حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ أَبِي فَرْوَةَ الْهَمْدَانِيِّ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ بْنِ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، وَأَبِي، هُرَيْرَةَ قَالاَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَجْلِسُ بَيْنَ ظَهْرَىْ أَصْحَابِهِ فَيَجِيءُ الْغَرِيبُ فَلاَ يَدْرِي أَيُّهُمْ هُوَ حَتَّى يَسْأَلَ فَطَلَبْنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَجْعَلَ لَهُ مَجْلِسًا يَعْرِفُهُ الْغَرِيبُ إِذَا أَتَاهُ - قَالَ - فَبَنَيْنَا لَهُ دُكَّانًا مِنْ طِينٍ فَجَلَسَ عَلَيْهِ وَكُنَّا نَجْلِسُ بِجَنْبَتَيْهِ وَذَكَرَ نَحْوَ هَذَا الْخَبَرِ فَأَقْبَلَ رَجُلٌ فَذَكَرَ هَيْئَتَهُ حَتَّى سَلَّمَ مِنْ طَرْفِ السِّمَاطِ فَقَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا مُحَمَّدُ . قَالَ فَرَدَّ عَلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم .
Bizga Usmon ibn Abu Shayba rivoyat qildi, bizga Jariyr Abu Farva Hamdoniydan, u Abu Zur'a ibn Amr ibn Jariyrdan, u Abu Zar va Abu Hurayradan rivoyat qildi. Ular: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam sahobalarining orasida o'tirar edilar, begona kishi kelganida, so'ramaguncha ulardan qaysi biri u kishi ekanini bilolmasdi. Shunda biz Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan u kishi uchun begona kishi kelganida tanib oladigan bir o'rin qilishni iltimos qildik. (Ular) dedi: Biz u kishi uchun loydan bir supacha qurdik, u kishi unga o'tirdilar, biz esa ikki tarafida o'tirardik. So'ng ushbu xabarga o'xshashini zikr qildi: Bir kishi kelib qoldi — uning ko'rinishini ta'rifladi — to safning chetidan salom bergungacha. U: «Assalomu alayka, ey Muhammad» dedi. (Ular) dedi: Payg'ambar sollallahu alayhi vasallam unga (salomini) qaytardilar.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي سِنَانٍ، عَنْ وَهْبِ بْنِ خَالِدٍ الْحِمْصِيِّ، عَنِ ابْنِ الدَّيْلَمِيِّ، قَالَ أَتَيْتُ أُبَىَّ بْنَ كَعْبٍ فَقُلْتُ لَهُ وَقَعَ فِي نَفْسِي شَىْءٌ مِنَ الْقَدَرِ فَحَدِّثْنِي بِشَىْءٍ لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُذْهِبَهُ مِنْ قَلْبِي . فَقَالَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ عَذَّبَ أَهْلَ سَمَوَاتِهِ وَأَهْلَ أَرْضِهِ عَذَّبَهُمْ وَهُوَ غَيْرُ ظَالِمٍ لَهُمْ وَلَوْ رَحِمَهُمْ كَانَتْ رَحْمَتُهُ خَيْرًا لَهُمْ مِنْ أَعْمَالِهِمْ وَلَوْ أَنْفَقْتَ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا قَبِلَهُ اللَّهُ مِنْكَ حَتَّى تُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ وَتَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَكَ وَأَنَّ مَا أَخْطَأَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَكَ وَلَوْ مُتَّ عَلَى غَيْرِ هَذَا لَدَخَلْتَ النَّارَ . قَالَ ثُمَّ أَتَيْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ - قَالَ - ثُمَّ أَتَيْتُ حُذَيْفَةَ بْنَ الْيَمَانِ فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ - قَالَ - ثُمَّ أَتَيْتُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ فَحَدَّثَنِي عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ ذَلِكَ .
