حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي شُعَيْبٍ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ بَاذَانَ، مَوْلَى أُمِّ هَانِئٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ، فِي هَذِهِ الآيَةِ : ( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ ) قَالَ بَرِئَ مِنْهَا النَّاسُ غَيْرِي وَغَيْرَ عَدِيِّ بْنِ بَدَّاءٍ وَكَانَا نَصْرَانِيَّيْنِ يَخْتَلِفَانِ إِلَى الشَّامِ قَبْلَ الإِسْلاَمِ فَأَتَيَا الشَّامَ لِتِجَارَتِهِمَا وَقَدِمَ عَلَيْهِمَا مَوْلًى لِبَنِي سَهْمٍ يُقَالُ لَهُ بُدَيْلُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ بِتِجَارَةٍ وَمَعَهُ جَامٌ مِنْ فِضَّةٍ يُرِيدُ بِهِ الْمَلِكَ وَهُوَ عُظْمُ تِجَارَتِهِ فَمَرِضَ فَأَوْصَى إِلَيْهِمَا وَأَمَرَهُمَا أَنْ يُبَلِّغَا مَا تَرَكَ أَهْلَهُ قَالَ تَمِيمٌ فَلَمَّا مَاتَ أَخَذْنَا ذَلِكَ الْجَامَ فَبِعْنَاهُ بِأَلْفِ دِرْهَمٍ ثُمَّ اقْتَسَمْنَاهُ أَنَا وَعَدِيُّ بْنُ بَدَّاءٍ فَلَمَّا قَدِمْنَا إِلَى أَهْلِهِ دَفَعْنَا إِلَيْهِمْ مَا كَانَ مَعَنَا وَفَقَدُوا الْجَامَ فَسَأَلُونَا عَنْهُ فَقُلْنَا مَا تَرَكَ غَيْرَ هَذَا وَمَا دَفَعَ إِلَيْنَا غَيْرَهُ قَالَ تَمِيمٌ فَلَمَّا أَسْلَمْتُ بَعْدَ قُدُومِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ تَأَثَّمْتُ مِنْ ذَلِكَ فَأَتَيْتُ أَهْلَهُ فَأَخْبَرْتُهُمُ الْخَبَرَ وَأَدَّيْتُ إِلَيْهِمْ خَمْسَمِائَةِ دِرْهَمٍ وَأَخْبَرْتُهُمْ أَنَّ عِنْدَ صَاحِبِي مِثْلَهَا فَأَتَوْا بِهِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُمُ الْبَيِّنَةَ فَلَمْ يَجِدُوا فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَسْتَحْلِفُوهُ بِمَا يُعْظَمُ بِهِ عَلَى أَهْلِ دِينِهِ فَحَلَفَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ : ( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ ) إِلَى قَوْلِهِ : ( أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ ) . فَقَامَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَرَجُلٌ آخَرُ فَحَلَفَا فَنُزِعَتِ الْخَمْسُمِائَةِ دِرْهَمٍ مِنْ عَدِيِّ بْنِ بَدَّاءٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِصَحِيحٍ . وَأَبُو النَّضْرِ الَّذِي رَوَى عَنْهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ هُوَ عِنْدِي مُحَمَّدُ بْنُ السَّائِبِ الْكَلْبِيُّ يُكْنَى أَبَا النَّضْرِ وَقَدْ تَرَكَهُ أَهْلُ الْحَدِيثِ وَهُوَ صَاحِبُ التَّفْسِيرِ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ مُحَمَّدُ بْنُ السَّائِبِ الْكَلْبِيُّ يُكْنَى أَبَا النَّضْرِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ نَعْرِفُ لِسَالِمٍ أَبِي النَّضْرِ الْمَدَنِيِّ رِوَايَةً عَنْ أَبِي صَالِحٍ مَوْلَى أُمِّ هَانِئٍ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ شَيْءٌ مِنْ هَذَا عَلَى الاِخْتِصَارِ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ .
Бизга ал-Ҳасан ибн Аҳмад ибн Аби Шуайб ал-Ҳарроний ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Салама ал-Ҳарроний ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Ишоқ ривоят қилди, Абун-Назрдан, у Умму Ҳониънинг озод қилинган қули Бозондан, у Ибн Аббосдан, у Тамим ад-Дорийдан, ушбу оят ҳақида: «Эй имон келтирганлар, бирортангизга ўлим ҳозир бўлганида, ораларингиздаги гувоҳлик (шудир)...» (Моида сураси, 106). У (Тамим) деди: «Бундан мен ва Адий ибн Баддўдан бошқа одамлар воз кечди (бунга алоқаси йўқ). Биз Исломдан олдин Шомга қатнаб турувчи икки насроний эдик. Савдомиз учун Шомга бордик. Бизнинг олдимизга Бану Саҳмнинг озод қилинган қули — Будайл ибн Аби Марям деган киши савдо билан келди. Унинг олдида подшоҳга аталган кумуш жом (коса) бор эди, бу унинг савдосининг энг асосийси эди. Сўнг у касал бўлиб, бизга васият қилди ва қолдирган нарсаларини аҳлига (оиласига) етказишимизни буюрди.» Тамим деди: «У вафот этгач, биз ўша жомни олиб, уни минг дирҳамга сотдик, сўнг мен ва Адий ибн Баддў уни бўлиб олдик. Унинг аҳлига келганимизда, олдимиздаги нарсаларни уларга топширдик. Улар жомни топа олмай, биз ундан сўрадилар. Биз: «У шундан бошқасини қолдирмади ва бизга шундан бошқасини топширмади,» дедик.» Тамим деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Мадинага келганидан кейин мен Исломни қабул қилганимда, бундан гуноҳга ботганимни ҳис қилдим. Шунда унинг аҳлига келиб, уларга воқеани айтиб бердим ва уларга беш юз дирҳам тўладим ҳамда улардек (маблағ) шеригимнинг олдида эканини хабар бердим. Улар уни (шеригимни) Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига олиб келдилар. У улардан далил (гувоҳ) сўрадилар, лекин улар топа олмадилар. Шунда у уларга (Адийни) ўз дини аҳли улуғлайдиган нарса билан қасам ичиришни буюрдилар. У қасам ичди. Шунда Аллаҳ (ушбу оятни) нозил қилди: «Эй имон келтирганлар, бирортангизга ўлим ҳозир бўлганида, ораларингиздаги гувоҳлик (шудир)...» Унинг: «Ёки ўз қасамларидан кейин (бошқа) қасамлар қайтарилишидан қўрқишлари (учундир)» (Моида сураси, 106) деган сўзигача. Шунда Амр ибн ал-Ос ва бошқа бир киши туриб қасам ичдилар, натижада беш юз дирҳам Адий ибн Баддўдан қайтариб олинди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир ва унинг исноди саҳиҳ эмас. Муҳаммад ибн Ишоқ ундан бу ҳадисни ривоят қилган Абун-Назр, менинг фикримча, Муҳаммад ибн ас-Соиб ал-Калбий бўлиб, у Абун-Назр деб куняланади. Ҳадис аҳли уни тарк қилганлар, у тафсир эгасидир. Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг (Бухорийнинг): «Муҳаммад ибн ас-Соиб ал-Калбий Абун-Назр деб куняланади,» деётганини эшитдим. Абу Исо (Термизий) деди: биз Солим Абун-Назр ал-Маданийнинг Умму Ҳониънинг озод қилинган қули Абу Солиҳдан ривоятини билмаймиз. Ибн Аббосдан бундан бир нарса қисқартирилган ҳолда бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган.