حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اعْتَمَرَ فَطَافَ بِالْبَيْتِ وَصَلَّى خَلْفَ الْمَقَامِ رَكْعَتَيْنِ وَمَعَهُ مَنْ يَسْتُرُهُ مِنَ النَّاسِ فَقِيلَ لِعَبْدِ اللَّهِ أَدَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْكَعْبَةَ قَالَ لاَ .
Bizga Musaddad rivoyat qildi, bizga Xolid ibn Abdulloh rivoyat qildi, bizga Ismoil ibn Abu Xolid rivoyat qildi, u Abdulloh ibn Abu Avfodan: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam umra qildi, Baytni tavof qildi va Maqomning ortida ikki rakat namoz o'qidi, u bilan birga uni odamlardan to'sib turuvchilar bor edi. Abdullohga: «Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Ka'baga kirdimi?» deyildi. U: «Yo'q» dedi.
حَدَّثَنَا تَمِيمُ بْنُ الْمُنْتَصِرِ، أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أَوْفَى، بِهَذَا الْحَدِيثِ زَادَ ثُمَّ أَتَى الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ فَسَعَى بَيْنَهُمَا سَبْعًا ثُمَّ حَلَقَ رَأْسَهُ .
Bizga Tamim ibnul-Muntasir rivoyat qildi, bizga Ishoq ibn Yusuf xabar berdi, bizga Sharik xabar berdi, u Ismoil ibn Abu Xoliddan. U dedi: Men Abdulloh ibn Abu Avfoni shu hadis bilan (rivoyat qilayotganini) eshitdim, u shuni qo'shdi: So'ng u Safo va Marvaga keldi va ular orasida yetti marta sa'y qildi, so'ng boshini qirtishladi.
حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ جُمْهَانَ، أَنَّ رَجُلاً، قَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنِّي أَرَاكَ تَمْشِي وَالنَّاسُ يَسْعَوْنَ قَالَ إِنْ أَمْشِ فَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَمْشِي وَإِنْ أَسْعَ فَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْعَى وَأَنَا شَيْخٌ كَبِيرٌ .
Bizga Nufayliy rivoyat qildi, bizga Zuhayr rivoyat qildi, bizga Ato ibnus-Soib rivoyat qildi, u Kasir ibn Jumhondan: Bir kishi Abdulloh ibn Umarga Safo va Marva orasida: «Ey Abu Abdurrahmon, men seni yurayotganingni ko'ryapman, holbuki odamlar sa'y qilyaptilar (chopib yuribdilar)» dedi. U: «Agar yursam — men Rasulullah sollallahu alayhi vasallamni yurayotganini ko'rganman, agar sa'y qilsam — men Rasulullah sollallahu alayhi vasallamni sa'y qilayotganini ko'rganman, men esa keksa odamman» dedi.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَهِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدِّمَشْقِيَّانِ، - وَرُبَّمَا زَادَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ الْكَلِمَةَ وَالشَّىْءَ - قَالُوا حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ دَخَلْنَا عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَلَمَّا انْتَهَيْنَا إِلَيْهِ سَأَلَ عَنِ الْقَوْمِ حَتَّى انْتَهَى إِلَىَّ فَقُلْتُ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ . فَأَهْوَى بِيَدِهِ إِلَى رَأْسِي فَنَزَعَ زِرِّي الأَعْلَى ثُمَّ نَزَعَ زِرِّي الأَسْفَلَ ثُمَّ وَضَعَ كَفَّهُ بَيْنَ ثَدْيَىَّ وَأَنَا يَوْمَئِذٍ غُلاَمٌ شَابٌّ . فَقَالَ مَرْحَبًا بِكَ وَأَهْلاً يَا ابْنَ أَخِي سَلْ عَمَّا شِئْتَ . فَسَأَلْتُهُ وَهُوَ أَعْمَى وَجَاءَ وَقْتُ الصَّلاَةِ فَقَامَ فِي نِسَاجَةٍ مُلْتَحِفًا بِهَا يَعْنِي ثَوْبًا مُلَفَّقًا كُلَّمَا وَضَعَهَا عَلَى مَنْكِبِهِ رَجَعَ طَرَفَاهَا إِلَيْهِ مِنْ صِغَرِهَا فَصَلَّى بِنَا وَرِدَاؤُهُ إِلَى جَنْبِهِ عَلَى الْمِشْجَبِ . فَقُلْتُ أَخْبِرْنِي عَنْ حَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَقَالَ بِيَدِهِ فَعَقَدَ تِسْعًا . ثُمَّ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَكَثَ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ ثُمَّ أُذِّنَ فِي النَّاسِ فِي الْعَاشِرَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَاجٌّ فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ كُلُّهُمْ يَلْتَمِسُ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَيَعْمَلَ بِمِثْلِ عَمَلِهِ فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَخَرَجْنَا مَعَهُ حَتَّى أَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَيْفَ أَصْنَعُ قَالَ " اغْتَسِلِي وَاسْتَذْفِرِي بِثَوْبٍ وَأَحْرِمِي " . فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ . قَالَ جَابِرٌ نَظَرْتُ إِلَى مَدِّ بَصَرِي مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ مِنْ رَاكِبٍ وَمَاشٍ وَعَنْ يَمِينِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَعَنْ يَسَارِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَمِنْ خَلْفِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَظْهُرِنَا وَعَلَيْهِ يَنْزِلُ الْقُرْآنُ وَهُوَ يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ فَمَا عَمِلَ بِهِ مِنْ شَىْءٍ عَمِلْنَا بِهِ فَأَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالتَّوْحِيدِ " لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ " . وَأَهَلَّ النَّاسُ بِهَذَا الَّذِي يُهِلُّونَ بِهِ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا مِنْهُ وَلَزِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَلْبِيَتَهُ . قَالَ جَابِرٌ لَسْنَا نَنْوِي إِلاَّ الْحَجَّ لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَرَمَلَ ثَلاَثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ثُمَّ تَقَدَّمَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فَقَرَأَ { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى } فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ قَالَ فَكَانَ أَبِي يَقُولُ قَالَ ابْنُ نُفَيْلٍ وَعُثْمَانُ وَلاَ أَعْلَمُهُ ذَكَرَهُ إِلاَّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ سُلَيْمَانُ وَلاَ أَعْلَمُهُ إِلاَّ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ بِـ { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } وَبِـ { قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ } ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْبَيْتِ فَاسْتَلَمَ الرُّكْنَ ثُمَّ خَرَجَ مِنَ الْبَابِ إِلَى الصَّفَا فَلَمَّا دَنَا مِنَ الصَّفَا قَرَأَ { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ } " نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ " . فَبَدَأَ بِالصَّفَا فَرَقِيَ عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى الْبَيْتَ فَكَبَّرَ اللَّهَ وَوَحَّدَهُ وَقَالَ " لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الأَحْزَابَ وَحْدَهُ " . ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ وَقَالَ مِثْلَ هَذَا ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ نَزَلَ إِلَى الْمَرْوَةِ حَتَّى إِذَا انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ رَمَلَ فِي بَطْنِ الْوَادِي حَتَّى إِذَا صَعِدَ مَشَى حَتَّى أَتَى الْمَرْوَةَ فَصَنَعَ عَلَى الْمَرْوَةِ مِثْلَ مَا صَنَعَ عَلَى الصَّفَا حَتَّى إِذَا كَانَ آخِرُ الطَّوَافِ عَلَى الْمَرْوَةِ قَالَ " إِنِّي لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقِ الْهَدْىَ وَلَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ لَيْسَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلْيَحْلِلْ وَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً " . فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلاَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ جُعْشُمٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لِلأَبَدِ فَشَبَّكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَصَابِعَهُ فِي الأُخْرَى ثُمَّ قَالَ " دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ " . هَكَذَا مَرَّتَيْنِ " لاَ بَلْ لأَبَدِ أَبَدٍ لاَ بَلْ لأَبَدِ أَبَدٍ " . قَالَ وَقَدِمَ عَلِيٌّ - رضى الله عنه - مِنَ الْيَمَنِ بِبُدْنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَ فَاطِمَةَ - رضى الله عنها - مِمَّنْ حَلَّ وَلَبِسَتْ ثِيَابًا صَبِيغًا وَاكْتَحَلَتْ فَأَنْكَرَ عَلِيٌّ ذَلِكَ عَلَيْهَا وَقَالَ مَنْ أَمَرَكِ بِهَذَا فَقَالَتْ أَبِي . فَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ بِالْعِرَاقِ ذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُحَرِّشًا عَلَى فَاطِمَةَ فِي الأَمْرِ الَّذِي صَنَعَتْهُ مُسْتَفْتِيًا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الَّذِي ذَكَرَتْ عَنْهُ فَأَخْبَرْتُهُ أَنِّي أَنْكَرْتُ ذَلِكَ عَلَيْهَا فَقَالَتْ إِنَّ أَبِي أَمَرَنِي بِهَذَا . فَقَالَ " صَدَقَتْ صَدَقَتْ مَاذَا قُلْتَ حِينَ فَرَضْتَ الْحَجَّ " . قَالَ قُلْتُ اللَّهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ " فَإِنَّ مَعِيَ الْهَدْىَ فَلاَ تَحْلِلْ " . قَالَ وَكَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْىِ الَّذِي قَدِمَ بِهِ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ وَالَّذِي أَتَى بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْمَدِينَةِ مِائَةً فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلاَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ قَالَ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ وَوَجَّهُوا إِلَى مِنًى أَهَلُّوا بِالْحَجِّ فَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى بِمِنًى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالصُّبْحَ ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلاً حَتَّى طَلَعَتِ الشَّمْسُ وَأَمَرَ بِقُبَّةٍ لَهُ مِنْ شَعَرٍ فَضُرِبَتْ بِنَمِرَةَ فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ تَشُكُّ قُرَيْشٌ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاقِفٌ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ بِالْمُزْدَلِفَةِ كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَصْنَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَنَزَلَ بِهَا حَتَّى إِذَا زَاغَتِ الشَّمْسُ أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِلَتْ لَهُ فَرَكِبَ حَتَّى أَتَى بَطْنَ الْوَادِي فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ " إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَلاَ إِنَّ كُلَّ شَىْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ تَحْتَ قَدَمَىَّ مَوْضُوعٌ وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَأَوَّلُ دَمٍ أَضَعُهُ دِمَاؤُنَا دَمُ " . قَالَ عُثْمَانُ " دَمُ ابْنِ رَبِيعَةَ " . وَقَالَ سُلَيْمَانُ " دَمُ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ " . وَقَالَ بَعْضُ هَؤُلاَءِ كَانَ مُسْتَرْضَعًا فِي بَنِي سَعْدٍ فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ " وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُهُ رِبَانَا رِبَا عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ اتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَإِنَّ لَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لاَ يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ فَإِنْ فَعَلْنَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَإِنِّي قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ إِنِ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ كِتَابَ اللَّهِ وَأَنْتُمْ مَسْئُولُونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ " . قَالُوا نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ . ثُمَّ قَالَ بِأُصْبُعِهِ السَّبَّابَةِ يَرْفَعُهَا إِلَى السَّمَاءِ وَيَنْكِبُهَا إِلَى النَّاسِ " اللَّهُمَّ اشْهَدِ اللَّهُمَّ اشْهَدِ اللَّهُمَّ اشْهَدْ " . ثُمَّ أَذَّنَ بِلاَلٌ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَوْقِفَ فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ الْقَصْوَاءَ إِلَى الصَّخَرَاتِ وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَذَهَبَتِ الصُّفْرَةُ قَلِيلاً حِينَ غَابَ الْقُرْصُ وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ خَلْفَهُ فَدَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ شَنَقَ لِلْقَصْوَاءِ الزِّمَامَ حَتَّى إِنَّ رَأْسَهَا لَيُصِيبُ مَوْرِكَ رَحْلِهِ وَهُوَ يَقُولُ بِيَدِهِ الْيُمْنَى " السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ " . كُلَّمَا أَتَى حَبْلاً مِنَ الْحِبَالِ أَرْخَى لَهَا قَلِيلاً حَتَّى تَصْعَدَ حَتَّى أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ فَجَمَعَ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ - قَالَ عُثْمَانُ وَلَمْ يُسَبِّحْ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ اتَّفَقُوا - ثُمَّ اضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ فَصَلَّى الْفَجْرَ حِينَ تَبَيَّنَ لَهُ الصُّبْحُ - قَالَ سُلَيْمَانُ بِنِدَاءٍ وَإِقَامَةٍ ثُمَّ اتَّفَقُوا - ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ فَرَقِيَ عَلَيْهِ قَالَ عُثْمَانُ وَسُلَيْمَانُ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَكَبَّرَهُ وَهَلَّلَهُ زَادَ عُثْمَانُ وَوَحَّدَهُ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا ثُمَّ دَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَأَرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ عَبَّاسٍ وَكَانَ رَجُلاً حَسَنَ الشَّعْرِ أَبْيَضَ وَسِيمًا فَلَمَّا دَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ الظُّعُنُ يَجْرِينَ فَطَفِقَ الْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهِنَّ فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ عَلَى وَجْهِ الْفَضْلِ وَصَرَفَ الْفَضْلُ وَجْهَهُ إِلَى الشِّقِّ الآخَرِ وَحَوَّلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ إِلَى الشِّقِّ الآخَرِ وَصَرَفَ الْفَضْلُ وَجْهَهُ إِلَى الشِّقِّ الآخَرِ يَنْظُرُ حَتَّى أَتَى مُحَسِّرًا فَحَرَّكَ قَلِيلاً ثُمَّ سَلَكَ الطَّرِيقَ الْوُسْطَى الَّذِي يُخْرِجُكَ إِلَى الْجَمْرَةِ الْكُبْرَى حَتَّى أَتَى الْجَمْرَةَ الَّتِي عِنْدَ الشَّجَرَةِ فَرَمَاهَا بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ مِنْهَا بِمِثْلِ حَصَى الْخَذْفِ فَرَمَى مِنْ بَطْنِ الْوَادِي ثُمَّ انْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمَنْحَرِ فَنَحَرَ بِيَدِهِ ثَلاَثًا وَسِتِّينَ وَأَمَرَ عَلِيًّا فَنَحَرَ مَا غَبَرَ - يَقُولُ مَا بَقِيَ - وَأَشْرَكَهُ فِي هَدْيِهِ ثُمَّ أَمَرَ مِنْ كُلِّ بَدَنَةٍ بِبَضْعَةٍ فَجُعِلَتْ فِي قِدْرٍ فَطُبِخَتْ فَأَكَلاَ مِنْ لَحْمِهَا وَشَرِبَا مِنْ مَرَقِهَا قَالَ سُلَيْمَانُ ثُمَّ رَكِبَ ثُمَّ أَفَاضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْبَيْتِ فَصَلَّى بِمَكَّةَ الظُّهْرَ ثُمَّ أَتَى بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَهُمْ يَسْقُونَ عَلَى زَمْزَمَ فَقَالَ " انْزِعُوا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَلَوْلاَ أَنْ يَغْلِبَكُمُ النَّاسُ عَلَى سِقَايَتِكُمْ لَنَزَعْتُ مَعَكُمْ " . فَنَاوَلُوهُ دَلْوًا فَشَرِبَ مِنْهُ .
Bizga Abdulloh ibn Muhammad an-Nufayliy, Usmon ibn Abu Shayba, Hishom ibn Ammor va dimashqlik Sulaymon ibn Abdurrahmon rivoyat qildilar — ba'zilari ba'zilaridan biror so'z yoki narsani ortiq qo'shgan bo'lishi mumkin — ular dedilar: bizga Hotim ibn Ismoil rivoyat qildi, bizga Ja'far ibn Muhammad otasidan rivoyat qildi. U dedi: Biz Jobir ibn Abdullohning oldiga kirdik. Uning yoniga yetganimizda, u qavm (kelganlar) haqida so'radi, toki menga yetdi. Men: «Men Muhammad ibn Ali ibn Husaynman» dedim. Shunda u qo'lini boshimga uzatib, yuqori tugmamni yechdi, so'ng pastki tugmamni yechdi, so'ng kaftini ko'kraklarim orasiga qo'ydi — men o'sha kunlarda yosh bola edim. So'ng: «Marhabo va xush kelibsan, ey jiyanim, xohlaganingni so'ra» dedi. Men undan so'radim, u esa ko'r edi. Namoz vaqti keldi, u to'qima matoga o'ralib turdi — ya'ni yamoqlangan kiyimga — har gal uni yelkasiga qo'yganida, kichikligidan uchlari unga qaytib tushardi, shunday holatda bizga imom bo'lib namoz o'qidi, ridosi esa yonida kiyim ilg'ichida edi. Men: «Menga Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning haji haqida xabar bering» dedim. U qo'li bilan to'qqizni (barmoqni bukib) ko'rsatdi. So'ng dedi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam to'qqiz yil haj qilmay turdi, so'ng o'ninchi yili odamlarga Rasulullah sollallahu alayhi vasallam haj qilmoqchi ekanligi e'lon qilindi. Madinaga ko'p odamlar keldi, ularning hammasi Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga ergashishni va u qilgan amalni o'zi ham qilishni istardi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam (yo'lga) chiqdi, biz ham u bilan chiqdik, toki Zul-Hulayfaga yetdik. Asmo binti Umays Muhammad ibn Abu Bakrni tug'di va Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga: «Qanday qilay?» deb yubordi. U: «G'usl qil, kiyim bilan bog'lab (qon ketishni to'sib) ol va ihromga kir» dedi. So'ng Rasulullah sollallahu alayhi vasallam masjidda namoz o'qidi, so'ng Qasvo (tuyasi)ga mindi, toki tuyasi uni Baydoda tik turg'izganda — Jobir dedi: Men oldida ko'z ilg'agancha ulovlilar va piyodalarni ko'rdim, o'ng tomonida ham xuddi shunday, chap tomonida ham xuddi shunday, orqasida ham xuddi shunday edi, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam esa o'rtamizda edi, unga Qur'an nozil bo'lardi va u uning ta'vilini bilardi, u qaysi narsani amal qilsa, biz ham uni amal qilardik. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam tavhid bilan talbiya aytdi: «Labbayk Allahumma labbayk, labbayk lo sharika laka labbayk, innal hamda van-ni'mata laka val-mulk, lo sharika lak.» Odamlar ham o'zlari aytadigan (talbiya) bilan talbiya aytdilar, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam ulardan biror narsani rad qilmadi va o'z talbiyasini davom ettirdi. Jobir dedi: Biz faqat hajni niyat qilgan edik, umrani bilmas edik. Toki u bilan Baytga yetganimizda, u Ruknni istilom qildi, uch (shavt) romal qilib, to'rt (shavt) oddiy yurib (tavof qildi), so'ng Maqomi Ibrohimga o'tib, ‹Maqomi Ibrohimni namozgoh tutinglar› (oyatini) qiroat qildi va Maqomni o'zi bilan Bayt orasiga qo'ydi. Otam derdi: Ibn Nufayl va Usmon dedi: men buni faqat Nabiy sollallahu alayhi vasallamdan (rivoyat qilingan deb) bilaman. Sulaymon dedi: men buni faqat shunday deganini bilaman: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam ikki rakatda ‹Qul huvallahu ahad› va ‹Qul yo ayyuhal-kofirun› (suralarini) qiroat qilardi. So'ng Baytga qaytib, Ruknni istilom qildi, so'ng eshikdan chiqib Safoga bordi. Safoga yaqinlashganda, ‹Albatta Safo va Marva Allahning sha'oirlaridandir› (oyatini) qiroat qildi va: «Allah boshlagan narsadan boshlaymiz» dedi. So'ng Safodan boshlab, unga chiqib Baytni ko'rdi, Allahga takbir aytdi va Uni yagona deb bildi hamda: «Lo ilaha illallah vahdahu lo sharika lah, lahul-mulku va lahul-hamd, yuhyi va yumit, va huva alo kulli shay'in qodir. Lo ilaha illallah vahdah, anjaza va'dah, va nasara abdah, va hazamal-ahzoba vahdah» dedi. So'ng shu orada duo qildi va shuni uch marta aytdi. So'ng Marvaga tushdi, toki oyoqlari (vodiy tubiga) tushganda vodiy o'rtasida romal qildi, so'ng ko'tarilganda oddiy yurdi, toki Marvaga yetdi va Marva ustida Safo ustida qilgani kabi qildi. Toki tavofining oxiri Marva ustida bo'lganda: «Agar men ishimning oldini orqaday bilganimda, hadiy (qurbonlik mol)ni olib kelmas edim va uni umra qilardim. Sizlardan kimning yonida hadiy bo'lmasa, ihromdan chiqsin va uni umra qilsin» dedi. Shunda Nabiy sollallahu alayhi vasallamdan va yonida hadiy bo'lganlardan boshqa barcha odamlar ihromdan chiqdilar va (sochlarini) qisqartdilar. Suroqa ibn Ju'shum turib: «Ey Rasulullah, bu faqat shu yilimiz uchunmi yoki abadiymi?» dedi. Shunda Rasulullah sollallahu alayhi vasallam barmoqlarini bir-biriga chalishtirib, so'ng: «Umra hajga kirdi» dedi — shunday ikki marta — «Yo'q, balki abadul-abad, yo'q, balki abadul-abad.» Ali roziyallahu anhu Yamandan Nabiy sollallahu alayhi vasallamning hadiy mollari bilan keldi va Fotima roziyallahu anhoni ihromdan chiqqanlar qatorida, bo'yalgan kiyim kiyib, surma surtgan holatda topdi. Ali buni unga inkor qilib: «Senga buni kim buyurdi?» dedi. U: «Otam» dedi. Ali Iroqda derdi: Men Fotimaning qilgan ishi haqida unga e'tiroz bildirgan holda, Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan u zikr qilgan narsa haqida fatvo so'rab bordim va men buni unga inkor qilganimni aytdim. Fotima: «Otam menga buni buyurdi» dedi. U: «Rost aytdi, rost aytdi. Hajni niyat qilganingda nima deding?» dedi. Men: «Allahumma, men Rasulullah sollallahu alayhi vasallam niyat qilgan narsa bilan niyat qildim, dedim» dedim. U: «Mening yonimda hadiy bor, shuning uchun ihromdan chiqma» dedi. Ali Yamandan olib kelgan hadiy va Nabiy sollallahu alayhi vasallam Madinadan olib kelgan hadiyning jami yuzta edi. Shunday qilib Nabiy sollallahu alayhi vasallamdan va yonida hadiy bo'lganlardan boshqa barcha odamlar ihromdan chiqdilar va (sochlarini) qisqartdilar. Tarviya kuni bo'lganda va ular Minoga yo'l olganlarida, haj uchun talbiya aytdilar. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam mindi va Minoda peshin, asr, shom, xufton va bomdod namozlarini o'qidi, so'ng quyosh chiqquncha biroz turdi va junlik chodirini Namirada tikishni buyurdi. So'ng Rasulullah sollallahu alayhi vasallam yo'lga chiqdi, Quraysh esa Rasulullah sollallahu alayhi vasallam johiliyat davrida Quraysh qilgani kabi Muzdalifadagi Mash'arul Harom oldida to'xtaydi deb shubha qilmas edi. Lekin Rasulullah sollallahu alayhi vasallam o'tib ketib, Arafaga yetdi va Namirada o'zi uchun tikilgan chodirni topib, unga tushdi. Toki quyosh og'ganda, Qasvoni (tayyorlashni) buyurdi va u ulanib tayyorlandi, so'ng mindi, toki vodiy o'rtasiga yetdi va odamlarga xutba qilib dedi: «Albatta sizlarning qonlaringiz va mollaringiz sizlarga shu kuningiz, shu oyingiz, shu yurtingiz hurmati kabi harom (taqiqlangan). Ogoh bo'lingki, johiliyatga oid har bir narsa mening ikki oyog'im ostida bekor qilingan. Johiliyat qonlari bekor qilingan, men bekor qilayotgan birinchi qon — bizning qonimiz» — Usmon: «Ibn Robi'aning qoni» dedi, Sulaymon esa: «Robi'a ibnul-Horis ibn Abdulmuttalibning qoni» dedi va bularning ba'zilari: u Bani Sa'dda emizish uchun berilgan edi, uni Huzayl o'ldirdi, dedi — «Johiliyat ribosi (sudxo'rligi) bekor qilingan, men bekor qilayotgan birinchi ribo — bizning ribomiz, Abbos ibn Abdulmuttalibning ribosi, u butunlay bekor qilingan. Ayollar haqida Allahdan qo'rqinglar, chunki sizlar ularni Allahning omonati bilan oldingiz va ularning farjlarini Allahning kalimasi bilan o'zingizga halol qildingiz. Ularning sizlar ustidagi haqqi — to'shaklaringizga sizlar yoqtirmaydigan biror kishini yo'latmasliklari. Agar shunday qilsalar, ularni og'ir bo'lmagan urish bilan uringlar. Ularning sizlar zimmangizdagi haqqi — yaxshilik bilan rizq va kiyimlarini berishingiz. Men sizlarga shunday narsa qoldirdimki, agar unga mahkam yopishsangiz, undan keyin hech qachon adashmaysizlar — Allahning Kitobini. Sizlar mendan so'raladingiz, nima deysizlar?» Ular: «Guvohlik beramizki, sen yetkazding, ado etding va nasihat qilding» dedilar. So'ng u ko'rsatkich barmog'ini osmonga ko'tarib, odamlarga qaratib: «Allahumma, guvoh bo'l. Allahumma, guvoh bo'l. Allahumma, guvoh bo'l» dedi. So'ng Bilol azon aytdi, so'ng iqomat aytdi va peshinni o'qidi, so'ng yana iqomat aytdi va asrni o'qidi, ular orasida boshqa hech narsa o'qimadi. So'ng Qasvoga mindi, toki to'xtash joyiga (Mavqif) yetdi va Qasvo tuyasining qornini Saxorot (toshlar)ga qaratdi, piyodalar yo'lini oldiga qildi va qiblaga yuzlandi. Quyosh botib, qizillik biroz ketguncha, qurs (quyosh diski) g'oyib bo'lguncha to'xtab turdi. Usomani ortiga mindirdi va Rasulullah sollallahu alayhi vasallam (yo'lga) jo'nadi, Qasvoning jilovini tortib turgan edi, hatto uning boshi egar yopinchig'iga tegardi. U o'ng qo'li bilan ishora qilib: «Odamlar, sokinlik (osoyishta bo'linglar), odamlar, sokinlik» derdi. Har gal qum tepalardan biriga yetganida, ko'tarilishi uchun unga (tuyaga) biroz bo'sh berardi, toki Muzdalifaga yetdi va shom hamda xufton namozlarini bir azon va ikki iqomat bilan jamladi — Usmon: ular orasida hech narsa o'qimadi, dedi, so'ng (rivoyatchilar) ittifoq qildilar — so'ng Rasulullah sollallahu alayhi vasallam fajr (tong) chiqquncha yotdi va subh unga ravshan bo'lganda fajr (bomdod) namozini o'qidi — Sulaymon: bir nido (azon) va bir iqomat bilan, dedi, so'ng ittifoq qildilar — so'ng Qasvoga mindi, toki Mash'arul Haromga yetdi va unga chiqdi. Usmon va Sulaymon: qiblaga yuzlandi, Allahga hamd aytdi, Uni takbir, tahlil qildi, dedilar — Usmon: va Uni yagona deb bildi, deb qo'shdi — juda yorishguncha to'xtab turdi, so'ng Rasulullah sollallahu alayhi vasallam quyosh chiqishidan oldin (yo'lga) jo'nadi va Fazl ibn Abbosni ortiga mindirdi — u sochi chiroyli, oq, kelishgan kishi edi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam jo'naganda, ko'tarmali ayol ulovlari (kajavalar) o'tib bordi, Fazl ularga qaray boshladi. Shunda Rasulullah sollallahu alayhi vasallam qo'lini Fazlning yuziga qo'ydi, Fazl yuzini boshqa tomonga burdi, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam ham qo'lini boshqa tomonga burdi, Fazl esa yuzini yana boshqa tomonga burib qarardi. Toki Muhassirga yetdi va (tuyani) biroz haydadi, so'ng Jamratul Kubroga olib chiqadigan o'rta yo'lni tutdi, toki daraxt yonidagi Jamraga yetdi va uni yetti tosh bilan otdi, har bir tosh bilan takbir aytib — xazf toshlari (kichik shag'al) kabi toshlar bilan — vodiy ichidan otdi. So'ng Rasulullah sollallahu alayhi vasallam so'yish joyiga qaytdi...
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ يَعْنِي ابْنَ بِلاَلٍ، ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ - عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ بِعَرَفَةَ وَلَمْ يُسَبِّحْ بَيْنَهُمَا وَإِقَامَتَيْنِ وَصَلَّى الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِجَمْعٍ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ وَلَمْ يُسَبِّحْ بَيْنَهُمَا . قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا الْحَدِيثُ أَسْنَدَهُ حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ فِي الْحَدِيثِ الطَّوِيلِ وَوَافَقَ حَاتِمَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَلَى إِسْنَادِهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْجُعْفِيُّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَابِرٍ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ فَصَلَّى الْمَغْرِبَ وَالْعَتَمَةَ بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ .
Bizga Muhammad ibn Bashshor rivoyat qildi, bizga Abu Osim rivoyat qildi, bizga Hayy — ya'ni ibn Abu Robi'a — rivoyat qildi, bizga Abduljabbor ibn Vard rivoyat qildi, u Ibn Abu Mulaykadan rivoyat qildi. U dedi: Men Ibn Abbosga: «Bir kishi haj qilmaguncha umra qilmaydi» degan so'zlari haqida Urva ibnuz-Zubayr unga raddiya bermoqchi bo'ldi, dedim. Ibn Abbos: «Bunday emas, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Hudaybiyadan oldin to'rtta umra qilgan» dedi.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرٌ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " قَدْ نَحَرْتُ هَا هُنَا وَمِنًى كُلُّهَا مَنْحَرٌ " . وَوَقَفَ بِعَرَفَةَ فَقَالَ " قَدْ وَقَفْتُ هَا هُنَا وَعَرَفَةُ كُلُّهَا مَوْقِفٌ " . وَوَقَفَ فِي الْمُزْدَلِفَةِ فَقَالَ " قَدْ وَقَفْتُ هَا هُنَا وَمُزْدَلِفَةُ كُلُّهَا مَوْقِفٌ " .