Bizga Muhammad ibn Kasir rivoyat qildi, bizga Sufyon Abu Sinondan, u Vahb ibn Xolid Himsiydan, u ibn Daylamiydan xabar berdi. U dedi: Men Ubay ibn Ka'bning oldiga keldim va unga: «Ko'nglimga taqdir borasida bir narsa tushdi, menga shunday bir narsa rivoyat qilki, Allah uni qalbimdan ketkazsa» dedim. U: «Agar Allah osmonlari ahlini va yeri ahlini azoblasa, ularni zulm qilmagan holda azoblagan bo'lardi; agar ularga rahm qilsa, Uning rahmati ular uchun o'z amallaridan ko'ra yaxshiroq bo'lardi. Agar sen Uhudcha oltinni Allah yo'lida sarflasang ham, taqdirga iymon keltirmaguncha, senga yetgan narsaning senga xato qilib o'tib ketmasligini, senga xato qilib o'tgan narsaning esa senga yetishi mumkin emasligini bilmaguncha, Allah undan (sarfingni) qabul qilmaydi. Agar shundan boshqa (e'tiqodda) o'lsang, do'zaxga kirasan» dedi. (Ibn Daylamiy) dedi: So'ng men Abdulloh ibn Mas'udning oldiga keldim, u ham shunga o'xshash dedi. So'ng Huzayfa ibn Yamonning oldiga keldim, u ham shunga o'xshash dedi. So'ng Zayd ibn Sobitning oldiga keldim, u menga Payg'ambar sollallahu alayhi vasallamdan shunga o'xshashini rivoyat qildi.
حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُسَافِرٍ الْهُذَلِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ رَبَاحٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي عَبْلَةَ، عَنْ أَبِي حَفْصَةَ، قَالَ قَالَ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ لاِبْنِهِ يَا بُنَىَّ إِنَّكَ لَنْ تَجِدَ طَعْمَ حَقِيقَةِ الإِيمَانِ حَتَّى تَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَكَ وَمَا أَخْطَأَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَكَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّ أَوَّلَ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْقَلَمَ فَقَالَ لَهُ اكْتُبْ . قَالَ رَبِّ وَمَاذَا أَكْتُبُ قَالَ اكْتُبْ مَقَادِيرَ كُلِّ شَىْءٍ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ " . يَا بُنَىَّ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ مَاتَ عَلَى غَيْرِ هَذَا فَلَيْسَ مِنِّي " .
Bizga Ja'far ibn Musofir Huzaliy rivoyat qildi, bizga Yahyo ibn Hasson rivoyat qildi, bizga Valid ibn Raboh Ibrohim ibn Abu Ablodan, u Abu Hafsadan rivoyat qildi. U dedi: Uboda ibn Somit o'g'liga: «Ey o'g'ilcham, sen senga yetgan narsaning senga xato qilib o'tmasligini va senga xato qilib o'tgan narsaning senga yetishi mumkin emasligini bilmaguningcha, iymon haqiqatining ta'mini topa olmaysan. Men Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning: ‹Albatta, Allah dastlab Qalamni yaratdi va unga: «Yoz» dedi. U: «Ey Robbim, nimani yozay?» dedi. (Allah): «Qiyomat qoim bo'lguncha har bir narsaning o'lchovini (taqdirini) yoz» dedi›, deganlarini eshitdim. Ey o'g'ilcham, men Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning: ‹Kim shundan boshqa (e'tiqodda) o'lsa, u mendan emas›, deganlarini eshitdim» dedi.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، - الْمَعْنَى - قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، سَمِعَ طَاوُسًا، يَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يُخْبِرُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " احْتَجَّ آدَمُ وَمُوسَى فَقَالَ مُوسَى يَا آدَمُ أَنْتَ أَبُونَا خَيَّبْتَنَا وَأَخْرَجْتَنَا مِنَ الْجَنَّةِ . فَقَالَ آدَمُ أَنْتَ مُوسَى اصْطَفَاكَ اللَّهُ بِكَلاَمِهِ وَخَطَّ لَكَ التَّوْرَاةَ بِيَدِهِ تَلُومُنِي عَلَى أَمْرٍ قَدَّرَهُ عَلَىَّ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَنِي بِأَرْبَعِينَ سَنَةً فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى " . قَالَ أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ عَنْ عَمْرٍو عَنْ طَاوُسٍ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ .
