حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ امْرَأَةً، مِنْ خَثْعَمٍ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبِي أَدْرَكَتْهُ فَرِيضَةُ اللَّهِ فِي الْحَجِّ وَهُوَ شَيْخٌ كَبِيرٌ لاَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَسْتَوِيَ عَلَى ظَهْرِ الْبَعِيرِ . قَالَ " حُجِّي عَنْهُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَبُرَيْدَةَ وَحُصَيْنِ بْنِ عَوْفٍ وَأَبِي رَزِينٍ الْعُقَيْلِيِّ وَسَوْدَةَ بِنْتِ زَمْعَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ حُصَيْنِ بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا عَنْ سِنَانِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْجُهَنِيِّ عَنْ عَمَّتِهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ فَقَالَ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ مَا رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ مُحَمَّدٌ وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ ابْنُ عَبَّاسٍ سَمِعَهُ مِنَ الْفَضْلِ وَغَيْرِهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ رَوَى هَذَا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَرْسَلَهُ وَلَمْ يَذْكُرِ الَّذِي سَمِعَهُ مِنْهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْبَابِ غَيْرُ حَدِيثٍ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَبِهِ يَقُولُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ يَرَوْنَ أَنْ يُحَجَّ عَنِ الْمَيِّتِ . وَقَالَ مَالِكٌ إِذَا أَوْصَى أَنْ يُحَجَّ عَنْهُ حُجَّ عَنْهُ . وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُهُمْ أَنْ يُحَجَّ عَنِ الْحَىِّ إِذَا كَانَ كَبِيرًا أَوْ بِحَالٍ لاَ يَقْدِرُ أَنْ يَحُجَّ . وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Ровҳ ибн Убода ривоят қилди, бизга Ибн Журайж ривоят қилди, менга Ибн Шиҳоб хабар берди, у деди: менга Сулаймон ибн Ясор ривоят қилди, у Абдуллаҳ ибн Аббосдан, у ал-Фазл ибн Аббос (розияллаҳу анҳум)дан (ривоят қилдики), Хасъам (қабиласи)дан бўлган бир аёл: «Эй Аллаҳнинг Расули, отамга ҳаж қилиш Аллаҳнинг фарзи сифатида етиб келди, ҳолбуки у туянинг устида ўтиролмайдиган кекса чолдир,» деди. У: «Унинг ўрнига ҳаж қил,» дедилар. (Термизий) деди: Бу бобда Али, Бурайда, Ҳусайн ибн Авф, Абу Разин ал-Уқайлий, Савда бинт Замъа ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: ал-Фазл ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Ибн Аббосдан, у Ҳусайн ибн Авф ал-Музанийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган. Яна Ибн Аббосдан, у Синон ибн Абдуллаҳ ал-Жуҳанийдан, у ўз аммасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган. Ибн Аббосдан, у (бевосита) Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган. (Термизий) деди: Мен Муҳаммаддан (Бухорийдан) бу ривоятлар ҳақида сўрадим, у: «Бу бобда энг саҳиҳ нарса Ибн Аббоснинг ал-Фазл ибн Аббосдан, унинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилганидир,» деди. Муҳаммад деди: «Эҳтимол Ибн Аббос уни ал-Фазлдан ва бошқалардан, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитган, сўнг буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилиб мурсал (саҳобасиз) қилган ва кимдан эшитганини зикр қилмаган.» Абу Исо (Термизий) деди: Бу бобда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан биттадан ортиқ (ҳадис) саҳиҳ бўлган. Бунга амал қилиш Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқалардан бўлган илм аҳли наздида (қарор топган), буни ас-Саврий, Ибнул-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ айтадилар; улар марҳум ўрнига ҳаж қилинишини (жоиз) деб биладилар. Молик деди: «Агар (марҳум) ўзи учун ҳаж қилинишини васият қилган бўлса, унинг ўрнига ҳаж қилинади.» Уларнинг баъзилари кекса бўлса ёки ҳаж қилишга қодир бўлмайдиган ҳолатда бўлса, тирик киши ўрнига ҳам ҳаж қилинишига рухсат берган. Бу Ибнул-Муборак ва Шофеийнинг сўзидир.