Bizga Ibrohim ibn Muso ar-Roziy rivoyat qildi, bizga Iyso — ya'ni ibn Yunus — rivoyat qildi, u Ismoildan, u Voqid ibn Abdulloh at-Tamimiydan, u Muhammad ibn Abu Murra otasidan rivoyat qilingan tarzda: U Ibn Abbosga: «Yiliga necha marta umra qilish to'g'ri bo'ladi?» dedi. U: «Imkoni bo'lsa, har kuni» dedi.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ جَعْفَرٍ، بِإِسْنَادِهِ زَادَ " فَانْحَرُوا فِي رِحَالِكُمْ " .
Bizga Yahyo ibn Maiyn rivoyat qildi, bizga Hajjoj ibn Muhammad rivoyat qildi, bizga Yunus ibn Abu Ishoq rivoyat qildi, u otasidan, u Mujohiddan, u Ibn Abbosdan: U: «Umra hajdan oldin nozil bo'lgan(joriy bo'lgan) yoki haj umradan oldinmi (degan masala)da gapirildi, Ibn Abbos esa: ‹umra hajdan oldin (yo'lga qo'yilgan)› deb gapirdi» (ma'nosida rivoyat qildi).
حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، عَنْ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَابِرٍ، فَذَكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ وَأَدْرَجَ فِي الْحَدِيثِ عِنْدَ قَوْلِهِ { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى } قَالَ فَقَرَأَ فِيهَا بِالتَّوْحِيدِ وَ { قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ } وَقَالَ فِيهِ قَالَ عَلِيٌّ - رضى الله عنه - بِالْكُوفَةِ قَالَ أَبِي هَذَا الْحَرْفُ لَمْ يَذْكُرْهُ جَابِرٌ فَذَهَبْتُ مُحَرِّشًا . وَذَكَرَ قِصَّةَ فَاطِمَةَ رضى الله عنها .
Bizga Muhammad ibn Yahyo ibn Foris rivoyat qildi, bizga Abdurrazzoq rivoyat qildi, bizga Ibn Jurayj xabar berdi, menga Mansur ibn Abdurrahmon xabar berdi, u onasi Safiya binti Shaybadan, u Asmo binti Abu Bakrdan: U: «Biz Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bilan ihrom bog'lab chiqdik» dedi va hadisni keltirdi.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، عَنْ أَبِي مُعَاوِيَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَتْ قُرَيْشٌ وَمَنْ دَانَ دِينَهَا يَقِفُونَ بِالْمُزْدَلِفَةِ وَكَانُوا يُسَمَّوْنَ الْحُمْسَ وَكَانَ سَائِرُ الْعَرَبِ يَقِفُونَ بِعَرَفَةَ قَالَتْ فَلَمَّا جَاءَ الإِسْلاَمُ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَأْتِيَ عَرَفَاتٍ فَيَقِفَ بِهَا ثُمَّ يُفِيضَ مِنْهَا فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى { ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ } .
Bizga Ahmad ibn Hanbal rivoyat qildi, bizga Abdurrazzoq rivoyat qildi, bizga Ma'mar xabar berdi, u Zuhriydan, u Solimdan, u otasidan: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam shom va xuftonni Muzdalifada jamladi, har birini alohida iqomat bilan o'qidi va ular orasida hamda har birining ortidan tatavvu' (nafl) namoz o'qimadi.
حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا الأَحْوَصُ بْنُ جَوَّابٍ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا عَمَّارُ بْنُ رُزَيْقٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَعْمَشِ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الظُّهْرَ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ وَالْفَجْرَ يَوْمَ عَرَفَةَ بِمِنًى .
Bizga Usmon ibn Abu Shayba rivoyat qildi, bizga Jarir rivoyat qildi, u Yazid ibn Abu Ziyoddan, u Ibn Abu Lubaybadan, u Abu Salama ibn Abdurrahmondan, u Usoma ibn Zayddan: U Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bilan birga Arafadan (qaytayotgan) chog'ida uning ortida mingashib ketayotgan edi va hadisni keltirdi.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ الأَزْرَقُ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، قَالَ سَأَلْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ قُلْتُ أَخْبِرْنِي بِشَىْءٍ، عَقَلْتَهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَيْنَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الظُّهْرَ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ فَقَالَ بِمِنًى . قُلْتُ فَأَيْنَ صَلَّى الْعَصْرَ يَوْمَ النَّفْرِ قَالَ بِالأَبْطَحِ ثُمَّ قَالَ افْعَلْ كَمَا يَفْعَلُ أُمَرَاؤُكَ .
Bizga Mahmud ibn Xolid rivoyat qildi, bizga Abu Mushir rivoyat qildi, u Sa'iddan — ya'ni ibn Abdulazizdan — u Zuhriydan, u Solimdan, u otasidan: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Arafadan tinch va vazmin (osoyishta) yurib (qaytib) ketardi va odamlarga sokinlik bilan yurishni buyurar, jilovni tortib turardi va Muhassir vodiysiga yetganda (tuyani) haydardi.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ غَدَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ مِنًى حِينَ صَلَّى الصُّبْحَ صَبِيحَةَ يَوْمِ عَرَفَةَ حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ فَنَزَلَ بِنَمِرَةَ وَهِيَ مَنْزِلُ الإِمَامِ الَّذِي يَنْزِلُ بِهِ بِعَرَفَةَ حَتَّى إِذَا كَانَ عِنْدَ صَلاَةِ الظُّهْرِ رَاحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُهَجِّرًا فَجَمَعَ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ ثُمَّ خَطَبَ النَّاسَ ثُمَّ رَاحَ فَوَقَفَ عَلَى الْمَوْقِفِ مِنْ عَرَفَةَ .
