حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْعَدَوِيِّ، أَنَّهُ قَالَ لِعَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ وَهُوَ يَبْعَثُ الْبُعُوثَ إِلَى مَكَّةَ ائْذَنْ لِي أَيُّهَا الأَمِيرُ أُحَدِّثْكَ قَوْلاً قَامَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْغَدَ مِنْ يَوْمِ الْفَتْحِ سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ وَوَعَاهُ قَلْبِي وَأَبْصَرَتْهُ عَيْنَاىَ حِينَ تَكَلَّمَ بِهِ أَنَّهُ حَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ " إِنَّ مَكَّةَ حَرَّمَهَا اللَّهُ وَلَمْ يُحَرِّمْهَا النَّاسُ وَلاَ يَحِلُّ لاِمْرِئٍ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ يَسْفِكَ فِيهَا دَمًا أَوْ يَعْضِدَ بِهَا شَجَرَةً فَإِنْ أَحَدٌ تَرَخَّصَ بِقِتَالِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيهَا فَقُولُوا لَهُ إِنَّ اللَّهَ أَذِنَ لِرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَأْذَنْ لَكَ وَإِنَّمَا أَذِنَ لِي فِيهِ سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ وَقَدْ عَادَتْ حُرْمَتُهَا الْيَوْمَ كَحُرْمَتِهَا بِالأَمْسِ وَلْيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ " . فَقِيلَ لأَبِي شُرَيْحٍ مَا قَالَ لَكَ عَمْرُو بْنُ سَعِيدٍ قَالَ أَنَا أَعْلَمُ مِنْكَ بِذَلِكَ يَا أَبَا شُرَيْحٍ إِنَّ الْحَرَمَ لاَ يُعِيذُ عَاصِيًا وَلاَ فَارًّا بِدَمٍ وَلاَ فَارًّا بِخَرْبَةٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَيُرْوَى وَلاَ فَارًّا بِخِزْيَةٍ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي شُرَيْحٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَأَبُو شُرَيْحٍ الْخُزَاعِيُّ اسْمُهُ خُوَيْلِدُ بْنُ عَمْرٍو وَهُوَ الْعَدَوِيُّ وَهُوَ الْكَعْبِيُّ . وَمَعْنَى قَوْلِهِ " وَلاَ فَارًّا بِخَرْبَةٍ " يَعْنِي الْجِنَايَةَ يَقُولُ مَنْ جَنَى جِنَايَةً أَوْ أَصَابَ دَمًا ثُمَّ لَجَأَ إِلَى الْحَرَمِ فَإِنَّهُ يُقَامُ عَلَيْهِ الْحَدُّ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс ибн Саъд ривоят қилди, у Саид ибн Абу Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Шурайҳ ал-Адавийдан (ривоят қилдики), у Маккага қўшинлар жўнатаётган Амр ибн Саидга деди: «Эй амир, менга рухсат бер, сизга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Фатҳ (Макка фатҳи) кунининг эртасига айтган бир сўзни сўзлаб берай. Уни қулоқларим эшитди, қалбим англаб олди ва кўзларим У киши гапираётганларида кўрди: У киши Аллаҳга ҳамд айтиб, У Зотни мақтадилар, сўнг: «Албатта, Маккани Аллаҳ ҳаром (муқаддас) қилган, уни одамлар ҳаром қилган эмас. Аллаҳга ва охират кунига имон келтирган кишига унда қон тўкиши ёки бир дарахтини кесиши ҳалол эмас. Агар кимдир Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг унда жанг қилганларини (баҳона қилиб ўзига) рухсат олмоқчи бўлса, унга айтинглар: «Албатта, Аллаҳ ўз Расулига (соллаллаҳу алайҳи васаллам) рухсат берди, сенга рухсат берган эмас.» Менга ҳам унда фақат кундузнинг бир соатигина рухсат берилган эди, бугун эса унинг ҳурмати кечаги ҳурматидек қайтди. Ҳозир бўлган ғойибга етказсин,» дедилар.» Абу Шурайҳга: «Амр ибн Саид сенга нима деди?» дейилди. У деди: «Эй Абу Шурайҳ, мен буни сендан кўра яхшироқ биламан: Ҳаром (Макка) гуноҳкорни, қон (қотиллик) туфайли қочоқни ва талончилик (харба) туфайли қочоқни ҳимоя қилмайди.» Абу Исо (Термизий) деди: «...хизя (шармандалик) туфайли қочоқни,» деб ҳам ривоят қилинади. У деди: Бу бобда Абу Ҳурайра ва ибн Аббосдан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Шурайҳнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Шурайҳ ал-Хузоийнинг исми Хувайлид ибн Амрдир, у ал-Адавий ҳам, ал-Каъбий ҳамдир. Унинг «...харба туфайли қочоқни» деган сўзининг маъноси — жиноят (дегани)дир; у: «Ким бир жиноят қилса ёки қон тўкса, сўнг Ҳарам (Макка)га паноҳ тортса, унга (барибир) ҳад (жазо) татбиқ қилинади,» демоқчи.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَأَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ قَيْسٍ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " تَابِعُوا بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ فَإِنَّهُمَا يَنْفِيَانِ الْفَقْرَ وَالذُّنُوبَ كَمَا يَنْفِي الْكِيرُ خَبَثَ الْحَدِيدِ وَالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَلَيْسَ لِلْحَجَّةِ الْمَبْرُورَةِ ثَوَابٌ إِلاَّ الْجَنَّةُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُبْشِيٍّ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَجَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ .
Бизга Қутайба ибн Саид ва Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилиб дедилар: бизга Абу Холид ал-Аҳмар, Амр ибн Қайсдан, у Осимдан, у Шақиқдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳаж билан Умрани кетма-кет (адо) қилинглар, чунки улар камбағалликни ва гуноҳларни худди темирчи кўриги темир, олтин ва кумушнинг қўлансасини кетказгани каби кетказадилар. Мабрур (мақбул) ҳаж учун эса жаннатдан бошқа савоб йўқдир,» дедилар. (Ровий) деди: бу бобда Умар, Омир ибн Робиа, Абу Ҳурайра, Абдуллоҳ ибн Ҳубший, Умму Салама ва Жобирдан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Масъуд ҳадиси ҳасан саҳиҳ ғарибдир, Абдуллоҳ ибн Масъуд ҳадисидандир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ حَجَّ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَأَبُو حَازِمٍ كُوفِيٌّ وَهُوَ الأَشْجَعِيُّ وَاسْمُهُ سَلْمَانُ مَوْلَى عَزَّةَ الأَشْجَعِيَّةِ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди: бизга Суфён ибн Уяйна, Мансурдан, у Абу Ҳозимдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким ҳаж қилса-ю, (унда) ёмон-ношойиста сўз айтмаса ва фисқ қилмаса, унинг олдинги гуноҳлари кечирилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Абу Ҳозим Куфалик бўлиб, у ал-Ашжаъийдир, исми Салмон, Азза ал-Ашжаъиянинг озод қилинган қулидир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْقُطَعِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هِلاَلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، مَوْلَى رَبِيعَةَ بْنِ عَمْرِو بْنِ مُسْلِمٍ الْبَاهِلِيِّ حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ مَلَكَ زَادًا وَرَاحِلَةً تُبَلِّغُهُ إِلَى بَيْتِ اللَّهِ وَلَمْ يَحُجَّ فَلاَ عَلَيْهِ أَنْ يَمُوتَ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ يَقُولُ فِي كِتَابِهِ : (وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً ) " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَفِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ . وَهِلاَلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ مَجْهُولٌ وَالْحَارِثُ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ .
Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ал-Қутаъий ал-Басрий ривоят қилди: бизга Муслим ибн Иброҳим ривоят қилди: бизга Ҳилол ибн Абдуллоҳ — Робиа ибн Амр ибн Муслим ал-Боҳилийнинг озод қилинган қули — ривоят қилди: бизга Абу Ишоқ ал-Ҳамдоний, ал-Ҳорисдан, у Али (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким ўзини Аллаҳнинг Уйига (Каъбага) етказадиган озуқа ва уловга эга бўла туриб ҳаж қилмаса, у яҳудий ёки насроний ҳолида ўлса ҳам (Аллаҳга) ҳеч бир (зарари) йўқ. Бу шунинг учунки, Аллаҳ Ўз Китобида: «Йўлга қодир бўлган кишилар зиммасида Аллаҳ учун Байтни (Каъбани) ҳаж қилиш (фарздир),» дейди,» дедилар. (Бу — Оли Имрон сураси, 97.) Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, уни фақат шу йўлдан биламиз ва унинг иснодида эътироз (сўз) бор. Ҳилол ибн Абдуллоҳ мажҳулдир, ал-Ҳорис эса ҳадисда заиф саналади.
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ جَعْفَرٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا يُوجِبُ الْحَجَّ قَالَ " الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا مَلَكَ زَادًا وَرَاحِلَةً وَجَبَ عَلَيْهِ الْحَجُّ . وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ يَزِيدَ هُوَ الْخُوزِيُّ الْمَكِّيُّ وَقَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ .
Бизга Юсуф ибн Исо ривоят қилди: бизга Вакииъ ривоят қилди: бизга Иброҳим ибн Язид, Муҳаммад ибн Аббод ибн Жаъфардан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб: «Ё Расулаллоҳ, ҳажни нима вожиб қилади?» деди. У: «Озуқа ва улов,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Илм аҳли наздида амал шунга биноандир: киши озуқа ва уловга эга бўлса, унга ҳаж вожиб бўлади. Иброҳим ибн Язид — у ал-Хузий ал-Маккийдир, баъзи илм аҳли унинг ёдлаш (ҳофиза) жиҳатидан (эътирозли) гапни айтишган.
حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا مَنْصُورُ بْنُ وَرْدَانَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ( وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً ) قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفِي كُلِّ عَامٍ فَسَكَتَ . فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفِي كُلِّ عَامٍ قَالَ " لاَ وَلَوْ قُلْتُ نَعَمْ لَوَجَبَتْ " . فَأَنْزَلَ اللَّهُ : (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ ) . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَاسْمُ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ سَعِيدُ بْنُ أَبِي عِمْرَانَ وَهُوَ سَعِيدُ بْنُ فَيْرُوزَ .
Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди: бизга Мансур ибн Вардон, Али ибн Абдул-Аълодан, у отасидан, у Абул-Бахтарийдан, у Али ибн Абу Толиб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Йўлга қодир бўлган кишилар зиммасида Аллаҳ учун Байтни (Каъбани) ҳаж қилиш (фарздир)» (Оли Имрон сураси, 97) (ояти) нозил бўлганида улар: «Ё Расулаллоҳ, (бу) ҳар йилми?» дедилар. У жим турдилар. Сўнг улар яна: «Ё Расулаллоҳ, (бу) ҳар йилми?» дедилар. У: «Йўқ. Агар «Ҳа» десам, вожиб бўлиб қолар эди,» дедилар. Шунда Аллаҳ: «Эй иймон келтирганлар! Сизларга ошкор қилинса, сизларни хафа қиладиган нарсаларни сўраманглар» (Моида сураси, 101) (оятини) нозил қилди. (Ровий) деди: бу бобда Ибн Аббос ва Абу Ҳурайрадан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Али ҳадиси шу йўлдан ҳасан ғарибдир. Абул-Бахтарийнинг исми Саид ибн Абу Имрон бўлиб, у Саид ибн Файруздир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حَجَّ ثَلاَثَ حِجَجٍ حَجَّتَيْنِ قَبْلَ أَنْ يُهَاجِرَ وَحَجَّةً بَعْدَ مَا هَاجَرَ وَمَعَهَا عُمْرَةٌ فَسَاقَ ثَلاَثًا وَسِتِّينَ بَدَنَةً وَجَاءَ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ بِبَقِيَّتِهَا فِيهَا جَمَلٌ لأَبِي جَهْلٍ فِي أَنْفِهِ بُرَةٌ مِنْ فِضَّةٍ فَنَحَرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ كُلِّ بَدَنَةٍ بِبَضْعَةٍ فَطُبِخَتْ وَشَرِبَ مِنْ مَرَقِهَا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ حُبَابٍ . وَرَأَيْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ فِي كُتُبِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي زِيَادٍ . قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا فَلَمْ يَعْرِفْهُ مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرَأَيْتُهُ لاَ يَعُدُّ هَذَا الْحَدِيثَ مَحْفُوظًا . وَقَالَ إِنَّمَا يُرْوَى عَنِ الثَّوْرِيِّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ مُجَاهِدٍ مُرْسَلاً .
Бизга Абдуллоҳ ибн Абу Зиёд ал-Куфий ривоят қилди: бизга Зайд ибн Ҳубоб, Суфёндан, у Жаъфар ибн Муҳаммаддан, у отасидан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уч марта ҳаж қилдилар: ҳижратдан олдин икки ҳаж ва ҳижратдан кейин бир ҳаж қилдиларки, у билан бирга Умра ҳам бор эди. Шунда (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам) олтмиш учта туя (қурбонлик) ҳайдаб келдилар, Али эса Ямандан уларнинг қолганини олиб келди, улар орасида Абу Жаҳлнинг бир туяси бор эди, унинг бурнида кумушдан ҳалқа бор эди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларни сўйиб қурбонлик қилдилар ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳар бир туядан бир бўлакни (олиб пиширишга) буюрдилар, у пиширилди ва уларнинг шўрвасидан ичдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Суфён ҳадисидан ғарибдир, уни фақат Зайд ибн Ҳубоб ҳадисидан биламиз. Мен Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмонни бу ҳадисни ўз китобларида Абдуллоҳ ибн Абу Зиёддан ривоят қилганини кўрдим. (Абу Исо) деди: мен Муҳаммад (ал-Бухорий)дан бу ҳақда сўрадим, у уни Саврийдан, у Жаъфардан, у отасидан, у Жобирдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (келган) ҳадис сифатида танимади. Мен уни бу ҳадисни маҳфуз (сақланган, ишончли) деб ҳисобламаслигини кўрдим. Ва у деди: бу фақат Саврийдан, у Абу Ишоқдан, у Мужоҳиддан мурсал ҳолда ривоят қилинади.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا حَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، قَالَ قُلْتُ لأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ كَمْ حَجَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَ حَجَّةٌ وَاحِدَةٌ وَاعْتَمَرَ أَرْبَعَ عُمَرٍ عُمْرَةٌ فِي ذِي الْقَعْدَةِ وَعُمْرَةُ الْحُدَيْبِيَةِ وَعُمْرَةٌ مَعَ حَجَّتِهِ وَعُمْرَةُ الْجِعِرَّانَةِ إِذْ قَسَّمَ غَنِيمَةَ حُنَيْنٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَحَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ هُوَ أَبُو حَبِيبٍ الْبَصْرِيُّ هُوَ جَلِيلٌ ثِقَةٌ وَثَّقَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ .
Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди: бизга Ҳаббон ибн Ҳилол ривоят қилди: бизга Ҳаммом ривоят қилди: бизга Қатода ривоят қилди: у деди: мен Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)га: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) неча марта ҳаж қилдилар?» дедим. У: «Бир марта ҳаж қилдилар ва тўрт марта Умра қилдилар: Зул-қаъдадаги Умра, Ҳудайбия Умраси, ҳажлари билан биргаликдаги Умра ва Ҳунайн ўлжасини тақсимлаганларидаги Жиъррона Умраси,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Ҳаббон ибн Ҳилол — у Абу Ҳабиб ал-Басрийдир, у жалил (мартабали) ва сиқа (ишончли) киши бўлиб, уни Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ишончли деб тасдиқлаган.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعَطَّارُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اعْتَمَرَ أَرْبَعَ عُمَرٍ عُمْرَةَ الْحُدَيْبِيَةِ وَعُمْرَةَ الثَّانِيَةِ مِنْ قَابِلٍ وَعُمْرَةَ الْقَضَاءِ فِي ذِي الْقَعْدَةِ وَعُمْرَةَ الثَّالِثَةِ مِنَ الْجِعِرَّانَةِ وَالرَّابِعَةِ الَّتِي مَعَ حَجَّتِهِ. قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَرَوَى ابْنُ عُيَيْنَةَ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اعْتَمَرَ أَرْبَعَ عُمَرٍ . وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ عِكْرِمَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ نَحْوَهُ .
Бизга Қутайба ривоят қилди: бизга Довуд ибн Абдурраҳмон ал-Аттор, Амр ибн Динордан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тўрт марта Умра қилдилар: Ҳудайбия Умраси, кейинги (йили) иккинчи Умра, Зул-қаъдадаги Қазо Умраси, Жиърронадан учинчи Умра ва ҳажлари билан бирга бўлган тўртинчи (Умра). (Ровий) деди: бу бобда Анас, Абдуллоҳ ибн Амр ва Ибн Умардан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббос ҳадиси ҳасан ғарибдир. Ибн Уяйна бу ҳадисни Амр ибн Динордан, у Икримадан (ривоят қилиб): «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тўрт марта Умра қилдилар,» деган ва унда Ибн Аббосни зикр қилмаган. (Абу Исо) деди: буни бизга Саид ибн Абдурраҳмон ал-Махзумий ривоят қилди: бизга Суфён ибн Уяйна, Амр ибн Динордан, у Икримадан, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳақида шунга ўхшашини зикр қилди.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ لَمَّا أَرَادَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْحَجَّ أَذَّنَ فِي النَّاسِ فَاجْتَمَعُوا فَلَمَّا أَتَى الْبَيْدَاءَ أَحْرَمَ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ وَالْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди: бизга Суфён ибн Уяйна, Жаъфар ибн Муҳаммаддан, у отасидан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳажни ирода қилганларида, одамлар орасида эълон қилдилар, шунда улар йиғилишди. (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам) Байдога етганларида эҳром боғладилар. (Ровий) деди: бу бобда Ибн Умар, Анас ва ал-Мисвар ибн Махрамадан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Жобир ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ الْبَيْدَاءُ الَّتِي يَكْذِبُونَ فِيهَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاللَّهِ مَا أَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مِنْ عِنْدِ الْمَسْجِدِ مِنْ عِنْدِ الشَّجَرَةِ . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ибн Саид ривоят қилди: бизга Ҳотим ибн Исмоил, Мусо ибн Уқбадан, у Солим ибн Абдуллоҳ ибн Умардан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Байдо — улар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳақида (эҳром боғлаганлари тўғрисида) ёлғон айтадиган (жой)дир. Аллаҳга қасамки, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) фақат масжид ёнидан, дарахт ёнидан талбия айтиб эҳром боғладилар. (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ خُصَيْفٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَهَلَّ فِي دُبُرِ الصَّلاَةِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُ أَحَدًا رَوَاهُ غَيْرَ عَبْدِ السَّلاَمِ بْنِ حَرْبٍ . وَهُوَ الَّذِي يَسْتَحِبُّهُ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنْ يُحْرِمَ الرَّجُلُ فِي دُبُرِ الصَّلاَةِ .
Бизга Қутайба ибн Саид ривоят қилди: бизга Абдуссалом ибн Ҳарб, Хусайдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намознинг ортидан (охирида) талбия айтиб эҳром боғладилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни Абдуссалом ибн Ҳарбдан бошқа бирор киши ривоят қилганини билмаймиз. Илм аҳли кишининг намознинг ортидан эҳром боғлашини мустаҳаб (яхши) деб биладиган нарса ҳам шудир.
حَدَّثَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، قِرَاءَةً عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَفْرَدَ الْحَجَّ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ . وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَفْرَدَ الْحَجَّ وَأَفْرَدَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ . حَدَّثَنَا بِذَلِكَ قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ الصَّائِغُ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ بِهَذَا . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَالَ الثَّوْرِيُّ إِنْ أَفْرَدْتَ الْحَجَّ فَحَسَنٌ وَإِنْ قَرَنْتَ فَحَسَنٌ وَإِنْ تَمَتَّعْتَ فَحَسَنٌ . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ مِثْلَهُ . وَقَالَ أَحَبُّ إِلَيْنَا الإِفْرَادُ ثُمَّ التَّمَتُّعُ ثُمَّ الْقِرَانُ .
Бизга Абу Мусъаб, Молик ибн Анасдан қироат йўли билан ривоят қилди: у Абдурраҳмон ибн ал-Қосимдан, у отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳажни ифрод (ёлғиз ҳаж) қилиб адо этдилар. (Ровий) деди: бу бобда Жобир ва Ибн Умардан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оиша ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли наздида амал шунга биноандир. Ибн Умардан ривоят қилинганки, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳажни ифрод қилдилар, Абу Бакр, Умар ва Усмон ҳам ифрод қилдилар. Буни бизга Қутайба ривоят қилди: бизга Абдуллоҳ ибн Нофиъ ас-Соиғ, Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан шу (ҳадисни ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: Саврий айтди: «Ҳажни ифрод қилсанг яхши, қирон қилсанг яхши, таматтуъ қилсанг яхши.» Шофеъий ҳам худди шуни айтди ва деди: «Бизга севимлироқ бўлгани — ифрод, сўнг таматтуъ, сўнг қирондир.»
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " لَبَّيْكَ بِعُمْرَةٍ وَحَجَّةٍ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا . وَاخْتَارُوهُ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ .
Бизга Қутайба ривоят қилди: бизга Ҳаммод ибн Зайд, Ҳумайдан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни: «Лаббайка биумратин ва ҳажжа (Умра ва ҳаж билан лаббайк),» деб айтаётганларини эшитдим. (Ровий) деди: бу бобда Умар ва Имрон ибн Ҳусайндан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Анас ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли шунга (қавига) борган ва Куфа аҳли ҳамда бошқалардан (баъзилари) буни ихтиёр қилишган.
حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ لَيْثٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ تَمَتَّعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَأَوَّلُ مَنْ نَهَى عَنْهَا مُعَاوِيَةُ
Бизга Абу Мусо Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди: бизга Абдуллоҳ ибн Идрис, Лайсдан, у Товусдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам), Абу Бакр, Умар ва Усмон таматтуъ қилдилар, ундан биринчи бўлиб қайтарган (ман қилган) киши Муовия бўлди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ نَوْفَلٍ، أَنَّهُ سَمِعَ سَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ، وَالضَّحَّاكَ بْنَ قَيْسٍ، وَهُمَا، يَذْكُرَانِ التَّمَتُّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَقَالَ الضَّحَّاكُ بْنُ قَيْسٍ لاَ يَصْنَعُ ذَلِكَ إِلاَّ مَنْ جَهِلَ أَمْرَ اللَّهِ . فَقَالَ سَعْدٌ بِئْسَ مَا قُلْتَ يَا ابْنَ أَخِي . فَقَالَ الضَّحَّاكُ بْنُ قَيْسٍ فَإِنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَدْ نَهَى عَنْ ذَلِكَ . فَقَالَ سَعْدٌ قَدْ صَنَعَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَصَنَعْنَاهَا مَعَهُ . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба, Молик ибн Анасдан ривоят қилди: у Ибн Шиҳобдан, у Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис ибн Навфалдан (ривоят қилдики), у Саъд ибн Абу Ваққос ва Заҳҳок ибн Қайсни — улар Умра билан ҳажга таматтуъ қилиш ҳақида гаплашаётганларида — эшитди. Заҳҳок ибн Қайс: «Буни фақат Аллаҳнинг амрини билмаган киши қилади,» деди. Саъд: «Сен айтган нарса қанчалар ёмон, эй жияним!» деди. Заҳҳок ибн Қайс: «Ахир Умар ибн ал-Хаттоб бундан қайтарган (ман қилган)-ку,» деди. Саъд: «Буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қилганлар ва биз у билан бирга қилганмиз,» деди. (Абу Исо) деди: бу ҳадис саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنِي يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ سَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ رَجُلاً، مِنْ أَهْلِ الشَّامِ وَهُوَ يَسْأَلُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ عَنِ التَّمَتُّعِ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ هِيَ حَلاَلٌ . فَقَالَ الشَّامِيُّ إِنَّ أَبَاكَ قَدْ نَهَى عَنْهَا . فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ أَرَأَيْتَ إِنْ كَانَ أَبِي نَهَى عَنْهَا وَصَنَعَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَأَمْرَ أَبِي نَتَّبِعُ أَمْ أَمْرَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ الرَّجُلُ بَلْ أَمْرَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَقَالَ لَقَدْ صَنَعَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعُثْمَانَ وَجَابِرٍ وَسَعْدٍ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ وَابْنِ عُمَرَ . وَقَدِ اخْتَارَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ التَّمَتُّعَ بِالْعُمْرَةِ . وَالتَّمَتُّعُ أَنْ يَدْخُلَ الرَّجُلُ بِعُمْرَةٍ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ ثُمَّ يُقِيمَ حَتَّى يَحُجَّ فَهُوَ مُتَمَتِّعٌ وَعَلَيْهِ دَمٌ مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْىِ فَإِنْ لَمْ يَجِدْ صَامَ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةً إِذَا رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ وَيُسْتَحَبُّ لِلْمُتَمَتِّعِ إِذَا صَامَ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ أَنْ يَصُومَ فِي الْعَشْرِ وَيَكُونَ آخِرُهَا يَوْمَ عَرَفَةَ فَإِنْ لَمْ يَصُمْ فِي الْعَشْرِ صَامَ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ فِي قَوْلِ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمُ ابْنُ عُمَرَ وَعَائِشَةُ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ يَصُومُ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ . وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْكُوفَةِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَهْلُ الْحَدِيثِ يَخْتَارُونَ التَّمَتُّعَ بِالْعُمْرَةِ فِي الْحَجِّ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди: менга Яъқуб ибн Иброҳим ибн Саъд хабар берди: бизга отам, Солиҳ ибн Кайсондан, у Ибн Шиҳобдан (ривоят қилдики), Солим ибн Абдуллоҳ унга ҳадис айтиб бердики, у Шомликлардан бир кишини Абдуллоҳ ибн Умардан Умра билан ҳажга таматтуъ қилиш ҳақида сўраётганини эшитди. Абдуллоҳ ибн Умар: «У ҳалолдир,» деди. Шомлик: «Отанг эса бундан қайтарган (ман қилган)-ку,» деди. Абдуллоҳ ибн Умар: «Айтгин-чи, агар отам бундан қайтарган бўлса-ю, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) буни қилган бўлсалар, биз отамнинг амрига эргашайликми ёки Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг амригами?» деди. У киши: «Албатта, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг амрига,» деди. Шунда у: «Буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қилганлар,» деди. (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Ровий) деди: бу бобда Али, Усмон, Жобир, Саъд, Асмо бинт Абу Бакр ва Ибн Умардан (ҳам ривоятлар) бор. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан ва бошқалардан бир қавм илм аҳли Умра билан таматтуъ қилишни ихтиёр қилишган. Таматтуъ шуки, киши ҳаж ойларида Умра билан (эҳромга) киради, сўнг ҳаж қилгунча (Маккада) туради, шунда у мутаматтиъ бўлади ва унга муяссар бўлганча қурбонлик (дам) лозим бўлади. Агар (қурбонликни) топа олмаса, ҳажда уч кун ва аҳли олдига қайтгач етти кун рўза тутади. Мутаматтиъ ҳажда уч кун рўза тутса, уни (Зул-ҳижжанинг) ўн кунлигида тутиши ва охири Арафа куни бўлиши мустаҳабдир. Агар ўн кунликда тута олмаса, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ашобларидан баъзи илм аҳлининг — улар орасида Ибн Умар ва Оиша — сўзига кўра Ташриқ кунларида рўза тутади. Молик, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Баъзилари эса: «Ташриқ кунларида рўза тутмайди,» дейдилар. Бу — Куфа аҳлининг сўзидир. Абу Исо (Термизий) деди: ҳадис аҳли ҳажда Умра билан таматтуъ қилишни ихтиёр қиладилар ва бу Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ تَلْبِيَةَ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم كَانَتْ " لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَجَابِرٍ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . قَالَ الشَّافِعِيُّ وَإِنْ زَادَ فِي التَّلْبِيَةِ شَيْئًا مِنْ تَعْظِيمِ اللَّهِ فَلاَ بَأْسَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَأَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ يَقْتَصِرَ عَلَى تَلْبِيَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ الشَّافِعِيُّ وَإِنَّمَا قُلْنَا لاَ بَأْسَ بِزِيَادَةِ تَعْظِيمِ اللَّهِ فِيهَا لِمَا جَاءَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَهُوَ حَفِظَ التَّلْبِيَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ زَادَ ابْنُ عُمَرَ فِي تَلْبِيَتِهِ مِنْ قِبَلِهِ لَبَّيْكَ وَالرَّغْبَاءُ إِلَيْكَ وَالْعَمَلُ .
Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди: бизга Исмоил ибн Иброҳим, Айюбдан, у Нофиъдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг талбиялари: «Лаббайкаллоҳумма лаббайк, лаббайка ла шарика лака лаббайк, иннал-ҳамда ван-ниъмата лака вал-мулк, ла шарика лак (Лаббайк, эй Аллаҳ, лаббайк, лаббайк, Сенинг шеригинг йўқ, лаббайк, албатта ҳамд ва неъмат Сенгадир ва мулк (Сенгадир), Сенинг шеригинг йўқ),» (деган) эди. (Ровий) деди: бу бобда Ибн Масъуд, Жобир, Оиша, Ибн Аббос ва Абу Ҳурайрадан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умар ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ашобларидан баъзи илм аҳли ва бошқалар наздида амал шунга биноандир ва бу Суфён, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Шофеъий деди: «Агар талбияга Аллаҳни улуғлашдан бирор нарса қўшса, иншааллоҳ, ҳеч зарари йўқ, бироқ менга севимлироқ бўлгани — Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг талбиялари билан чекланишдир.» Шофеъий деди: «Биз унда Аллаҳни улуғлашни зиёда қилишда зарар йўқ дейишимизнинг сабаби — Ибн Умардан келган (ривоят)дир; у талбияни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ёдлаб олган, сўнг Ибн Умар ўз талбиясига ўзидан: «Лаббайк, вал-рағбоу илайка вал-амал,» деб қўшган.»
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ أَهَلَّ فَانْطَلَقَ يُهِلُّ فَيَقُولُ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ . قَالَ وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ يَقُولُ هَذِهِ تَلْبِيَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . وَكَانَ يَزِيدُ مِنْ عِنْدِهِ فِي أَثَرِ تَلْبِيَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ وَالْخَيْرُ فِي يَدَيْكَ لَبَّيْكَ وَالرَّغْبَاءُ إِلَيْكَ وَالْعَمَلُ . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди: бизга ал-Лайс, Нофиъдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у талбия айтиб эҳром боғлади ва талбия айтиб (йўлга) чиқди, шундай дер эди: «Лаббайкаллоҳумма лаббайк, лаббайка ла шарика лака лаббайк, иннал-ҳамда ван-ниъмата лака вал-мулк, ла шарика лак (Лаббайк, эй Аллаҳ, лаббайк, лаббайк, Сенинг шеригинг йўқ, лаббайк, албатта ҳамд ва неъмат Сенгадир ва мулк (Сенгадир), Сенинг шеригинг йўқ).» (Ровий) деди: Абдуллоҳ ибн Умар: «Бу Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг талбияларидир,» дер эди. Ва у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг талбияларидан кейин ўзидан: «Лаббайк лаббайка ва саъдайк, вал-хайру фи ядайк, лаббайка вал-рағбоу илайка вал-амал (Лаббайк, лаббайк ва хизматингдаман, яхшилик Сенинг қўлларингдадир, лаббайк, интилиш Сенгадир ва амал (Сенгадир)),» деб қўшар эди. (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَرْبُوعٍ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ أَىُّ الْحَجِّ أَفْضَلُ قَالَ " الْعَجُّ وَالثَّجُّ " .
Бизга Муҳаммад ибн Рофеъ ривоят қилди, бизга Ибн Абу Фудайк ривоят қилди; (бошқа санад билан) яна бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, бизга Ибн Абу Фудайк Заҳҳок ибн Усмондан хабар берди, у Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан, у Абдурраҳмон ибн Ярбуъдан, у Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Қайси ҳаж афзалроқ?» деб сўралди. У: «Овозни (талбия билан) кўтариш ва қон тўкиш (қурбонлик сўйиш),» дедилар.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا مِنْ مُسْلِمٍ يُلَبِّي إِلاَّ لَبَّى مَنْ عَنْ يَمِينِهِ أَوْ عَنْ شِمَالِهِ مِنْ حَجَرٍ أَوْ شَجَرٍ أَوْ مَدَرٍ حَتَّى تَنْقَطِعَ الأَرْضُ مِنْ هَا هُنَا وَهَا هُنَا " . حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الأَسْوَدِ أَبُو عَمْرٍو الْبَصْرِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي بَكْرٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي فُدَيْكٍ عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ . وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَرْبُوعٍ وَقَدْ رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَرْبُوعٍ عَنْ أَبِيهِ غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ . وَرَوَى أَبُو نُعَيْمٍ الطَّحَّانُ ضِرَارُ بْنُ صُرَدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ أَبِي فُدَيْكٍ عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَرْبُوعٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَأَخْطَأَ فِيهِ ضِرَارٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ الْحَسَنِ يَقُولُ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ مَنْ قَالَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنِ ابْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَرْبُوعٍ عَنْ أَبِيهِ فَقَدْ أَخْطَأَ . قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ وَذَكَرْتُ لَهُ حَدِيثَ ضِرَارِ بْنِ صُرَدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي فُدَيْكٍ فَقَالَ هُوَ خَطَأٌ . فَقُلْتُ قَدْ رَوَاهُ غَيْرُهُ عَنِ ابْنِ أَبِي فُدَيْكٍ أَيْضًا مِثْلَ رِوَايَتِهِ . فَقَالَ لاَ شَىْءَ إِنَّمَا رَوَوْهُ عَنِ ابْنِ أَبِي فُدَيْكٍ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ . وَرَأَيْتُهُ يُضَعِّفُ ضِرَارَ بْنَ صُرَدٍ . وَالْعَجُّ هُوَ رَفْعُ الصَّوْتِ بِالتَّلْبِيَةِ . وَالثَّجُّ هُوَ نَحْرُ الْبُدْنِ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Айёш ривоят қилди, у Умора ибн Ғазийядан, у Абу Ҳозимдан, у Саҳл ибн Саъд (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қайси бир мусулмон талбия айтса, унинг ўнг томонида ёки чап томонидаги тош, дарахт ёки кесакдан то ер мана шу ёқдан-у мана шу ёқдан тамом бўлгунига қадар (ҳамма нарса) у билан бирга талбия айтади,» дедилар. Бизга Ҳасан ибн Муҳаммад аз-Заъфароний ва Абдурраҳмон ибн ал-Асвад Абу Амр ал-Басрий ривоят қилиб, иккови деди: бизга Абида ибн Ҳумайд ривоят қилди, у Умора ибн Ғазийядан, у Абу Ҳозимдан, у Саҳл ибн Саъддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Исмоил ибн Айёш ҳадисига ўхшаш (ривоят қилди). У деди: Бу бобда Ибн Умар ва Жобирдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Абу Бакр ҳадиси ғариб ҳадисдир, биз уни фақат Ибн Абу Фудайкнинг Заҳҳок ибн Усмондан қилган ривояти орқалигина биламиз. Муҳаммад ибн ал-Мункадир Абдурраҳмон ибн Ярбуъдан эшитмаган; Муҳаммад ибн ал-Мункадир Саид ибн Абдурраҳмон ибн Ярбуъдан, у отасидан, бу ҳадисдан бошқасини ривоят қилган. Абу Нуъайм ат-Таҳҳон Дирор ибн Сурад бу ҳадисни Ибн Абу Фудайкдан, у Заҳҳок ибн Усмондан, у Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан, у Саид ибн Абдурраҳмон ибн Ярбуъдан, у отасидан, у Абу Бакрдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди. Дирор унда хато қилди. Абу Исо деди: Мен Аҳмад ибн ал-Ҳасаннинг шундай деганини эшитдим: Аҳмад ибн Ҳанбал деди: Ким бу ҳадисда «Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан, у Ибн Абдурраҳмон ибн Ярбуъдан, у отасидан» деса, у хато қилибди. У деди: Мен Муҳаммаднинг (Бухорийнинг) шундай деганини эшитдим — мен унга Дирор ибн Сураднинг Ибн Абу Фудайкдан қилган ҳадисини эслатдим, у: «Бу хато,» деди. Мен: «Буни ундан бошқаси ҳам Ибн Абу Фудайкдан худди унинг ривоятидек ривоят қилган-ку,» дедим. У: «Ҳеч нарса эмас, улар уни Ибн Абу Фудайкдан ривоят қилганлар, лекин унда Саид ибн Абдурраҳмонни зикр қилмаганлар,» деди. Мен уни Дирор ибн Сурадни заиф санаганини кўрдим. «ал-Ажж» — талбия билан овозни кўтаришдир, «ас-Сажж» (ас-Тажж) — қурбонлик туяларини сўйишдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، وَهُوَ ابْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ خَلاَّدِ بْنِ السَّائِبِ بْنِ خَلاَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَتَانِي جِبْرِيلُ فَأَمَرَنِي أَنْ آمُرَ أَصْحَابِي أَنْ يَرْفَعُوا أَصْوَاتَهُمْ بِالإِهْلاَلِ وَالتَّلْبِيَةِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ خَلاَّدٍ عَنْ أَبِيهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ خَلاَّدِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَلاَ يَصِحُّ وَالصَّحِيحُ هُوَ عَنْ خَلاَّدِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ أَبِيهِ . وَهُوَ خَلاَّدُ بْنُ السَّائِبِ بْنِ خَلاَّدِ بْنِ سُوَيْدٍ الأَنْصَارِيُّ عَنْ أَبِيهِ
Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан — у Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳазмнинг ўғли — у Абдулмалик ибн Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишомдан, у Халлод ибн ас-Соиб ибн Халлоддан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Жибрил менинг олдимга келди ва у менга асъҳобимга иҳлол (талбиянинг бошланиши) ва талбияда овозларини кўтаришни амр қилишимни буюрди,» дедилар. У деди: Бу бобда Зайд ибн Холид, Абу Ҳурайра ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Халлоднинг отасидан қилган ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзилар бу ҳадисни Халлод ибн ас-Соибдан, у Зайд ибн Холиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилганлар, бироқ бу саҳиҳ эмас; саҳиҳи — Халлод ибн ас-Соибдан, у отасидан (қилган ривоят)дир. У Халлод ибн ас-Соиб ибн Халлод ибн Сувайд ал-Ансорийдир, отасидан (ривоят қилади).
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَعْقُوبَ الْمَدَنِيُّ، عَنِ ابْنِ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَجَرَّدَ لإِهْلاَلِهِ وَاغْتَسَلَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَقَدِ اسْتَحَبَّ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ الاِغْتِسَالَ عِنْدَ الإِحْرَامِ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ .
Бизга Абдуллоҳ ибн Абу Зиёд ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Яъқуб ал-Маданий ривоят қилди, у Ибн Абуз-Зиноддан, у отасидан, у Хорижа ибн Зайд ибн Собитдан, у отасидан (ривоят қилдики), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни иҳлоли учун (кийимларини) ечиб, ғусл қилганларини кўрган. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан ғариб ҳадисдир. Илм аҳлидан бир гуруҳ иҳромга кираётганда ғусл қилишни мустаҳаб санаганлар; Шофеий ҳам шуни айтади.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَجُلاً، قَالَ مِنْ أَيْنَ نُهِلُّ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ " يُهِلُّ أَهْلُ الْمَدِينَةِ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ وَأَهْلُ الشَّامِ مِنَ الْجُحْفَةِ وَأَهْلُ نَجْدٍ مِنْ قَرْنٍ " . قَالَ وَيَقُولُونَ وَأَهْلُ الْيَمَنِ مِنْ يَلَمْلَمَ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ .
Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Иброҳим ривоят қилди, у Айюбдан, у Нофеъдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), бир киши: «Эй Расулуллаҳ, қаердан иҳромга кирамиз?» деди. У: «Мадина аҳли Зул-Ҳулайфадан, Шом аҳли ал-Жуҳфадан, Нажд аҳли Қарндан иҳромга киради,» дедилар. (Рови) деди: Ва улар: «Яман аҳли Яламламдан,» дейдилар. У деди: Бу бобда Ибн Аббос, Жобир ибн Абдуллоҳ ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умар ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَقَّتَ لأَهْلِ الْمَشْرِقِ الْعَقِيقَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَمُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ هُوَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, у Суфёндан, у Язид ибн Абу Зиёддан, у Муҳаммад ибн Алидан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) машриқ аҳли учун ал-Ақиқни миқот белгилаб бердилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан ҳадисдир. Муҳаммад ибн Али — бу Абу Жаъфар Муҳаммад ибн Али ибн Ҳусайн ибн Али ибн Абу Толибдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ قَالَ قَامَ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَاذَا تَأْمُرُنَا أَنْ نَلْبَسَ مِنَ الثِّيَابِ فِي الْحَرَمِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تَلْبَسُوا الْقُمُصَ وَلاَ السَّرَاوِيلاَتِ وَلاَ الْبَرَانِسَ وَلاَ الْعَمَائِمَ وَلاَ الْخِفَافَ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ أَحَدٌ لَيْسَتْ لَهُ نَعْلاَنِ فَلْيَلْبَسِ الْخُفَّيْنِ وَلْيَقْطَعْهُمَا مَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ وَلاَ تَلْبَسُوا شَيْئًا مِنَ الثِّيَابِ مَسَّهُ الزَّعْفَرَانُ وَلاَ الْوَرْسُ وَلاَ تَنْتَقِبِ الْمَرْأَةُ الْحَرَامُ وَلاَ تَلْبَسِ الْقُفَّازَيْنِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Нофеъдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Бир киши туриб: «Эй Расулуллаҳ, ҳаром (иҳром)да бизга кийимлардан нимани кийишни амр қиласиз?» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кўйлаклар, иштонлар, бош ва елкани ёпадиган пўстинлар, салла ва махсиларни кийманглар — магар бировнинг оёқ кийими (наълайни) бўлмаса, у махси кийсин ва уни тўпиқдан паст қисмидан кессин. Заъфарон теккан кийимни ҳам, варс (сариқ бўёқ) теккан кийимни ҳам кийманглар. Иҳромдаги аёл юзига ниқоб тутмасин ва қўлқоп киймасин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " الْمُحْرِمُ إِذَا لَمْ يَجِدِ الإِزَارَ فَلْيَلْبَسِ السَّرَاوِيلَ وَإِذَا لَمْ يَجِدِ النَّعْلَيْنِ فَلْيَلْبَسِ الْخُفَّيْنِ " . حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرٍو، نَحْوَهُ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَجَابِرٍ، . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا لَمْ يَجِدِ الْمُحْرِمُ الإِزَارَ لَبِسَ السَّرَاوِيلَ وَإِذَا لَمْ يَجِدِ النَّعْلَيْنِ لَبِسَ الْخُفَّيْنِ . وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ عَلَى حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " إِذَا لَمْ يَجِدْ نَعْلَيْنِ فَلْيَلْبَسِ الْخُفَّيْنِ وَلْيَقْطَعْهُمَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ " . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ .
Бизга Аҳмад ибн Абда аз-Заббий ал-Басрий ривоят қилди, бизга Язид ибн Зурайъ ривоят қилди, бизга Айюб ривоят қилди, бизга Амр ибн Динор ривоят қилди, у Жобир ибн Зайдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Муҳрим изор (бел матоси) топа олмаса, иштон кийсин; оёқ кийими (наълайни) топа олмаса, махси кийсин,» дедилар. Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, у Амрдан, бунга ўхшаш (ривоят қилди). У деди: Бу бобда Ибн Умар ва Жобирдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир: улар дедиларки, муҳрим изор топа олмаса иштон кияди, оёқ кийими топа олмаса махси кияди. Бу Аҳмаднинг сўзидир. Баъзилар Ибн Умарнинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан қилган: «Оёқ кийими топа олмаса, махси кийсин ва уни тўпиқдан паст қисмидан кессин,» деган ҳадисига биноан (ҳукм қилдилар). Бу Суфён ас-Саврий ва Шофеийнинг сўзидир; Молик ҳам шуни айтади.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ، قَالَ رَأَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَعْرَابِيًّا قَدْ أَحْرَمَ وَعَلَيْهِ جُبَّةٌ فَأَمَرَهُ أَنْ يَنْزِعَهَا .
Бизга Қутайба ибн Саид ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Идрис ривоят қилди, у Абдулмалик ибн Абу Сулаймондан, у Атодан, у Яъло ибн Умайядан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) иҳромга кирган, аммо эгнида жубба бўлган бир бадавийни кўриб, унга уни ечишни амр қилдилар.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَعْلَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ . وَهَذَا أَصَحُّ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَاهُ قَتَادَةُ وَالْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ . وَالصَّحِيحُ مَا رَوَى عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ وَابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَعْلَى عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у Амр ибн Динордан, у Атодан, у Сафвон ибн Яълодан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш, шу маънода (ривоят қилди). Бу саҳиҳроқ бўлиб, ҳадисда бир воқеа бор. Абу Исо (Термизий) деди: Шу тарзда Қатода, ал-Ҳажжож ибн Артот ва бошқа кўпчилик буни Атодан, у Яъло ибн Умайядан (деб) ривоят қилганлар. Саҳиҳи — Амр ибн Динор ва Ибн Журайж Атодан, у Сафвон ибн Яълодан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган(идир).
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " خَمْسُ فَوَاسِقَ يُقْتَلْنَ فِي الْحَرَمِ الْفَأْرَةُ وَالْعَقْرَبُ وَالْغُرَابُ وَالْحُدَيَّا وَالْكَلْبُ الْعَقُورُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Абдулмалик ибн Абуш-Шавориб ривоят қилди, бизга Язид ибн Зурайъ ривоят қилди, бизга Маъмар ривоят қилди, у аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Беш фосиқ (зараркунанда) бор, улар ҳаром (Макка)да ҳам ўлдирилади: сичқон, чаён, қарға, қорақуш (калхат) ва тишлайдиган ит,» дедилар. У деди: Бу бобда Ибн Масъуд, Ибн Умар, Абу Ҳурайра, Абу Саид ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Оиша ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي نُعْمٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " يَقْتُلُ الْمُحْرِمُ السَّبُعَ الْعَادِيَ وَالْكَلْبَ الْعَقُورَ وَالْفَأْرَةَ وَالْعَقْرَبَ وَالْحِدَأَةَ وَالْغُرَابَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ . قَالُوا الْمُحْرِمُ يَقْتُلُ السَّبُعَ الْعَادِيَ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ كُلُّ سَبُعٍ عَدَا عَلَى النَّاسِ أَوْ عَلَى دَوَابِّهِمْ فَلِلْمُحْرِمِ قَتْلُهُ .
Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, бизга Ҳушайм ривоят қилди, бизга Язид ибн Абу Зиёд хабар берди, у Ибн Абу Нуъмдан, у Абу Саиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Муҳрим ҳужум қилувчи йиртқич ҳайвонни, тишлайдиган итни, сичқонни, чаённи, қорақушни (калхатни) ва қарғани ўлдиради,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир: улар дедиларки, муҳрим ҳужум қилувчи йиртқични ўлдиради. Бу Суфён ас-Саврий ва Шофеийнинг сўзидир. Шофеий деди: Одамларга ёки уларнинг уловларига ҳужум қилувчи ҳар бир йиртқични муҳрим ўлдириши мумкин.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، وَعَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم احْتَجَمَ وَهُوَ مُحْرِمٌ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ ابْنِ بُحَيْنَةَ وَجَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْحِجَامَةِ لِلْمُحْرِمِ وَقَالُوا لاَ يَحْلِقُ شَعَرًا . وَقَالَ مَالِكٌ لاَ يَحْتَجِمُ الْمُحْرِمُ إِلاَّ مِنْ ضَرُورَةٍ . وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ لاَ بَأْسَ أَنْ يَحْتَجِمَ الْمُحْرِمُ وَلاَ يَنْزِعُ شَعَرًا .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Амр ибн Динордан, у Товус ва Атодан, улар Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) муҳрим ҳолатларида ҳижома (қон олиш) қилдирдилар. У деди: Бу бобда Анас, Абдуллоҳ ибн Буҳайна ва Жобирдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббос ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлидан бир гуруҳ муҳримнинг ҳижома қилдиришига рухсат бериб, соч олмасин (олдирмасин), дедилар. Молик деди: Муҳрим фақат зарурат туғилгандагина ҳижома қилдиради. Суфён ас-Саврий ва Шофеий эса: Муҳримнинг ҳижома қилдириши ва соч олмаслигида ҳеч нарса йўқ (жоиз), дедилар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ نُبَيْهِ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ أَرَادَ ابْنُ مَعْمَرٍ أَنْ يُنْكِحَ، ابْنَهُ فَبَعَثَنِي إِلَى أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ وَهُوَ أَمِيرُ الْمَوْسِمِ بِمَكَّةَ فَأَتَيْتُهُ فَقُلْتُ إِنَّ أَخَاكَ يُرِيدُ أَنْ يُنْكِحَ ابْنَهُ فَأَحَبَّ أَنْ يُشْهِدَكَ ذَلِكَ . قَالَ لاَ أُرَاهُ إِلاَّ أَعْرَابِيًّا جَافِيًا إِنَّ الْمُحْرِمَ لاَ يَنْكِحُ وَلاَ يُنْكِحُ . أَوْ كَمَا قَالَ ثُمَّ حَدَّثَ عَنْ عُثْمَانَ مِثْلَهُ يَرْفَعُهُ . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي رَافِعٍ وَمَيْمُونَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُثْمَانَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَابْنُ عُمَرَ وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ لاَ يَرَوْنَ أَنْ يَتَزَوَّجَ الْمُحْرِمُ قَالُوا فَإِنْ نَكَحَ فَنِكَاحُهُ بَاطِلٌ .
Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Улайя ривоят қилди, бизга Айюб ривоят қилди, у Нофеъдан, у Нубайҳ ибн Ваҳбдан (ривоят қилдики), у деди: Ибн Маъмар ўғлини уйлантирмоқчи бўлиб, мени Абон ибн Усмоннинг олдига юборди — у Маккада (ҳаж) мавсумининг амири эди. Мен унинг олдига келиб: «Акангиз ўғлини уйлантирмоқчи ва буни сиз гувоҳ бўлишингизни хоҳлайди,» дедим. У: «Мен уни фақат қўпол бадавий деб биламан; муҳрим на ўзи уйланади, на (бошқани) уйлантиради,» деди — ёки шунга ўхшаш гап айтди. Сўнг у Усмондан ҳам худди шунга ўхшаш, марфуъ (Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га улайдиган) тарзда ривоят қилди. Бу бобда Абу Рофеъ ва Маймунадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Усмон ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг баъзи асъҳоблари — жумладан Умар ибн ал-Хаттоб, Али ибн Абу Толиб ва Ибн Умар — ҳузурида амал шунга биноандир. Бу тобеинлар фуқаҳоларидан баъзиларининг ҳам сўзидир; Молик, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар — улар муҳримнинг уйланишини жоиз кўрмайдилар, агар уйланса, никоҳи ботилдир, дедилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ مَطَرٍ الْوَرَّاقِ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، قَالَ تَزَوَّجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَيْمُونَةَ وَهُوَ حَلاَلٌ وَبَنَى بِهَا وَهُوَ حَلاَلٌ وَكُنْتُ أَنَا الرَّسُولَ فِيمَا بَيْنَهُمَا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا أَسْنَدَهُ غَيْرَ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ مَطَرٍ الْوَرَّاقِ عَنْ رَبِيعَةَ . وَرَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ رَبِيعَةَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَزَوَّجَ مَيْمُونَةَ وَهُوَ حَلاَلٌ . رَوَاهُ مَالِكٌ مُرْسَلاً . قَالَ وَرَوَاهُ أَيْضًا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ عَنْ رَبِيعَةَ مُرْسَلاً . قَالَ أَبُو عِيسَى وَرُوِيَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ الأَصَمِّ عَنْ مَيْمُونَةَ قَالَتْ تَزَوَّجَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ حَلاَلٌ . وَيَزِيدُ بْنُ الأَصَمِّ هُوَ ابْنُ أُخْتِ مَيْمُونَةَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Зайд хабар берди, у Матар ал-Варроқдан, у Робиа ибн Абу Абдурраҳмондан, у Сулаймон ибн Ясордан, у Абу Рофеъ (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маймунага (розияллаҳу анҳо) ҳалол (иҳромсиз) ҳолатларида уйландилар ва у билан ҳалол ҳолатларида қовушдилар; мен иккаласининг орасидаги элчи эдим. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан ҳадисдир; биз буни Ҳаммод ибн Зайддан, у Матар ал-Варроқдан, у Робиадан (деб) муснад қилган кишидан бошқа ҳеч кимни билмаймиз. Молик ибн Анас Робиадан, у Сулаймон ибн Ясордан: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маймунага ҳалол ҳолида уйландилар,» (деб) ривоят қилган; Молик буни мурсал қилиб ривоят қилган. У деди: Буни Сулаймон ибн Билол ҳам Робиадан мурсал (тарзда) ривоят қилган. Абу Исо деди: Язид ибн ал-Асаммдан, у Маймунадан (қилинган ривоят) бор — у: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга ҳалол ҳолатларида уйландилар,» деган. Язид ибн ал-Асамм Маймунанинг синглисининг ўғлидир.
حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حَبِيبٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَزَوَّجَ مَيْمُونَةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ .
Бизга Ҳумайд ибн Масъада ал-Басрий ривоят қилди, бизга Суфён ибн Ҳабиб ривоят қилди, у Ҳишом ибн Ҳассондан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маймунага (розияллаҳу анҳо) муҳрим ҳолатларида уйландилар. У деди: Бу бобда Оишадан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббос ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир; Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳли ҳам шуни айтади.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَزَوَّجَ مَيْمُونَةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, у Айюбдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маймунага (розияллаҳу анҳо) муҳрим ҳолатларида уйландилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعَطَّارُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الشَّعْثَاءِ، يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَزَوَّجَ مَيْمُونَةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ . وَأَبُو الشَّعْثَاءِ اسْمُهُ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ . وَاخْتَلَفُوا فِي تَزْوِيجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَيْمُونَةَ لأَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَزَوَّجَهَا فِي طَرِيقِ مَكَّةَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ تَزَوَّجَهَا حَلاَلاً وَظَهَرَ أَمْرُ تَزْوِيجِهَا وَهُوَ مُحْرِمٌ ثُمَّ بَنَى بِهَا وَهُوَ حَلاَلٌ بِسَرِفَ فِي طَرِيقِ مَكَّةَ وَمَاتَتْ مَيْمُونَةُ بِسَرِفَ حَيْثُ بَنَى بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَدُفِنَتْ بِسَرِفَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Довуд ибн Абдурраҳмон ал-Аттор ривоят қилди, у Амр ибн Динордан (ривоят қилдики), у деди: Мен Абуш-Шаъсонинг Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маймунага (розияллаҳу анҳо) муҳрим ҳолатларида уйландилар,» (деб) ривоят қилаётганини эшитдим. Абу Исо (Термизий) деди: Бу саҳиҳ ҳадисдир. Абуш-Шаъсонинг исми Жобир ибн Зайддир. (Олимлар) Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг Маймунага уйланганлари ҳақида ихтилоф қилдилар, чунки Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга Макка йўлида уйландилар; баъзилар: «У ҳалол ҳолида уйландилар, бироқ уйланиш иши муҳрим эканликларида ошкор бўлди, сўнг у билан ҳалол ҳолатларида Макка йўлидаги Сариф (деган жой)да қовушдилар,» дедилар. Маймуна Сарифда — Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) у билан қовушган жойда — вафот этди ва Сарифга дафн қилинди.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، سَمِعْتُ أَبَا فَزَارَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ يَزِيدَ بْنِ الأَصَمِّ، عَنْ مَيْمُونَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَزَوَّجَهَا وَهُوَ حَلاَلٌ وَبَنَى بِهَا حَلاَلاً وَمَاتَتْ بِسَرِفَ وَدَفَنَّاهَا فِي الظُّلَّةِ الَّتِي بَنَى بِهَا فِيهَا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . وَرَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ الأَصَمِّ مُرْسَلاً أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَزَوَّجَ مَيْمُونَةَ وَهُوَ حَلاَلٌ .
Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, бизга Ваҳб ибн Жарир хабар берди, бизга отам ривоят қилди, у деди: мен Абу Фазорани Язид ибн ал-Асаммдан ривоят қилаётганини эшитдим, у Маймуна (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики): «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) у билан иҳромда эмас (ҳалол) ҳолатда уйланди, у билан иҳромсиз ҳолатда қўшилди. У Сариф (деган жой)да вафот этди ва биз уни ўша у билан қўшилган соябон остида дафн қилдик,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Бу ҳадисни бошқа бир неча киши Язид ибн ал-Асаммдан мурсал қилиб ривоят қилган: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маймунага иҳромда эмас ҳолатда уйланди,» деб.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو، عَنِ الْمُطَّلِبِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " صَيْدُ الْبَرِّ لَكُمْ حَلاَلٌ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ مَا لَمْ تَصِيدُوهُ أَوْ يُصَدْ لَكُمْ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ وَطَلْحَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ مُفَسَّرٌ . وَالْمُطَّلِبُ لاَ نَعْرِفُ لَهُ سَمَاعًا مِنْ جَابِرٍ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرَوْنَ بِأَكْلِ الصَّيْدِ لِلْمُحْرِمِ بَأْسًا إِذَا لَمْ يَصْطَدْهُ أَوْ لَمْ يُصْطَدْ مِنْ أَجْلِهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا أَحْسَنُ حَدِيثٍ رُوِيَ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَفْسَرُ وَالَعَمَلُ عَلَى هَذَا وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Яъқуб ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у Амр ибн Абу Амрдан, у ал-Мутталибдан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Қуруқлик ови сиз иҳромда бўлганингизда ҳам сиз учун ҳалолдир, агар сиз уни овламаган ёки сизнинг учун овланмаган бўлса,» дедилар. У деди: бу бобда Абу Қатода ва Талҳадан (ҳам ҳадис бор). Абу Исо (Термизий) деди: Жобирнинг ҳадиси муфассар (тушунтирилган) ҳадисдир. Ал-Мутталибнинг Жобирдан эшитганини билмаймиз. Баъзи аҳли илмлар шунга амал қилиб, иҳромдаги киши уни ўзи овламаган ёки унинг учун овланмаган бўлса, ов гўштини ейишида зиён кўрмайдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда ривоят қилинган энг яхши ва энг тушунарли ҳадис шудир, амал шунга, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ نَافِعٍ، مَوْلَى أَبِي قَتَادَةَ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، أَنَّهُ كَانَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى إِذَا كَانَ بِبَعْضِ طَرِيقِ مَكَّةَ تَخَلَّفَ مَعَ أَصْحَابٍ لَهُ مُحْرِمِينَ وَهُوَ غَيْرُ مُحْرِمٍ فَرَأَى حِمَارًا وَحْشِيًّا فَاسْتَوَى عَلَى فَرَسِهِ فَسَأَلَ أَصْحَابَهُ أَنْ يُنَاوِلُوهُ سَوْطَهُ فَأَبَوْا فَسَأَلَهُمْ رُمْحَهُ فَأَبَوْا عَلَيْهِ فَأَخَذَهُ ثُمَّ شَدَّ عَلَى الْحِمَارِ فَقَتَلَهُ فَأَكَلَ مِنْهُ بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَى بَعْضُهُمْ فَأَدْرَكُوا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلُوهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ " إِنَّمَا هِيَ طُعْمَةٌ أَطْعَمَكُمُوهَا اللَّهُ " .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у Молик ибн Анасдан, у Абун-Назрдан, у Абу Қатоданинг озодланган қули Нофедан, у Абу Қатода (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга эди. Макка йўлининг бир қисмига етганда, у иҳромга кирган шериклари билан орқада қолди, ўзи эса иҳромда эмас эди. У ёввойи эшак кўрди-да, отига минди. У шерикларидан қамчисини беришларини сўради, улар бермадилар. Сўнг найзасини сўради, улар яна унга бермадилар. Шунда у ўзи (найзани) олди, кейин эшакка ҳужум қилиб, уни ўлдирди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг баъзи саҳобалари ундан еди, баъзилари эса (ейишдан) бош тортди. Улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га етиб бориб, бу ҳақда сўрадилар. У: «У фақат Аллаҳ сизларга едирган таомдир,» дедилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، فِي حِمَارِ الْوَحْشِ مِثْلَ حَدِيثِ أَبِي النَّضْرِ غَيْرَ أَنَّ فِي، حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " هَلْ مَعَكُمْ مِنْ لَحْمِهِ شَيْءٌ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у Моликдан, у Зайд ибн Асламдан, у Ато ибн Ясордан, у Абу Қатода (розияллаҳу анҳу)дан ёввойи эшак ҳақида Абун-Назрнинг ҳадиси каби (ривоят қилди), фақат Зайд ибн Асламнинг ҳадисида шу бор: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизда унинг гўштидан бирор нарса борми?» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ الصَّعْبَ بْنَ جَثَّامَةَ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ بِهِ بِالأَبْوَاءِ أَوْ بِوَدَّانَ فَأَهْدَى لَهُ حِمَارًا وَحْشِيًّا فَرَدَّهُ عَلَيْهِ فَلَمَّا رَأَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا فِي وَجْهِهِ مِنَ الْكَرَاهِيَةِ قَالَ " إِنَّهُ لَيْسَ بِنَا رَدٌّ عَلَيْكَ وَلَكِنَّا حُرُمٌ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ ذَهَبَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ وَكَرِهُوا أَكْلَ الصَّيْدِ لِلْمُحْرِمِ . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ إِنَّمَا وَجْهُ هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَنَا إِنَّمَا رَدَّهُ عَلَيْهِ لَمَّا ظَنَّ أَنَّهُ صِيدَ مِنْ أَجْلِهِ وَتَرَكَهُ عَلَى التَّنَزُّهِ . وَقَدْ رَوَى بَعْضُ أَصْحَابِ الزُّهْرِيِّ عَنِ الزُّهْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ وَقَالَ أَهْدَى لَهُ لَحْمَ حِمَارِ وَحْشٍ . وَهُوَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Ибн Шиҳобдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), унга Ибн Аббос хабар бердики, унга ас-Саъб ибн Жассома хабар бердики: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ал-Абво ёки Ваддон (деган жой)да унинг олдидан ўтди. У Расулуллаҳга ёввойи эшак ҳадя қилди, аммо у (Расулуллаҳ) уни қайтарди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг юзида (қайтаришдан) ногиронлик (хафалик) борлигини кўргач: «Биз сенинг ҳадянгни қайтараётганимиз йўқ, лекин биз иҳромдамиз,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган бир гуруҳ аҳли илм шу ҳадисга амал қилиб, иҳромдаги киши учун ов гўштини ейишни макруҳ кўрганлар. Шофеъий деди: бу ҳадиснинг бизнинг наздимиздаги маъноси шуки, у фақат ўзининг учун овланган деб гумон қилгани учун қайтарди ва эҳтиёт учун уни тарк қилди. Зуҳрийнинг баъзи шогирдлари Зуҳрийдан бу ҳадисни ривоят қилиб: «Унга ёввойи эшак гўштини ҳадя қилди,» дедилар. Бу эса маҳфуз (сақланиб қолган, ишончли) эмас. У деди: бу бобда Али ва Зайд ибн Арқамдан (ҳам ҳадис бор).
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي الْمُهَزِّمِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ فَاسْتَقْبَلَنَا رِجْلٌ مِنْ جَرَادٍ فَجَعَلْنَا نَضْرِبُهُ بِسِيَاطِنَا وَعِصِيِّنَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " كُلُوهُ فَإِنَّهُ مِنْ صَيْدِ الْبَحْرِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الْمُهَزِّمِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . وَأَبُو الْمُهَزِّمِ اسْمُهُ يَزِيدُ بْنُ سُفْيَانَ وَقَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ شُعْبَةُ . وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ لِلْمُحْرِمِ أَنْ يَصِيدَ الْجَرَادَ وَيَأْكُلَهُ وَرَأَى بَعْضُهُمْ عَلَيْهِ صَدَقَةً إِذَا اصْطَادَهُ وَأَكَلَهُ .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, у Ҳаммод ибн Саламадан, у Абул-Муҳаззимдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан ҳаж ёки умрада чиқдик. Бизнинг олдимиздан бир тўда чигиртка чиқди. Биз уларни қамчиларимиз ва таёқларимиз билан ура бошладик. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни енглар, чунки у денгиз овидандир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Уни фақат Абул-Муҳаззимнинг Абу Ҳурайрадан қилган ҳадиси орқали биламиз. Абул-Муҳаззимнинг исми Язид ибн Суфёндир, Шуъба унинг ҳақида (танқид билан) сўз айтган. Аҳли илмдан бир гуруҳ иҳромдаги киши учун чигирткани овлаш ва ейишга рухсат берганлар, баъзилари эса уни овлаб еган киши учун садақа (каффорат) борлигини кўрганлар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي عَمَّارٍ، قَالَ قُلْتُ لِجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الضَّبُعُ أَصَيْدٌ هِيَ قَالَ نَعَمْ . قَالَ قُلْتُ آكُلُهَا قَالَ نَعَمْ . قَالَ قُلْتُ أَقَالَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ نَعَمْ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ وَرَوَى جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالَ عَنْ جَابِرٍ عَنْ عُمَرَ . وَحَدِيثُ ابْنِ جُرَيْجٍ أَصَحُّ . وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْمُحْرِمِ إِذَا أَصَابَ ضَبُعًا أَنَّ عَلَيْهِ الْجَزَاءَ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Иброҳим ривоят қилди, бизга Ибн Журайж хабар берди, у Абдуллоҳ ибн Убайд ибн Умайрдан, у Ибн Абу Аммордан (ривоят қилдики), у деди: мен Жобир ибн Абдуллоҳга: «Сиртлон овми?» дедим. У: «Ҳа,» деди. Мен: «Уни еяманми?» дедим. У: «Ҳа,» деди. Мен: «Буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) айтдими?» дедим. У: «Ҳа,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Али ибн ал-Мадиний деди: Яҳё ибн Саид деди: Жарир ибн Ҳозим бу ҳадисни ривоят қилиб, уни Жобирдан, у Умардан деб айтди. Ибн Журайжнинг ҳадиси эса асаҳҳроқдир (ишончлироқдир). Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи аҳли илм наздида иҳромдаги киши сиртлонни овлаганида унинг зиммасига жазо (каффорат) лозим бўлишида шу ҳадисга амал қилинади.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ صَالِحٍ الطَّلْحِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ اغْتَسَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِدُخُولِهِ مَكَّةَ بِفَخٍّ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ . وَالصَّحِيحُ مَا رَوَى نَافِعٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَغْتَسِلُ لِدُخُولِ مَكَّةَ . وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ يُسْتَحَبُّ الاِغْتِسَالُ لِدُخُولِ مَكَّةَ . وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ضَعِيفٌ فِي الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَعَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ وَغَيْرُهُمَا وَلاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ .
Бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, бизга Ҳорун ибн Солиҳ ат-Талҳий ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Зайд ибн Аслам ривоят қилди, у отасидан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маккага кириши учун Фахх (деган жой)да ғусл қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис маҳфуз эмас. Саҳиҳ бўлгани эса Нофенинг Ибн Умардан ривоят қилганидирки, у (Ибн Умар) Маккага кириш учун ғусл қилар эди. Шофеъий ҳам шуни айтади: Маккага кириш учун ғусл қилиш мустаҳабдир. Абдурраҳмон ибн Зайд ибн Аслам ҳадисда заифдир, уни Аҳмад ибн Ҳанбал, Али ибн ал-Мадиний ва бошқалар заиф санаганлар. Биз бу ҳадисни марфуъ (Набийга кўтарилган) ҳолида фақат унинг ҳадиси орқали биламиз.
حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا جَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى مَكَّةَ دَخَلَ مِنْ أَعْلاَهَا وَخَرَجَ مِنْ أَسْفَلِهَا . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ . قَاَلَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Абу Мусо Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маккага келганда, унинг юқори томонидан кирди ва пастки томонидан чиқди. У деди: бу бобда Ибн Умардан (ҳам ҳадис бор). Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا الْعُمَرِيُّ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ مَكَّةَ نَهَارًا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Бизга Юсуф ибн Исо ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, бизга ал-Умарий ривоят қилди, у Нофедан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики): Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маккага кундузи кирдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي قَزَعَةَ الْبَاهِلِيِّ، عَنِ الْمُهَاجِرِ الْمَكِّيِّ، قَالَ سُئِلَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَيَرْفَعُ الرَّجُلُ يَدَيْهِ إِذَا رَأَى الْبَيْتَ فَقَالَ حَجَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَفَكُنَّا نَفْعَلُهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى رَفْعُ الْيَدَيْنِ عِنْدَ رُؤْيَةِ الْبَيْتِ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ شُعْبَةَ عَنْ أَبِي قَزَعَةَ . وَأَبُو قَزَعَةَ اسْمُهُ سُوَيْدُ بْنُ حُجَيْرٍ .
Бизга Юсуф ибн Исо ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, бизга Шуъба ривоят қилди, у Абу Қазаъа ал-Боҳилийдан, у ал-Муҳожир ал-Маккийдан (ривоят қилдики), у деди: Жобир ибн Абдуллоҳдан: «Киши Байтни (Каъбани) кўрганда қўлларини кўтарадими?» деб сўралди. У: «Биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан ҳаж қилдик, бундай қилар эдикми (йўқ),» деди. Абу Исо (Термизий) деди: Байтни кўрганда қўл кўтаришни фақат Шуъбанинг Абу Қазаъадан қилган ҳадиси орқали биламиз. Абу Қазаъанинг исми Сувайд ибн Ҳужайрдир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ لَمَّا قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مَكَّةَ دَخَلَ الْمَسْجِدَ فَاسْتَلَمَ الْحَجَرَ ثُمَّ مَضَى عَلَى يَمِينِهِ فَرَمَلَ ثَلاَثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ثُمَّ أَتَى الْمَقَامَ فَقَالَ : (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى ) فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَالْمَقَامُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ ثُمَّ أَتَى الْحَجَرَ بَعْدَ الرَّكْعَتَيْنِ فَاسْتَلَمَهُ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّفَا أَظُنُّهُ قَالََّ :( إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ) . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди, бизга Суфён ас-Саврий хабар берди, у Жаъфар ибн Муҳаммаддан, у отасидан, у Жобирдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маккага келганда, Масжидга кирди ва Ҳажар (Қора тошни) истилом қилди (қўл билан тегинди), кейин ўнг томонига ўтди ва уч (айланиш)да рамл қилди (елкасини тебратиб тез юрди), тўрт (айланиш)да юрди. Кейин Мақомга келди ва: «Иброҳим Мақомидан намозгоҳ тутинглар,» (Бақара сураси, 125) деди. Сўнг икки ракат намоз ўқиди, Мақом эса унинг билан Байт орасида эди. Кейин икки ракатдан сўнг Ҳажарга келиб уни истилом қилди. Сўнг Сафога чиқди ва — мен ўйлайманки, у деди: «Албатта, Сафо ва Марва Аллоҳнинг (дин) белгиларидандир,» (Бақара сураси, 158). У деди: бу бобда Ибн Умардан (ҳам ҳадис бор). Абу Исо (Термизий) деди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Аҳли илм наздида амал шунга.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَمَلَ مِنَ الْحَجَرِ إِلَى الْحَجَرِ ثَلاَثًا وَمَشَى أَرْبَعًا . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ . قَالَ الشَّافِعِيُّ إِذَا تَرَكَ الرَّمَلَ عَمْدًا فَقَدْ أَسَاءَ وَلاَ شَىْءَ عَلَيْهِ وَإِذَا لَمْ يَرْمُلْ فِي الأَشْوَاطِ الثَّلاَثَةِ لَمْ يَرْمُلْ فِيمَا بَقِيَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ عَلَى أَهْلِ مَكَّةَ رَمَلٌ وَلاَ عَلَى مَنْ أَحْرَمَ مِنْهَا .
Бизга Али ибн Хашрам ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Ваҳб хабар берди, у Молик ибн Анасдан, у Жаъфар ибн Муҳаммаддан, у отасидан, у Жобирдан (ривоят қилдики): Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Ҳажардан Ҳажаргача уч (айланиш)да рамл қилди ва тўрт (айланиш)да юрди. У деди: бу бобда Ибн Умардан (ҳам ҳадис бор). Абу Исо (Термизий) деди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Аҳли илм наздида амал шунга. Шофеъий деди: агар (киши) рамлни қасддан тарк қилса, ёмон иш қилибди, аммо унинг зиммасига ҳеч нарса (лозим) эмас. Агар дастлабки уч айланишда рамл қилмаса, қолганларида ҳам рамл қилмайди. Баъзи аҳли илм деди: маккаликларга рамл йўқ, ундан (Маккадан) иҳромга кирган кишига ҳам йўқ.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، وَمَعْمَرٌ، عَنِ ابْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ، قَالَ كُنْتُ مَعَ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُعَاوِيَةُ لاَ يَمُرُّ بِرُكْنٍ إِلاَّ اسْتَلَمَهُ فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَكُنْ يَسْتَلِمُ إِلاَّ الْحَجَرَ الأَسْوَدَ وَالرُّكْنَ الْيَمَانِيَ . فَقَالَ مُعَاوِيَةُ لَيْسَ شَيْءٌ مِنَ الْبَيْتِ مَهْجُورًا . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ لاَ يَسْتَلِمَ إِلاَّ الْحَجَرَ الأَسْوَدَ وَالرُّكْنَ الْيَمَانِيَ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, бизга Суфён ва Маъмар хабар берди, у Ибн Хусаймдан, у Абут-Туфайлдан (ривоят қилдики), у деди: мен Ибн Аббос билан бирга эдим, Муовия эса бирор рукн (бурчак)дан ўтса, албатта уни истилом қилар (қўл теккизар) эди. Шунда Ибн Аббос унга деди: «Албатта, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) фақат Ҳажарул-Асвад (Қора тош) ва Рукнул-Ямонийни истилом қилар эди». Муовия: «Байтдан бирор нарса ташлаб қўйиладиган (эътиборсиз қолдириладиган) эмас,» деди. У деди: бу бобда Умардан (ҳам ҳадис бор). Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Аксар аҳли илм наздида амал шунга: фақат Ҳажарул-Асвад ва Рукнул-Ямонийгина истилом қилинади.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ، عَنِ ابْنِ يَعْلَى، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم طَافَ بِالْبَيْتِ مُضْطَبِعًا وَعَلَيْهِ بُرْدٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثُ الثَّوْرِيِّ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَلاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ وَهُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَعَبْدُ الْحَمِيدِ هُوَ ابْنُ جُبَيْرِ بْنِ شَيْبَةَ . عَنِ ابْنِ يَعْلَى عَنْ أَبِيهِ وَهُوَ يَعْلَى بْنُ أُمَيَّةَ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Қабиса ривоят қилди, у Суфёндан, у Ибн Журайждан, у Абдулҳамиддан, у Ибн Яъладан, у отасидан (ривоят қилдики): Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Байт атрофида музтабиъан (ридосини ўнг елкаси остидан ўтказиб, учини чап елкасига ташлаб) тавоф қилди, устида бурд (йўл-йўл ёпинчиқ) бор эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу Саврийнинг Ибн Журайждан қилган ҳадиси, уни фақат унинг ҳадиси орқали биламиз ва у ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абдулҳамид — у Ибн Жубайр ибн Шайбадир, у Ибн Яъладан, у отасидан, у эса Яъло ибн Умайядир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَابِسِ بْنِ رَبِيعَةَ، قَالَ رَأَيْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ يُقَبِّلُ الْحَجَرَ وَيَقُولُ إِنِّي أُقَبِّلُكَ وَأَعْلَمُ أَنَّكَ حَجَرٌ وَلَوْلاَ أَنِّي رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُقَبِّلُكَ لَمْ أُقَبِّلْكَ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абу Муовия ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Обис ибн Рабиадан (ривоят қилдики), у деди: мен Умар ибн ал-Хаттобни Ҳажар (Қора тошни) ўпиб, шундай деяётганини кўрдим: «Албатта мен сени ўпаман ва биламанки, сен бир тошсан. Агар мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни сени ўпаётганини кўрмаганимда, сени ўпмаган бўлардим». У деди: бу бобда Абу Бакр ва Ибн Умардан (ҳам ҳадис бор). Абу Исо (Термизий) деди: Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ عَرَبِيٍّ، أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَ ابْنَ عُمَرَ عَنِ اسْتِلاَمِ الْحَجَرِ، فَقَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَسْتَلِمُهُ وَيُقَبِّلُهُ . فَقَالَ الرَّجُلُ أَرَأَيْتَ إِنْ غُلِبْتُ عَلَيْهِ أَرَأَيْتَ إِنْ زُوحِمْتُ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ اجْعَلْ أَرَأَيْتَ بِالْيَمَنِ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَسْتَلِمُهُ وَيُقَبِّلُهُ . قَالَ وَهَذَا هُوَ الزُّبَيْرُ بْنُ عَرَبِيٍّ رَوَى عَنْهُ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ وَالزُّبَيْرُ بْنُ عَرَبِيٍّ كُوفِيٌّ يُكْنَى أَبَا سَلَمَةَ سَمِعَ مِنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَغَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رَوَى عَنْهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ تَقْبِيلَ الْحَجَرِ فَإِنْ لَمْ يُمْكِنْهُ وَلَمْ يَصِلْ إِلَيْهِ اسْتَلَمَهُ بِيَدِهِ وَقَبَّلَ يَدَهُ وَإِنْ لَمْ يَصِلْ إِلَيْهِ اسْتَقْبَلَهُ إِذَا حَاذَى بِهِ وَكَبَّرَ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, у аз-Зубайр ибн Арабийдан (ривоят қилдики): бир киши Ибн Умардан Ҳажар (Қора тош)ни истилом қилиш ҳақида сўради. У: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни уни истилом қилаётганини ва ўпаётганини кўрдим,» деди. Ҳалиги киши: «Айтингчи, агар (оломон туфайли) унга ета олмасам? Айтингчи, агар сиқилиб қолсам?» деди. Шунда Ибн Умар: «Айтингчидеган (сўзингни) Яманда қолдир. Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни уни истилом қилаётганини ва ўпаётганини кўрдим,» деди. У деди: бу аз-Зубайр ибн Арабийдир, ундан Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилган. Аз-Зубайр ибн Арабий куфалик бўлиб, куняси Абу Саламадир, Анас ибн Молик ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг бошқа бир неча саҳобаларидан эшитган. Ундан Суфён ас-Саврий ва бошқа бир неча имомлар ривоят қилган. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир, ундан бир неча йўл билан ҳам ривоят қилинган. Аҳли илм наздида амал шунга: улар Ҳажарни ўпишни мустаҳаб кўрадилар. Агар бунинг иложи бўлмаса ва унга ета олмаса, қўли билан истилом қилиб қўлини ўпади. Агар унга (қўл билан ҳам) ета олмаса, унинг рўпарасига келганда унга юзланиб такбир айтади. Бу Шофеъийнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَدِمَ مَكَّةَ طَافَ بِالْبَيْتِ سَبْعًا وَأَتَى الْمَقَامَ فَقَرَأَ :( وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى ) فَصَلَّى خَلْفَ الْمَقَامِ ثُمَّ أَتَى الْحَجَرَ فَاسْتَلَمَهُ ثُمَّ قَالَ " نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ " . فَبَدَأَ بِالصَّفَا وَقَرَأَ : (إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ) . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ يَبْدَأُ بِالصَّفَا قَبْلَ الْمَرْوَةِ فَإِنْ بَدَأَ بِالْمَرْوَةِ قَبْلَ الصَّفَا لَمْ يُجْزِهِ وَبَدَأَ بِالصَّفَا . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيمَنْ طَافَ بِالْبَيْتِ وَلَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ حَتَّى رَجَعَ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنْ لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ حَتَّى خَرَجَ مِنْ مَكَّةَ فَإِنْ ذَكَرَ وَهُوَ قَرِيبٌ مِنْهَا رَجَعَ فَطَافَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَإِنْ لَمْ يَذْكُرْ حَتَّى أَتَى بِلاَدَهُ أَجْزَأَهُ وَعَلَيْهِ دَمٌ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنْ تَرَكَ الطَّوَافَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ حَتَّى رَجَعَ إِلَى بِلاَدِهِ فَإِنَّهُ لاَ يُجْزِيهِ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ . قَالَ الطَّوَافُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَاجِبٌ لاَ يَجُوزُ الْحَجُّ إِلاَّ بِهِ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Жаъфар ибн Муҳаммаддан, у отасидан, у Жобирдан (ривоят қилдики): Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маккага келганда Байт атрофида етти (марта) тавоф қилди ва Мақомга келиб: «Иброҳим Мақомидан намозгоҳ тутинглар,» (Бақара сураси, 125) деб ўқиди. Сўнг Мақом ортида намоз ўқиди. Кейин Ҳажарга келиб уни истилом қилди. Сўнг: «Аллаҳ нимадан бошлаган бўлса, биз ҳам шундан бошлаймиз,» деди. Ва Сафодан бошлади ва: «Албатта, Сафо ва Марва Аллоҳнинг (дин) белгиларидандир,» (Бақара сураси, 158) деб ўқиди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Аҳли илм наздида амал шунга: у Марвадан олдин Сафодан бошлайди. Агар Сафодан олдин Марвадан бошласа, бу унга (кифоя) бўлмайди ва (қайтадан) Сафодан бошлайди. Аҳли илм Байт атрофида тавоф қилиб, Сафо ва Марва орасида саъй қилмай қайтиб кетган киши ҳақида ихтилоф қилдилар. Баъзи аҳли илм деди: агар Маккадан чиққунча Сафо ва Марва орасида саъй қилмаган бўлса, аммо Маккага яқин жойда эсига тушса, қайтиб Сафо ва Марва орасида саъй қилади. Агар ўз юртига етиб боргунча эсига тушмаса, (ҳажжи) кифоя бўлади, аммо унинг зиммасига (қурбонлик учун) қон (лозим) бўлади. Бу Суфён ас-Саврийнинг сўзидир. Баъзилари деди: агар ўз юртига қайтгунча Сафо ва Марва орасидаги тавофни (саъйни) тарк қилса, бу унга кифоя бўлмайди. Бу Шофеъийнинг сўзидир. У деди: Сафо ва Марва орасидаги тавоф (саъй) вожибдир, ҳажж усиз жоиз бўлмайди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ إِنَّمَا سَعَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْبَيْتِ وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ لِيُرِيَ الْمُشْرِكِينَ قُوَّتَهُ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ الَّذِي يَسْتَحِبُّهُ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنْ يَسْعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ . فَإِنْ لَمْ يَسْعَ وَمَشَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ رَأَوْهُ جَائِزًا .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Амр ибн Динордан, у Товусдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Байтни (тавоф қилиб) ва Сафо билан Марва орасини саъй қилиб (югуриб) юрганлари фақат мушрикларга ўз куч-қувватини кўрсатиш учун эди.» У (Термизий) деди: бу бобда Оиша, Ибн Умар ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли Сафо билан Марва орасида саъй (югуриб) юришни мустаҳаб деб билади. Агар (киши) саъй қилмай, Сафо билан Марва орасида (оддий) юрса, улар буни жоиз деб биладилар.
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ جُمْهَانَ، قَالَ رَأَيْتُ ابْنَ عُمَرَ يَمْشِي فِي السَّعْىِ فَقُلْتُ لَهُ أَتَمْشِي فِي السَّعْىِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ قَالَ لَئِنْ سَعَيْتُ لَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْعَى وَلَئِنْ مَشَيْتُ لَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَمْشِي وَأَنَا شَيْخٌ كَبِيرٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَرُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ نَحْوُهُ .
Бизга Юсуф ибн Исо ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Фузайл ривоят қилди, у Ато ибн Соибдан, у Касир ибн Жумҳондан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Ибн Умарни саъйда (оддий) юраётганини кўрдим ва унга: «Сафо билан Марва орасидаги саъйда юриб юрибсизми?» дедим. У: «Агар мен саъй қилиб (югуриб) юрсам, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саъй қилаётганларини кўрганман; агар (оддий) юрсам, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг (оддий) юраётганларини кўрганман. Мен энди кекса бир чолман,» деди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Умардан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ هِلاَلٍ الصَّوَّافُ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ طَافَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى رَاحِلَتِهِ فَإِذَا انْتَهَى إِلَى الرُّكْنِ أَشَارَ إِلَيْهِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَبِي الطُّفَيْلِ وَأُمِّ سَلَمَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يَطُوفَ الرَّجُلُ بِالْبَيْتِ وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ رَاكِبًا إِلاَّ مِنْ عُذْرٍ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ .
Бизга Бишр ибн Ҳилол ас-Саввоф ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Абдулворис ибн Саид ва Абдулваҳҳоб ас-Сақафий ривоят қилди, улар Холид ал-Ҳаззодан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўз уловлари устида (Байтни) тавоф қилдилар ва Рукнга (Ҳажарул-Асвад бурчагига) етганларида унга ишора қилдилар.» У (Термизий) деди: бу бобда Жобир, Абут-Туфайл ва Умму Саламадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлидан бир қавм кишининг Байтни (тавоф) ва Сафо билан Марва орасини уловда (миниб) ўтишини, узр бўлганидан ташқари, макруҳ деб билган. Бу Шофеъийнинг сўзидир.
يَحْيَى بْنُ يَمَانٍ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ طَافَ بِالْبَيْتِ خَمْسِينَ مَرَّةً خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ . سَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ إِنَّمَا يُرْوَى هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَوْلُهُ .
(Бизга) Яҳё ибн Ямон, Шарикдан, у Абу Ишоқдан, у Абдуллоҳ ибн Саид ибн Жубайрдан, у отасидан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким Байтни эллик марта тавоф қилса, гуноҳларидан, онаси уни туғган кунидай (пок ҳолда) чиқади,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Анас ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ғариб ҳадисдир. Мен Муҳаммаддан (Бухорийдан) бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: «Бу фақат Ибн Аббосдан унинг ўз сўзи сифатида ривоят қилинади,» деди.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ قَالَ كَانُوا يَعُدُّونَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَفْضَلَ مِنْ أَبِيهِ . وَلِعَبْدِ اللَّهِ أَخٌ يُقَالُ لَهُ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ أَيْضًا .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Айюб ас-Сахтиёнийдан (ривоят қилдики), у деди: «Улар Абдуллоҳ ибн Саид ибн Жубайрни отасидан афзалроқ деб ҳисоблар эдилар. Абдуллоҳнинг Абдулмалик ибн Саид ибн Жубайр деб аталадиган бир акаси ҳам бор эди ва ундан (отасидан) ҳам ривоят қилган.»
حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ، وَعَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَابَاهْ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " يَا بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ لاَ تَمْنَعُوا أَحَدًا طَافَ بِهَذَا الْبَيْتِ وَصَلَّى أَيَّةَ سَاعَةٍ شَاءَ مِنْ لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ " . وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي ذَرٍّ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَابَاهْ أَيْضًا . وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ وَبَعْدَ الصُّبْحِ بِمَكَّةَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ بَأْسَ بِالصَّلاَةِ وَالطَّوَافِ بَعْدَ الْعَصْرِ وَبَعْدَ الصُّبْحِ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا . وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا طَافَ بَعْدَ الْعَصْرِ لَمْ يُصَلِّ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَكَذَلِكَ إِنْ طَافَ بَعْدَ صَلاَةِ الصُّبْحِ لَمْ يُصَلِّ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ . وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ عُمَرَ أَنَّهُ طَافَ بَعْدَ صَلاَةِ الصُّبْحِ فَلَمْ يُصَلِّ وَخَرَجَ مِنْ مَكَّةَ حَتَّى نَزَلَ بِذِي طُوًى فَصَلَّى بَعْدَ مَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ .
Бизга Абу Аммор ва Али ибн Хашрам ривоят қилди, улар дедилар: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Абуз-Зубайрдан, у Абдуллоҳ ибн Бобаҳдан, у Жубайр ибн Мутъимдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Абду Маноф ўғиллари! Бу Байтни тавоф қилган ва кечами ё кундузи қайси соатда хоҳласа, намоз ўқиган ҳеч кимни ман қилманглар,» дедилар. Бу бобда Ибн Аббос ва Абу Зардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Жубайр ибн Мутъимнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Буни Абдуллоҳ ибн Абу Нажиҳ ҳам Абдуллоҳ ибн Бобаҳдан ривоят қилган. Илм аҳли Маккада асрдан кейин ва субҳдан кейин намоз ўқиш ҳақида ихтилоф қилган. Уларнинг баъзилари: «Асрдан кейин ва субҳдан кейин намоз ўқиш ва тавоф қилишда зарар йўқ,» деди. Бу Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир ва улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шу ҳадисини далил қилганлар. Уларнинг баъзилари эса: «Киши асрдан кейин тавоф қилса, қуёш ботгунча намоз ўқимайди; шунингдек субҳ намозидан кейин тавоф қилса, қуёш чиққунча намоз ўқимайди,» деди. Улар Умарнинг ҳадисини далил қилганлар: у субҳ намозидан кейин тавоф қилди, намоз ўқимади ва Маккадан чиқди, ҳатто Зу Тувога тушиб, қуёш чиққач намоз ўқиди. Бу Суфён ас-Саврий ва Молик ибн Анаснинг сўзидир.
أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ الْمَدَنِيُّ، قِرَاءَةً عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عِمْرَانَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ فِي رَكْعَتَىِ الطَّوَافِ بِسُورَتَىِ الإِخْلاَصِْ : ( قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ) وَ ( قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ).
Бизга Абу Мусъаб ал-Маданий қироат йўли билан хабар берди, у Абдулазиз ибн Имрондан, у Жаъфар ибн Муҳаммаддан, у отасидан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тавоф икки ракатида икҳлос сураларини — «Қул ё айюҳал-кофирун» («Айт: эй кофирлар!») ва «Қул Ҳуваллоҳу Аҳад» («Айт: У — Аллаҳ, ягонадир») — ни ўқидилар.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ كَانَ يَسْتَحِبُّ أَنْ يَقْرَأَ، فِي رَكْعَتَىِ الطَّوَافِ بِـ ( قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ) وَ ( قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ) . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عِمْرَانَ وَحَدِيثُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ فِي هَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَعَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عِمْرَانَ ضَعِيفٌ فِي الْحَدِيثِ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у Суфёндан, у Жаъфар ибн Муҳаммаддан, у отасидан (ривоят қилдики), у тавоф икки ракатида «Қул ё айюҳал-кофирун» («Айт: эй кофирлар!») ва «Қул Ҳуваллоҳу Аҳад» («Айт: У — Аллаҳ, ягонадир») ни ўқишни мустаҳаб деб билар эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу Абдулазиз ибн Имроннинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Жаъфар ибн Муҳаммаднинг отасидан (ривоят қилган) бу (мурсал) ҳадиси Жаъфар ибн Муҳаммаднинг отасидан, у Жобирдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилган) ҳадисидан саҳиҳроқдир. Абдулазиз ибн Имрон эса ҳадисда заиф (рови)дир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أُثَيْعٍ، قَالَ سَأَلْتُ عَلِيًّا بِأَىِّ شَيْءٍ بُعِثْتَ قَالَ بِأَرْبَعٍ لاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلاَّ نَفْسٌ مُسْلِمَةٌ وَلاَ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ وَلاَ يَجْتَمِعُ الْمُسْلِمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا وَمَنْ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَهْدٌ فَعَهْدُهُ إِلَى مُدَّتِهِ وَمَنْ لاَ مُدَّةَ لَهُ فَأَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Бизга Али ибн Хашрам ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна хабар берди, у Абу Ишоқдан, у Зайд ибн Усайъдан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Алийдан: «Сен нима (қайси амр) билан юборилдинг?» деб сўрадим. У: «Тўрт (нарса) билан: Жаннатга фақат мусулмон жон киради; Байтни ҳеч ким яланғоч ҳолда тавоф қилмайди; бу йилдан кейин мусулмонлар ва мушриклар (ҳажда Маккада) бирга тўпланмайдилар; ким билан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўртасида аҳд (шартнома) бўлса, унинг аҳди муддати тугагунча (амал қилади), кимнинг муддати бўлмаса, (унга) тўрт ой (муддат берилади),» деди.» У (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Алийнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَنَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، نَحْوَهُ وَقَالاَ زَيْدُ بْنُ يُثَيْعٍ . وَهَذَا أَصَحُّ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَشُعْبَةُ وَهِمَ فِيهِ فَقَالَ زَيْدُ بْنُ أُثَيْلٍ .
Бизга Ибн Абу Умар ва Наср ибн Али ривоят қилди, улар дедилар: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Абу Ишоқдан шунга ўхшаш (ривоят қилди) ва улар «Зайд ибн Юсайъ» дедилар. Бу саҳиҳроқдир. Абу Исо (Термизий) деди: Шуъба бунда хато қилиб «Зайд ибн Усайл» деди.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ عِنْدِي وَهُوَ قَرِيرُ الْعَيْنِ طَيِّبُ النَّفْسِ فَرَجَعَ إِلَىَّ وَهُوَ حَزِينٌ فَقُلْتُ لَهُ فَقَالَ " إِنِّي دَخَلْتُ الْكَعْبَةَ وَوَدِدْتُ أَنِّي لَمْ أَكُنْ فَعَلْتُ إِنِّي أَخَافُ أَنْ أَكُونَ أَتْعَبْتُ أُمَّتِي مِنْ بَعْدِي " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у Исмоил ибн Абдулмаликдан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузуримдан кўзлари қувончли, кўнгиллари хушнуд ҳолда чиқдилар, сўнг ҳузуримга ғамгин ҳолда қайтдилар. Мен у зотдан (сабабини) сўрадим. У: «Мен Каъбага кирдим ва буни қилмаганимни истардим. Мен ўзимдан кейин умматимни машаққатга солиб қўйишимдан қўрқаман,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ بِلاَلٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى فِي جَوْفِ الْكَعْبَةِ . قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لَمْ يُصَلِّ وَلَكِنَّهُ كَبَّرَ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ وَالْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ وَعُثْمَانَ بْنِ طَلْحَةَ وَشَيْبَةَ بْنِ عُثْمَانَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ بِلاَلٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرَوْنَ بِالصَّلاَةِ فِي الْكَعْبَةِ بَأْسًا . وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ لاَ بَأْسَ بِالصَّلاَةِ النَّافِلَةِ فِي الْكَعْبَةِ . وَكَرِهَ أَنْ تُصَلَّى الْمَكْتُوبَةُ فِي الْكَعْبَةِ . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ لاَ بَأْسَ أَنْ تُصَلَّى الْمَكْتُوبَةُ وَالتَّطَوُّعُ فِي الْكَعْبَةِ لأَنَّ حُكْمَ النَّافِلَةِ وَالْمَكْتُوبَةِ فِي الطَّهَارَةِ وَالْقِبْلَةِ سَوَاءٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, у Амр ибн Динордан, у Ибн Умардан, у Билолдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Каъбанинг ичида намоз ўқидилар. Ибн Аббос: «Намоз ўқимадилар, лекин такбир айтдилар,» деди. У (Термизий) деди: бу бобда Усома ибн Зайд, Фазл ибн Аббос, Усмон ибн Талҳа ва Шайба ибн Усмондан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Билолнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Кўпчилик илм аҳли шунга амал қилади ва Каъбанинг ичида намоз ўқишда зарар йўқ деб биладилар. Молик ибн Анас: «Каъбанинг ичида нафл намоз ўқишда зарар йўқ,» деди ва Каъбанинг ичида фарз намоз ўқишни макруҳ санади. Шофеъий эса: «Каъбанинг ичида фарз ва нафл намоз ўқишда зарар йўқ, чунки нафл ва фарзнинг ҳукми таҳорат ва қибла бобида бирдир,» деди.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّ ابْنَ الزُّبَيْرِ، قَالَ لَهُ حَدِّثْنِي بِمَا، كَانَتْ تُفْضِي إِلَيْكَ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ يَعْنِي عَائِشَةَ فَقَالَ حَدَّثَتْنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهَا " لَوْلاَ أَنَّ قَوْمَكِ حَدِيثُو عَهْدٍ بِالْجَاهِلِيَّةِ لَهَدَمْتُ الْكَعْبَةَ وَجَعَلْتُ لَهَا بَابَيْنِ " . قَالَ فَلَمَّا مَلَكَ ابْنُ الزُّبَيْرِ هَدَمَهَا وَجَعَلَ لَهَا بَابَيْنِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у Шуъбадан, у Абу Ишоқдан, у ал-Асвад ибн Язиддан (ривоят қилдики), Ибн Зубайр унга: «Менга мўминларнинг онаси — яъни Оиша (розияллаҳу анҳо) — сенга сирли равишда айтадиган нарсаларидан ҳадис айтиб бер,» деди. У: «У менга ривоят қилдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Агар қавминг жоҳилиятга яқин (янги мусулмон) бўлмаганида эди, мен Каъбани бузиб, унга иккита эшик қилган бўлардим,» дедилар,» деди. У (рови) деди: Ибн Зубайр ҳокимиятга эга бўлганида, уни (Каъбани) бузди ва унга иккита эшик қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ أَبِي عَلْقَمَةَ، عَنْ أُمِّهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كُنْتُ أُحِبُّ أَنْ أَدْخُلَ، الْبَيْتَ فَأُصَلِّيَ فِيهِ فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدِي فَأَدْخَلَنِي الْحِجْرَ فَقَالَ " صَلِّي فِي الْحِجْرِ إِنْ أَرَدْتِ دُخُولَ الْبَيْتِ فَإِنَّمَا هُوَ قِطْعَةٌ مِنَ الْبَيْتِ وَلَكِنَّ قَوْمَكِ اسْتَقْصَرُوهُ حِينَ بَنَوُا الْكَعْبَةَ فَأَخْرَجُوهُ مِنَ الْبَيْتِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَعَلْقَمَةُ بْنُ أَبِي عَلْقَمَةَ هُوَ عَلْقَمَةُ بْنُ بِلاَلٍ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, у Алқама ибн Абу Алқамадан, у онасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Байтга кириб, унинг ичида намоз ўқишни истар эдим. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қўлимдан ушлаб, мени Ҳижрга киритдилар ва: «Агар Байтга киришни истасанг, Ҳижрда намоз ўқи, чунки у Байтдан бир бўлакдир. Лекин қавминг Каъбани қурганларида уни кичрайтириб, уни Байтдан ташқарида қолдирдилар,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Алқама ибн Абу Алқама — бу Алқама ибн Билолдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " نَزَلَ الْحَجَرُ الأَسْوَدُ مِنَ الْجَنَّةِ وَهُوَ أَشَدُّ بَيَاضًا مِنَ اللَّبَنِ فَسَوَّدَتْهُ خَطَايَا بَنِي آدَمَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Жарир ривоят қилди, у Ато ибн Соибдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳажарул-Асвад (Қора тош) Жаннатдан тушган ва у сутдан ҳам оқроқ эди, сўнг уни Одам болаларининг гуноҳлари қорайтирди,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ رَجَاءٍ أَبِي يَحْيَى، قَالَ سَمِعْتُ مُسَافِعًا الْحَاجِبَ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّ الرُّكْنَ وَالْمَقَامَ يَاقُوتَتَانِ مِنْ يَاقُوتِ الْجَنَّةِ طَمَسَ اللَّهُ نُورَهُمَا وَلَوْ لَمْ يَطْمِسْ نُورَهُمَا لأَضَاءَتَا مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا يُرْوَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو مَوْقُوفًا قَوْلُهُ . وَفِيهِ عَنْ أَنَسٍ أَيْضًا وَهُوَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Зурайъ ривоят қилди, у Ражо Абу Яҳёдан (ривоят қилдики), у деди: мен Мусофиъ ал-Ҳожибни эшитдим, у деди: мен Абдуллоҳ ибн Амрни шундай деганини эшитдим: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни шундай деяётганларини эшитдим: «Албатта, Рукн ва Мақом Жаннат ёқутларидан икки ёқутдир. Аллаҳ уларнинг нурини ўчирди. Агар уларнинг нурини ўчирмаганда эди, улар машриқ билан мағриб орасини ёритиб турарди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу Абдуллоҳ ибн Амрдан мавқуф — унинг ўз сўзи сифатида ривоят қилинади. Бу бобда Анасдан ҳам (ривоят) бор ва бу ғариб ҳадисдир.
حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الأَجْلَحِ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمِنًى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالْفَجْرَ ثُمَّ غَدَا إِلَى عَرَفَاتٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ قَدْ تَكَلَّمُوا فِيهِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ .
Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Ажлаҳ ривоят қилди, у Исмоил ибн Муслимдан, у Атодан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга Минода пешин, аср, шом, хуфтон ва бомдод (намозларини) ўқиб бердилар, сўнг эрталаб Арафотга жўнадилар.» Абу Исо (Термизий) деди: Исмоил ибн Муслим ҳақида унинг ҳифзи (ёдлаш қуввати) томонидан (танқид билан) гапирганлар.
حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الأَجْلَحِ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى بِمِنًى الظُّهْرَ وَالْفَجْرَ ثُمَّ غَدَا إِلَى عَرَفَاتٍ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ وَأَنَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مِقْسَمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى قَالَ شُعْبَةُ لَمْ يَسْمَعِ الْحَكَمُ مِنْ مِقْسَمٍ إِلاَّ خَمْسَةَ أَشْيَاءَ . وَعَدَّهَا وَلَيْسَ هَذَا الْحَدِيثُ فِيمَا عَدَّ شُعْبَةُ .
Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Ажлаҳ ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у ал-Ҳакамдан, у Миқсамдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Минода пешин ва бомдодни ўқидилар, сўнг эрталаб Арафотга жўнадилар. У (Термизий) деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Зубайр ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу Миқсамдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилган) ҳадисдир. Али ибн ал-Мадиний деди: Яҳё деди: Шуъба деди: ал-Ҳакам Миқсамдан фақат беш нарсани эшитган — ва уларни санаб чиқди — бу ҳадис Шуъба санаган (нарсалар) ичида йўқ эди.
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُهَاجِرٍ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ، عَنْ أُمِّهِ، مُسَيْكَةَ عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلاَ نَبْنِي لَكَ بَيْتًا يُظِلُّكَ بِمِنًى قَالَ " لاَ مِنًى مُنَاخُ مَنْ سَبَقَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Бизга Юсуф ибн Исо ва Муҳаммад ибн Абон ривоят қилиб дедилар: бизга Вакииъ ривоят қилди, Исроилдан, у Иброҳим ибн Муҳожирдан, у Юсуф ибн Моҳакдан, у онаси Мусайкадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилди). У деди: «Биз: «Эй Расулуллоҳ, Минода сизга соя бўладиган бир уй қуриб бермайликми?» дедик. У: «Йўқ, Мино — ким олдин етиб келса, ўшанинг тўхташ жойидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ حَارِثَةَ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِنًى آمَنَ مَا كَانَ النَّاسُ وَأَكْثَرَهُ رَكْعَتَيْنِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ حَارِثَةَ بْنِ وَهْبٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِنًى رَكْعَتَيْنِ وَمَعَ أَبِي بَكْرٍ وَمَعَ عُمَرَ وَمَعَ عُثْمَانَ رَكْعَتَيْنِ صَدْرًا مِنْ إِمَارَتِهِ . وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَقْصِيرِ الصَّلاَةِ بِمِنًى لأَهْلِ مَكَّةَ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ لأَهْلِ مَكَّةَ أَنْ يَقْصُرُوا الصَّلاَةَ بِمِنًى إِلاَّ مَنْ كَانَ بِمِنًى مُسَافِرًا . وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ جُرَيْجٍ وَسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَيَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْقَطَّانِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ بَأْسَ لأَهْلِ مَكَّةَ أَنْ يَقْصُرُوا الصَّلاَةَ بِمِنًى . وَهُوَ قَوْلُ الأَوْزَاعِيِّ وَمَالِكٍ وَسُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَهْدِيٍّ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, Абу Ишоқдан, у Ҳориса ибн Ваҳбдан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан Минода намоз ўқидим; одамлар энг тинч ва энг кўп бўлган пайтда (у намозни) икки ракат (қилдилар).» (Термизий) деди: бу бобда Ибн Масъуд, Ибн Умар ва Анасдан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ҳориса ибн Ваҳбнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Ибн Масъуддан ривоят қилинишича, у деди: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан Минода икки ракат, Абу Бакр билан, Умар билан ва Усмон билан — унинг халифалигининг бошида — икки ракат намоз ўқидим.» Илм аҳли Макка аҳли учун Минода намозни қаср қилиш (қисқартириш) борасида ихтилоф қилдилар. Баъзи илм аҳли дедилар: Макка аҳли учун Минода намозни қаср қилиш (жоиз) эмас, фақат Минода мусофир бўлганлар бундан мустасно. Бу Ибн Журайж, Суфён ас-Саврий, Яҳё ибн Саид ал-Қаттон, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари эса дедилар: Макка аҳли учун Минода намозни қаср қилишда зарар йўқ. Бу Авзўий, Молик, Суфён ибн Уяйна ва Абдурраҳмон ибн Маҳдийнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَفْوَانَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ شَيْبَانَ، قَالَ أَتَانَا ابْنُ مِرْبَعٍ الأَنْصَارِيُّ وَنَحْنُ وُقُوفٌ بِالْمَوْقِفِ مَكَانًا يُبَاعِدُهُ عَمْرٌو - فَقَالَ إِنِّي رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَيْكُمْ يَقُولُ " كُونُوا عَلَى مَشَاعِرِكُمْ فَإِنَّكُمْ عَلَى إِرْثٍ مِنْ إِرْثِ إِبْرَاهِيمَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ وَالشَّرِيدِ بْنِ سُوَيْدٍ الثَّقَفِيِّ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مِرْبَعٍ الأَنْصَارِيِّ حَدِيثٌ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ . وَابْنُ مِرْبَعٍ اسْمُهُ يَزِيدُ بْنُ مِرْبَعٍ الأَنْصَارِيُّ وَإِنَّمَا يُعْرَفُ لَهُ هَذَا الْحَدِيثُ الْوَاحِدُ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Амр ибн Динордан, у Амр ибн Абдуллоҳ ибн Сафвондан, у Язид ибн Шайбондан (ривоят қилдики), у деди: «Биз мавқифда (Арафотда) турган пайтимизда Ибн Мирбаъ ал-Ансорий олдимизга келди» — Амр (Абдуллоҳ) бу жойни узоқроқ деб ишора қилди — «ва у деди: «Мен сизларнинг олдингизга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг элчисиман; у: «Ўз (ҳаж) ибодатгоҳларингизда бўлинглар, чунки сизлар Иброҳим меросидан бир мерос устидасиз,» дейдилар».» (Термизий) деди: бу бобда Али, Оиша, Жубайр ибн Мутъим ва Шарид ибн Сувайд ас-Сақафийдан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Мирбаъ ал-Ансорийнинг ҳадиси ҳасандир; биз уни фақат Ибн Уяйнанинг Амр ибн Динордан ривоятидан биламиз. Ибн Мирбаънинг исми Язид ибн Мирбаъ ал-Ансорийдир ва ундан фақат шу битта ҳадисгина маълумдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الطُّفَاوِيُّ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَتْ قُرَيْشٌ وَمَنْ كَانَ عَلَى دِينِهَا وَهُمُ الْحُمْسُ يَقِفُونَ بِالْمُزْدَلِفَةِ يَقُولُونَ نَحْنُ قَطِينُ اللَّهِ . وَكَانَ مَنْ سِوَاهُمْ يَقِفُونَ بِعَرَفَةَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى : (ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ ) . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . قَالَ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ كَانُوا لاَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْحَرَمِ وَعَرَفَةُ خَارِجٌ مِنَ الْحَرَمِ وَأَهْلُ مَكَّةَ كَانُوا يَقِفُونَ بِالْمُزْدَلِفَةِ وَيَقُولُونَ نَحْنُ قَطِينُ اللَّهِ يَعْنِي سُكَّانَ اللَّهِ وَمَنْ سِوَى أَهْلِ مَكَّةَ كَانُوا يَقِفُونَ بِعَرَفَاتٍ . فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: (ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ ) . وَالْحُمْسُ هُمْ أَهْلُ الْحَرَمِ .
Бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло ас-Санъоний ал-Басрий ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ат-Туфовий ривоят қилди, бизга Ҳишом ибн Урва ривоят қилди, отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Қурайшликлар ва уларнинг динида бўлганлар — улар «Ҳумс» эди — Муздалифада туриб: «Биз Аллаҳнинг аҳлларимиз,» дердилар. Улардан бошқалар эса Арафада турардилар. Шунда Аллаҳ таоло: «Сўнгра одамлар оқиб чиққан жойдан оқиб чиқинглар,» (оятини) нозил қилди (Бақара сураси, 199).» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Термизий) деди: бу ҳадиснинг маъноси шуки, Макка аҳли Ҳарамдан чиқмас эдилар, Арафа эса Ҳарамдан ташқарида; шунинг учун Макка аҳли Муздалифада туриб: «Биз Аллаҳнинг аҳлларимиз,» яъни «Аллаҳнинг маконида яшовчилармиз,» дердилар. Макка аҳлидан бошқалар эса Арафотда турардилар. Шунда Аллаҳ таоло: «Сўнгра одамлар оқиб чиққан жойдан оқиб чиқинглар,» (оятини) нозил қилди (Бақара сураси, 199). «Ҳумс» эса Ҳарам аҳли (Маккаликлар)дир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، رضى الله عنه قَالَ وَقَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِعَرَفَةَ فَقَالَ " هَذِهِ عَرَفَةُ وَهَذَا هُوَ الْمَوْقِفُ وَعَرَفَةُ كُلُّهَا مَوْقِفٌ " . ثُمَّ أَفَاضَ حِينَ غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ وَجَعَلَ يُشِيرُ بِيَدِهِ عَلَى هَيْئَتِهِ وَالنَّاسُ يَضْرِبُونَ يَمِينًا وَشِمَالاً يَلْتَفِتُ إِلَيْهِمْ وَيَقُولُ " يَا أَيُّهَا النَّاسُ عَلَيْكُمُ السَّكِينَةَ " . ثُمَّ أَتَى جَمْعًا فَصَلَّى بِهِمُ الصَّلاَتَيْنِ جَمِيعًا فَلَمَّا أَصْبَحَ أَتَى قُزَحَ فَوَقَفَ عَلَيْهِ وَقَالَ " هَذَا قُزَحُ وَهُوَ الْمَوْقِفُ وَجَمْعٌ كُلُّهَا مَوْقِفٌ " . ثُمَّ أَفَاضَ حَتَّى انْتَهَى إِلَى وَادِي مُحَسِّرٍ فَقَرَعَ نَاقَتَهُ فَخَبَّتْ حَتَّى جَاوَزَ الْوَادِيَ فَوَقَفَ وَأَرْدَفَ الْفَضْلَ ثُمَّ أَتَى الْجَمْرَةَ فَرَمَاهَا ثُمَّ أَتَى الْمَنْحَرَ فَقَالَ " هَذَا الْمَنْحَرُ وَمِنًى كُلُّهَا مَنْحَرٌ " . وَاسْتَفْتَتْهُ جَارِيَةٌ شَابَّةٌ مِنْ خَثْعَمٍ فَقَالَتْ إِنَّ أَبِي شَيْخٌ كَبِيرٌ قَدْ أَدْرَكَتْهُ فَرِيضَةُ اللَّهِ فِي الْحَجِّ أَفَيُجْزِئُ أَنْ أَحُجَّ عَنْهُ قَالَ " حُجِّي عَنْ أَبِيكِ " . قَالَ وَلَوَى عُنُقَ الْفَضْلِ فَقَالَ الْعَبَّاسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لِمَ لَوَيْتَ عُنُقَ ابْنِ عَمِّكَ قَالَ " رَأَيْتُ شَابًّا وَشَابَّةً فَلَمْ آمَنِ الشَّيْطَانَ عَلَيْهِمَا " . ثُمَّ أَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَفَضْتُ قَبْلَ أَنْ أَحْلِقَ . قَالَ " احْلِقْ أَوْ قَصِّرْ وَلاَ حَرَجَ " . قَالَ وَجَاءَ آخَرُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي ذَبَحْتُ قَبْلَ أَنْ أَرْمِيَ . قَالَ " ارْمِ وَلاَ حَرَجَ " . قَالَ ثُمَّ أَتَى الْبَيْتَ فَطَافَ بِهِ ثُمَّ أَتَى زَمْزَمَ فَقَالَ " يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ لَوْلاَ أَنْ يَغْلِبَكُمُ النَّاسُ عَنْهُ لَنَزَعْتُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَيَّاشٍ . وَقَدْ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الثَّوْرِيِّ مِثْلَ هَذَا . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ رَأَوْا أَنْ يُجْمَعَ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ بِعَرَفَةَ فِي وَقْتِ الظُّهْرِ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا صَلَّى الرَّجُلُ فِي رَحْلِهِ وَلَمْ يَشْهَدِ الصَّلاَةَ مَعَ الإِمَامِ إِنْ شَاءَ جَمَعَ هُوَ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ مِثْلَ مَا صَنَعَ الإِمَامُ . قَالَ وَزَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ هُوَ ابْنُ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абу Аҳмад аз-Зубайрий ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Айёш ибн Аби Рабиадан, у Зайд ибн Алидан, у отасидан, у Убайдуллоҳ ибн Аби Рофиъдан, у Али ибн Аби Толиб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Арафада туриб: «Бу Арафадир ва бу мавқиф (туриш жойи)дир; Арафанинг ҳаммаси мавқифдир,» дедилар. Сўнг қуёш ботганда у (Арафадан) оқиб чиқдилар ва Усома ибн Зайдни ортларига миндирдилар; у қўллари билан ўз одатларича (сокинликка) ишора қилардилар, одамлар эса (туяларини) ўнгу сўлга урардилар; у уларга қараб: «Эй одамлар, сокинликда бўлинглар,» дердилар. Сўнг Жамъга (Муздалифага) келиб, уларга икки намозни бирга (жамъ) қилиб ўқидилар. Тонгги пайтда Қузаҳга келиб, унинг устида туриб: «Бу Қузаҳдир ва бу мавқифдир; Жамънинг (Муздалифанинг) ҳаммаси мавқифдир,» дедилар. Сўнг (Муздалифадан) оқиб чиқиб, Муҳассир водийсига етдилар; (у ерда) туяларини ниқтаб, у (туя) чопиб, водийдан ўтиб кетди. Сўнг у тўхтаб, ал-Фазлни ортларига миндирдилар, сўнг Жамрага келиб, уни тошбўрон қилдилар (ражм қилдилар), сўнг манҳар (қурбонлик жойи)га келиб: «Бу манҳардир ва Минонинг ҳаммаси манҳардир,» дедилар. Хасъам (қабиласи)дан бир ёш қиз ундан фатво сўраб деди: «Отам кекса чолдир, Аллаҳнинг ҳажни фарз қилгани уни топган; мен унинг ўрнига ҳаж қилсам, (бу) етарли бўладими?» У: «Отанг учун ҳаж қилгин,» дедилар. (Ровий) деди: У ал-Фазлнинг бўйнини (бошқа томонга) бурдилар. Шунда Аббос: «Эй Расулуллоҳ, нега амакингиз ўғлининг бўйнини бурдингиз?» деди. У: «Мен бир йигит ва бир қизни кўрдим, улар ҳақида шайтондан эҳтиёт бўлдим,» дедилар. Сўнг унинг олдига бир киши келиб: «Эй Расулуллоҳ, мен соч олдиришдан олдин (тофул) ифоза қилдим,» деди. У: «Соч олдир ёки қисқарт, зарар йўқ,» дедилар. (Ровий) деди: Бошқа бири келиб: «Эй Расулуллоҳ, мен тошбўрон қилишдан олдин (қурбонлик) сўйдим,» деди. У: «Тошбўрон қил, зарар йўқ,» дедилар. (Ровий) деди: Сўнг у Байтга (Каъбага) келиб, уни тавоф қилдилар, сўнг Замзамга келиб: «Эй Абдулмутталиб ўғиллари, агар одамлар буни (сув тортишни) сизлардан тортиб олмайди (деб қўрқмаганимда), албатта ўзим (сув) тортган бўлардим,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Жобирдан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Алининг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир; биз уни Алидан фақат шу йўл билан, Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Айёшнинг ҳадисидан биламиз. Буни Саврийдан кўп (рови) шунга ўхшаш ривоят қилган. Илм аҳли ҳузурида амал шунга (кўра)дир: улар Арафада пешин (зуҳр) вақтида зуҳр ва асрни бирга (жамъ) қилишни (маъқул) кўрганлар. Баъзи илм аҳли дедилар: агар киши ўз маконида (ўзича) намоз ўқиб, имом билан намозда ҳозир бўлмаса, хоҳласа имом қилгани каби ўзи икки намозни жамъ қилади. (Термизий) деди: Зайд ибн Али — у Ҳусайн ибн Али ибн Аби Толиб (алайҳис-салом)нинг ўғлидир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، وَبِشْرُ بْنُ السَّرِيِّ، وَأَبُو نُعَيْمٍ قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَوْضَعَ فِي وَادِي مُحَسِّرٍ . وَزَادَ فِيهِ بِشْرٌ وَأَفَاضَ مِنْ جَمْعٍ وَعَلَيْهِ السَّكِينَةُ وَأَمَرَهُمْ بِالسَّكِينَةِ . وَزَادَ فِيهِ أَبُو نُعَيْمٍ وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَرْمُوا بِمِثْلِ حَصَى الْخَذْفِ وَقَالَ " لَعَلِّي لاَ أَرَاكُمْ بَعْدَ عَامِي هَذَا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Вакииъ, Бишр ибн ас-Сарий ва Абу Нуайм ривоят қилиб дедилар: бизга Суфён ривоят қилди, Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Муҳассир водийсида (туяларини) тезлатдилар. Бишр унда (қуйидагини) зиёда қилди: У Жамъдан (Муздалифадан) сокинлик билан оқиб чиқдилар ва уларни (одамларни) сокинликка буюрдилар. Абу Нуайм эса унда (қуйидагини) зиёда қилди: У уларни хазф тошларига ўхшаш (майда тошлар) билан тошбўрон қилишга буюрдилар ва: «Мен сизларни шу йилимдан кейин (бошқа) кўрмаслигим мумкин,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Усома ибн Зайддан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، صَلَّى بِجَمْعٍ فَجَمَعَ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ بِإِقَامَةٍ وَقَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَعَلَ مِثْلَ هَذَا فِي هَذَا الْمَكَانِ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ривоят қилди, бизга Суфён ас-Саврий ривоят қилди, Абу Ишоқдан, у Абдуллоҳ ибн Моликдан (ривоят қилдики), Ибн Умар Жамъда (Муздалифада) намоз ўқиб, битта иқомат билан икки намозни жамъ қилди ва: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шу жойда худди шундай қилганларини кўрганман,» деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِهِ . قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ قَالَ يَحْيَى وَالصَّوَابُ حَدِيثُ سُفْيَانَ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي أَيُّوبَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَجَابِرٍ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ فِي رِوَايَةِ سُفْيَانَ أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ وَحَدِيثُ سُفْيَانَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ حَسَنٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى إِسْرَائِيلُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ وَخَالِدٍ ابْنَىْ مَالِكٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ . وَحَدِيثُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ هُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ أَيْضًا رَوَاهُ سَلَمَةُ بْنُ كُهَيْلٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ . وَأَمَّا أَبُو إِسْحَاقَ فَرَوَاهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ وَخَالِدٍ ابْنَىْ مَالِكٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لأَنَّهُ لاَ تُصَلَّى صَلاَةُ الْمَغْرِبِ دُونَ جَمْعٍ فَإِذَا أَتَى جَمْعًا وَهُوَ الْمُزْدَلِفَةُ جَمَعَ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ بِإِقَامَةٍ وَاحِدَةٍ وَلَمْ يَتَطَوَّعْ فِيمَا بَيْنَهُمَا وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَذَهَبَ إِلَيْهِ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ . قَالَ سُفْيَانُ وَإِنْ شَاءَ صَلَّى الْمَغْرِبَ ثُمَّ تَعَشَّى وَوَضَعَ ثِيَابَهُ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعِشَاءَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَجْمَعُ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِالْمُزْدَلِفَةِ بِأَذَانٍ وَإِقَامَتَيْنِ يُؤَذِّنُ لِصَلاَةِ الْمَغْرِبِ وَيُقِيمُ وَيُصَلِّي الْمَغْرِبَ ثُمَّ يُقِيمُ وَيُصَلِّي الْعِشَاءَ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى إِسْرَائِيلُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي إِسْحَقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ وَخَالِدٍ ابْنَيْ مَالِكٍ عَنْ ابْنِ عُمَرَ وَحَدِيثُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ ابْنِ عُمَرَ هُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ أَيْضًا رَوَاهُ سَلَمَةُ بْنُ كُهَيْلٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَأَمَّا أَبُو إِسْحَقَ فَرَوَاهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ وَخَالِدٍ ابْنَيْ مَالِكٍ عَنْ ابْنِ عُمَرَ
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, Исмоил ибн Аби Холиддан, у Абу Ишоқдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Муҳаммад ибн Башшор деди: Яҳё деди: Тўғриси Суфённинг ҳадисидир. (Термизий) деди: бу бобда Али, Абу Айюб, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Жобир ва Усома ибн Зайддан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси Суфён ривоятида Исмоил ибн Аби Холид ривоятидан кўра саҳиҳроқдир; Суфённинг ҳадиси саҳиҳ ҳасандир. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни Исроил Абу Ишоқдан, у Абдуллоҳ ва Холид — Моликнинг икки ўғлидан, улар Ибн Умардан ривоят қилган. Саид ибн Жубайрнинг Ибн Умардан (қилган) ҳадиси ҳам ҳасан саҳиҳдир; уни Салама ибн Куҳайл Саид ибн Жубайрдан ривоят қилган. Абу Ишоқ эса уни Абдуллоҳ ва Холид — Моликнинг икки ўғлидан, улар Ибн Умардан ривоят қилган. Илм аҳли ҳузурида амал шунга (кўра)дир, чунки шом (мағриб) намози Жамъга (етмасдан) ўқилмайди; Жамъга, яъни Муздалифага келганда эса, икки намозни битта иқомат билан жамъ қилади ва улар орасида нафл (намоз) ўқимайди; баъзи илм аҳли буни танлаб, шунга (амал қилишни) маъқул кўрган. Бу Суфён ас-Саврийнинг сўзидир. Суфён деди: Агар хоҳласа, шомни (мағрибни) ўқиб, сўнг кечки овқат еб, кийимларини ечиб қўйиб, сўнг иқомат айтиб, хуфтон намозини ўқийди. Баъзи илм аҳли дедилар: Муздалифада шом (мағриб) ва хуфтонни битта азон ва иккита иқомат билан жамъ қилади; шом (мағриб) намози учун азон айтиб, иқомат айтиб, шомни (мағрибни) ўқийди, сўнг иқомат айтиб, хуфтонни ўқийди. Бу Шофиъийнинг сўзидир. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни Исроил Абу Ишоқдан, у Абдуллоҳ ва Холид — Моликнинг икки ўғлидан, улар Ибн Умардан ривоят қилган; Саид ибн Жубайрнинг Ибн Умардан (қилган) ҳадиси ҳам ҳасан саҳиҳдир, уни Салама ибн Куҳайл Саид ибн Жубайрдан ривоят қилган; Абу Ишоқ эса уни Абдуллоҳ ва Холид — Моликнинг икки ўғлидан, улар Ибн Умардан ривоят қилган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمَرَ، أَنَّ نَاسًا، مِنْ أَهْلِ نَجْدٍ أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ بِعَرَفَةَ فَسَأَلُوهُ فَأَمَرَ مُنَادِيًا فَنَادَى " الْحَجُّ عَرَفَةُ مَنْ جَاءَ لَيْلَةَ جَمْعٍ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَقَدْ أَدْرَكَ الْحَجَّ أَيَّامُ مِنًى ثَلاَثَةٌ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ " . قَالَ مُحَمَّدٌ وَزَادَ يَحْيَى وَأَرْدَفَ رَجُلاً فَنَادَى
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид ва Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилиб дедилар: бизга Суфён ривоят қилди, Букайр ибн Атодан, у Абдурраҳмон ибн Яъмардан (ривоят қилдики), Нажд аҳлидан бир неча киши Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Арафада бўлганларида олдиларига келиб, ундан сўрадилар. Шунда у бир нидо қилувчини буюрдилар, у нидо қилди: «Ҳаж — Арафадир. Ким Жамъ кечасида тонг отишидан олдин (Арафага) етиб келса, демак ҳажга улгурган бўлади. Мино кунлари учтадир; ким икки кунда шошилиб (кетса), унга гуноҳ йўқ; ким кечикса, унга (ҳам) гуноҳ йўқ.» Муҳаммад (ибн Башшор) деди: Яҳё (қуйидагини) зиёда қилди: У бир кишини ортларига миндирдилар ва у нидо қилди.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ . وَقَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَهَذَا أَجْوَدُ حَدِيثٍ رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمَرَ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّهُ مَنْ لَمْ يَقِفْ بِعَرَفَاتٍ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَقَدْ فَاتَهُ الْحَجُّ وَلاَ يُجْزِئُ عَنْهُ إِنْ جَاءَ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ وَيَجْعَلُهَا عُمْرَةً وَعَلَيْهِ الْحَجُّ مِنْ قَابِلٍ . وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ نَحْوَ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ . قَالَ وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا أَنَّهُ ذَكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالَ هَذَا الْحَدِيثُ أُمُّ الْمَنَاسِكِ .
Бизга Ибн Аби Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Суфён ас-Саврийдан, у Букайр ибн Атодан, у Абдурраҳмон ибн Яъмардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан унга яқин ва шу маънода (ривоят қилди). Ибн Аби Умар деди: Суфён ибн Уяйна деди: Бу Суфён ас-Саврий ривоят қилган энг яхши ҳадисдир. Абу Исо (Термизий) деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқалардан бўлган илм аҳли ҳузурида амал Абдурраҳмон ибн Яъмарнинг ҳадисига (кўра)дир: ким тонг отишидан олдин Арафотда турмаса, демак ҳажи ўтиб кетган (қазо бўлган) бўлади; агар тонг отганидан кейин келса, бу унга (ҳаж ўрнида) етарли бўлмайди; уни умра қилади ва кейинги (йили) унга ҳаж (қилиш) лозим бўлади. Бу Саврий, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Абу Исо (Термизий) деди: Шуъба ҳам Букайр ибн Атодан Саврийнинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилган. (Термизий) деди: мен ал-Жоруддан эшитдимки, у деди: мен Вакииъдан эшитдимки, у бу ҳадисни зикр қилиб: «Бу ҳадис маносикларнинг (ҳаж амалларининг) онасидир,» деди.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، وَإِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، وَزَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ مُضَرِّسِ بْنِ أَوْسِ بْنِ حَارِثَةَ بْنِ لاَمٍ الطَّائِيِّ، قَالَ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْمُزْدَلِفَةِ حِينَ خَرَجَ إِلَى الصَّلاَةِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي جِئْتُ مِنْ جَبَلَىْ طَيِّئٍ أَكْلَلْتُ رَاحِلَتِي وَأَتْعَبْتُ نَفْسِي وَاللَّهِ مَا تَرَكْتُ مِنْ حَبْلٍ إِلاَّ وَقَفْتُ عَلَيْهِ فَهَلْ لِي مِنْ حَجٍّ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ شَهِدَ صَلاَتَنَا هَذِهِ وَوَقَفَ مَعَنَا حَتَّى نَدْفَعَ وَقَدْ وَقَفَ بِعَرَفَةَ قَبْلَ ذَلِكَ لَيْلاً أَوْ نَهَارًا فَقَدْ أَتَمَّ حَجَّهُ وَقَضَى تَفَثَهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . قَالَ قَوْلُهُ " تَفَثَهُ " . يَعْنِي نُسُكَهُ . قَوْلُهُ " مَا تَرَكْتُ مِنْ حَبْلٍ إِلاَّ وَقَفْتُ عَلَيْهِ " . إِذَا كَانَ مِنْ رَمْلٍ يُقَالُ لَهُ حَبْلٌ وَإِذَا كَانَ مِنْ حِجَارَةٍ يُقَالُ لَهُ جَبَلٌ .
Бизга Ибн Аби Умар ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, Довуд ибн Аби Ҳинд, Исмоил ибн Аби Холид ва Закариё ибн Аби Зоидадан, улар Шаъбийдан, у Урва ибн Музаррис ибн Авс ибн Ҳориса ибн Лом ат-Тоийдан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намозга чиққан пайтда Муздалифада олдиларига келиб: «Эй Расулуллоҳ, мен Тай (қабиласининг) икки тоғидан келдим; уловимни ҳоритдим ва ўзимни чарчатдим. Аллаҳга қасамки, мен ҳар бир тепаликда тўхтамасдан қолдирмадим (ҳаммасида тўхтадим). Менинг ҳажим (тўғри) бўладими?» дедим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким бизнинг шу намозимизда ҳозир бўлса ва биз (Муздалифадан) жўнагунча биз билан турса, шундан олдин Арафада — кечаси ёки кундузи — турган бўлса, демак ҳажини тўлиқ қилибди ва тафасини адо этибди,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Термизий) деди: «тафас» сўзи — яъни «нусуки» (ҳаж ибодатлари)дир. «Мен ҳар бир тепаликда тўхтамасдан қолдирмадим» деган сўзга (келсак): агар (тепалик) қумдан бўлса, унга «ҳабл» дейилади; агар тошдан бўлса, унга «жабал» (тоғ) дейилади.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ثَقَلٍ مِنْ جَمْعٍ بِلَيْلٍ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأُمِّ حَبِيبَةَ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ وَالْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, Айюбдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени кечаси Жамъдан (Муздалифадан) юк (тоқл) билан бирга (Минога) юбордилар.» (Термизий) деди: бу бобда Оиша, Умму Ҳабиба, Асмо бинт Аби Бакр ва ал-Фазл ибн Аббосдан (ҳам ривоятлар) бор.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الْمَسْعُودِيِّ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدَّمَ ضَعَفَةَ أَهْلِهِ وَقَالَ " لاَ تَرْمُوا الْجَمْرَةَ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لَمْ يَرَوْا بَأْسًا أَنْ يَتَقَدَّمَ الضَّعَفَةُ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ بِلَيْلٍ يَصِيرُونَ إِلَى مِنًى . وَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ بِحَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُمْ لاَ يَرْمُونَ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ . وَرَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي أَنْ يَرْمُوا بِلَيْلٍ . وَالْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُمْ لاَ يَرْمُونَ . وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ . . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ثَقَلٍ حَدِيثٌ صَحِيحٌ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ . وَرَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مُشَاشٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدَّمَ ضَعَفَةَ أَهْلِهِ مِنْ جَمْعٍ بِلَيْلٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ خَطَأٌ أَخْطَأَ فِيهِ مُشَاشٌ وَزَادَ فِيهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ . وَرَوَى ابْنُ جُرَيْجٍ وَغَيْرُهُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ . وَمُشَاشٌ بَصْرِيٌّ رَوَى عَنْهُ شُعْبَةُ .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, ал-Масъудийдан, у ал-Ҳакамдан, у Миқсамдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) аҳлларидан заифларни (аввал) жўнатдилар ва: «Қуёш чиққунча Жамрани тошбўрон қилманглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида амал шу ҳадисга (кўра)дир: улар заифларнинг Муздалифадан кечаси (олдин) жўнаб, Минога боришларида зарар йўқ деб (билганлар). Аксар илм аҳли Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳадисига (кўра) улар қуёш чиққунча тошбўрон қилмайдилар (деганлар). Баъзи илм аҳли кечаси тошбўрон қилишга рухсат берган. Амал эса Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳадисига (кўра) улар (кечаси) тошбўрон қилмайдилар. Бу Саврий ва Шофиъийнинг сўзидир. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени юк (тоқл) билан юбордилар» деган ҳадиси саҳиҳдир; ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Шуъба бу ҳадисни Мушошдан, у Атодан, у Ибн Аббосдан, у ал-Фазл ибн Аббосдан ривоят қилиб: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) аҳлларидан заифларни кечаси Жамъдан (Муздалифадан олдин) жўнатдилар, деган. Бу хато ҳадисдир; бунда Мушош хато қилиб, «ал-Фазл ибн Аббосдан» (деган зиёдани) қўшган. Ибн Журайж ва бошқалар бу ҳадисни Атодан, у Ибн Аббосдан ривоят қилиб, унда «ал-Фазл ибн Аббосдан» (деб) зикр қилмаганлар. Мушош — басралик бўлиб, Шуъба ундан ривоят қилган.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَرْمِي يَوْمَ النَّحْرِ ضُحًى وَأَمَّا بَعْدَ ذَلِكَ فَبَعْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ لاَ يَرْمِي بَعْدَ يَوْمِ النَّحْرِ إِلاَّ بَعْدَ الزَّوَالِ .
Бизга Али ибн Хашрам ривоят қилди, бизга Исо ибн Юнус ривоят қилди, Ибн Журайждан, у Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) наҳр куни (қурбонлик куни) чошт пайтида тошбўрон қилардилар; ундан кейин эса қуёш оғгандан кейин (тошбўрон қилардилар).» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Аксар илм аҳли ҳузурида амал шу ҳадисга (кўра)дир: у наҳр кунидан кейин фақат қуёш оғгандан кейин тошбўрон қилади.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَفَاضَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَإِنَّمَا كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَنْتَظِرُونَ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ثُمَّ يُفِيضُونَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абу Холид ал-Аҳмар ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у ал-Ҳакамдан, у Миқсамдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қуёш чиқишидан олдин (Муздалифадан) оқиб чиқдилар. (Термизий) деди: бу бобда Умардан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Жоҳилият аҳли эса қуёш чиққунча кутиб, сўнг оқиб чиқардилар.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ عَمْرَو بْنَ مَيْمُونٍ، يُحَدِّثُ يَقُولُ كُنَّا وُقُوفًا بِجَمْعٍ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا لاَ يُفِيضُونَ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَكَانُوا يَقُولُونَ أَشْرِقْ ثَبِيرُ . وَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَالَفَهُمْ . فَأَفَاضَ عُمَرُ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абу Довуд ривоят қилди, у: бизга Шуъба хабар берди, деди, Абу Ишоқдан, у деди: мен Амр ибн Маймундан эшитдим, у ривоят қилиб деди: «Биз Жамъда (Муздалифада) турардик. Шунда Умар ибн ал-Хаттоб: «Мушриклар қуёш чиққунча оқиб чиқмас эдилар ва: «Порла, эй Сабир (тоғи)!» дердилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эса уларга хилоф қилдилар,» деди. Сўнг Умар қуёш чиқишидан олдин оқиб чиқди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَرْمِي الْجِمَارَ بِمِثْلِ حَصَى الْخَذْفِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَمْرِو بْنِ الأَحْوَصِ عَنْ أُمِّهِ وَهِيَ أُمُّ جُنْدُبٍ الأَزْدِيَّةُ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عُثْمَانَ التَّيْمِيِّ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُعَاذٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنْ تَكُونَ الْجِمَارُ الَّتِي يُرْمَى بِهَا مِثْلَ حَصَى الْخَذْفِ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ривоят қилди, бизга Ибн Журайж ривоят қилди, Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг Жимраларни хазф тошларига ўхшаш (майда тошлар) билан тошбўрон қилаётганларини кўрдим.» (Термизий) деди: бу бобда Сулаймон ибн Амр ибн ал-Аҳвасдан, у онаси — Умму Жундуб ал-Аздиядан, ҳамда Ибн Аббос, ал-Фазл ибн Аббос, Абдурраҳмон ибн Усмон ат-Таймий ва Абдурраҳмон ибн Муоздан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли танлагани шудирки, тошбўрон қилинадиган Жимралар (тошлар) хазф тошларига ўхшаш бўлиши (керак).
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَرْمِي الْجِمَارَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Бизга Аҳмад ибн Абда аз-Заббий ал-Басрий ривоят қилди, бизга Зиёд ибн Абдуллоҳ ривоят қилди, ал-Ҳажжождан, у ал-Ҳакамдан, у Миқсамдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қуёш оғганда Жимраларни тошбўрон қилардилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، أَخْبَرَنَا الْحَجَّاجُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَمَى الْجَمْرَةَ يَوْمَ النَّحْرِ رَاكِبًا . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَقُدَامَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَأُمِّ سُلَيْمَانَ بْنِ عَمْرِو بْنِ الأَحْوَصِ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَاخْتَارَ بَعْضُهُمْ أَنْ يَمْشِيَ إِلَى الْجِمَارِ . وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَمْشِي إِلَى الْجِمَارِ . وَوَجْهُ هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَنَا أَنَّهُ رَكِبَ فِي بَعْضِ الأَيَّامِ لِيُقْتَدَى بِهِ فِي فِعْلِهِ وَكِلاَ الْحَدِيثَيْنِ مُسْتَعْمَلٌ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Закариё ибн Абу Зоида ривоят қилди, бизга ал-Ҳажжож ал-Ҳакамдан, у Миқсамдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан хабар бердики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Наҳр куни жамрага улов устида (миниб туриб) тош отдилар. (Термизий) деди: Бу бобда Жобир, Қудама ибн Абдуллоҳ ва Сулаймон ибн Амр ибн ал-Аҳваснинг онасидан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Илм аҳлининг баъзилари олдида амал шунга кўрадир, баъзилари эса жамраларга пиёда боришни ихтиёр қилганлар. Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан, у жамраларга пиёда борардилар, деб ҳам ривоят қилинган. Бу ҳадиснинг бизнинг олдимиздаги изоҳи шуки, У (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўз амалида унга эргашилиши учун баъзи кунлари уловга минган. Ҳар икки ҳадис ҳам илм аҳли олдида амалда қўлланилади.
