِذَا أَصَبْتُ اللَّحْمَ انْتَشَرْتُ لِلنِّسَاءِ وَأَخَذَتْنِي شَهْوَتِي فَحَرَّمْتُ عَلَىَّ اللَّحْمَ . فَأَنْزَلَ اللَّهُ : ( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلاَ تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلاَلاً طَيِّبًا ) قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ سَعْدٍ مُرْسَلاً لَيْسَ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَرَوَاهُ خَالِدٌ الْحَذَّاءُ عَنْ عِكْرِمَةَ مُرْسَلاً .
Бизга Амр ибн Алий Абу Ҳафс ал-Фаллос ривоят қилди, у деди: бизга Абу Осим ривоят қилди, у деди: бизга Усмон ибн Саъд ривоят қилди, у деди: бизга Икрима ривоят қилди, Ибн Аббосдан (ривоят қилинган)ки, бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига келиб: «Эй Расулуллаҳ, мен гўшт есам, аёлларга мойил бўлиб, шаҳватим қўзғалади. Шу сабабли мен гўштни ўзимга ҳаром қилдим,» деди. Шунда Аллаҳ (ушбу оятни) нозил қилди: «Эй имон келтирганлар, Аллаҳ сизларга ҳалол қилган пок нарсаларни ҳаром қилманглар ва ҳаддан ошманглар. Албатта, Аллаҳ ҳаддан ошувчиларни севмайди. Аллаҳ сизларга ризқ қилиб берган ҳалол ва пок нарсалардан енглар...» (Моида сураси, 87-88). (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Баъзилар буни Усмон ибн Саъддан мурсал, унда Ибн Аббосдан (ривоят қилингани) йўқ ҳолда ривоят қилганлар. Холид ал-Ҳаззў ҳам буни Икримадан мурсал ривоят қилган.
حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا مَنْصُورُ بْنُ وَرْدَانَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ : ( وَلِِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً ) قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ فِي كُلِّ عَامٍ فَسَكَتَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ فِي كُلِّ عَامٍ قَالَ " لاَ وَلَوْ قُلْتُ نَعَمْ لَوَجَبَتْ " . فَأَنْزَلَ اللَّهُ : ( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ ) . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ .
Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, у деди: бизга Мансур ибн Вардон ривоят қилди, Алий ибн Абдул-Аълодан, у отасидан, у Абул-Бахтарийдан, у Алидан (ривоят қилдики), у деди: «Аллаҳ учун, йўл (имкони) бўлган кишилар зиммасида Байтни ҳаж қилиш (фарздир)» (Оли Имрон сураси, 97) (ояти) нозил бўлганида, улар: «Эй Расулуллаҳ, ҳар йили (фарзми)?» дедилар. У сукут қилдилар. Улар: «Эй Расулуллаҳ, ҳар йили (фарзми)?» дедилар. У: «Йўқ, агар «ҳа» десам, вожиб бўлиб қолар эди,» дедилар. Шунда Аллаҳ (ушбу оятни) нозил қилди: «Эй имон келтирганлар, сизларга ошкор қилинса, сизни хафа қиладиган нарсалар ҳақида сўраманглар» (Моида сураси, 101). Абу Исо (Термизий) деди: бу Алининг ҳадисидан (ривоят қилинган) ҳасан ғарибдир. Бу бобда Абу Ҳурайра ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنِي مُوسَى بْنُ أَنَسٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ قَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ أَبِي قَالَ " أَبُوكَ فُلاَنٌ " . فَنَزَلَتْ : ( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ ) . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Маъмар Абу Абдуллаҳ ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Равҳ ибн Убода ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у деди: менга Мусо ибн Анас хабар берди, у деди: мен Анас ибн Моликнинг шундай деётганини эшитдим: «Бир киши: «Эй Расулуллаҳ, менинг отам ким?» деди. У: «Отанг фалон киши,» дедилар. Шунда (ушбу оят) нозил бўлди: «Эй имон келтирганлар, сизларга ошкор қилинса, сизни хафа қиладиган нарсалар ҳақида сўраманглар» (Моида сураси, 101).» