حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ الْخَطَّابِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ نَوْفَلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ خَرَجَ إِلَى الشَّأْمِ حَتَّى إِذَا كَانَ بِسَرْغَ لَقِيَهُ أُمَرَاءُ الأَجْنَادِ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ وَأَصْحَابُهُ، فَأَخْبَرُوهُ أَنَّ الْوَبَاءَ قَدْ وَقَعَ بِأَرْضِ الشَّأْمِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَالَ عُمَرُ ادْعُ لِي الْمُهَاجِرِينَ الأَوَّلِينَ. فَدَعَاهُمْ فَاسْتَشَارَهُمْ وَأَخْبَرَهُمْ أَنَّ الْوَبَاءَ قَدْ وَقَعَ بِالشَّأْمِ فَاخْتَلَفُوا. فَقَالَ بَعْضُهُمْ قَدْ خَرَجْتَ لأَمْرٍ، وَلاَ نَرَى أَنْ تَرْجِعَ عَنْهُ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ مَعَكَ بَقِيَّةُ النَّاسِ وَأَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ نَرَى أَنْ تُقْدِمَهُمْ عَلَى هَذَا الْوَبَاءِ. فَقَالَ ارْتَفِعُوا عَنِّي. ثُمَّ قَالَ ادْعُوا لِي الأَنْصَارَ. فَدَعَوْتُهُمْ فَاسْتَشَارَهُمْ، فَسَلَكُوا سَبِيلَ الْمُهَاجِرِينَ، وَاخْتَلَفُوا كَاخْتِلاَفِهِمْ، فَقَالَ ارْتَفِعُوا عَنِّي. ثُمَّ قَالَ ادْعُ لِي مَنْ كَانَ هَا هُنَا مِنْ مَشْيَخَةِ قُرَيْشٍ مِنْ مُهَاجِرَةِ الْفَتْحِ. فَدَعَوْتُهُمْ، فَلَمْ يَخْتَلِفْ مِنْهُمْ عَلَيْهِ رَجُلاَنِ، فَقَالُوا نَرَى أَنْ تَرْجِعَ بِالنَّاسِ، وَلاَ تُقْدِمَهُمْ عَلَى هَذَا الْوَبَاءِ، فَنَادَى عُمَرُ فِي النَّاسِ، إِنِّي مُصَبِّحٌ عَلَى ظَهْرٍ، فَأَصْبِحُوا عَلَيْهِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ أَفِرَارًا مِنْ قَدَرِ اللَّهِ فَقَالَ عُمَرُ لَوْ غَيْرُكَ قَالَهَا يَا أَبَا عُبَيْدَةَ، نَعَمْ نَفِرُّ مِنْ قَدَرِ اللَّهِ إِلَى قَدَرِ اللَّهِ، أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَ لَكَ إِبِلٌ هَبَطَتْ وَادِيًا لَهُ عُدْوَتَانِ، إِحْدَاهُمَا خَصِبَةٌ، وَالأُخْرَى جَدْبَةٌ، أَلَيْسَ إِنْ رَعَيْتَ الْخَصْبَةَ رَعَيْتَهَا بِقَدَرِ اللَّهِ، وَإِنْ رَعَيْتَ الْجَدْبَةَ رَعَيْتَهَا بِقَدَرِ اللَّهِ قَالَ فَجَاءَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ، وَكَانَ مُتَغَيِّبًا فِي بَعْضِ حَاجَتِهِ فَقَالَ إِنَّ عِنْدِي فِي هَذَا عِلْمًا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِذَا سَمِعْتُمْ بِهِ بِأَرْضٍ فَلاَ تَقْدَمُوا عَلَيْهِ، وَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا فَلاَ تَخْرُجُوا فِرَارًا مِنْهُ ". قَالَ فَحَمِدَ اللَّهَ عُمَرُ ثُمَّ انْصَرَفَ.
Абдуллаҳ ибн Юсуф, Моликдан, у Ибн Шиҳобдан, у Абдулҳамид ибн Абдураҳмон ибн Зайд ибнул Хаттобдан, у Абдуллаҳ ибн Абдуллаҳ ибнул Ҳорис ибн Навфалдан, у Абдуллаҳ ибн Аббосдан ривоят қилади: Умар ибнул Хаттоб (розияллаҳу анҳу) Шомга чиқди, то Сарғ(деган жой)да бўлганида, қўшин амирлари — Абу Убайда ибнул Жарроҳ ва шериклари — уни кутиб олдилар ва унга Шом ерида вабо тушганини хабар бердилар. Ибн Аббос: Умар: Менга дастлабки муҳожирларни чақир, деди. У уларни чақирди, у киши улар билан маслаҳатлашди ва уларга Шомда вабо тушганини хабар берди. Улар ихтилоф қилдилар. Баъзиси: Сен бир иш (мақсад) учун чиқдинг, ундан қайтишингни маъқул кўрмаймиз, деди. Баъзиси: Сен билан одамларнинг қолдиқлари ва Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг саҳобалари бор, уларни шу вабога олиб боришингни маъқул кўрмаймиз, деди. У: Мендан кўтарилинглар (кетинглар), деди. Сўнг: Менга Ансорни чақиринглар, деди. Мен уларни чақирдим, у киши улар билан маслаҳатлашди. Улар ҳам муҳожирларнинг йўлини тутдилар ва уларнинг ихтилофидек ихтилоф қилдилар. У: Мендан кўтарилинглар, деди. Сўнг: Менга бу ерда бўлган Қурайш кексаларидан — Фатҳ (Макка фатҳи) муҳожирларидан — ким бўлса, чақир, деди. Мен уларни чақирдим, улардан унга икки киши ҳам ихтилоф қилмади, улар: Одамларни қайтаришингни, уларни шу вабога олиб бормаслигингни маъқул кўрамиз, дедилар. Шунда Умар одамлар ичида: Мен эрталаб (туя) устида (қайтишга) йўлга тушаман, сизлар ҳам унга (йўлга) эрталаб чиқинглар, деб эълон қилди. Абу Убайда ибнул Жарроҳ: Аллаҳнинг қадаридан қочишми? деди. Умар: Кошки буни сендан бошқа айтганида эди, эй Абу Убайда! Ҳа, биз Аллаҳнинг қадаридан Аллаҳнинг қадарига қочамиз. Айт-чи, агар сенда туялар бўлса-ю, улар икки ён (қиргоғ)и бўлган бир водийга тушса — бири серунум, бири қақраган — агар серунумини ўтлатсанг, уни Аллаҳнинг қадари билан ўтлатмадингми? Агар қақраганини ўтлатсанг, уни ҳам Аллаҳнинг қадари билан ўтлатмадингми? деди. Сўнг Абдураҳмон ибн Авф келди — у бирор ҳожати билан ғойиб бўлган эди — у: Менда бу ҳақда бир илм бор, мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг шундай деяётганларини эшитдим: «Бир ерда у (тўун) ҳақида эшитсанглар, унга борманглар; бир ерда (тўун) тушса ва сизлар унда бўлсангизлар, ундан қочиб чиқманглар» дедилар, деди. Шунда Умар Аллаҳга ҳамд айтди, сўнг (орқага) қайтди.