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا رَمَى الْجِمَارَ مَشَى إِلَيْهَا ذَاهِبًا وَرَاجِعًا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَالَ بَعْضُهُمْ يَرْكَبُ يَوْمَ النَّحْرِ وَيَمْشِي فِي الأَيَّامِ الَّتِي بَعْدَ يَوْمَ النَّحْرِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَكَأَنَّ مَنْ قَالَ هَذَا إِنَّمَا أَرَادَ اتِّبَاعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي فِعْلِهِ لأَنَّهُ إِنَّمَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ رَكِبَ يَوْمَ النَّحْرِ حَيْثُ ذَهَبَ يَرْمِي الْجِمَارَ وَلاَ يَرْمِي يَوْمَ النَّحْرِ إِلاَّ جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ .
Бизга Юсуф ибн Исо ривоят қилди, бизга Ибн Нумайр Убайдуллоҳдан, у Нофиъдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жамраларга тош отганларида, уларга боришда ҳам, қайтишда ҳам пиёда юрардилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзилар буни Убайдуллоҳдан ривоят қилиб, марфуъ (Набийга кўтарилган) қилмаганлар. Илм аҳлининг кўпчилиги олдида амал шунга кўрадир. Баъзилари эса: Наҳр куни уловга минади, Наҳр кунидан кейинги кунларда пиёда юради, деганлар. Абу Исо (Термизий) деди: Буни айтган киши гўё Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг амалига эргашишни истаган, чунки Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинишича, У Наҳр куни жамраларга тош отишга борганида уловга минган, Наҳр куни эса фақат Жамратул-Ақабага тош отади (бошқасига эмас).
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا الْمَسْعُودِيُّ، عَنْ جَامِعِ بْنِ شَدَّادٍ أَبِي صَخْرَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ لَمَّا أَتَى عَبْدُ اللَّهِ جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ اسْتَبْطَنَ الْوَادِيَ وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ وَجَعَلَ يَرْمِي الْجَمْرَةَ عَلَى حَاجِبِهِ الأَيْمَنِ ثُمَّ رَمَى بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ ثُمَّ قَالَ وَاللَّهِ الَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ مِنْ هَا هُنَا رَمَى الَّذِي أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ سُورَةُ الْبَقَرَةِ . حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الْمَسْعُودِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَخْتَارُونَ أَنْ يَرْمِيَ الرَّجُلُ مِنْ بَطْنِ الْوَادِي بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ . وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنْ لَمْ يُمْكِنْهُ أَنْ يَرْمِيَ مِنْ بَطْنِ الْوَادِي رَمَى مِنْ حَيْثُ قَدَرَ عَلَيْهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي بَطْنِ الْوَادِي .
Бизга Юсуф ибн Исо ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, бизга ал-Масъудий Жомиъ ибн Шаддод Абу Сахрадан, у Абдурраҳмон ибн Язоддан (ривоят қилдики), у деди: Абдуллоҳ (ибн Масъуд розияллаҳу анҳу) Жамратул-Ақабага келганида, водийнинг ичкарисига тушди ва қиблага юзланди, жамрани ўнг қоши томонида қилди (яъни Каъба чап томонида қолди), сўнг етти тош отди, ҳар бир тош билан бирга такбир айтди, сўнг деди: «Ўзидан ўзга илоҳ бўлмаган Аллаҳ билан қасамки, Бақара сураси нозил қилинган Зот (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шу ердан тош отган.» Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Вакииъ ал-Масъудийдан шу иснод билан шунга ўхшашини (ривоят қилди). (Термизий) деди: Бу бобда ал-Фазл ибн Аббос, Ибн Аббос, Ибн Умар ва Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли олдида амал шунга кўрадир, улар киши водийнинг ичидан етти тош отишини, ҳар бир тош билан такбир айтишини ихтиёр қиладилар. Баъзи илм аҳли эса, агар водийнинг ичидан отишга имкони бўлмаса, қодир бўлган жойидан, гарчи водийнинг ичида бўлмаса ҳам, отишга рухсат берганлар.
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، وَعَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّمَا جُعِلَ رَمْىُ الْجِمَارِ وَالسَّعْىُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ لإِقَامَةِ ذِكْرِ اللَّهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Наср ибн Али ал-Жаҳзамий ва Али ибн Хашрам ривоят қилди, улар дедилар: бизга Исо ибн Юнус Убайдуллоҳ ибн Абу Зиёддан, у ал-Қосим ибн Муҳаммаддан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), У: «Жамраларга тош отиш ва Сафо билан Марва орасида саъй қилиш фақат Аллаҳнинг зикрини барпо этиш учун жорий қилинган,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، عَنْ أَيْمَنَ بْنِ نَابِلٍ، عَنْ قُدَامَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَرْمِي الْجِمَارَ عَلَى نَاقَةٍ لَيْسَ ضَرْبٌ وَلاَ طَرْدٌ وَلاَ إِلَيْكَ إِلَيْكَ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْظَلَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ قُدَامَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَإِنَّمَا يُعْرَفُ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَهُوَ حَدِيثُ أَيْمَنَ بْنِ نَابِلٍ وَهُوَ ثِقَةٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Марвон ибн Муовия Айман ибн Нобилдан, у Қудама ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни нуқа устида жамраларга тош отаётганларини кўрдим — на уриш, на ҳайдаш, на «Нари тур, нари тур!» (дейиш) бўлди. (Термизий) деди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Ҳанзаладан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Қудама ибн Абдуллоҳнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис фақат шу йўл билан, яъни Айман ибн Нобилнинг ҳадиси сифатида танилган, у эса ҳадис аҳли олдида ишончли (сиқа) кишидир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ نَحَرْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ الْبَقَرَةَ عَنْ سَبْعَةٍ وَالْبَدَنَةَ عَنْ سَبْعَةٍ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يَرَوْنَ الْجَزُورَ عَنْ سَبْعَةٍ وَالْبَقَرَةَ عَنْ سَبْعَةٍ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ . وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ الْبَقَرَةَ عَنْ سَبْعَةٍ وَالْجَزُورَ عَنْ عَشَرَةٍ . وَهُوَ قَوْلُ إِسْحَاقَ وَاحْتَجَّ بِهَذَا الْحَدِيثِ . وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ وَجْهٍ وَاحِدٍ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Молик ибн Анас Абуз-Зубайрдан, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Ҳудайбия йилида Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга сигирни етти кишидан ва катта туяни етти кишидан (яъни нафарига) сўйиб қурбонлик қилдик. (Термизий) деди: Бу бобда Ибн Умар, Абу Ҳурайра, Оиша ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқаларидан бўлган илм аҳли олдида амал шунга кўрадир, улар туяни етти кишидан, сигирни етти кишидан деб кўрадилар. Бу Суфён ас-Саврий, Шофиъий ва Аҳмаднинг сўзидир. Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинишича, сигир етти кишидан, туя ўн кишидандир. Бу Ишоқнинг сўзидир, у шу ҳадисни далил қилган. Ибн Аббоснинг ҳадисини эса биз фақат бир йўл билан биламиз.
حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ حُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، عَنْ عِلْبَاءَ بْنِ أَحْمَرَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ . فَحَضَرَ الأَضْحَى فَاشْتَرَكْنَا فِي الْبَقَرَةِ سَبْعَةً وَفِي الْجَزُورِ عَشَرَةً . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَهُوَ حَدِيثُ حُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ .
Бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ва бошқа кўпчилик ривоят қилди, улар дедилар: бизга ал-Фазл ибн Мусо Ҳусайн ибн Воқиддан, у Илбў ибн Аҳмардан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга сафарда эдик, Қурбонлик (куни) келди, биз сигирга етти киши, туяга ўн киши шерик бўлдик. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, у Ҳусайн ибн Воқиднинг ҳадисидир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ هِشَامٍ الدَّسْتَوَائِيِّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي حَسَّانَ الأَعْرَجِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَلَّدَ نَعْلَيْنِ وَأَشْعَرَ الْهَدْىَ فِي الشِّقِّ الأَيْمَنِ بِذِي الْحُلَيْفَةِ وَأَمَاطَ عَنْهُ الدَّمَ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَأَبُو حَسَّانَ الأَعْرَجُ اسْمُهُ مُسْلِمٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يَرَوْنَ الإِشْعَارَ . وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ يُوسُفَ بْنَ عِيسَى يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ حِينَ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ قَالَ لاَ تَنْظُرُوا إِلَى قَوْلِ أَهْلِ الرَّأْىِ فِي هَذَا فَإِنَّ الإِشْعَارَ سُنَّةٌ وَقَوْلَهُمْ بِدْعَةٌ . قَالَ وَسَمِعْتُ أَبَا السَّائِبِ يَقُولُ كُنَّا عِنْدَ وَكِيعٍ فَقَالَ لِرَجُلٍ عِنْدَهُ مِمَّنْ يَنْظُرُ فِي الرَّأْىِ أَشْعَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَيَقُولُ أَبُو حَنِيفَةَ هُوَ مُثْلَةٌ . قَالَ الرَّجُلُ فَإِنَّهُ قَدْ رُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ قَالَ الإِشْعَارُ مُثْلَةٌ . قَالَ فَرَأَيْتُ وَكِيعًا غَضِبَ غَضَبًا شَدِيدًا وَقَالَ أَقُولُ لَكَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَتَقُولُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ مَا أَحَقَّكَ بِأَنْ تُحْبَسَ ثُمَّ لاَ تَخْرُجَ حَتَّى تَنْزِعَ عَنْ قَوْلِكَ هَذَا .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Вакииъ Ҳишом ад-Даставоийдан, у Қатодадан, у Абу Ҳассон ал-Аъраждан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (қурбонлик туясига) икки наъл (чориғ) осиб қўйдилар ва Зул-Ҳулайфада ҳадйни (қурбонлик туясини) ўнг томонидан ишъор қилдилар (белги қўйиш учун тешдилар) ва ундан қонни артиб ташладилар. (Термизий) деди: Бу бобда ал-Мисвар ибн Махрамадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Абу Ҳассон ал-Аъражнинг исми Муслимдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқаларидан бўлган илм аҳли олдида амал шунга кўрадир, улар ишъорни (жоиз деб) кўрадилар. Бу Саврий, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Абу Исо (Термизий) деди: Мен Юсуф ибн Исонинг шундай деганини эшитдим: Вакииънинг бу ҳадисни ривоят қилганида шундай деганини эшитдим: «Бу масалада (раъй) аҳлининг сўзига қараманглар, чунки ишъор суннатдир, уларнинг сўзи эса бидъатдир.» (Термизий) деди: Ва мен Абус-Соибнинг шундай деганини эшитдим: Биз Вакииънинг олдида эдик, у олдидаги раъй аҳлидан бўлган бир кишига деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ишъор қилдилар, Абу Ҳанифа эса: бу масла (аъзони нуқсон қилиш)дир, дейди.» У киши деди: «Иброҳим ан-Нахаъийдан ривоят қилинишича, у: ишъор маслодир, деган.» (Абус-Соиб) деди: Мен Вакииънинг қаттиқ ғазабланганини кўрдим, у деди: «Мен сенга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шундай дедилар, дейман-у, сен Иброҳим шундай деди, дейсанми? Сен шу сўзингдан қайтмагунингча ҳибсга олиниб, чиқарилмаслигингга кўпроқ лойиқсан!»
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ الْيَمَانِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اشْتَرَى هَدْيَهُ مِنْ قُدَيْدٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ الْيَمَانِ . وَرُوِيَ عَنْ نَافِعٍ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ اشْتَرَى هَدْيَهُ مِنْ قُدَيْدٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ .
Бизга Қутайба ва Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, улар дедилар: бизга Яҳё ибн ал-Ямон Суфёндан, у Убайдуллоҳдан, у Нофиъдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўз ҳадйларини (қурбонлик чорваларини) Қудайддан сотиб олдилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни Саврийнинг ҳадиси сифатида фақат Яҳё ибн ал-Ямоннинг ҳадиси орқали биламиз. Нофиъдан ривоят қилинишича, Ибн Умар ўз ҳадйни Қудайддан сотиб олган. Абу Исо (Термизий) деди: Бу (ривоят) кўпроқ саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ فَتَلْتُ قَلاَئِدَ هَدْىِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ لَمْ يُحْرِمْ وَلَمْ يَتْرُكْ شَيْئًا مِنَ الثِّيَابِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا قَلَّدَ الرَّجُلُ الْهَدْىَ وَهُوَ يُرِيدُ الْحَجَّ لَمْ يَحْرُمْ عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنَ الثِّيَابِ وَالطِّيبِ حَتَّى يُحْرِمَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا قَلَّدَ الرَّجُلُ هَدْيَهُ فَقَدْ وَجَبَ عَلَيْهِ مَا وَجَبَ عَلَى الْمُحْرِمِ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс Абдурраҳмон ибн ал-Қосимдан, у отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳадйларининг қилода (бўйин боғич)ларини эшдим, сўнг У эҳромга кирмадилар ва кийимлардан бирор нарсани ҳам тарк қилмадилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли олдида амал шунга кўрадир, улар: агар киши ҳажни хоҳлаб ҳадйга қилода осиб қўйса, эҳромга киргунича унга кийимлардан ва хушбўйликдан бирор нарса ҳаром бўлмайди, деганлар. Баъзи илм аҳли эса: агар киши ўз ҳадйга қилода осиб қўйса, эҳромдаги кишига вожиб бўлган нарсалар унга вожиб бўлади, деганлар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كُنْتُ أَفْتِلُ قَلاَئِدَ هَدْىِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كُلَّهَا غَنَمًا ثُمَّ لاَ يُحْرِمُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يَرَوْنَ تَقْلِيدَ الْغَنَمِ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий Суфёндан, у Мансурдан, у Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳадйларининг қилодаларини эшар эдим, уларнинг ҳаммаси қўй эди, сўнг У эҳромга кирмас эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқаларидан бўлган баъзи илм аҳли олдида амал шунга кўрадир, улар қўйга қилода осишни (жоиз) кўрадилар.
حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ نَاجِيَةَ الْخُزَاعِيِّ، صَاحِبِ بُدْنِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ أَصْنَعُ بِمَا عَطِبَ مِنَ الْبُدْنِ قَالَ " انْحَرْهَا ثُمَّ اغْمِسْ نَعْلَهَا فِي دَمِهَا ثُمَّ خَلِّ بَيْنَ النَّاسِ وَبَيْنَهَا فَيَأْكُلُوهَا " . وَفِي الْبَابِ عَنْ ذُؤَيْبٍ أَبِي قَبِيصَةَ الْخُزَاعِيِّ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ نَاجِيَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا فِي هَدْىِ التَّطَوُّعِ إِذَا عَطِبَ لاَ يَأْكُلُ هُوَ وَلاَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ رُفْقَتِهِ وَيُخَلَّى بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّاسِ يَأْكُلُونَهُ وَقَدْ أَجْزَأَ عَنْهُ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالُوا إِنْ أَكَلَ مِنْهُ شَيْئًا غَرِمَ بِقَدْرِ مَا أَكَلَ مِنْهُ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا أَكَلَ مِنْ هَدْىِ التَّطَوُّعِ شَيْئًا فَقَدْ ضَمِنَ الَّذِي أَكَلَ .
Бизга Ҳорун ибн Ишоқ ал-Ҳамдоний ривоят қилди, бизга Абда ибн Сулаймон Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳадйларига (қурбонлик туяларига) қаровчи бўлган Ножия ал-Хузўийдан (ривоят қилдики), у деди: Мен: «Ё Расулуллаҳ, ҳадйлардан ҳалок бўлиб қолгани билан нима қилай?» дедим. У: «Уни сўй, сўнг унинг наълини қонига бота, сўнг одамлар билан унинг орасини бўш қўй, улар уни есинлар,» дедилар. Бу бобда Зуайб Абу Қабиса ал-Хузўийдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ножиянинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли олдида амал шунга кўрадир, улар нафл ҳадйга келганда, агар у ҳалок бўлса, на унинг эгаси, на унинг ҳамроҳларидан бири уни емайди, балки одамлар билан ораси бўш қўйилади, улар уни ейдилар, ва у (қурбонлик) унинг ўрнига адо бўлади, деганлар. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Ва улар: агар ундан бирор нарса еса, еганига яраша (бадал) тўлайди, деганлар. Баъзи илм аҳли эса: агар нафл ҳадйдан бирор нарса еса, еган миқдорини кафолат (зомин) қилади, деганлар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَأَى رَجُلاً يَسُوقُ بَدَنَةً فَقَالَ لَهُ " ارْكَبْهَا " . فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهَا بَدَنَةٌ . قَالَ لَهُ فِي الثَّالِثَةِ أَوْ فِي الرَّابِعَةِ " ارْكَبْهَا وَيْحَكَ " . أَوْ " وَيْلَكَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي رُكُوبِ الْبَدَنَةِ إِذَا احْتَاجَ إِلَى ظَهْرِهَا . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ يَرْكَبُ مَا لَمْ يُضْطَرَّ إِلَيْهَا .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абу Авона Қатодадан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир кишини қурбонлик туясини ҳайдаб бораётганини кўриб, унга: «Унга мин,» дедилар. У: «Ё Расулуллаҳ, бу (қурбонлик) туя-ку,» деди. У кишига учинчи ёки тўртинчи марта: «Унга мин, вой сенга!» ёхуд «Шўринг қурсин!» дедилар. (Термизий) деди: Бу бобда Али, Абу Ҳурайра ва Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқаларидан бўлган бир гуруҳ илм аҳли, агар унинг устига минишга эҳтиёж бўлса, қурбонлик туясига минишга рухсат берганлар. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари эса: зарурат туғилмагунча унга минмайди, деганлар.
حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ لَمَّا رَمَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْجَمْرَةَ نَحَرَ نُسُكَهُ ثُمَّ نَاوَلَ الْحَالِقَ شِقَّهُ الأَيْمَنَ فَحَلَقَهُ فَأَعْطَاهُ أَبَا طَلْحَةَ ثُمَّ نَاوَلَهُ شِقَّهُ الأَيْسَرَ فَحَلَقَهُ فَقَالَ " اقْسِمْهُ بَيْنَ النَّاسِ " . حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ هِشَامٍ، نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Абу Аммор ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна Ҳишом ибн Ҳассондан, у Ибн Сийрииндан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жамрага тош отганларида, қурбонликларини сўйдилар, сўнг сартарошга (бошларининг) ўнг томонини тутдилар, у уни қириб олди, сўнг У буни Абу Талҳага бердилар; сўнг унга чап томонини тутдилар, у уни ҳам қирди, сўнг У: «Буни одамлар орасида тақсимла,» дедилар. Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна Ҳишомдан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ حَلَقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَحَلَقَ طَائِفَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ وَقَصَّرَ بَعْضُهُمْ . قَالَ ابْنُ عُمَرَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " رَحِمَ اللَّهُ الْمُحَلِّقِينَ " . مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ قَالَ " وَالْمُقَصِّرِينَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ أُمِّ الْحُصَيْنِ وَمَارِبَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي مَرْيَمَ وَحُبْشِيِّ بْنِ جُنَادَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَخْتَارُونَ لِلرَّجُلِ أَنْ يَحْلِقَ رَأْسَهُ وَإِنْ قَصَّرَ يَرَوْنَ أَنَّ ذَلِكَ يُجْزِئُ عَنْهُ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс Нофиъдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (сочларини) қирдирдилар, саҳобаларидан бир тоифа ҳам қирдирди, баъзилари эса қисқартирди. Ибн Умар деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир ёки икки марта: «Аллаҳ қирдирганларга раҳм қилсин,» дедилар, сўнг: «Ва қисқартирганларга (ҳам),» дедилар. (Термизий) деди: Бу бобда Ибн Аббос, Ибн Уммул-Ҳусайн, Мориб, Абу Саид, Абу Марям, Ҳубший ибн Жунода ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли олдида амал шунга кўрадир, улар киши учун бошини қирдиришни ихтиёр қиладилар, агар қисқартирса ҳам, бунинг унга кифоя қилишини кўрадилар. Бу Суфён ас-Саврий, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْجُرَشِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ خِلاَسِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ تَحْلِقَ الْمَرْأَةُ رَأْسَهَا .
Бизга Муҳаммад ибн Мусо ал-Жураший ал-Басрий ривоят қилди, бизга Абу Довуд ат-Тоёлисий ривоят қилди, бизга Ҳаммом Қатодадан, у Хилос ибн Амрдан, у Али (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) аёлнинг бошини қиришидан қайтардилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ خِلاَسٍ، نَحْوَهُ . وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ عَلِيٍّ، . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ فِيهِ اضْطِرَابٌ . وَرُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ تَحْلِقَ الْمَرْأَةُ رَأْسَهَا . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرَوْنَ عَلَى الْمَرْأَةِ حَلْقًا وَيَرَوْنَ أَنَّ عَلَيْهَا التَّقْصِيرَ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абу Довуд Ҳаммомдан, у Хилосдан шунга ўхшашини (ривоят қилди), лекин унда «Алидан» деб зикр қилмади. Абу Исо (Термизий) деди: Алининг ҳадисида изтироб (чалкашлик) бор. Бу ҳадис Ҳаммод ибн Саламадан, у Қатодадан, у Оишадан ҳам ривоят қилинган, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) аёлнинг бошини қиришидан қайтардилар (деб). Илм аҳли олдида амал шунга кўрадир, улар аёлга қириш (вожиб) деб кўрмайдилар, балки унга қисқартириш (лозим) деб кўрадилар.
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عِيسَى بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ حَلَقْتُ قَبْلَ أَنْ أَذْبَحَ فَقَالَ " اذْبَحْ وَلاَ حَرَجَ " . وَسَأَلَهُ آخَرُ فَقَالَ نَحَرْتُ قَبْلَ أَنْ أَرْمِيَ قَالَ " ارْمِ وَلاَ حَرَجَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَجَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأُسَامَةَ بْنِ شَرِيكٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا قَدَّمَ نُسُكًا قَبْلَ نُسُكٍ فَعَلَيْهِ دَمٌ .
Бизга Саид ибн Абдурраҳмон ал-Махзумий ва Ибн Абу Умар ривоят қилди, улар дедилар: бизга Суфён ибн Уяйна аз-Зуҳрийдан, у Исо ибн Талҳадан, у Абдуллоҳ ибн Амр (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), бир киши Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўраб: «Мен (қурбонлигимни) сўйишдан олдин (сочимни) қириб олдим,» деди. У: «Сўй, ҳеч ҳарж (гуноҳ) йўқ,» дедилар. Бошқа бири сўраб: «Мен тош отишдан олдин (қурбонлигимни) сўйдим,» деди. У: «Тош от, ҳеч ҳарж йўқ,» дедилар. (Термизий) деди: Бу бобда Али, Жобир, Ибн Аббос, Ибн Умар ва Усома ибн Шарикдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлининг кўпчилиги олдида амал шунга кўрадир, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: агар бир манскни (амални) бошқасидан олдинга ўтказса, унга дам (қурбонлик) лозим бўлади, деганлар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا مَنْصُورٌ يَعْنِي ابْنَ زَاذَانَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ طَيَّبْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ أَنْ يُحْرِمَ وَيَوْمَ النَّحْرِ قَبْلَ أَنْ يَطُوفَ بِالْبَيْتِ بِطِيبٍ فِيهِ مِسْكٌ . وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يَرَوْنَ أَنَّ الْمُحْرِمَ إِذَا رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ يَوْمَ النَّحْرِ وَذَبَحَ وَحَلَقَ أَوْ قَصَّرَ فَقَدْ حَلَّ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ حَرُمَ عَلَيْهِ إِلاَّ النِّسَاءَ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَالَ حَلَّ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ إِلاَّ النِّسَاءَ وَالطِّيبَ . وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْكُوفَةِ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, бизга Мансур, яъни ибн Зазон, Абдураҳмон ибн ал-Қосимдан, у отасидан, у Ойша (розияллаҳу анҳо)дан хабар берди. У (Ойша) деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га эҳром боғлашларидан олдин ва Қурбонлик кунида Байтни тавоф қилишларидан олдин таркибида мушк бўлган хушбўй нарса суртдим.» Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ойшанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадисга амал қилиш Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқалардан бўлган илм аҳлининг кўпчилиги наздида (қарор топган); улар эҳромдаги киши Қурбонлик кунида Жамратул-Ақабага тош отиб, қурбонлик сўйиб, сочини олиб ёки қисқартиргач, унга аёллардан бошқа ўзига ҳаром бўлган ҳар бир нарса ҳалол бўлади, деб ҳисоблайдилар. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Умар ибн ал-Хаттобдан ҳам ривоят қилинганки, у: «Унга аёллар ва хушбўйликдан бошқа ҳар бир нарса ҳалол бўлади,» деган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли ҳам шу (сўз)га борган, бу Куфа аҳлининг сўзидир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَرْدَفَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ جَمْعٍ إِلَى مِنًى فَلَمْ يَزَلْ يُلَبِّي حَتَّى رَمَى الْجَمْرَةَ . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْفَضْلِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْحَاجَّ لاَ يَقْطَعُ التَّلْبِيَةَ حَتَّى يَرْمِيَ الْجَمْرَةَ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид ал-Қаттан ривоят қилди, у Ибн Журайждан, у Атодан, у Ибн Аббосдан, у ал-Фазл ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени Жамъдан (Муздалифадан) Минога (ўз ортларига) миндириб олдилар ва Жамрага тош отгунларича талбия айтишдан тўхтамадилар.» Бу бобда Али, Ибн Масъуд ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: ал-Фазлнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадисга амал қилиш Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқалардан бўлган илм аҳли наздида (қарор топган): ҳаж қилувчи Жамрага тош отгунича талбияни тўхтатмайди. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، يَرْفَعُ الْحَدِيثَ أَنَّهُ كَانَ يُمْسِكُ عَنِ التَّلْبِيَةِ، فِي الْعُمْرَةِ إِذَا اسْتَلَمَ الْحَجَرَ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا لاَ يَقْطَعُ الْمُعْتَمِرُ التَّلْبِيَةَ حَتَّى يَسْتَلِمَ الْحَجَرَ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا انْتَهَى إِلَى بُيُوتِ مَكَّةَ قَطَعَ التَّلْبِيَةَ . وَالْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Ҳушайм ривоят қилди, у Ибн Абу Лайладан, у Атодан, у Ибн Аббосдан, ҳадисни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га марфуъ қилиб (ривоят қилдики), у (Набий) умрада Ҳажарни (қора тошни) истилом қилганида (силаганида) талбия айтишдан тўхтардилар. (Термизий) деди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси саҳиҳ ҳадисдир. Бунга амал қилиш илм аҳлининг кўпчилиги наздида (қарор топган); улар: умра қилувчи Ҳажарни истилом қилгунича талбияни тўхтатмайди, дедилар. Уларнинг баъзилари эса: у Макка уйларига етиб борганида талбияни тўхтатади, деди. Амал Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳадисига (мувофиқ) бўлади, буни Суфён, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ айтадилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَخَّرَ طَوَافَ الزِّيَارَةِ إِلَى اللَّيْلِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي أَنْ يُؤَخَّرَ طَوَافُ الزِّيَارَةِ إِلَى اللَّيْلِ وَاسْتَحَبَّ بَعْضُهُمْ أَنْ يَزُورَ يَوْمَ النَّحْرِ وَوَسَّعَ بَعْضُهُمْ أَنْ يُؤَخَّرَ وَلَوْ إِلَى آخِرِ أَيَّامِ مِنًى .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абдураҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у Абуз-Зубайрдан, у Ибн Аббос ва Ойша (розияллаҳу анҳум)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) зиёрат тавофини (тавофул-ифозани) кечгача кечиктирдилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли зиёрат тавофини кечгача кечиктиришга рухсат берган, уларнинг баъзилари Қурбонлик кунида зиёрат қилишни мустаҳаб санаган, баъзилари эса ҳатто Мино кунларининг охиригача ҳам кечиктиришга кенг (йўл) берган.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ يَنْزِلُونَ الأَبْطَحَ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَبِي رَافِعٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ . وَقَدِ اسْتَحَبَّ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ نُزُولَ الأَبْطَحِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَرَوْا ذَلِكَ وَاجِبًا إِلاَّ مَنْ أَحَبَّ ذَلِكَ . قَالَ الشَّافِعِيُّ وَنُزُولُ الأَبْطَحِ لَيْسَ مِنَ النُّسُكِ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا هُوَ مَنْزِلٌ نَزَلَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ хабар берди, бизга Убайдуллоҳ ибн Умар хабар берди, у Нофеъдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам), Абу Бакр, Умар ва Усмон ал-Абтаҳга тушар (қўнар) эдилар.» (Термизий) деди: Бу бобда Ойша, Абу Рофеъ ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси саҳиҳ ҳасан ғариб ҳадисдир, биз уни фақат Абдурраззоқнинг Убайдуллоҳ ибн Умардан (қилган) ривояти орқали биламиз. Баъзи илм аҳли ал-Абтаҳга тушишни мустабаб санаган, лекин уни вожиб деб билмаганлар, фақат ким буни хоҳласа (ихтиёрий). Шофеий деди: ал-Абтаҳга тушиш ҳеч бир жиҳатдан маносик (ҳаж амаллари)дан эмас, у фақат Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тушган бир манзилдир, холос.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَيْسَ التَّحْصِيبُ بِشَيْءٍ إِنَّمَا هُوَ مَنْزِلٌ نَزَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو عِيسَى التَّحْصِيبُ نُزُولُ الأَبْطَحِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у Амр ибн Динордан, у Атодан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Таҳсиб (Абтаҳда тунаш) ҳеч нарса эмас, у фақат Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тушган бир манзилдир, холос.» Абу Исо (Термизий) деди: ат-Таҳсиб ал-Абтаҳга тушишдир. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا حَبِيبٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ إِنَّمَا نَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الأَبْطَحَ لأَنَّهُ كَانَ أَسْمَحَ لِخُرُوجِهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، نَحْوَهُ .
Бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло ривоят қилди, бизга Язид ибн Зурайиъ ривоят қилди, бизга Ҳабиб ал-Муаллим ривоят қилди, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Ойша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ал-Абтаҳга фақат (кетишлари) чиқишлари учун қулайроқ бўлгани учун тушдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён Ҳишом ибн Урвадан шунга ўхшаш ривоят қилди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ طَرِيفٍ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُوقَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ رَفَعَتِ امْرَأَةٌ صَبِيًّا لَهَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِهَذَا حَجٌّ قَالَ " نَعَمْ وَلَكِ أَجْرٌ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Тариф ал-Куфий ривоят қилди, бизга Абу Муовия ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Суқадан, у Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Бир аёл ўзининг бир гўдагини Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га кўтариб: «Эй Аллаҳнинг Расули, шунингга ҳам ҳаж борми?» деди. У: «Ҳа, сенга эса ажр бор,» дедилар.» (Термизий) деди: Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Жобирнинг ҳадиси ғариб ҳадисдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ حَجَّ بِي أَبِي مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَأَنَا ابْنُ سَبْعِ سِنِينَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ибн Саид ривоят қилди, бизга Ҳотим ибн Исмоил ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Юсуфдан, у ас-Соиб ибн Язид (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Отам мени Видолашув ҳажида Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга ҳажга олиб борди, мен етти ёшда эдим.» Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا قَزَعَةُ بْنُ سُوَيْدٍ الْبَاهِلِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ . يَعْنِي حَدِيثَ مُحَمَّدِ بْنِ طَرِيفٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً . وَقَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنَّ الصَّبِيَّ إِذَا حَجَّ قَبْلَ أَنْ يُدْرِكَ فَعَلَيْهِ الْحَجُّ إِذَا أَدْرَكَ لاَ تُجْزِئُ عَنْهُ تِلْكَ الْحَجَّةُ عَنْ حَجَّةِ الإِسْلاَمِ وَكَذَلِكَ الْمَمْلُوكُ إِذَا حَجَّ فِي رِقِّهِ ثُمَّ أُعْتِقَ فَعَلَيْهِ الْحَجُّ إِذَا وَجَدَ إِلَى ذَلِكَ سَبِيلاً وَلاَ يُجْزِئُ عَنْهُ مَا حَجَّ فِي حَالِ رِقِّهِ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Қазаъа ибн Сувайд ал-Боҳилий ривоят қилди, у Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш (ривоят қилди), яъни Муҳаммад ибн Тарифнинг ҳадисини. Абу Исо (Термизий) деди: Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (саҳобасиз) ҳам ривоят қилинган. Илм аҳли иттифоқ қилганки, гўдак балоғатга етишидан олдин ҳаж қилса, балоғатга етганида унга (яна) ҳаж (фарз) бўлади; ўша ҳажи унинг учун Ислом ҳажи ўрнида ўтмайди. Шунингдек, қул қуллигида ҳаж қилиб, сўнг озод қилинса, агар бунга йўл топса, унга ҳаж (фарз) бўлади ва қуллиги ҳолатида қилган ҳажи унинг учун (фарз ўрнида) ўтмайди. Бу Суфён ас-Саврий, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْوَاسِطِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ نُمَيْرٍ، عَنْ أَشْعَثَ بْنِ سَوَّارٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ كُنَّا إِذَا حَجَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَكُنَّا نُلَبِّي عَنِ النِّسَاءِ وَنَرْمِي عَنِ الصِّبْيَانِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَقَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الْمَرْأَةَ لاَ يُلَبِّي عَنْهَا غَيْرُهَا بَلْ هِيَ تُلَبِّي عَنْ نَفْسِهَا وَيُكْرَهُ لَهَا رَفْعُ الصَّوْتِ بِالتَّلْبِيَةِ .
Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ал-Воситий ривоят қилди, у деди: мен Ибн Нумайрдан эшитдим, у Ашъас ибн Саввордан, у Абуз-Зубайрдан, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга ҳаж қилганимизда, аёллар учун талбия айтар ва гўдаклар учун тош отар эдик.» Абу Исо (Термизий) деди: Бу ғариб ҳадисдир, биз уни фақат шу йўл орқали биламиз. Илм аҳли иттифоқ қилганки, аёл учун бошқа бирор киши талбия айтмайди, балки у ўзи ўзи учун талбия айтади ва унга талбияда овозини кўтариш макруҳдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ امْرَأَةً، مِنْ خَثْعَمٍ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبِي أَدْرَكَتْهُ فَرِيضَةُ اللَّهِ فِي الْحَجِّ وَهُوَ شَيْخٌ كَبِيرٌ لاَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَسْتَوِيَ عَلَى ظَهْرِ الْبَعِيرِ . قَالَ " حُجِّي عَنْهُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَبُرَيْدَةَ وَحُصَيْنِ بْنِ عَوْفٍ وَأَبِي رَزِينٍ الْعُقَيْلِيِّ وَسَوْدَةَ بِنْتِ زَمْعَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ حُصَيْنِ بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا عَنْ سِنَانِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْجُهَنِيِّ عَنْ عَمَّتِهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ فَقَالَ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ مَا رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ مُحَمَّدٌ وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ ابْنُ عَبَّاسٍ سَمِعَهُ مِنَ الْفَضْلِ وَغَيْرِهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ رَوَى هَذَا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَرْسَلَهُ وَلَمْ يَذْكُرِ الَّذِي سَمِعَهُ مِنْهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْبَابِ غَيْرُ حَدِيثٍ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَبِهِ يَقُولُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ يَرَوْنَ أَنْ يُحَجَّ عَنِ الْمَيِّتِ . وَقَالَ مَالِكٌ إِذَا أَوْصَى أَنْ يُحَجَّ عَنْهُ حُجَّ عَنْهُ . وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُهُمْ أَنْ يُحَجَّ عَنِ الْحَىِّ إِذَا كَانَ كَبِيرًا أَوْ بِحَالٍ لاَ يَقْدِرُ أَنْ يَحُجَّ . وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Ровҳ ибн Убода ривоят қилди, бизга Ибн Журайж ривоят қилди, менга Ибн Шиҳоб хабар берди, у деди: менга Сулаймон ибн Ясор ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Аббосдан, у ал-Фазл ибн Аббос (розияллаҳу анҳум)дан (ривоят қилдики), Хасъам (қабиласи)дан бўлган бир аёл: «Эй Аллаҳнинг Расули, отамга ҳаж қилиш Аллаҳнинг фарзи сифатида етиб келди, ҳолбуки у туянинг устида ўтиролмайдиган кекса чолдир,» деди. У: «Унинг ўрнига ҳаж қил,» дедилар. (Термизий) деди: Бу бобда Али, Бурайда, Ҳусайн ибн Авф, Абу Разин ал-Уқайлий, Савда бинт Замъа ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: ал-Фазл ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Ибн Аббосдан, у Ҳусайн ибн Авф ал-Музанийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган. Яна Ибн Аббосдан, у Синон ибн Абдуллоҳ ал-Жуҳанийдан, у ўз аммасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган. Ибн Аббосдан, у (бевосита) Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган. (Термизий) деди: Мен Муҳаммаддан (Бухорийдан) бу ривоятлар ҳақида сўрадим, у: «Бу бобда энг саҳиҳ нарса Ибн Аббоснинг ал-Фазл ибн Аббосдан, унинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилганидир,» деди. Муҳаммад деди: «Эҳтимол Ибн Аббос уни ал-Фазлдан ва бошқалардан, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитган, сўнг буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилиб мурсал (саҳобасиз) қилган ва кимдан эшитганини зикр қилмаган.» Абу Исо (Термизий) деди: Бу бобда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан биттадан ортиқ (ҳадис) саҳиҳ бўлган. Бунга амал қилиш Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқалардан бўлган илм аҳли наздида (қарор топган), буни ас-Саврий, Ибнул-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ айтадилар; улар марҳум ўрнига ҳаж қилинишини (жоиз) деб биладилар. Молик деди: «Агар (марҳум) ўзи учун ҳаж қилинишини васият қилган бўлса, унинг ўрнига ҳаж қилинади.» Уларнинг баъзилари кекса бўлса ёки ҳаж қилишга қодир бўлмайдиган ҳолатда бўлса, тирик киши ўрнига ҳам ҳаж қилинишига рухсат берган. Бу Ибнул-Муборак ва Шофеийнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَطَاءٍ، . قَالَ وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ إِنَّ أُمِّي مَاتَتْ وَلَمْ تَحُجَّ أَفَأَحُجُّ عَنْهَا قَالَ " نَعَمْ حُجِّي عَنْهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у Суфён ас-Саврийдан, у Абдуллоҳ ибн Атодан (ривоят қилди). (Термизий) деди: Бизга Али ибн Ҳужр ҳам ривоят қилди, бизга Али ибн Мушир ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Атодан, у Абдуллоҳ ибн Бурайдадан, у отаси (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Бир аёл Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб: «Онам ҳаж қилмасдан вафот этди, мен унинг ўрнига ҳаж қилайми?» деди. У: «Ҳа, унинг ўрнига ҳаж қил,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَوْسٍ، عَنْ أَبِي رَزِينٍ الْعُقَيْلِيِّ، أَنَّهُ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبِي شَيْخٌ كَبِيرٌ لاَ يَسْتَطِيعُ الْحَجَّ وَلاَ الْعُمْرَةَ وَلاَ الظَّعْنَ . قَالَ " حُجَّ عَنْ أَبِيكَ وَاعْتَمِرْ " قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَإِنَّمَا ذُكِرَتِ الْعُمْرَةُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْحَدِيثِ أَنْ يَعْتَمِرَ الرَّجُلُ عَنْ غَيْرِهِ . وَأَبُو رَزِينٍ الْعُقَيْلِيُّ اسْمُهُ لَقِيطُ بْنُ عَامِرٍ .
Бизга Юсуф ибн Исо ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, у Шуъбадан, у ан-Нуъмон ибн Солимдан, у Амр ибн Авсдан, у Абу Разин ал-Уқайлий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб: «Эй Аллаҳнинг Расули, отам ҳаж, умра ва сафар қилишга қодир бўлмайдиган кекса чолдир,» деди. У: «Отанг ўрнига ҳаж қил ва умра қил,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадисда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан умра зикр қилиниши — киши бошқа бировнинг ўрнига умра қилиши (мумкинлигини билдиради). Абу Разин ал-Уқайлийнинг исми Лақит ибн Омирдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ عَنِ الْعُمْرَةِ أَوَاجِبَةٌ هِيَ قَالَ " لاَ وَأَنْ تَعْتَمِرُوا هُوَ أَفْضَلُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا الْعُمْرَةُ لَيْسَتْ بِوَاجِبَةٍ . وَكَانَ يُقَالُ هُمَا حَجَّانِ الْحَجُّ الأَكْبَرُ يَوْمَ النَّحْرِ وَالْحَجُّ الأَصْغَرُ الْعُمْرَةُ . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ الْعُمْرَةُ سُنَّةٌ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَخَّصَ فِي تَرْكِهَا وَلَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ ثَابِتٌ بِأَنَّهَا تَطَوُّعٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِإِسْنَادٍ وَهُوَ ضَعِيفٌ لاَ تَقُومُ بِمِثْلِهِ الْحُجَّةُ وَقَدْ بَلَغَنَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يُوجِبُهَا . قَالَ أَبُو عِيسَى كُلُّهُ كَلاَمُ الشَّافِعِيِّ .
Бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло ас-Санъоний ривоят қилди, бизга Умар ибн Али ривоят қилди, у ал-Ҳажжождан, у Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан умра ҳақида: «У вожибми?» деб сўралди. У: «Йўқ, лекин умра қилишингиз афзалдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу баъзи илм аҳлининг сўзидир, улар: «Умра вожиб эмас,» дедилар. Айтилар эдики: «Улар икки ҳаждир: катта ҳаж Қурбонлик кунидаги (ҳаж), кичик ҳаж эса умрадир.» Шофеий деди: «Умра суннатдир, биз уни тарк этишга рухсат берган бирорта кишини билмаймиз, унинг ихтиёрий (татаввуъ) экани ҳақида собит бирор нарса йўқ. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бир иснод билан ривоят қилинган, лекин у заиф бўлиб, унинг кабиси билан ҳужжат қоим бўлмайди. Бизга Ибн Аббосдан етиб келганки, у уни вожиб қилар эди.» Абу Исо (Термизий) деди: Буларнинг ҳаммаси Шофеийнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنْ لاَ بَأْسَ بِالْعُمْرَةِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ . وَهَكَذَا قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا لاَ يَعْتَمِرُونَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ فَلَمَّا جَاءَ الإِسْلاَمُ رَخَّصَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي ذَلِكَ فَقَالَ " دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ " . يَعْنِي لاَ بَأْسَ بِالْعُمْرَةِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ . وَأَشْهُرُ الْحَجِّ شَوَّالٌ وَذُو الْقَعْدَةِ وَعَشْرٌ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ لاَ يَنْبَغِي لِلرَّجُلِ أَنْ يُهِلَّ بِالْحَجِّ إِلاَّ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ . وَأَشْهُرُ الْحُرُمِ رَجَبٌ وَذُو الْقَعْدَةِ وَذُو الْحِجَّةِ وَالْمُحَرَّمُ . هَكَذَا قَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ .
Бизга Аҳмад ибн Абда аз-Заббий ривоят қилди, бизга Зиёд ибн Абдуллоҳ ривоят қилди, у Язид ибн Абу Зиёддан, у Мужоҳиддан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Умра қиёмат кунигача ҳажга кирди,» дедилар. (Термизий) деди: Бу бобда Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум ва Жобир ибн Абдуллоҳдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадиснинг маъноси шуки, ҳаж ойларида умра қилишда ҳеч қандай зарар йўқ. Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шундай деган. Бу ҳадиснинг маъноси шуки, жоҳилият аҳли ҳаж ойларида умра қилмас эдилар; Ислом келгач, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бунга рухсат бериб: «Умра қиёмат кунигача ҳажга кирди,» дедилар — яъни ҳаж ойларида умра қилишда ҳеч қандай зарар йўқ. Ҳаж ойлари Шаввол, Зул-Қаъда ва Зул-Ҳижжадан ўн (кун)дир; киши фақат ҳаж ойларида ҳажга эҳром боғлаши (иҳлол қилиши) лозим. Ҳаром ойлари эса Ражаб, Зул-Қаъда, Зул-Ҳижжа ва Муҳаррамдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқалардан бўлган илм аҳлидан кўпчилик шундай деган.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْعُمْرَةُ إِلَى الْعُمْرَةِ تُكَفِّرُ مَا بَيْنَهُمَا وَالْحَجُّ الْمَبْرُورُ لَيْسَ لَهُ جَزَاءٌ إِلاَّ الْجَنَّةُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, у Суфёндан, у Сумаййдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бир умра иккинчи умрагача — улар орасидаги (гуноҳларга) каффорат бўлади, мабрур (қабул бўлган) ҳажнинг эса жаннатдан бошқа мукофоти йўқ,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَوْسٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي بَكْرٍ أَنْ يُعْمِرَ عَائِشَةَ مِنَ التَّنْعِيمِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Яҳё ибн Мусо ва Ибн Абу Умар ривоят қилиб, иккаласи деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Амр ибн Динордан, у Амр ибн Авсдан, у Абдураҳмон ибн Абу Бакр (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Абдураҳмон ибн Абу Бакрга Ойшани ат-Танъимдан умра қилдиришни буюрдилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ مُزَاحِمِ بْنِ أَبِي مُزَاحِمٍ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ مُحَرِّشٍ الْكَعْبِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ مِنَ الْجِعْرَانَةِ لَيْلاً مُعْتَمِرًا فَدَخَلَ مَكَّةَ لَيْلاً فَقَضَى عُمْرَتَهُ ثُمَّ خَرَجَ مِنْ لَيْلَتِهِ فَأَصْبَحَ بِالْجِعْرَانَةِ كَبَائِتٍ فَلَمَّا زَالَتِ الشَّمْسُ مِنَ الْغَدِ خَرَجَ مِنْ بَطْنِ سَرِفَ حَتَّى جَاءَ مَعَ الطَّرِيقِ طَرِيقِ جَمْعٍ بِبَطْنِ سَرِفَ فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ خَفِيَتْ عُمْرَتُهُ عَلَى النَّاسِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَلاَ نَعْرِفُ لِمُحَرِّشٍ الْكَعْبِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, у Ибн Журайждан, у Музоҳим ибн Абу Музоҳимдан, у Абдулазиз ибн Абдуллоҳдан, у Муҳарриш ал-Каъбийдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Жиърона(дан) кечаси умра (қилиш) учун чиқдилар ва Маккага кечаси кирдилар, сўнг умраларини адо этдилар, кейин ўша кечаси (Маккадан) чиқиб, Жиъронада кечани ўтказган кишидек тонгни қаршиладилар. Эртаси куни қуёш оғганда Сариф водийсидан чиқиб, Сариф водийсида (турадиган) Жамъ (Муздалифа) йўли билан бирга (асосий) йўлга келгунча юрдилар. Мана шу сабабли уларнинг умралари одамларга номаълум қолди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Биз Муҳарриш ал-Каъбий учун Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шу ҳадисдан бошқасини билмаймиз.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ عُرْوَةَ، قَالَ سُئِلَ ابْنُ عُمَرَ فِي أَىِّ شَهْرٍ اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ فِي رَجَبٍ . قَالَ فَقَالَتْ عَائِشَةُ مَا اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ وَهُوَ مَعَهُ تَعْنِي ابْنَ عُمَرَ وَمَا اعْتَمَرَ فِي شَهْرِ رَجَبٍ قَطُّ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди, у Абу Бакр ибн Айёшдан, у ал-Аъмашдан, у Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Урвадан (ривоят қилди). У деди: Ибн Умардан: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қайси ойда умра қилдилар?» деб сўралганида, у: «Ражабда,» деди. (Урва) деди: Шунда Оиша: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳеч қачон умра қилмадилар, магар у (Ибн Умар) улар билан бирга бўлган — яъни Ибн Умарни назарда тутмоқда — ва улар ҳеч қачон Ражаб ойида умра қилмаганлар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Мен Муҳаммад (Бухорий)дан эшитдим, у: «Ҳабиб ибн Абу Собит Урва ибн аз-Зубайрдан (ҳадис) эшитмаган,» деди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اعْتَمَرَ أَرْبَعًا إِحْدَاهُنَّ فِي رَجَبٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳасан ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Шайбон ривоят қилди, у Мансурдан, у Мужоҳиддан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тўрт марта умра қилдилар, улардан бири Ражабда (эди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.
حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، هُوَ السَّلُولِيُّ الْكُوفِيُّ عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اعْتَمَرَ فِي ذِي الْقَعْدَةِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ .
Бизга ал-Аббос ибн Муҳаммад ад-Дурий ривоят қилди, у деди: бизга Ишоқ ибн Мансур — у ас-Салулий ал-Куфийдир — Исроилдан, у Абу Ишоқдан, у ал-Бародан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Зулқаъда (ойи)да умра қилдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор.
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ أُمِّ مَعْقِلٍ، عَنْ أُمِّ مَعْقِلٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " عُمْرَةٌ فِي رَمَضَانَ تَعْدِلُ حَجَّةً " . وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ وَوَهْبِ بْنِ خَنْبَشٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَيُقَالُ هَرَمُ بْنُ خَنْبَشٍ . قَالَ بَيَانٌ وَجَابِرٌ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ وَهْبِ بْنِ خَنْبَشٍ . وَقَالَ دَاوُدُ الأَوْدِيُّ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ هَرَمِ بْنِ خَنْبَشٍ . وَوَهْبٌ أَصَحُّ . وَحَدِيثُ أُمِّ مَعْقِلٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ قَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ عُمْرَةً فِي رَمَضَانَ تَعْدِلُ حَجَّةً . قَالَ إِسْحَاقُ مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ مِثْلُ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " مَنْ قَرَأَْ : ( قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ) فَقَدْ قَرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ " .
Бизга Наср ибн Али ривоят қилди, у деди: бизга Абу Аҳмад аз-Зубайрий ривоят қилди, у деди: бизга Исроил ривоят қилди, у Абу Ишоқдан, у ал-Асвад ибн Язиддан, у Ибн Умму Маъқилдан, у Умму Маъқилдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), улар: «Рамазонда (қилинган) умра бир ҳажга тенг (савоб) бўлади,» дедилар. Бу бобда Ибн Аббос, Жобир, Абу Ҳурайра, Анас ва Ваҳб ибн Ханбашдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: «Ҳарам ибн Ханбаш» ҳам дейилади. Баён ва Жобир аш-Шаъбийдан, у Ваҳб ибн Ханбашдан (ривоят қилган). Довуд ал-Авдий эса аш-Шаъбийдан, у Ҳарам ибн Ханбашдан (ривоят қилган). «Ваҳб» (дегани) саҳиҳроқдир. Умму Маъқилнинг ҳадиси бу йўл (санад) билан ҳасан ғарибдир. Аҳмад ва Ишоқ айтдилар: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Рамазонда (қилинган) умра бир ҳажга тенг (савоб) бўлиши собит бўлган. Ишоқ деди: бу ҳадиснинг маъноси Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган: «Ким «Қул ҳуваллооҳу аҳад»ни ўқиса, Қуръоннинг учдан бирини ўқибди,» деган (ҳадис)дек (маънодадир).
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ الصَّوَّافُ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي الْحَجَّاجُ بْنُ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ كُسِرَ أَوْ عَرِجَ فَقَدْ حَلَّ وَعَلَيْهِ حَجَّةٌ أُخْرَى " . فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ فَقَالاَ صَدَقَ . حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، عَنِ الْحَجَّاجِ، مِثْلَهُ . قَالَ وَسَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . هَكَذَا رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الْحَجَّاجِ الصَّوَّافِ نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ . وَرَوَى مَعْمَرٌ وَمُعَاوِيَةُ بْنُ سَلاَّمٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَافِعٍ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثَ . وَحَجَّاجٌ الصَّوَّافُ لَمْ يَذْكُرْ فِي حَدِيثِهِ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ رَافِعٍ . وَحَجَّاجٌ ثِقَةٌ حَافِظٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ . وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ رِوَايَةُ مَعْمَرٍ وَمُعَاوِيَةَ بْنِ سَلاَّمٍ أَصَحُّ . حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَافِعٍ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ .
Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, у деди: бизга Равҳ ибн Убода хабар берди, у деди: бизга Ҳажжож ас-Саввоф ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Абу Касир ривоят қилди, у Икримадан (ривоят қилди). У деди: менга Ҳажжож ибн Амр ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кимнинг (суяги) синса ёки оқсаса, у (иҳромдан) чиқибди ва унинг зиммасига бошқа бир ҳаж (қайтариш) лозим бўлади,» дедилар. Шуни Абу Ҳурайра ва Ибн Аббосга айтиб бердим, улар: «Рост айтибди,» дедилар. Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ал-Ансорий хабар берди, у Ҳажжождан, шунга ўхшаш (ривоят қилди). (Ҳажжож) деди: мен буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг айтаётганларини ҳам эшитдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Шу каби уни Ҳажжож ас-Саввофдан кўп кишилар бу ҳадисга ўхшаш ривоят қилган. Маъмар ва Муовия ибн Саллом бу ҳадисни Яҳё ибн Абу Касирдан, у Икримадан, у Абдуллоҳ ибн Рофиъдан, у Ҳажжож ибн Амрдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (санади билан) ривоят қилганлар. Ҳажжож ас-Саввоф эса ўз ҳадисида Абдуллоҳ ибн Рофиъни зикр қилмаган. Ҳажжож ҳадис аҳли наздида ишончли, ҳофиз (рови)дир. Мен Муҳаммад (Бухорий)дан эшитдим, у: «Маъмар ва Муовия ибн Салломнинг ривояти саҳиҳроқдир,» деди. Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ хабар берди, у деди: бизга Маъмар хабар берди, у Яҳё ибн Абу Касирдан, у Икримадан, у Абдуллоҳ ибн Рофиъдан, у Ҳажжож ибн Амрдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш (ривоят қилди).
حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ عَوَّامٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ خَبَّابٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ ضُبَاعَةَ بِنْتَ الزُّبَيْرِ، أَتَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أُرِيدُ الْحَجَّ أَفَأَشْتَرِطُ قَالَ " نَعَمْ " . قَالَتْ كَيْفَ أَقُولُ قَالَ " قُولِي لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ مَحِلِّي مِنَ الأَرْضِ حَيْثُ تَحْبِسُنِي " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ وَعَائِشَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَرَوْنَ الاِشْتِرَاطَ فِي الْحَجِّ وَيَقُولُونَ إِنِ اشْتَرَطَ فَعَرَضَ لَهُ مَرَضٌ أَوْ عُذْرٌ فَلَهُ أَنْ يَحِلَّ وَيَخْرُجَ مِنْ إِحْرَامِهِ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَلَمْ يَرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الاِشْتِرَاطَ فِي الْحَجِّ وَقَالُوا إِنِ اشْتَرَطَ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَخْرُجَ مِنْ إِحْرَامِهِ . وَيَرَوْنَهُ كَمَنْ لَمْ يَشْتَرِطْ .