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ، أَنَّهُ قَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ تَقْرَءُونَ هَذِهِ الآيَةَ : ( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لاَ يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ ) وَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوْا ظَالِمًا فَلَمْ يَأْخُذُوا عَلَى يَدَيْهِ أَوْشَكَ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّهُ بِعِقَابٍ مِنْهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ مَرْفُوعًا وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ إِسْمَاعِيلَ عَنْ قَيْسٍ عَنْ أَبِي بَكْرٍ قَوْلَهُ وَلَمْ يَرْفَعُوهُ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Аби Холид ривоят қилди, Қайс ибн Аби Ҳозимдан, у Абу Бакр ас-Сиддиқдан (ривоят қилдики), у шундай деди: «Эй одамлар, сизлар ушбу оятни ўқийсизлар: «Эй имон келтирганлар, ўзларингизни (сақлаш) зиммангиздадир. Агар тўғри йўлда бўлсангиз, адашганлар сизга зарар етказа олмайди» (Моида сураси, 105). Мен эса Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деётганларини эшитдим: «Албатта, одамлар золимни кўрсалар-у, унинг қўлини ушлаб (уни тўхтатиб) қўймасалар, Аллаҳнинг Ўзидан келган азоб уларни қамраб олиши яқиндир,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни бир неча киши Исмоил ибн Аби Холиддан шу ҳадисга ўхшаш марфуъ (Набийга кўтарилган ҳолда) ривоят қилган. Баъзилар эса буни Исмоилдан, у Қайсдан, у Абу Бакрдан унинг сўзи (сифатида) ривоят қилиб, марфуъ қилмаганлар.
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَعْقُوبَ الطَّالْقَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا عُتْبَةُ بْنُ أَبِي حَكِيمٍ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ جَارِيَةَ اللَّخْمِيُّ، عَنْ أَبِي أُمَيَّةَ الشَّعْبَانِيِّ، قَالَ أَتَيْتُ أَبَا ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيَّ فَقُلْتُ لَهُ كَيْفَ تَصْنَعُ فِي هَذِهِ الآيَةِ قَالَ أَيَّةُ آيَةٍ قُلْتُ قَوْلُهُ : ( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لاَ يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ ) قَالَ أَمَا وَاللَّهِ لَقَدْ سَأَلْتَ عَنْهَا خَبِيرًا سَأَلْتُ عَنْهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " بَلِ ائْتَمِرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَتَنَاهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ حَتَّى إِذَا رَأَيْتَ شُحًّا مُطَاعًا وَهَوًى مُتَّبَعًا وَدُنْيَا مُؤْثَرَةً وَإِعْجَابَ كُلِّ ذِي رَأْىٍ بِرَأْيِهِ فَعَلَيْكَ بِخَاصَّةِ نَفْسِكَ وَدَعِ الْعَوَامَّ فَإِنَّ مِنْ وَرَائِكُمْ أَيَّامًا الصَّبْرُ فِيهِنَّ مِثْلُ الْقَبْضِ عَلَى الْجَمْرِ لِلْعَامِلِ فِيهِنَّ مِثْلُ أَجْرِ خَمْسِينَ رَجُلاً يَعْمَلُونَ مِثْلَ عَمَلِكُمْ " . قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَزَادَنِي غَيْرُ عُتْبَةَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَجْرُ خَمْسِينَ رَجُلاً مِنَّا أَوْ مِنْهُمْ قَالَ " لاَ بَلْ أَجْرُ خَمْسِينَ مِنْكُمْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Бизга ал-Ҳасан ибн Аҳмад ибн Аби Шуайб ал-Ҳарроний ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Салама ал-Ҳарроний ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллаҳ ибн ал-Муборак ривоят қилди, у деди: бизга Утба ибн Аби Ҳаким хабар берди, у деди: бизга Амр ибн Жория ал-Лахмий ривоят қилди, Абу Умайя аш-Шаъбонийдан (ривоят қилинган)ки, у деди: «Мен Абу Саълаба ал-Хушанийнинг ҳузурига келдим ва унга: «Сен бу оятни қандай тушунасан?» дедим. У: «Қайси оятни?» деди. Мен: «Унинг (Аллаҳнинг): «Эй имон келтирганлар, ўзларингизни (сақлаш) зиммангиздадир. Агар тўғри йўлда бўлсангиз, адашганлар сизга зарар етказа олмайди» (Моида сураси, 105) деган сўзини,» дедим. У: «Аллаҳга қасамки, сен бу ҳақда билимдон кишидан сўрадинг. Мен бу ҳақда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўраган эдим. У: «Аксинча, яхшиликка буюринглар ва ёмонликдан қайтаринглар. Токи итоат қилинган бахиллик, эргашилган ҳавойи нафс, устун қўйилган дунё ва ҳар бир фикр эгасининг ўз фикрига маҳлиё бўлганини кўрсанг, ўзингни ўйлаб, авомни (омма)ни қўй. Зеро, сизларнинг ортингиздан шундай кунлар (келади)ки, уларда сабр қилиш чўғни ҳовучда ушлаш кабидир. Уларда (яхши) амал қилгувчи учун сизлар қилган амалнинг мислини қилаётган эллик кишининг ажридай ажр бор,» дедилар,» деди. Абдуллаҳ ибн ал-Муборак деди: Утбадан бошқа киши менга (шуни) қўшди: айтилди: «Эй Расулуллаҳ, эллик кишининг ажри бизданми ёки уларданми?» У: «Йўқ, балки сизлардан эллик кишининг ажри,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي شُعَيْبٍ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ بَاذَانَ، مَوْلَى أُمِّ هَانِئٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ، فِي هَذِهِ الآيَةِ : ( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ ) قَالَ بَرِئَ مِنْهَا النَّاسُ غَيْرِي وَغَيْرَ عَدِيِّ بْنِ بَدَّاءٍ وَكَانَا نَصْرَانِيَّيْنِ يَخْتَلِفَانِ إِلَى الشَّامِ قَبْلَ الإِسْلاَمِ فَأَتَيَا الشَّامَ لِتِجَارَتِهِمَا وَقَدِمَ عَلَيْهِمَا مَوْلًى لِبَنِي سَهْمٍ يُقَالُ لَهُ بُدَيْلُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ بِتِجَارَةٍ وَمَعَهُ جَامٌ مِنْ فِضَّةٍ يُرِيدُ بِهِ الْمَلِكَ وَهُوَ عُظْمُ تِجَارَتِهِ فَمَرِضَ فَأَوْصَى إِلَيْهِمَا وَأَمَرَهُمَا أَنْ يُبَلِّغَا مَا تَرَكَ أَهْلَهُ قَالَ تَمِيمٌ فَلَمَّا مَاتَ أَخَذْنَا ذَلِكَ الْجَامَ فَبِعْنَاهُ بِأَلْفِ دِرْهَمٍ ثُمَّ اقْتَسَمْنَاهُ أَنَا وَعَدِيُّ بْنُ بَدَّاءٍ فَلَمَّا قَدِمْنَا إِلَى أَهْلِهِ دَفَعْنَا إِلَيْهِمْ مَا كَانَ مَعَنَا وَفَقَدُوا الْجَامَ فَسَأَلُونَا عَنْهُ فَقُلْنَا مَا تَرَكَ غَيْرَ هَذَا وَمَا دَفَعَ إِلَيْنَا غَيْرَهُ قَالَ تَمِيمٌ فَلَمَّا أَسْلَمْتُ بَعْدَ قُدُومِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ تَأَثَّمْتُ مِنْ ذَلِكَ فَأَتَيْتُ أَهْلَهُ فَأَخْبَرْتُهُمُ الْخَبَرَ وَأَدَّيْتُ إِلَيْهِمْ خَمْسَمِائَةِ دِرْهَمٍ وَأَخْبَرْتُهُمْ أَنَّ عِنْدَ صَاحِبِي مِثْلَهَا فَأَتَوْا بِهِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُمُ الْبَيِّنَةَ فَلَمْ يَجِدُوا فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَسْتَحْلِفُوهُ بِمَا يُعْظَمُ بِهِ عَلَى أَهْلِ دِينِهِ فَحَلَفَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ : ( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ ) إِلَى قَوْلِهِ : ( أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ ) . فَقَامَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَرَجُلٌ آخَرُ فَحَلَفَا فَنُزِعَتِ الْخَمْسُمِائَةِ دِرْهَمٍ مِنْ عَدِيِّ بْنِ بَدَّاءٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِصَحِيحٍ . وَأَبُو النَّضْرِ الَّذِي رَوَى عَنْهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ هُوَ عِنْدِي مُحَمَّدُ بْنُ السَّائِبِ الْكَلْبِيُّ يُكْنَى أَبَا النَّضْرِ وَقَدْ تَرَكَهُ أَهْلُ الْحَدِيثِ وَهُوَ صَاحِبُ التَّفْسِيرِ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ مُحَمَّدُ بْنُ السَّائِبِ الْكَلْبِيُّ يُكْنَى أَبَا النَّضْرِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ نَعْرِفُ لِسَالِمٍ أَبِي النَّضْرِ الْمَدَنِيِّ رِوَايَةً عَنْ أَبِي صَالِحٍ مَوْلَى أُمِّ هَانِئٍ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ شَيْءٌ مِنْ هَذَا عَلَى الاِخْتِصَارِ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ .
Бизга ал-Ҳасан ибн Аҳмад ибн Аби Шуайб ал-Ҳарроний ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Салама ал-Ҳарроний ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Ишоқ ривоят қилди, Абун-Назрдан, у Умму Ҳониънинг озод қилинган қули Бозондан, у Ибн Аббосдан, у Тамим ад-Дорийдан, ушбу оят ҳақида: «Эй имон келтирганлар, бирортангизга ўлим ҳозир бўлганида, ораларингиздаги гувоҳлик (шудир)...» (Моида сураси, 106). У (Тамим) деди: «Бундан мен ва Адий ибн Баддўдан бошқа одамлар воз кечди (бунга алоқаси йўқ). Биз Исломдан олдин Шомга қатнаб турувчи икки насроний эдик. Савдомиз учун Шомга бордик. Бизнинг олдимизга Бану Саҳмнинг озод қилинган қули — Будайл ибн Аби Марям деган киши савдо билан келди. Унинг олдида подшоҳга аталган кумуш жом (коса) бор эди, бу унинг савдосининг энг асосийси эди. Сўнг у касал бўлиб, бизга васият қилди ва қолдирган нарсаларини аҳлига (оиласига) етказишимизни буюрди.» Тамим деди: «У вафот этгач, биз ўша жомни олиб, уни минг дирҳамга сотдик, сўнг мен ва Адий ибн Баддў уни бўлиб олдик. Унинг аҳлига келганимизда, олдимиздаги нарсаларни уларга топширдик. Улар жомни топа олмай, биз ундан сўрадилар. Биз: «У шундан бошқасини қолдирмади ва бизга шундан бошқасини топширмади,» дедик.» Тамим деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Мадинага келганидан кейин мен Исломни қабул қилганимда, бундан гуноҳга ботганимни ҳис қилдим. Шунда унинг аҳлига келиб, уларга воқеани айтиб бердим ва уларга беш юз дирҳам тўладим ҳамда улардек (маблағ) шеригимнинг олдида эканини хабар бердим. Улар уни (шеригимни) Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига олиб келдилар. У улардан далил (гувоҳ) сўрадилар, лекин улар топа олмадилар. Шунда у уларга (Адийни) ўз дини аҳли улуғлайдиган нарса билан қасам ичиришни буюрдилар. У қасам ичди. Шунда Аллаҳ (ушбу оятни) нозил қилди: «Эй имон келтирганлар, бирортангизга ўлим ҳозир бўлганида, ораларингиздаги гувоҳлик (шудир)...» Унинг: «Ёки ўз қасамларидан кейин (бошқа) қасамлар қайтарилишидан қўрқишлари (учундир)» (Моида сураси, 106) деган сўзигача. Шунда Амр ибн ал-Ос ва бошқа бир киши туриб қасам ичдилар, натижада беш юз дирҳам Адий ибн Баддўдан қайтариб олинди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир ва унинг исноди саҳиҳ эмас. Муҳаммад ибн Ишоқ ундан бу ҳадисни ривоят қилган Абун-Назр, менинг фикримча, Муҳаммад ибн ас-Соиб ал-Калбий бўлиб, у Абун-Назр деб куняланади. Ҳадис аҳли уни тарк қилганлар, у тафсир эгасидир. Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг (Бухорийнинг): «Муҳаммад ибн ас-Соиб ал-Калбий Абун-Назр деб куняланади,» деётганини эшитдим. Абу Исо (Термизий) деди: биз Солим Абун-Назр ал-Маданийнинг Умму Ҳониънинг озод қилинган қули Абу Солиҳдан ривоятини билмаймиз. Ибн Аббосдан бундан бир нарса қисқартирилган ҳолда бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنِ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْقَاسِمِ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ خَرَجَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَهْمٍ مَعَ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ وَعَدِيِّ بْنِ بَدَاءٍ فَمَاتَ السَّهْمِيُّ بِأَرْضٍ لَيْسَ فِيهَا مُسْلِمٌ فَلَمَّا قَدِمَا بِتَرِكَتِهِ فَقَدُوا جَامًا مِنْ فِضَّةٍ مُخَوَّصًا بِالذَّهَبِ فَأَحْلَفَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ وُجِدَ الْجَامُ بِمَكَّةَ فَقِيلَ اشْتَرَيْنَاهُ مِنْ عَدِيٍّ وَتَمِيمٍ فَقَامَ رَجُلاَنِ مِنْ أَوْلِيَاءِ السَّهْمِيِّ فَحَلَفَا بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَأَنَّ الْجَامَ لِصَاحِبِهِمْ . قَالَ وَفِيهِمْ نَزَلَتْ : ( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ ) هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَهُوَ حَدِيثُ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ .
Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди, Ибн Аби Зоидадан, у Муҳаммад ибн Абил-Қосимдан, у Абдулмалик ибн Саъиддан, у отасидан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: «Бану Саҳмдан бир киши Тамим ад-Дорий ва Адий ибн Баддў билан бирга (сафарга) чиқди. Саҳмлик киши мусулмон йўқ бир ерда вафот этди. Улар унинг меросини (олиб) келганларида, олтин билан зарҳал қилинган кумуш жомни топа олмадилар. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларнинг иккаласига қасам ичирдилар. Сўнг жом Маккада топилди ва: «Биз буни Адий ва Тамимдан сотиб олдик,» дейилди. Шунда Саҳмлик кишининг ворисларидан икки киши туриб, Аллаҳ билан: «Бизнинг гувоҳлигимиз уларнинг гувоҳлигидан ҳақлироқдир ва жом эгамизники эканлигини,» деб қасам ичдилар.» (Рови) деди: «Улар ҳақида (ушбу оят) нозил бўлди: «Эй имон келтирганлар, ораларингиздаги гувоҳлик (шудир)...» (Моида сураси, 106).» Бу ҳадис ҳасан ғарибдир ва у Ибн Аби Зоиданинг ҳадисидир.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ قَزَعَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حَبِيبٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ خِلاَسِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أُنْزِلَتِ الْمَائِدَةُ مِنَ السَّمَاءِ خُبْزًا وَلَحْمًا وَأُمِرُوا أَنْ لاَ يَخُونُوا وَلاَ يَدَّخِرُوا لِغَدٍ فَخَانُوا وَادَّخَرُوا وَرَفَعُوا لِغَدٍ فَمُسِخُوا قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . قَدْ رَوَاهُ أَبُو عَاصِمٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ خِلاَسٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ مَوْقُوفًا وَلاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْحَسَنِ بْنِ قَزَعَةَ . حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حَبِيبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ الْحَسَنِ بْنِ قَزَعَةَ وَلاَ نَعْلَمُ لِلْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ أَصْلاً .