Bizga Musaddad rivoyat qildi, bizga Sufyon rivoyat qildi, (h) va bizga Ahmad ibn Solih rivoyat qildi — mazmuni bir — u: bizga Sufyon ibn Uyayna Amr ibn Diynordan rivoyat qildi, dedi. U Tovusning: men Abu Hurayraning Payg'ambar sollallahu alayhi vasallamdan xabar berib aytayotganini eshitdim, deganini eshitdi. U kishi: «Odam bilan Muso bahslashdilar. Muso: ‹Ey Odam, sen bizning otamizsan, bizni ziyon qilding va jannatdan chiqarding› dedi. Odam: ‹Sen Musosanki, Allah seni O'z kalomi bilan tanladi va Tavrotni O'z qo'li bilan senga bitdi; meni yaratishidan qirq yil oldin ustimga belgilab qo'ygan ish uchun meni malomat qilasanmi?› dedi. Shunda Odam Musoni (dalilda) yengdi» dedilar. Ahmad ibn Solih Amrdan, u Tovusdan, u Abu Hurayradan eshitganini (aytdi).
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ مُوسَى قَالَ يَا رَبِّ أَرِنَا آدَمَ الَّذِي أَخْرَجَنَا وَنَفْسَهُ مِنَ الْجَنَّةِ فَأَرَاهُ اللَّهُ آدَمَ فَقَالَ أَنْتَ أَبُونَا آدَمُ فَقَالَ لَهُ آدَمُ نَعَمْ . قَالَ أَنْتَ الَّذِي نَفَخَ اللَّهُ فِيكَ مِنْ رُوحِهِ وَعَلَّمَكَ الأَسْمَاءَ كُلَّهَا وَأَمَرَ الْمَلاَئِكَةَ فَسَجَدُوا لَكَ قَالَ نَعَمْ . قَالَ فَمَا حَمَلَكَ عَلَى أَنْ أَخْرَجْتَنَا وَنَفْسَكَ مِنَ الْجَنَّةِ فَقَالَ لَهُ آدَمُ وَمَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا مُوسَى . قَالَ أَنْتَ نَبِيُّ بَنِي إِسْرَائِيلَ الَّذِي كَلَّمَكَ اللَّهُ مِنْ وَرَاءِ الْحِجَابِ لَمْ يَجْعَلْ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ رَسُولاً مِنْ خَلْقِهِ قَالَ نَعَمْ . قَالَ أَفَمَا وَجَدْتَ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ فِي كِتَابِ اللَّهِ قَبْلَ أَنْ أُخْلَقَ قَالَ نَعَمْ . قَالَ فَفِيمَ تَلُومُنِي فِي شَىْءٍ سَبَقَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فِيهِ الْقَضَاءُ قَبْلِي " . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ ذَلِكَ " فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى " .
Bizga Ahmad ibn Solih rivoyat qildi. U: bizga ibn Vahb rivoyat qildi, dedi. U: menga Hishom ibn Sa'd Zayd ibn Aslamdan, u otasidan xabar berdiki, Umar ibn Xattob: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: «Albatta, Muso: ‹Ey Robbim, bizni va o'zini jannatdan chiqargan Odamni bizga ko'rsat› dedi. Shunda Allah unga Odamni ko'rsatdi. U: ‹Sen otamiz Odammisan?› dedi. Odam unga: ‹Ha› dedi. U: ‹Sen Allah O'z ruhidan puflagan, senga barcha ismlarni o'rgatgan va farishtalarga buyurib, ular senga sajda qilgan kishimisan?› dedi. U: ‹Ha› dedi. U: ‹Bizni va o'zingni jannatdan chiqarishingga nima sabab bo'ldi?› dedi. Odam unga: ‹Sen kimsan?› dedi. U: ‹Men Musoman› dedi. (Odam): ‹Sen Bani Isroil payg'ambari — Allah seni parda ortidan, sen bilan O'zi orasiga maxluqotidan biror elchi qo'ymay (bevosita) gaplashgan kishimisan?› dedi. U: ‹Ha› dedi. (Odam): ‹Bu (ish) men yaratilishimdan oldin Allahning kitobida (yozilgan) bo'lganini topmadingmi?› dedi. U: ‹Ha› dedi. (Odam): ‹Unda mendan oldin Allah taolodan hukmi o'tib bo'lgan bir narsada meni nega malomat qilasan?› dedi» dedilar, dedi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam shu o'rinda: «Shunda Odam Musoni yengdi, Odam Musoni yengdi» dedilar.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَبِي أُنَيْسَةَ، أَنَّ عَبْدَ الْحَمِيدِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ الْخَطَّابِ، أَخْبَرَهُ عَنْ مُسْلِمِ بْنِ يَسَارٍ الْجُهَنِيِّ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الآيَةِ، { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ } قَالَ قَرَأَ الْقَعْنَبِيُّ الآيَةَ . فَقَالَ عُمَرُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ عَنْهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ خَلَقَ آدَمَ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ بِيَمِينِهِ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً فَقَالَ خَلَقْتُ هَؤُلاَءِ لِلْجَنَّةِ وَبِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ يَعْمَلُونَ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً فَقَالَ خَلَقْتُ هَؤُلاَءِ لِلنَّارِ وَبِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ يَعْمَلُونَ " . فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَفِيمَ الْعَمَلُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ إِذَا خَلَقَ الْعَبْدَ لِلْجَنَّةِ اسْتَعْمَلَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ حَتَّى يَمُوتَ عَلَى عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَيُدْخِلَهُ بِهِ الْجَنَّةَ وَإِذَا خَلَقَ الْعَبْدَ لِلنَّارِ اسْتَعْمَلَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ حَتَّى يَمُوتَ عَلَى عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ أَهْلِ النَّارِ فَيُدْخِلَهُ بِهِ النَّارَ " .
Bizga Abdulloh Qa'nabiy Molikdan, u Zayd ibn Abu Unaysadan rivoyat qildiki, Abdulhamid ibn Abdurrahmon ibn Zayd ibn Xattob unga Muslim ibn Yasor Juhaniydan xabar berdiki, Umar ibn Xattobdan ushbu oyat: «(Eslang) o'shanda Robbing Odam bolalaridan, ularning pushtlaridan...» (haqida) so'raldi — Qa'nabiy oyatni o'qidi. Shunda Umar: «Men Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan bu haqda so'ralganini eshitdim, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: ‹Albatta, Allah azza va jalla Odamni yaratdi, so'ng O'ng (qo'li) bilan uning yelkasini siypaladi va undan bir zurriyotni chiqarib: «Bularni jannat uchun yaratdim, ular jannat ahlining amalini qiladilar» dedi. So'ng yelkasini (yana) siypaladi va undan bir zurriyotni chiqarib: «Bularni do'zax uchun yaratdim, ular do'zax ahlining amalini qiladilar» dedi›, dedilar» dedi. Shunda bir kishi: «Ey Rasulullah, unda amalning (foydasi) nimada?» dedi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: «Albatta, Allah azza va jalla bandani jannat uchun yaratganida, uni jannat ahlining amali bilan ishlatadi, hatto u jannat ahli amallaridan biri ustida o'ladi va shu bilan uni jannatga kiritadi. Bandani do'zax uchun yaratganida esa, uni do'zax ahlining amali bilan ishlatadi, hatto u do'zax ahli amallaridan biri ustida o'ladi va shu bilan uni do'zaxga kiritadi» dedilar.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُصَفَّى، حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ جُعْثُمَ الْقُرَشِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ أَبِي أُنَيْسَةَ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ نُعَيْمِ بْنِ رَبِيعَةَ، قَالَ كُنْتُ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ بِهَذَا الْحَدِيثِ وَحَدِيثُ مَالِكٍ أَتَمُّ .
