حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ جُدْعَانَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمَّا نَزَلَتْ : ( يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ ) إِلَى قَوْلِهِ : (ولَكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِيدٌ ) قَالَ أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ وَهُوَ فِي سَفَرٍ فَقَالَ " أَتَدْرُونَ أَىُّ يَوْمٍ ذَلِكَ " . فَقَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ . قَالَ " ذَلِكَ يَوْمَ يَقُولُ اللَّهُ لآدَمَ ابْعَثْ بَعْثَ النَّارِ فَقَالَ يَا رَبِّ وَمَا بَعْثُ النَّارِ قَالَ تِسْعُمِائَةٍ وَتِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ إِلَى النَّارِ وَوَاحِدٌ إِلَى الْجَنَّةِ " . قَالَ فَأَنْشَأَ الْمُسْلِمُونَ يَبْكُونَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " قَارِبُوا وَسَدِّدُوا فَإِنَّهَا لَمْ تَكُنْ نُبُوَّةٌ قَطُّ إِلاَّ كَانَ بَيْنَ يَدَيْهَا جَاهِلِيَّةٌ قَالَ فَيُؤْخَذُ الْعَدَدُ مِنَ الْجَاهِلِيَّةِ فَإِنْ تَمَّتْ وَإِلاَّ كَمُلَتْ مِنَ الْمُنَافِقِينَ وَمَا مَثَلُكُمْ وَالأُمَمِ إِلاَّ كَمَثَلِ الرَّقْمَةِ فِي ذِرَاعِ الدَّابَّةِ أَوْ كَالشَّامَةِ فِي جَنْبِ الْبَعِيرِ ثُمَّ قَالَ إِنِّي لأَرْجُو أَنْ تَكُونُوا رُبُعَ أَهْلِ الْجَنَّةِ " . فَكَبَّرُوا ثُمَّ قَالَ " إِنِّي لأَرْجُو أَنْ تَكُونُوا ثُلُثَ أَهْلِ الْجَنَّةِ " . فَكَبَّرُوا ثُمَّ قَالَ " إِنِّي لأَرْجُو أَنْ تَكُونُوا نِصْفَ أَهْلِ الْجَنَّةِ " . فَكَبَّرُوا قَالَ وَلاَ أَدْرِي قَالَ الثُّلُثَيْنِ أَمْ لاَ . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, (у деди:) бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Ибн Жудъондан, у ал-Ҳасандан, у Имрон ибн Ҳусайндан (розияллаҳу анҳу) (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га: «Эй одамлар, Роббингиздан қўрқингиз! Албатта соатнинг (Қиёматнинг) зилзиласи улуғ нарсадир» (Ҳаж сураси, 1) (оятидан) Унинг: «Лекин Аллаҳнинг азоби қаттиқдир» (Ҳаж сураси, 2) деган сўзигача нозил бўлганида — бу (оят) унга сафарда бўлганида нозил қилинган эди — у: «Бу қайси кун эканини биласизларми?» дедилар. Улар: «Аллаҳ ва Унинг Расули яхшироқ билувчидир,» дедилар. У: «Бу — Аллаҳ Одамга: ‹Дўзахга (борувчилар) гуруҳини жўнат,› дейдиган кундир. (Одам): ‹Эй Роббим, дўзахга (борувчилар) гуруҳи қанча?› дейди. (Аллаҳ): ‹Тўққиз юз тўқсон тўққизтаси дўзахга, биттаси жаннатга (боради),› дейди,» дедилар. (Рови) деди: «Шунда мусулмонлар йиғлай бошладилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): ‹(Амалларингизда) ўртача йўл тутинг ва тўғри бўлинглар, зеро ҳеч бир пайғамбарлик бўлмаганки, унинг олдида жоҳилият бўлмаган бўлса. Бас, (ўша) сон жоҳилиятдан олинади; агар (сон) тўлмаса, мунофиқлардан тўлдирилади. Сизларнинг (бошқа) умматлар олдидаги мисолингиз ҳайвоннинг билагидаги хол ёки туянинг ёнидаги доғдек (озгина)дир,› дедилар. Сўнг: ‹Мен сизлар жаннат аҳлининг чораги бўлишингизни умид қиламан,› дедилар. Шунда улар такбир айтдилар. Сўнг: ‹Мен сизлар жаннат аҳлининг учдан бири бўлишингизни умид қиламан,› дедилар. Шунда улар такбир айтдилар. Сўнг: ‹Мен сизлар жаннат аҳлининг ярми бўлишингизни умид қиламан,› дедилар. Шунда улар такбир айтдилар.» (Рови) деди: «Мен у учдан иккисини дедими ёки йўқми, билмайман.» (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Имрон ибн Ҳусайндан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бир неча йўл (санад) билан ривоят қилинган.
(حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَتَفَاوَتَ بَيْنَ أَصْحَابِهِ فِي السَّيْرِ فَرَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَوْتَهُ بِهَاتَيْنِ الآيَتَيْنِ أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ ) إِلَى قَوْلِهِ : ( إن عذَابَ اللَّهِ شَدِيدٌ ) فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ أَصْحَابُهُ حَثُّوا الْمَطِيَّ وَعَرَفُوا أَنَّهُ عِنْدَ قَوْلٍ يَقُولُهُ فَقَالَ " هَلْ تَدْرُونَ أَىُّ يَوْمٍ ذَلِكَ " . قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ . قَالَ " ذَاكَ يَوْمٌ يُنَادِي اللَّهُ فِيهِ آدَمَ فَيُنَادِيهِ رَبُّهُ فَيَقُولُ يَا آدَمُ ابْعَثْ بَعْثَ النَّارِ . فَيَقُولُ يَا رَبِّ وَمَا بَعْثُ النَّارِ فَيَقُولُ مِنْ كُلِّ أَلْفٍ تِسْعُمِائَةٍ وَتِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ إِلَى النَّارِ وَوَاحِدٌ فِي الْجَنَّةِ " . فَيَئِسَ الْقَوْمُ حَتَّى مَا أَبْدَوْا بِضَاحِكَةٍ فَلَمَّا رَأَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الَّذِي بِأَصْحَابِهِ قَالَ " اعْمَلُوا وَأَبْشِرُوا فَوَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ إِنَّكُمْ لَمَعَ خَلِيقَتَيْنِ مَا كَانَتَا مَعَ شَيْءٍ إِلاَّ كَثَّرَتَاهُ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَمَنْ مَاتَ مِنْ بَنِي آدَمَ وَبَنِي إِبْلِيسَ " . قَالَ فَسُرِّيَ عَنِ الْقَوْمِ بَعْضُ الَّذِي يَجِدُونَ . فَقَالَ " اعْمَلُوا وَأَبْشِرُوا فَوَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ مَا أَنْتُمْ فِي النَّاسِ إِلاَّ كَالشَّامَةِ فِي جَنْبِ الْبَعِيرِ أَوْ كَالرَّقْمَةِ فِي ذِرَاعِ الدَّابَّةِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, (у деди:) бизга Яҳё ибн Саъид ривоят қилди, (у деди:) бизга Ҳишом ибн Абу Абдуллаҳ ривоят қилди, у Қатодадан, у ал-Ҳасандан, у Имрон ибн Ҳусайндан (розияллаҳу анҳу) (ривоят қилдики), у деди: «Биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан сафарда эдик, ашоблари юришда бир-биридан узоқлашиб (оралиқ тушиб) қолди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) овозини кўтариб бу икки оятни (ўқидилар): «Эй одамлар, Роббингиздан қўрқингиз! Албатта соатнинг (Қиёматнинг) зилзиласи улуғ нарсадир» (Ҳаж сураси, 1) (оятидан) Унинг: «Албатта, Аллаҳнинг азоби қаттиқдир» (Ҳаж сураси, 2) деган сўзигача. Ашоблари буни эшитганларида, уловларини тезлатдилар ва у бир нарса айтмоқчи эканини билдилар. У: ‹Бу қайси кун эканини биласизларми?› дедилар. Улар: ‹Аллаҳ ва Унинг Расули яхшироқ билувчидир,› дедилар. У: ‹Бу — Аллаҳ унда Одамни чақирадиган кундир; Робби уни чақириб: «Эй Одам, дўзахга (борувчилар) гуруҳини жўнат,» дейди. (Одам): «Эй Роббим, дўзахга (борувчилар) гуруҳи қанча?» дейди. (Аллаҳ): «Ҳар мингдан тўққиз юз тўқсон тўққизтаси дўзахга, биттаси жаннатга (боради),» дейди,› дедилар. Шунда жамоа шу қадар ноумид бўлдики, ҳатто бирор кулгу кўрсатмадилар (кулмадилар). Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ашобларидаги (ҳолатни) кўрганларида: ‹(Амал) қилинглар ва хушхабар олинглар! Муҳаммаднинг жони Қўлида бўлган Зотга қасамки, сизлар шундай икки махлуқ билан биргасизларки, улар ниманинг олдида бўлса, уни кўпайтиргандирлар: Яъжуж ва Маъжуж ҳамда Одам болаларидан ва Иблис болаларидан ўлганлар,› дедилар.» (Рови) деди: «Шунда жамоадан улардаги (қайғу)нинг бир қисми тарқади. Сўнг у: ‹(Амал) қилинглар ва хушхабар олинглар! Муҳаммаднинг жони Қўлида бўлган Зотга қасамки, сизлар одамлар орасида фақат туянинг ёнидаги доғдек ёки ҳайвоннинг билагидаги холдек (озгинасиз),› дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّمَا سُمِّيَ الْبَيْتُ الْعَتِيقَ لأَنَّهُ لَمْ يَظْهَرْ عَلَيْهِ جَبَّارٌ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً . حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ .
Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ва бошқа бир неча киши ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абдуллаҳ ибн Солиҳ ривоят қилди, у деди: менга ал-Лайс ривоят қилди, у Абдурраҳмон ибн Холиддан, у Ибн Шиҳобдан, у Муҳаммад ибн Урва ибн аз-Зубайрдан, у Абдуллаҳ ибн аз-Зубайрдан (розияллаҳу анҳумо) (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): ‹(Каъба) фақат Байт ал-Атиқ (озод уй) деб номланди, чунки унга ҳеч бир золим (жаббор) ғолиб чиқа олмаган,› дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис аз-Зуҳрийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (санади узилган) ҳолда ҳам ривоят қилинган. Бизга Қутайба ривоят қилди, (у деди:) бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Уқайлдан, у аз-Зуҳрийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш.
حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبِي وَإِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُسْلِمٍ الْبَطِينِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا أُخْرِجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ مَكَّةَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ أَخْرَجُوا نَبِيَّهُمْ لَيَهْلِكُنَّ فَأَنْزَلَ اللَّهُ : (أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ ) الآيَةَ . فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ لَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّهُ سَيَكُونُ قِتَالٌ . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَقَدْ رَوَاهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ وَغَيْرُهُ عَنْ سُفْيَانَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ مُسْلِمٍ الْبَطِينِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ مُرْسَلاً لَيْسَ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ .
Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, (у деди:) бизга отам ва Ишоқ ибн Юсуф ал-Азрақ ривоят қилдилар, улар Суфён ас-Саврийдан, у ал-Аъмашдан, у Муслим ал-Батиндан, у Саъид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан (розияллаҳу анҳумо) (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маккадан чиқариб юборилганида, Абу Бакр: ‹Улар ўз пайғамбарларини чиқариб юбордилар, албатта ҳалок бўладилар,› деди. Шунда Аллаҳ: «Зулмга учраганликлари сабабли (уруш) рухсат этилди — уларга қарши уруш қилинаётганларга. Албатта Аллаҳ уларга ёрдам беришга Қодирдир» оятини (Ҳаж сураси, 39) нозил қилди. Шунда Абу Бакр: ‹Энди билдимки, албатта уруш бўлади,› деди.» (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Буни Абдурраҳмон ибн Маҳдий ва бошқалар Суфёндан, у ал-Аъмашдан, у Муслим ал-Батиндан, у Саъид ибн Жубайрдан мурсал (санади узилган) ҳолда ривоят қилганлар, унда Ибн Аббосдан (ривоят) йўқ.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُسْلِمٍ الْبَطِينِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ لَمَّا أُخْرِجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ مَكَّةَ قَالَ رَجُلٌ أَخْرَجُوا نَبِيَّهُمْ فَنَزَلَتْ : ( أذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ * الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ ) النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абу Аҳмад аз-Зубайрий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ал-Аъмашдан, у Муслим ал-Батийндан, у Саид ибн Жубайрдан ривоят қилди. У деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маккадан чиқариб юборилганда, бир киши: «Улар ўз пайғамбарларини чиқариб юборишди» деди. Шунда: «Зулмга учраган кишиларга (жанг қилишга) изн берилди ва албатта Аллаҳ уларга ёрдам беришга қодирдир. Улар ўз диёрларидан ноҳақ чиқариб юборилган кишилардир,» (деган оят) нозил бўлди. (Булар) Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ва саҳобаларидир.