Бизга ал-Ҳасан ибн Қазаъа ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Ҳабиб ривоят қилди, у деди: бизга Саид ривоят қилди, Қатодадан, у Хилос ибн Амрдан, у Аммор ибн Ёсирдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Моида (осмон дастурхони) осмондан нон ва гўшт (бўлиб) нозил қилинди. Улар хиёнат қилмасликка ва эртага (сақлаб) ғамламасликка буюрилдилар. Лекин улар хиёнат қилдилар, ғамладилар ва эртага кўтариб (сақлаб) қўйдилар. Шу сабабли улар маймун ва тўнғизларга айлантирилдилар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Буни Абу Осим ва бир неча киши Саид ибн Аби Арубаъдан, у Қатодадан, у Хилосдан, у Аммор ибн Ёсирдан мавқуф (саҳобада тўхтаган ҳолда) ривоят қилганлар. Биз уни ал-Ҳасан ибн Қазаъанинг ҳадисидан бошқа марфуъ (Набийга кўтарилган) ҳолда билмаймиз. Бизга Ҳумайд ибн Масъада ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Ҳабиб ривоят қилди, Саид ибн Аби Арубаъдан шунга ўхшашини, лекин уни марфуъ қилмади. Бу ал-Ҳасан ибн Қазаъанинг ҳадисидан саҳиҳроқдир ва биз марфуъ ҳадиснинг бир асли (манбаси) борлигини билмаймиз.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ تَلَقَّى عِيسَى حُجَّتَهُ وَلَقَّاهُ اللَّهُ فِي قَوْلِهِِ : ( وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ ) قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَقَّاهُ اللَّهُ : ( سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ ) الآيَةَ كُلَّهَا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ибн Аби Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Амр ибн Динордан, у Товусдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: «Исо ўз ҳужжатини (жавобини) топиб олди ва Аллаҳ уни Унинг (Аллаҳнинг) шу сўзида ўргатди: «Аллаҳ: «Эй Исо ибн Марям, сен одамларга: «Аллаҳдан ўзга мени ва онамни икки илоҳ тутинглар,» деб айтдингми?» деган пайтни (эсланг)» (Моида сураси, 116).» Абу Ҳурайра Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилиб): «Шунда Аллаҳ унга ўргатди: «Сен поксан! Мен учун ҳаққим бўлмаган нарсани айтиш (дуруст) эмас...» (Моида сураси, 116) — тўла оятни (ўргатди),» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ حُيَىٍّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ آخِرُ سُورَةٍ أُنْزِلَتْ سُورَةُ الْمَائِدَةِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ آخِرُ سُورَةٍ أُنْزِلَتْ : (إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ ) .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллаҳ ибн Ваҳб ривоят қилди, Ҳуяйдан, у Абу Абдурраҳмон ал-Ҳубулийдан, у Абдуллаҳ ибн Амрдан (ривоят қилдики), у деди: «Энг охирги нозил бўлган сура Моида сурасидир.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Ибн Аббосдан ривоят қилинишича, у: «Энг охирги нозил бўлган сура: «Аллаҳнинг ёрдами ва фатҳ келганида...» (Наср сураси) (сурадир),» деган.