Bizga Muhammad ibn Musaffo rivoyat qildi, bizga Baqiyya rivoyat qildi. U: menga Umar ibn Ju'sum Qurashiy rivoyat qildi, dedi. U: menga Zayd ibn Abu Unaysa Abdulhamid ibn Abdurrahmondan, u Muslim ibn Yasordan, u Nu'aym ibn Robi'adan rivoyat qildi, dedi. U: Men Umar ibn Xattobning huzurida edim, deb ushbu hadisni (rivoyat qildi). Molikning hadisi to'liqroqdir.
حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ رَقَبَةَ بْنِ مَصْقَلَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْغُلاَمُ الَّذِي قَتَلَهُ الْخَضِرُ طُبِعَ كَافِرًا وَلَوْ عَاشَ لأَرْهَقَ أَبَوَيْهِ طُغْيَانًا وَكُفْرًا " .
Bizga Qa'nabiy rivoyat qildi, bizga Mu'tamir otasidan, u Raqaba ibn Masqaladan, u Abu Ishoqdan, u Sa'iyd ibn Jubayrdan, u ibn Abbosdan, u Ubay ibn Ka'bdan rivoyat qildi. U: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: «Xizr o'ldirgan bola kofir (tabiatli) qilib yaratilgan edi; agar yashaganida, ota-onasini tug'yon va kufrga botirar edi» dedilar, dedi.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا الْفِرْيَابِيُّ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِي قَوْلِهِ { وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ } " وَكَانَ طُبِعَ يَوْمَ طُبِعَ كَافِرًا " .
Bizga Mahmud ibn Xolid rivoyat qildi, bizga Firyobiy Isroildan rivoyat qildi, bizga Abu Ishoq Sa'iyd ibn Jubayrdan, u ibn Abbosdan rivoyat qildi. U: bizga Ubay ibn Ka'b rivoyat qildi, dedi. U: Men Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning Allahning ‹Bolaga kelsak, uning ota-onasi mo'min edi› (so'zi haqida): «U yaratilgan kun(i)dayoq kofir (tabiatli) qilib yaratilgan edi» deyotganlarini eshitdim, dedi.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِهْرَانَ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ حَدَّثَنِي أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَبْصَرَ الْخَضِرُ غُلاَمًا يَلْعَبُ مَعَ الصِّبْيَانِ فَتَنَاوَلَ رَأْسَهُ فَقَلَعَهُ فَقَالَ مُوسَى { أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً } " . الآيَةَ .
Bizga Muhammad ibn Mihron Roziy rivoyat qildi, bizga Sufyon ibn Uyayna Amrdan, u Sa'iyd ibn Jubayrdan rivoyat qildi. U: Ibn Abbos dedi: menga Ubay ibn Ka'b Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan rivoyat qildi. U kishi: «Xizr bolalar bilan o'ynab yurgan bir bolani ko'rib, uning boshini ushlab uzib oldi. Shunda Muso: ‹Begunoh bir jonni o'ldirdingmi?...› (oyatini) dedi» dedilar, dedi.
حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ النَّمَرِيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ وَالإِخْبَارُ فِي حَدِيثِ سُفْيَانَ - عَنِ الأَعْمَشِ قَالَ حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ وَهْبٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ قَالَ حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ الصَّادِقُ الْمَصْدُوقُ " إِنَّ خَلْقَ أَحَدِكُمْ يُجْمَعُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا ثُمَّ يَكُونُ عَلَقَةً مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ يَكُونُ مُضْغَةً مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ يُبْعَثُ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيُؤْمَرُ بِأَرْبَعِ كَلِمَاتٍ فَيُكْتَبُ رِزْقُهُ وَأَجَلُهُ وَعَمَلُهُ ثُمَّ يُكْتَبُ شَقِيٌّ أَوْ سَعِيدٌ ثُمَّ يُنْفَخُ فِيهِ الرُّوحُ فَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ حَتَّى مَا يَكُونَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا إِلاَّ ذِرَاعٌ أَوْ قِيدُ ذِرَاعٍ فَيَسْبِقُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ فَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ فَيَدْخُلُهَا وَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ حَتَّى مَا يَكُونَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا إِلاَّ ذِرَاعٌ أَوْ قِيدُ ذِرَاعٍ فَيَسْبِقُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ فَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَيَدْخُلُهَا " .
Bizga Hafs ibn Umar Namariy rivoyat qildi, bizga Shu'ba rivoyat qildi, (h) va bizga Muhammad ibn Kasir rivoyat qildi, bizga Sufyon xabar berdi — mazmuni bir, xabar berish esa Sufyonning hadisidadir — A'mashdan. U: bizga Zayd ibn Vahb rivoyat qildi, dedi. U: bizga Abdulloh ibn Mas'ud rivoyat qildi, dedi. U: bizga Rasulullah sollallahu alayhi vasallam — u zot rost so'zlovchi, rost (deb) tasdiqlangan zotdirlar — rivoyat qilib: «Albatta, sizlardan birortangizning yaratilishi onasining qornida qirq kun (nutfa holida) jam qilinadi, so'ng shuncha (vaqt) laxta qon bo'ladi, so'ng shuncha (vaqt) bir parcha go'sht bo'ladi, so'ng unga farishta yuboriladi va to'rt kalima bilan buyuriladi: rizqi, ajali, ameli yoziladi va baxtsiz yoki baxtli (ekanligi) yoziladi. So'ng unga ruh puflanadi. Albatta, sizlardan biringiz jannat ahlining amalini qiladi, hatto u bilan jannat orasida bir tirsak yoki tirsakcha (masofa) qolganida, ustiga (yozilgan) kitob o'zib ketadi-da, u do'zax ahlining amalini qilib, unga (do'zaxga) kiradi. Albatta, sizlardan biringiz do'zax ahlining amalini qiladi, hatto u bilan do'zax orasida bir tirsak yoki tirsakcha (masofa) qolganida, ustiga (yozilgan) kitob o'zib ketadi-da, u jannat ahlining amalini qilib, unga (jannatga) kiradi» dedilar.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ يَزِيدَ الرِّشْكِ، قَالَ حَدَّثَنَا مُطَرِّفٌ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، قَالَ قِيلَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَا رَسُولَ اللَّهِ أَعُلِمَ أَهْلُ الْجَنَّةِ مِنْ أَهْلِ النَّارِ قَالَ " نَعَمْ " . قَالَ فَفِيمَ يَعْمَلُ الْعَامِلُونَ قَالَ " كُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ " .
Bizga Musaddad rivoyat qildi, bizga Hammod ibn Zayd Yazid Rishkdan rivoyat qildi. U: bizga Mutarrif Imron ibn Husayndan rivoyat qildi, dedi. U dedi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga: «Ey Rasulullah, jannat ahli do'zax ahlidan (oldindan) ma'lum bo'lganmi?» deyildi. U kishi: «Ha» dedilar. U (so'rovchi): «Unda amal qiluvchilar nimada amal qiladilar?» dedi. U kishi: «Har kim nima uchun yaratilgan bo'lsa, o'shanga muyassar qilinadi» dedilar.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَطَاءُ بْنُ دِينَارٍ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ شَرِيكٍ الْهُذَلِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ مَيْمُونٍ الْحَضْرَمِيِّ، عَنْ رَبِيعَةَ الْجُرَشِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تُجَالِسُوا أَهْلَ الْقَدَرِ وَلاَ تُفَاتِحُوهُمْ " .
Bizga Ahmad ibn Hanbal rivoyat qildi, bizga Abdulloh ibn Yazid Muqri Abu Abdurrahmon rivoyat qildi. U: menga Sa'iyd ibn Abu Ayyub rivoyat qildi, dedi. U: menga Ato ibn Diynor Hakim ibn Shariyk Huzaliydan, u Yahyo ibn Maymun Hazramiydan, u Robi'a Jurashiydan, u Abu Hurayradan, u Umar ibn Xattobdan, u Payg'ambar sollallahu alayhi vasallamdan rivoyat qildi, dedi. U kishi: «Qadar ahli bilan birga o'tirmanglar va ular bilan (suhbatni) boshlamanglar» dedilar.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ عَنْ أَوْلاَدِ الْمُشْرِكِينَ فَقَالَ " اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا عَامِلِينَ " .