Бизга Зиёд ибн Айюб ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга Аббод ибн Аввом ривоят қилди, у Ҳилол ибн Хаббобдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Зубоа бинт аз-Зубайр Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб: «Эй Расулуллаҳ, мен ҳажни ирода қилдим, (иҳромга) шарт қўяйми?» деди. У: «Ҳа,» дедилар. (Зубоа): «Қандай дейин?» деди. У: «Айтгин: «Лаббайка-ллоҳумма лаббайк, маҳиллии минал-арзи ҳайсу таҳбисуний (Сенинг даъватингга жавоб бераман, эй Аллаҳ, даъватингга жавоб бераман; мени қаерда тўхтатиб қўйсанг, ернинг ўша (жойи) менинг (иҳромдан) чиқадиган жойимдир),» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Жобир, Асмо бинт Абу Бакр ва Оишадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли наздида амал шунга (биноан)дир; улар ҳажда шарт қўйишни (жоиз) деб биладилар ва: «Агар (ҳаж қилувчи) шарт қўйган бўлиб, кейин унга касаллик ёки узр етса, у (иҳромдан) чиқиб, иҳромидан халос бўлиши мумкин,» дейдилар. Бу Шофии, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса ҳажда шарт қўйишни (жоиз) кўрмаганлар ва: «Агар шарт қўйган бўлса ҳам, унинг иҳромидан чиқишга ҳаққи йўқ,» деганлар. Улар уни худди шарт қўймаган кишидек (деб) биладилар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنِي مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ كَانَ يُنْكِرُ الاِشْتِرَاطَ فِي الْحَجِّ وَيَقُولُ أَلَيْسَ حَسْبُكُمْ سُنَّةَ نَبِيِّكُمْ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак ривоят қилди, у деди: менга Маъмар хабар берди, у аз-Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан (ривоят қилдики), у (Ибн Умар) ҳажда шарт қўйишни инкор қилар ва: «Набийингиз (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг суннати сизга кифоя эмасми?» дер эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ ذَكَرْتُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ صَفِيَّةَ بِنْتَ حُيَىٍّ حَاضَتْ فِي أَيَّامِ مِنًى . فَقَالَ " أَحَابِسَتُنَا هِيَ " . قَالُوا إِنَّهَا قَدْ أَفَاضَتْ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " فَلاَ إِذًا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا طَافَتْ طَوَافَ الزِّيَارَةِ ثُمَّ حَاضَتْ فَإِنَّهَا تَنْفِرُ وَلَيْسَ عَلَيْهَا شَيْءٌ . وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Абдурраҳмон ибн ал-Қосимдан, у отасидан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га Сафийя бинт Ҳуяй Мино кунларида ҳайз кўрганини айтдим. Шунда у: «У бизни (жўнашдан) тўхтатиб қўядими?» дедилар. (Ҳозирлар): «У (тавоф) ал-ифозани адо этиб бўлган,» дедилар. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ундай бўлса, йўқ (тўхтатиб қўймайди),» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Умар ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли наздида амал шунга (биноан)дир: аёл киши тавофул-зиёрани (ифозани) қилиб, кейин ҳайз кўрса, у (Маккадан) жўнаб кетаверади ва унинг зиммасига ҳеч нарса (лозим) бўлмайди. Бу Саврий, Шофии, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ مَنْ حَجَّ الْبَيْتَ فَلْيَكُنْ آخِرُ عَهْدِهِ بِالْبَيْتِ إِلاَّ الْحُيَّضَ وَرَخَّصَ لَهُنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ .
Бизга Абу Аммор ривоят қилди, у деди: бизга Исо ибн Юнус ривоят қилди, у Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилди). У деди: ким Байтни (Каъбани) ҳаж қилса, унинг (Маккадаги) энг охирги иши Байт билан (тавоф) бўлсин, фақат ҳайзли аёллар бундан мустасно; Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларга (буни тарк этишга) рухсат берганлар. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли наздида амал шунга (биноан)дир.
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْبَيْلَمَانِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَوْسٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَوْسٍ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ حَجَّ هَذَا الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلْيَكُنْ آخِرُ عَهْدِهِ بِالْبَيْتِ " . فَقَالَ لَهُ عُمَرُ خَرَرْتَ مِنْ يَدَيْكَ سَمِعْتَ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ تُخْبِرْنَا بِهِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَوْسٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ . وَهَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ مِثْلَ هَذَا وَقَدْ خُولِفَ الْحَجَّاجُ فِي بَعْضِ هَذَا الإِسْنَادِ .
Бизга Наср ибн Абдурраҳмон ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Муҳорибий ривоят қилди, у Ҳажжож ибн Артоадан, у Абдулмалик ибн ал-Муғирадан, у Абдурраҳмон ибн ал-Байламонийдан, у Амр ибн Авсдан, у ал-Ҳорис ибн Абдуллоҳ ибн Авсдан (ривоят қилди). У деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Ким бу Байтни (Каъбани) ҳаж қилса ёки умра қилса, унинг (Маккадаги) энг охирги иши Байт билан (тавоф) бўлсин,» деётганларини эшитдим. Шунда Умар унга: «Қўлларинг тушгур, сен буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитиб туриб, бизга хабар бермаган экансан-да?!» деди. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: ал-Ҳорис ибн Абдуллоҳ ибн Авснинг ҳадиси ғарибдир. Шу каби уни Ҳажжож ибн Артоадан кўп кишилар шунга ўхшаш ривоят қилган, Ҳажжожга бу санаднинг баъзисида (бошқалар) мухолиф келганлар.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَرَنَ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ فَطَافَ لَهُمَا طَوَافًا وَاحِدًا . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ قَالُوا الْقَارِنُ يَطُوفُ طَوَافًا وَاحِدًا . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يَطُوفُ طَوَافَيْنِ وَيَسْعَى سَعْيَيْنِ . وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, у Ҳажжождан, у Абу аз-Зубайрдан, у Жобирдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳаж ва умрани жамъ (қирон) қилдилар ва улар иккиси учун бир (марта) тавоф қилдилар. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Умар ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Жобирнинг ҳадиси ҳасандир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашоблари ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли наздида амал шунга (биноан)дир; улар: «Қирон қилувчи бир (марта) тавоф қилади,» деганлар. Бу Шофии, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашоблари ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли эса: «У икки (марта) тавоф қилади ва икки (марта) саъй қилади,» деганлар. Бу Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир.
حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ أَسْلَمَ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ أَحْرَمَ بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ أَجْزَأَهُ طَوَافٌ وَاحِدٌ وَسَعْىٌ وَاحِدٌ عَنْهُمَا حَتَّى يَحِلَّ مِنْهُمَا جَمِيعًا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ تَفَرَّدَ بِهِ الدَّرَاوَرْدِيُّ عَلَى ذَلِكَ اللَّفْظِ . وَقَدْ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَلَمْ يَرْفَعُوهُ . وَهُوَ أَصَحُّ .
Бизга Халлод ибн Аслам ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, у Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилди). У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким ҳаж ва умрага (бирга) иҳром боғласа, то уларнинг иккаласидан ҳам (бирга) чиққунига қадар, у иккиси учун бир (марта) тавоф ва бир (марта) саъй кифоя қилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир; бу (аниқ) лафзда уни фақат ад-Даровардий ёлғиз ривоят қилган. Уни Убайдуллоҳ ибн Умардан кўп кишилар ривоят қилган, лекин уни (Набийга) марфуъ қилмаганлар. Бу саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حُمَيْدٍ، سَمِعَ السَّائِبَ بْنَ يَزِيدَ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ الْحَضْرَمِيِّ يَعْنِي مَرْفُوعًا، قَالَ " يَمْكُثُ الْمُهَاجِرُ بَعْدَ قَضَاءِ نُسُكِهِ بِمَكَّةَ ثَلاَثًا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ بِهَذَا الإِسْنَادِ مَرْفُوعًا .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Абдурраҳмон ибн Ҳумайддан, у ас-Соиб ибн Язиддан эшитди, у ал-Ало ибн ал-Ҳазрамийдан — яъни марфуъ (тарзда) — (ривоят қилдики), у: «Муҳожир ўз (ҳаж) ибодатини адо этганидан кейин Маккада уч (кун) қолади,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир; бундан бошқа йўл билан ҳам шу санад орқали марфуъ (тарзда) ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا قَفَلَ مِنْ غَزْوَةٍ أَوْ حَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ فَعَلاَ فَدْفَدًا مِنَ الأَرْضِ أَوْ شَرَفًا كَبَّرَ ثَلاَثًا ثُمَّ قَالَ " لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ آيِبُونَ تَائِبُونَ عَابِدُونَ سَائِحُونَ لِرَبِّنَا حَامِدُونَ صَدَقَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الأَحْزَابَ وَحْدَهُ " . وَفِي الْبَابِ عَنِ الْبَرَاءِ وَأَنَسٍ وَجَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Иброҳим хабар берди, у Айюбдан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилди). У деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ғазот ёки ҳаж ёки умрадан қайтаётганларида, ердан баланд жойга ёки тепаликка чиқсалар, уч марта «Аллаҳу акбар» деб такбир айтар, сўнг: «Лаа илааҳа иллаллооҳу ваҳдаҳу лаа шарийка лаҳу, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамду ва ҳува алаа кулли шайъин қадийр. Ойибуна, тоибуна, обидуна, соиҳуна, ли-Раббинаа ҳамидуна. Садақаллооҳу ваъдаҳу ва насара абдаҳу ва ҳазамал-аҳзааба ваҳдаҳу (Ягона Аллаҳдан ўзга (ҳақ) илоҳ йўқ, Унинг шериги йўқ; мулк Уникидир ва ҳамд Уникидир, У ҳар нарсага қодирдир. Биз қайтувчилармиз, тавба қилувчилармиз, ибодат қилувчилармиз, (Аллоҳ йўлида) саёҳат қилувчилармиз, Роббимизга ҳамд айтувчилармиз. Аллаҳ ваъдасини рост қилди, бандасига нусрат берди ва (куфр) лашкарларини ёлғиз Ўзи мағлуб этди),» дедилар. Бу бобда ал-Баро, Анас ва Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَرَأَى رَجُلاً قَدْ سَقَطَ عَنْ بَعِيرِهِ فَوُقِصَ فَمَاتَ وَهُوَ مُحْرِمٌ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " اغْسِلُوهُ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ وَكَفِّنُوهُ فِي ثَوْبَيْهِ وَلاَ تُخَمِّرُوا رَأْسَهُ فَإِنَّهُ يُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُهِلُّ أَوْ يُلَبِّي " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا مَاتَ الْمُحْرِمُ انْقَطَعَ إِحْرَامُهُ وَيُصْنَعُ بِهِ كَمَا يُصْنَعُ بِغَيْرِ الْمُحْرِمِ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Амр ибн Динордан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилди). У деди: биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга бир сафарда эдик. Шунда у туясидан йиқилиб, бўйни синиб вафот этган бир кишини кўрдилар, у иҳромда эди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни сув ва сидр (барги) билан ювинглар, икки кийимига (иҳромига) кафанланглар ва бошини беркитманглар; чунки у Қиёмат кунида талбия айтаётган ҳолда тирилтирилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли наздида амал шунга (биноан)дир, бу Суфён ас-Саврий, Шофии, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: «Муҳрим (иҳромли) вафот этса, унинг иҳроми узилади ва унга иҳромда бўлмаган кишига қилинганидек (иш) қилинади,» деганлар.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ مُوسَى، عَنْ نُبَيْهِ بْنِ وَهْبٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْمَرٍ، اشْتَكَى عَيْنَيْهِ وَهُوَ مُحْرِمٌ فَسَأَلَ أَبَانَ بْنَ عُثْمَانَ فَقَالَ اضْمِدْهُمَا بِالصَّبِرِ فَإِنِّي سَمِعْتُ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ، يَذْكُرُهَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " اضْمِدْهُمَا بِالصَّبِرِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرَوْنَ بَأْسًا أَنْ يَتَدَاوَى الْمُحْرِمُ بِدَوَاءٍ مَا لَمْ يَكُنْ فِيهِ طِيبٌ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Айюб ибн Мусодан, у Нубайҳ ибн Ваҳбдан (ривоят қилдики), Умар ибн Убайдуллоҳ ибн Маъмар иҳромда бўлгани ҳолда кўзларидан шикоят қилди. Шунда у Абон ибн Усмондан сўради, у: «Уларга сабр (сабур ўсимлиги) билан компрес (малҳам) қўй; чунки мен Усмон ибн Аффоннинг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан зикр қилиб: «Уларга сабр билан компрес қўй,» деётганларини эшитганман,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли наздида амал шунга (биноан)дир: улар муҳрим (иҳромли)нинг таркибида хушбўй модда бўлмаган дори билан даволанишида зарар (байн) кўрмайдилар.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ، وَابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، وَحُمَيْدٍ الأَعْرَجِ، وَعَبْدِ الْكَرِيمِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَرَّ بِهِ وَهُوَ بِالْحُدَيْبِيَةِ قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ مَكَّةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ وَهُوَ يُوقِدُ تَحْتَ قِدْرٍ وَالْقَمْلُ يَتَهَافَتُ عَلَى وَجْهِهِ فَقَالَ " أَتُؤْذِيكَ هَوَامُّكَ هَذِهِ " . فَقَالَ نَعَمْ . فَقَالَ " احْلِقْ وَأَطْعِمْ فَرَقًا بَيْنَ سِتَّةِ مَسَاكِينَ " . وَالْفَرَقُ ثَلاَثَةُ آصُعٍ " أَوْ صُمْ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ أَوِ انْسُكْ نَسِيكَةً " . قَالَ ابْنُ أَبِي نَجِيحٍ " أَوِ اذْبَحْ شَاةً " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْمُحْرِمَ إِذَا حَلَقَ رَأْسَهُ أَوْ لَبِسَ مِنَ الثِّيَابِ مَا لاَ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَلْبَسَ فِي إِحْرَامِهِ أَوْ تَطَيَّبَ فَعَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ بِمِثْلِ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Айюб ас-Сахтиёний, Ибн Абу Нажиҳ, Ҳумайд ал-Аъраж ва Абдулкаримдан, улар Мужоҳиддан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайладан, у Каъб ибн Ужрадан (ривоят қилдики): Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Ҳудайбияда, Маккага киришидан олдин, у эҳромда экан, унинг олдидан ўтдилар. У (Каъб) қозон остида ўт ёқаётган эди ва битлар унинг юзига тўкилиб тушарди. (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу ҳашаротларинг сенга азоб беряптими?» дедилар. У: «Ҳа,» деди. (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сочингни қириб ташла ва олти мискинга бир фарақ таом бер,» дедилар. Фарақ эса уч сўдир. «Ёки уч кун рўза тут, ёки бир қурбонлик сўй.» Ибн Абу Нажиҳ: «Ёки бир қўй сўй,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашоблари ва бошқалардан баъзи илм аҳлининг амали шу ҳадис бўйичадир: агар муҳрим (эҳромли киши) бошини қирса ёки эҳромида кийилиши жоиз бўлмаган кийимлардан кийса ёки атир суртса, унга Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган каби каффарот вожиб бўлади.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي الْبَدَّاحِ بْنِ عَدِيٍّ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَرْخَصَ لِلرِّعَاءِ أَنْ يَرْمُوا يَوْمًا وَيَدَعُوا يَوْمًا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَى ابْنُ عُيَيْنَةَ . وَرَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي الْبَدَّاحِ بْنِ عَاصِمِ بْنِ عَدِيٍّ عَنْ أَبِيهِ . وَرِوَايَةُ مَالِكٍ أَصَحُّ . وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ لِلرِّعَاءِ أَنْ يَرْمُوا يَوْمًا وَيَدَعُوا يَوْمًا وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Абу Бакр ибн Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳазмдан, у отасидан, у Абул-Баддоҳ ибн Адийдан, у отасидан (ривоят қилдики): Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) чўпонларга бир кун (жамаротга) тош отиб, бир кун тарк қилишларига рухсат бердилар. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Уяйна шундай ривоят қилди. Молик ибн Анас эса Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан, у отасидан, у Абул-Баддоҳ ибн Осим ибн Адийдан, у отасидан (деб) ривоят қилди. Моликнинг ривояти эса тўғрироқдир. Илм аҳлидан бир гуруҳ чўпонларга бир кун тош отиб, бир кун тарк қилишларига рухсат бердилар, бу Шофеийнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي الْبَدَّاحِ بْنِ عَاصِمِ بْنِ عَدِيٍّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ رَخَّصَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِرِعَاءِ الإِبِلِ فِي الْبَيْتُوتَةِ أَنْ يَرْمُوا يَوْمَ النَّحْرِ ثُمَّ يَجْمَعُوا رَمْىَ يَوْمَيْنِ بَعْدَ يَوْمِ النَّحْرِ فَيَرْمُونَهُ فِي أَحَدِهِمَا . قَالَ مَالِكٌ ظَنَنْتُ أَنَّهُ قَالَ فِي الأَوَّلِ مِنْهُمَا ثُمَّ يَرْمُونَ يَوْمَ النَّفْرِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهُوَ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُيَيْنَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ .
Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халлол ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у деди: бизга Молик ибн Анас хабар берди, у деди: менга Абдуллоҳ ибн Абу Бакр ривоят қилди, у отасидан, у Абул-Баддоҳ ибн Осим ибн Адийдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) туя чўпонларига (Минода) тунаш борасида рухсат бериб, улар Наҳр куни тош отиб, сўнгра Наҳр кунидан кейинги икки куннинг тош отишини бирга тўплаб, улардан биридаги (бир кун) тош отишларига (ижозат бердилар). Молик деди: ўйлайманки, у (рови) «улардан биринчисида,» деди, сўнгра улар кўчиш куни (яна) тош отадилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир ва у Ибн Уяйнанинг Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан (қилган) ҳадисидан тўғрироқдир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنِي أَبِي، حَدَّثَنَا سَلِيمُ بْنُ حَيَّانَ، قَالَ سَمِعْتُ مَرْوَانَ الأَصْفَرَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ عَلِيًّا، قَدِمَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْيَمَنِ فَقَالَ " بِمَ أَهْلَلْتَ " . قَالَ أَهْلَلْتُ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ " لَوْلاَ أَنَّ مَعِي هَدْيًا لأَحْلَلْتُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ .
Бизга Абдулворис ибн Абдуссамад ибн Абдулворис ривоят қилди, у деди: менга отам ривоят қилди, у деди: бизга Салим ибн Ҳайён ривоят қилди, у деди: мен Марвон ал-Асфардан эшитдим, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики): Али (розияллаҳу анҳу) Ямандан Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келди. (Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сен нима билан эҳром боғладинг?» дедилар. У: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эҳром боғлаган нарса билан эҳром боғладим,» деди. (Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар мен билан қурбонлик (ҳадий) бўлмаганида, эҳромдан чиқар эдим,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўл (санад) билан ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ يَوْمِ الْحَجِّ الأَكْبَرِ فَقَالَ " يَوْمُ النَّحْرِ " .
Бизга Абдулворис ибн Абдуссамад ибн Абдулворис ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, у отасидан, у Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Абу Ишоқдан, у ал-Ҳорисдан, у Алидан (ривоят қилдики), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ал-Ҳажж ал-Акбар (энг улуғ ҳаж) куни ҳақида сўрадим. У: «Наҳр (қурбонлик) кунидир,» дедилар.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ يَوْمُ الْحَجِّ الأَكْبَرِ يَوْمُ النَّحْرِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَلَمْ يَرْفَعْهُ وَهَذَا أَصَحُّ مِنَ الْحَدِيثِ الأَوَّلِ وَرِوَايَةُ ابْنِ عُيَيْنَةَ مَوْقُوفًا أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ مَرْفُوعًا . هَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ مَوْقُوفًا . وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ قَالَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ مَوْقُوفًا .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Абу Ишоқдан, у ал-Ҳорисдан, у Алидан (ривоят қилдики), у деди: ал-Ҳажж ал-Акбар куни Наҳр кунидир. Абу Исо (Термизий) деди: у (Ибн Уяйна) буни марфуъ қилмади (Набийга кўтармади), бу эса биринчи ҳадисдан тўғрироқдир. Ибн Уяйнанинг мавқуф (Алида тўхтатилган) ривояти Муҳаммад ибн Ишоқнинг марфуъ ривоятидан тўғрироқдир. Бир нечта ҳуффозлар (ҳадис ҳофизлари) шундай — Абу Ишоқдан, у ал-Ҳорисдан, у Алидан мавқуф қилиб ривоят қилганлар. Шуъба эса Абу Ишоқдан: «Абдуллоҳ ибн Муррадан, у ал-Ҳорисдан, у Алидан мавқуф,» деб ривоят қилди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنِ ابْنِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، كَانَ يُزَاحِمُ عَلَى الرُّكْنَيْنِ زِحَامًا مَا رَأَيْتُ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَفْعَلُهُ . فَقُلْتُ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنَّكَ تُزَاحِمُ عَلَى الرُّكْنَيْنِ زِحَامًا مَا رَأَيْتُ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يُزَاحِمُ عَلَيْهِ . فَقَالَ إِنْ أَفْعَلْ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّ مَسْحَهُمَا كَفَّارَةٌ لِلْخَطَايَا " . وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ " مَنْ طَافَ بِهَذَا الْبَيْتِ أُسْبُوعًا فَأَحْصَاهُ كَانَ كَعِتْقِ رَقَبَةٍ " . وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ " لاَ يَضَعُ قَدَمًا وَلاَ يَرْفَعُ أُخْرَى إِلاَّ حَطَّ اللَّهُ عَنْهُ بِهَا خَطِيئَةً وَكَتَبَ لَهُ بِهَا حَسَنَةً " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ عَنِ ابْنِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ نَحْوَهُ . وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِيهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Жарир ривоят қилди, у Ато ибн ас-Соибдан, у Ибн Убайд ибн Умайрдан, у отасидан (ривоят қилдики): Ибн Умар икки рукн (Ҳажар ал-Асвад ва Ямоний рукни)га шундай тиқилиб (интилиб) тегардики, мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан бирор киши буни қилганини кўрмаганман. Мен: «Эй Абу Абдурраҳмон, сен икки рукнга шундай тиқилиб тегасанки, мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан бирор киши унга шундай тиқилиб теганини кўрмаганман,» дедим. У: «Агар шундай қилсам (қиладиган бўлсам), мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, бу иккаласини сийпаш гуноҳларга каффаротдир,» деганларини эшитганман,» деди. Ва мен уларнинг: «Ким бу Байтни бир марта (етти) тавоф қилиб, уни санаса (мукаммал адо этса), бу бир қул озод қилгандек бўлади,» деганларини эшитдим. Ва мен уларнинг: «(Тавоф қилувчи киши) бир қадам қўймайди ва бошқасини кўтармайдики, илло Аллаҳ у билан ундан бир гуноҳни соқит қилади ва у билан унга бир савоб ёзади,» деганларини эшитдим. Абу Исо (Термизий) деди: Ҳаммод ибн Зайд Ато ибн ас-Соибдан, у Ибн Убайд ибн Умайрдан, у Ибн Умардан шунга ўхшаш ривоят қилди ва унда «отасидан» (деган ҳалқани) зикр қилмади. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الطَّوَافُ حَوْلَ الْبَيْتِ مِثْلُ الصَّلاَةِ إِلاَّ أَنَّكُمْ تَتَكَلَّمُونَ فِيهِ فَمَنْ تَكَلَّمَ فِيهِ فَلاَ يَتَكَلَّمَنَّ إِلاَّ بِخَيْرٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِي هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ وَغَيْرِهِ عَنْ طَاوُسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَوْقُوفًا . وَلاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ أَنْ لاَ يَتَكَلَّمَ الرَّجُلُ فِي الطَّوَافِ إِلاَّ لَحَاجَةٍ أَوْ بِذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى أَوْ مِنَ الْعِلْمِ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Жарир ривоят қилди, у Ато ибн ас-Соибдан, у Товусдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики): Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Байт атрофидаги тавоф худди намоз кабидир, фақат сизлар унда гапирасизлар. Ким унда гапирса, фақат яхшилик билангина гапирсин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Ибн Товус ва бошқалардан, улар Товусдан, у Ибн Аббосдан мавқуф қилиб ҳам ривоят қилинган. Биз уни марфуъ (Набийга кўтарилган) ҳолда фақат Ато ибн ас-Соибнинг ҳадисидангина биламиз. Кўпчилик илм аҳли ҳузурида амал шу ҳадис бўйичадир: улар киши тавофда ҳожат учун ёки Аллаҳ таолони зикр қилиш билан ёки илмдан бошқа нарсани гапирмаслигини мустаҳаб кўрадилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ جَرِيرٍ، عَنِ ابْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْحَجَرِ " وَاللَّهِ لَيَبْعَثَنَّهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَهُ عَيْنَانِ يُبْصِرُ بِهِمَا وَلِسَانٌ يَنْطِقُ بِهِ يَشْهَدُ عَلَى مَنِ اسْتَلَمَهُ بِحَقٍّ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у Жарирдан, у Ибн Хусаймдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (Ҳажар ал-Асвад) тош ҳақида: «Аллаҳга қасамки, Аллаҳ уни Қиёмат куни кўрадиган икки кўзи ва сўзлайдиган тили билан тирилатди; у ўзига ҳақ билан истеълом қилган (қўл теккизган) киши фойдасига гувоҳлик беради,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ فَرْقَدٍ السَّبَخِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَدَّهِنُ بِالزَّيْتِ وَهُوَ مُحْرِمٌ غَيْرَ الْمُقَتَّتِ . قَالَ أَبُو عِيسَى الْمُقَتَّتُ الْمُطَيَّبُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ فَرْقَدٍ السَّبَخِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ . وَقَدْ تَكَلَّمَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ فِي فَرْقَدٍ السَّبَخِيِّ وَرَوَى عَنْهُ النَّاسُ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у Ҳаммод ибн Саламадан, у Фарқад ас-Сабахийдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики): Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эҳромда эканларида атир солинмаган (муқаттат бўлмаган) зайтун ёғи билан мойланар эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: муқаттат — атирланган (дегани)дир. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Фарқад ас-Сабахийнинг Саид ибн Жубайрдан (қилган) ҳадисидангина биламиз. Яҳё ибн Саид Фарқад ас-Сабахий ҳақида (танқидий) гапирган, лекин одамлар ундан ривоят қилганлар.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْجُعْفِيُّ، حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها أَنَّهَا كَانَتْ تَحْمِلُ مِنْ مَاءِ زَمْزَمَ وَتُخْبِرُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَحْمِلُهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Халлод ибн Язид ал-Жуъфий ривоят қилди, у деди: бизга Зуҳайр ибн Муовия ривоят қилди, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики): у (Оиша) Замзам сувидан олиб юрар ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳам уни олиб юрганликларини хабар берар эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўл (санад) дангина биламиз.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْوَزِيرِ الْوَاسِطِيُّ الْمَعْنَى، وَاحِدٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، قَالَ قُلْتُ لأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ حَدِّثْنِي بِشَيْءٍ، عَقَلْتَهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَيْنَ صَلَّى الظُّهْرَ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ قَالَ بِمِنًى . قَالَ قُلْتُ فَأَيْنَ صَلَّى الْعَصْرَ يَوْمَ النَّفْرِ قَالَ بِالأَبْطَحِ . ثُمَّ قَالَ افْعَلْ كَمَا يَفْعَلُ أُمَرَاؤُكَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ يُسْتَغْرَبُ مِنْ حَدِيثِ إِسْحَاقَ بْنِ يُوسُفَ الأَزْرَقِ عَنِ الثَّوْرِيِّ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ва Муҳаммад ибн ал-Вазир ал-Воситий — маъно бир хил — ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Ишоқ ибн Юсуф ал-Азрақ ривоят қилди, у Суфёндан, у Абдулазиз ибн Руфайъдан (ривоят қилдики), у деди: мен Анас ибн Моликка: «Менга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ёдида сақлаган бир нарсани айтиб бер: Тарвия куни Зуҳрни қаерда ўқиган эдилар?» дедим. У: «Минода,» деди. Мен: «Бўлмаса, Нафр (кўчиш) куни Асрни қаерда ўқиган эдилар?» дедим. У: «Абтаҳда,» деди. Сўнгра у: «Амирларинг қандай қилса, сен ҳам шундай қил,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, у Ишоқ ибн Юсуф ал-Азрақнинг ас-Саврийдан (қилган) ҳадиси сифатида ғариб (кам учрайди) деб ҳисобланади.