Bizga Qutayba ibn Said rivoyat qildi, bizga Sufyon rivoyat qildi, u Amr ibn Dinordan, u Amr ibn Abdurrahmon ibn Umayya — Abu Tufaylning ukasi — dan, u o'z otasidan, u Robi'a ibn Abbod ad-Diliydan, u dedi: Men Rasulullah sollallahu alayhi vasallamni Arafada (tuyasi ustida) ko'rdim va hadisni keltirdi.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ عُمَرَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ حَسَّانَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ لَمَّا أَنْ قَتَلَ الْحَجَّاجُ ابْنَ الزُّبَيْرِ، أَرْسَلَ إِلَى ابْنِ عُمَرَ أَيَّةُ سَاعَةٍ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَرُوحُ فِي هَذَا الْيَوْمِ قَالَ إِذَا كَانَ ذَلِكَ رُحْنَا . فَلَمَّا أَرَادَ ابْنُ عُمَرَ أَنْ يَرُوحَ قَالُوا لَمْ تَزِغِ الشَّمْسُ . قَالَ أَزَاغَتْ قَالُوا لَمْ تَزِغْ - أَوْ زَاغَتْ - قَالَ فَلَمَّا قَالُوا قَدْ زَاغَتِ . ارْتَحَلَ .
Bizga Sulaymon ibn Harb va Muhammad ibn Iyso rivoyat qildilar, ular dedilar: bizga Hammod ibn Zayd rivoyat qildi, u Amr ibn Dinordan, u Muhammad ibn Jubayr ibn Mut'imdan, u otasidan, u dedi: Tuyam yo'qoldi va men Arafa kuni uni izlab chiqib, Rasulullah sollallahu alayhi vasallamni boshqalar bilan birga Arafada turganini ko'rdim. Shunda men: «Vallahi, bu Hums (Quraysh)dan-ku, bu yerda nima qilyapti?» dedim.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، عَنِ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ بَنِي ضَمْرَةَ عَنْ أَبِيهِ، أَوْ عَمِّهِ قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ بِعَرَفَةَ .
Bizga Muhammad ibn Kasir rivoyat qildi, bizga Sufyon rivoyat qildi, bizga Abdurrahmon ibn Hormalat al-Aslamiy rivoyat qildi, u Said ibnul-Musayyabdan rivoyat qildi: Jubayr ibn Mut'im dedi: Tuyam Arafa kuni yo'qoldi va men uni izlab chiqdim, shunda Rasulullah sollallahu alayhi vasallamni Arafada turganini ko'rdim. Men: «Vallahi, bu Hums (Quraysh)dan, unga nima bo'lgan, bu yerda turibdi?» dedim. Quraysh Mash'arul Haromdan chiqib turishar edi.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ نُبَيْطٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنَ الْحَىِّ عَنْ أَبِيهِ، نُبَيْطٍ أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَاقِفًا بِعَرَفَةَ عَلَى بَعِيرٍ أَحْمَرَ يَخْطُبُ .
Bizga Abdulloh ibn Maslama rivoyat qildi, u Molikdan, u Hishom ibn Urvadan, u otasidan: U dedi: Odamlar Urvani Arafa kunidagi turish (vuquf) haqida so'rardilar. Urva: Oisha menga xabar berib dedi: Quraysh va ularning diyniga ergashganlar Muzdalifada turishardi va o'zlarini Hums deb atashardi, boshqa arablar esa Arafada turishardi. Islom kelganda, Allah azza va jalla o'z Nabiysi sollallahu alayhi vasallamga Arafaga kelishni, unda turishni, so'ng undan qaytishni buyurdi. Bu Allahning ‹So'ngra odamlar qaytgan joydan qaytinglar› degan so'zidir.
حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ عَبْدِ الْمَجِيدِ، قَالَ حَدَّثَنِي الْعَدَّاءُ بْنُ خَالِدِ بْنِ هَوْذَةَ، - قَالَ هَنَّادٌ عَنْ عَبْدِ الْمَجِيدِ أَبِي عَمْرٍو، - قَالَ حَدَّثَنِي خَالِدُ بْنُ الْعَدَّاءِ بْنِ هَوْذَةَ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ النَّاسَ يَوْمَ عَرَفَةَ عَلَى بَعِيرٍ قَائِمٌ فِي الرِّكَابَيْنِ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ ابْنُ الْعَلاَءِ عَنْ وَكِيعٍ كَمَا قَالَ هَنَّادٌ .
Bizga Ahmad ibn Hanbal rivoyat qildi, bizga Yahyo rivoyat qildi, u Ja'far ibn Muhammaddan, u otasidan, u Jobirdan, u Nabiy sollallahu alayhi vasallamdan: U: «Men shu yerda turdim va butun Arafa turish (joyi)dir» dedi.
حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْعَظِيمِ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَجِيدِ أَبُو عَمْرٍو، عَنِ الْعَدَّاءِ، بِمَعْنَاهُ .
Bizga Abu Bakr ibn Abu Shayba rivoyat qildi, bizga Abdulloh ibn Numayr rivoyat qildi, u Abdumalik ibn Abu Sulaymondan, u Atodan, u Ibn Abbosdan: Nabiy sollallahu alayhi vasallam Arafa kuni ‹Lo ilaha illallah vahdahu lo sharika lah, lahul-mulku va lahul-hamd, va huva alo kulli shay'in qodir› (deb) ko'p marta aytib turardi, so'ng (rivoyatchi hadisni keltirib): «Bu eng yaxshi duo, men va mendan oldingi nabiylar (payg'ambarlar) aytgan eng yaxshi narsa shudir» (ma'nosini keltirdi).
حَدَّثَنَا ابْنُ نُفَيْلٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، - يَعْنِي ابْنَ دِينَارٍ - عَنْ عَمْرِو بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَفْوَانَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ شَيْبَانَ، قَالَ أَتَانَا ابْنُ مِرْبَعٍ الأَنْصَارِيُّ وَنَحْنُ بِعَرَفَةَ فِي مَكَانٍ يُبَاعِدُهُ عَمْرٌو عَنِ الإِمَامِ فَقَالَ أَمَا إِنِّي رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَيْكُمْ يَقُولُ لَكُمْ " قِفُوا عَلَى مَشَاعِرِكُمْ فَإِنَّكُمْ عَلَى إِرْثٍ مِنْ إِرْثِ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ " .
Bizga Qutayba ibn Said rivoyat qildi, bizga Abu Safvon — ya'ni Abdulloh ibn Said al-Umaviy — rivoyat qildi, u Yunusdan, u Ibn Shihobdan, u Solim ibn Abdullohdan, u otasidan: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam shom va xufton namozlarini Muzdalifada jamlab o'qidi.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، ح وَحَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَيَانٍ، حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ الأَعْمَشُ، - الْمَعْنَى - عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَفَاضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ عَرَفَةَ وَعَلَيْهِ السَّكِينَةُ وَرَدِيفُهُ أُسَامَةُ وَقَالَ " أَيُّهَا النَّاسُ عَلَيْكُمْ بِالسَّكِينَةِ فَإِنَّ الْبِرَّ لَيْسَ بِإِيجَافِ الْخَيْلِ وَالإِبِلِ " . قَالَ فَمَا رَأَيْتُهَا رَافِعَةً يَدَيْهَا عَادِيَةً حَتَّى أَتَى جَمْعًا . زَادَ وَهْبٌ ثُمَّ أَرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ الْعَبَّاسِ . وَقَالَ " أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ الْبِرَّ لَيْسَ بِإِيجَافِ الْخَيْلِ وَالإِبِلِ فَعَلَيْكُمْ بِالسَّكِينَةِ " . قَالَ فَمَا رَأَيْتُهَا رَافِعَةً يَدَيْهَا حَتَّى أَتَى مِنًى .
Bizga Muhammad ibn Kasiyr rivoyat qildi, bizga Sufyon A'mashdan rivoyat qildi, (h) yana bizga Vahb ibn Bayon rivoyat qildi, bizga Abiyda rivoyat qildi, bizga Sulaymon A'mash rivoyat qildi — ma'no bir — Hakamdan, u Miqsamdan, u Ibn Abbosdan rivoyat qildi. U dedi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Arofatdan vaqorlik bilan qaytdi, ortida Usoma bor edi. U: «Ey odamlar, vaqorlik bilan boringlar, chunki yaxshilik otlar va tuyalarni chopdirishda emas» dedi. U dedi: Men u tuyaning qo'llarini ko'tarib chopayotganini Jam'ga (Muzdalifaga) yetguncha ko'rmadim. Vahb shuni qo'shdi: So'ng Fazl ibn Abbosni ortiga mindirdi va: «Ey odamlar, albatta, yaxshilik otlar va tuyalarni chopdirishda emas, bas, vaqorlik bilan boringlar» dedi. U dedi: Men u tuyaning qo'llarini ko'tarib chopayotganini Minoga yetguncha ko'rmadim.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، - وَهَذَا لَفْظُ حَدِيثِ زُهَيْرٍ - حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عُقْبَةَ، أَخْبَرَنِي كُرَيْبٌ، أَنَّهُ سَأَلَ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ قُلْتُ أَخْبِرْنِي كَيْفَ، فَعَلْتُمْ - أَوْ صَنَعْتُمْ - عَشِيَّةَ رَدِفْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ جِئْنَا الشِّعْبَ الَّذِي يُنِيخُ النَّاسُ فِيهِ لِلْمُعَرَّسِ فَأَنَاخَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَاقَتَهُ ثُمَّ بَالَ - وَمَا قَالَ زُهَيْرٌ أَهْرَاقَ الْمَاءَ - ثُمَّ دَعَا بِالْوَضُوءِ فَتَوَضَّأَ وُضُوءًا لَيْسَ بِالْبَالِغِ جِدًّا قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ الصَّلاَةَ . قَالَ " الصَّلاَةُ أَمَامَكَ " . قَالَ فَرَكِبَ حَتَّى قَدِمْنَا الْمُزْدَلِفَةَ فَأَقَامَ الْمَغْرِبَ ثُمَّ أَنَاخَ النَّاسُ فِي مَنَازِلِهِمْ وَلَمْ يَحِلُّوا حَتَّى أَقَامَ الْعِشَاءَ وَصَلَّى ثُمَّ حَلَّ النَّاسُ . زَادَ مُحَمَّدٌ فِي حَدِيثِهِ قَالَ قُلْتُ كَيْفَ فَعَلْتُمْ حِينَ أَصْبَحْتُمْ قَالَ رَدِفَهُ الْفَضْلُ وَانْطَلَقْتُ أَنَا فِي سُبَّاقِ قُرَيْشٍ عَلَى رِجْلَىَّ .
Bizga Ahmad ibn Abdulloh ibn Yunus rivoyat qildi, bizga Zuhayr rivoyat qildi, (h) yana bizga Muhammad ibn Kasiyr rivoyat qildi, bizga Sufyon xabar berdi — bu Zuhayr hadisining lafzidir — bizga Ibrohim ibn Uqba rivoyat qildi, menga Kurayb xabar berdiki, u Usoma ibn Zayddan so'rab: «Menga ayting, Rasulullah sollallahu alayhi vasallamni ortingizga mindirgan kechada nima qildingiz?» dedim. U dedi: Biz odamlar tunash uchun tuyalarini cho'ktiradigan darani topdik. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam tuyasini cho'ktirib, so'ng bavl qildi — Zuhayr «suv to'kdi» demadi — keyin tahorat suvini so'rab, juda mukammal bo'lmagan tarzda tahorat qildi. Men: «Ey Rasulullah, namoz!» dedim. U: «Namoz oldingda» dedi. U dedi: U minib, biz Muzdalifaga keldik, u maxrib namozini iqomat qildi. So'ng odamlar manzillarida tuyalarini cho'ktirdilar, ammo yuklarini yechmadilar, toki u xufton namozini iqomat qilib o'qiguncha. Keyin odamlar yuklarini yechdilar. Muhammad hadisida shuni qo'shdi: Men: «Tongga chiqqaningizda nima qildingiz?» dedim. U dedi: Uning ortiga Fazl mindi, men esa Quraysh chopuvchilari orasida o'z oyog'imda ketdim.