حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمَرَ، أَنَّ نَاسًا، مِنْ أَهْلِ نَجْدٍ أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ بِعَرَفَةَ فَسَأَلُوهُ فَأَمَرَ مُنَادِيًا فَنَادَى " الْحَجُّ عَرَفَةُ مَنْ جَاءَ لَيْلَةَ جَمْعٍ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَقَدْ أَدْرَكَ الْحَجَّ أَيَّامُ مِنًى ثَلاَثَةٌ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ " . قَالَ مُحَمَّدٌ وَزَادَ يَحْيَى وَأَرْدَفَ رَجُلاً فَنَادَى
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид ва Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилиб дедилар: бизга Суфён ривоят қилди, Букайр ибн Атодан, у Абдурраҳмон ибн Яъмардан (ривоят қилдики), Нажд аҳлидан бир неча киши Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Арафада бўлганларида олдиларига келиб, ундан сўрадилар. Шунда у бир нидо қилувчини буюрдилар, у нидо қилди: «Ҳаж — Арафадир. Ким Жамъ кечасида тонг отишидан олдин (Арафага) етиб келса, демак ҳажга улгурган бўлади. Мино кунлари учтадир; ким икки кунда шошилиб (кетса), унга гуноҳ йўқ; ким кечикса, унга (ҳам) гуноҳ йўқ.» Муҳаммад (ибн Башшор) деди: Яҳё (қуйидагини) зиёда қилди: У бир кишини ортларига миндирдилар ва у нидо қилди.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ . وَقَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَهَذَا أَجْوَدُ حَدِيثٍ رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمَرَ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّهُ مَنْ لَمْ يَقِفْ بِعَرَفَاتٍ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَقَدْ فَاتَهُ الْحَجُّ وَلاَ يُجْزِئُ عَنْهُ إِنْ جَاءَ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ وَيَجْعَلُهَا عُمْرَةً وَعَلَيْهِ الْحَجُّ مِنْ قَابِلٍ . وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ نَحْوَ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ . قَالَ وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا أَنَّهُ ذَكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالَ هَذَا الْحَدِيثُ أُمُّ الْمَنَاسِكِ .
Бизга Ибн Аби Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Суфён ас-Саврийдан, у Букайр ибн Атодан, у Абдурраҳмон ибн Яъмардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан унга яқин ва шу маънода (ривоят қилди). Ибн Аби Умар деди: Суфён ибн Уяйна деди: Бу Суфён ас-Саврий ривоят қилган энг яхши ҳадисдир. Абу Исо (Термизий) деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқалардан бўлган илм аҳли ҳузурида амал Абдурраҳмон ибн Яъмарнинг ҳадисига (кўра)дир: ким тонг отишидан олдин Арафотда турмаса, демак ҳажи ўтиб кетган (қазо бўлган) бўлади; агар тонг отганидан кейин келса, бу унга (ҳаж ўрнида) етарли бўлмайди; уни умра қилади ва кейинги (йили) унга ҳаж (қилиш) лозим бўлади. Бу Саврий, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Абу Исо (Термизий) деди: Шуъба ҳам Букайр ибн Атодан Саврийнинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилган. (Термизий) деди: мен ал-Жоруддан эшитдимки, у деди: мен Вакииъдан эшитдимки, у бу ҳадисни зикр қилиб: «Бу ҳадис маносикларнинг (ҳаж амалларининг) онасидир,» деди.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، وَإِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، وَزَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ مُضَرِّسِ بْنِ أَوْسِ بْنِ حَارِثَةَ بْنِ لاَمٍ الطَّائِيِّ، قَالَ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْمُزْدَلِفَةِ حِينَ خَرَجَ إِلَى الصَّلاَةِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي جِئْتُ مِنْ جَبَلَىْ طَيِّئٍ أَكْلَلْتُ رَاحِلَتِي وَأَتْعَبْتُ نَفْسِي وَاللَّهِ مَا تَرَكْتُ مِنْ حَبْلٍ إِلاَّ وَقَفْتُ عَلَيْهِ فَهَلْ لِي مِنْ حَجٍّ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ شَهِدَ صَلاَتَنَا هَذِهِ وَوَقَفَ مَعَنَا حَتَّى نَدْفَعَ وَقَدْ وَقَفَ بِعَرَفَةَ قَبْلَ ذَلِكَ لَيْلاً أَوْ نَهَارًا فَقَدْ أَتَمَّ حَجَّهُ وَقَضَى تَفَثَهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . قَالَ قَوْلُهُ " تَفَثَهُ " . يَعْنِي نُسُكَهُ . قَوْلُهُ " مَا تَرَكْتُ مِنْ حَبْلٍ إِلاَّ وَقَفْتُ عَلَيْهِ " . إِذَا كَانَ مِنْ رَمْلٍ يُقَالُ لَهُ حَبْلٌ وَإِذَا كَانَ مِنْ حِجَارَةٍ يُقَالُ لَهُ جَبَلٌ .
Бизга Ибн Аби Умар ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, Довуд ибн Аби Ҳинд, Исмоил ибн Аби Холид ва Закариё ибн Аби Зоидадан, улар Шаъбийдан, у Урва ибн Музаррис ибн Авс ибн Ҳориса ибн Лом ат-Тоийдан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намозга чиққан пайтда Муздалифада олдиларига келиб: «Эй Расулуллаҳ, мен Тай (қабиласининг) икки тоғидан келдим; уловимни ҳоритдим ва ўзимни чарчатдим. Аллаҳга қасамки, мен ҳар бир тепаликда тўхтамасдан қолдирмадим (ҳаммасида тўхтадим). Менинг ҳажим (тўғри) бўладими?» дедим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким бизнинг шу намозимизда ҳозир бўлса ва биз (Муздалифадан) жўнагунча биз билан турса, шундан олдин Арафада — кечаси ёки кундузи — турган бўлса, демак ҳажини тўлиқ қилибди ва тафасини адо этибди,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Термизий) деди: «тафас» сўзи — яъни «нусуки» (ҳаж ибодатлари)дир. «Мен ҳар бир тепаликда тўхтамасдан қолдирмадим» деган сўзга (келсак): агар (тепалик) қумдан бўлса, унга «ҳабл» дейилади; агар тошдан бўлса, унга «жабал» (тоғ) дейилади.