Bizga Musaddad rivoyat qildi, bizga Abu Avona Abu Bishrdan, u Sa'iyd ibn Jubayrdan, u ibn Abbosdan rivoyat qildiki, Payg'ambar sollallahu alayhi vasallamdan mushriklarning bolalari haqida so'raldi. Shunda u kishi: «Allah ularning nima qiluvchi bo'lganlarini bilguvchiroqdir» dedilar.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ نَجْدَةَ، حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ، ح وَحَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ مَرْوَانَ الرَّقِّيُّ، وَكَثِيرُ بْنُ عُبَيْدٍ الْمَذْحِجِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ، - الْمَعْنَى - عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَيْسٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ذَرَارِيُّ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ " هُمْ مِنْ آبَائِهِمْ " . فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ بِلاَ عَمَلٍ قَالَ " اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا عَامِلِينَ " . قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَذَرَارِيُّ الْمُشْرِكِينَ قَالَ " مِنْ آبَائِهِمْ " . قُلْتُ بِلاَ عَمَلٍ قَالَ " اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا عَامِلِينَ " .
Bizga Abdulvahhob ibn Najda rivoyat qildi, bizga Baqiyya rivoyat qildi, (h) va bizga Muso ibn Marvon Raqqiy va Kasir ibn Ubayd Mazhijiy rivoyat qildilar. Ular: bizga Muhammad ibn Harb rivoyat qildi, dedilar — mazmunan — Muhammad ibn Ziyoddan, u Abdulloh ibn Abu Qaysdan, u Oishadan (rivoyat qildi). U dedi: Men: «Ey Rasulullah, mo'minlarning bolalari (qanday)?» dedim. U kishi: «Ular ota-onalaridandir» dedilar. Men: «Ey Rasulullah, amalsizmi?» dedim. U kishi: «Allah ularning nima qiluvchi bo'lganlarini bilguvchiroqdir» dedilar. Men: «Ey Rasulullah, mushriklarning bolalari-chi?» dedim. U kishi: «Ota-onalaridandir» dedilar. Men: «Amalsizmi?» dedim. U kishi: «Allah ularning nima qiluvchi bo'lganlarini bilguvchiroqdir» dedilar.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ يَحْيَى، عَنْ عَائِشَةَ بِنْتِ طَلْحَةَ، عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ، قَالَتْ أُتِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِصَبِيٍّ مِنَ الأَنْصَارِ يُصَلِّي عَلَيْهِ قَالَتْ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ طُوبَى لِهَذَا لَمْ يَعْمَلْ شَرًّا وَلَمْ يَدْرِ بِهِ . فَقَالَ " أَوَغَيْرَ ذَلِكَ يَا عَائِشَةُ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْجَنَّةَ وَخَلَقَ لَهَا أَهْلاً وَخَلَقَهَا لَهُمْ وَهُمْ فِي أَصْلاَبِ آبَائِهِمْ وَخَلَقَ النَّارَ وَخَلَقَ لَهَا أَهْلاً وَخَلَقَهَا لَهُمْ وَهُمْ فِي أَصْلاَبِ آبَائِهِمْ " .
Bizga Muhammad ibn Kasir rivoyat qildi, bizga Sufyon Talha ibn Yahyodan, u Oisha bint Talhadan, u mo'minlarning onasi Oishadan xabar berdi. U dedi: Payg'ambar sollallahu alayhi vasallamning oldilariga ansorlardan bo'lgan, janoza (namozi) o'qish uchun bir go'dak keltirildi. (Oisha) dedi: Men: «Ey Rasulullah, bu (go'dak)ka qutluq bo'lsin! U yomonlik qilmadi va uni bilmadi (ham)» dedim. Shunda u kishi: «Yoki bundan boshqacha (ham bo'lishi mumkin), ey Oisha! Albatta, Allah jannatni yaratdi va unga (kiradigan) ahlni yaratdi, ular ota-bobolarining sulblarida (turgan) holida ularni ular uchun yaratdi. Do'zaxni yaratdi va unga (kiradigan) ahlni yaratdi, ular ota-bobolarining sulblarida (turgan) holida ularni ular uchun yaratdi» dedilar.
حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ فَأَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ وَيُنَصِّرَانِهِ كَمَا تَنَاتَجُ الإِبِلُ مِنْ بَهِيمَةٍ جَمْعَاءَ هَلْ تُحِسُّ مِنْ جَدْعَاءَ " . قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفَرَأَيْتَ مَنْ يَمُوتُ وَهُوَ صَغِيرٌ قَالَ " اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا عَامِلِينَ " .
Bizga Qa'nabiy Molikdan, u Abu Zinoddan, u A'rajdan, u Abu Hurayradan rivoyat qildi. U: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: «Har bir tug'ilgan (bola) fitrat ustida tug'iladi; so'ng uning ota-onasi uni yahudiy yoki nasroniy qiladi — xuddi tuya butun (a'zoli) hayvonni tug'gani kabi; (sen) unda biror kesilgan (a'zoni) sezasanmi?» dedilar, dedi. Ular (sahobalar): «Ey Rasulullah, kichikligida o'ladigan kishi haqida (nima) deysiz?» dedilar. U kishi: «Allah ularning nima qiluvchi bo'lganlarini bilguvchiroqdir» dedilar.
قَالَ أَبُو دَاوُدَ قُرِئَ عَلَى الْحَارِثِ بْنِ مِسْكِينٍ وَأَنَا أَسْمَعُ، أَخْبَرَكَ يُوسُفُ بْنُ عَمْرٍو، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ مَالِكًا، قِيلَ لَهُ إِنَّ أَهْلَ الأَهْوَاءِ يَحْتَجُّونَ عَلَيْنَا بِهَذَا الْحَدِيثِ . قَالَ مَالِكٌ احْتَجَّ عَلَيْهِمْ بِآخِرِهِ . قَالُوا أَرَأَيْتَ مَنْ يَمُوتُ وَهُوَ صَغِيرٌ قَالَ " اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا عَامِلِينَ " .
Abu Dovud dedi: Horis ibn Miskinga (hadis) o'qib berildi, men eshitib turardim. (Unga aytildi:) Senga Yusuf ibn Amr xabar berdi, bizga ibn Vahb xabar berdi. U: men Molikning (aytganini) eshitdim, dedi: unga: «Havoyi nafs ahli (bid'atchilar) bizga qarshi ushbu hadis bilan hujjat keltiradilar» deyildi. Molik: «Ularga uning oxiri bilan hujjat keltir» dedi: Ular (sahobalar): «Kichikligida o'ladigan kishi haqida (nima) deysiz?» dedilar. U kishi: «Allah ularning nima qiluvchi bo'lganlarini bilguvchiroqdir» dedilar.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ الْمِنْهَالِ، قَالَ سَمِعْتُ حَمَّادَ بْنَ سَلَمَةَ، يُفَسِّرُ حَدِيثَ " كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ " . قَالَ هَذَا عِنْدَنَا حَيْثُ أَخَذَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْعَهْدَ فِي أَصْلاَبِ آبَائِهِمْ حَيْثُ قَالَ { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى } .
Bizga Hasan ibn Aliy rivoyat qildi, bizga Hajjoj ibn Minhol rivoyat qildi. U dedi: Men Hammod ibn Salamaning «Har bir tug'ilgan (bola) fitrat ustida tug'iladi» (degan) hadisni izohlayotganini eshitdim. U: «Bu bizning (fikrimizcha), Allah ularning ota-bobolari sulblarida ularning ustiga ahdni olgan paytidir — o'shanda U: ‹Men Robbingiz emasmanmi?› dedi, ular: ‹Bale (Robbimizsan)› dedilar» dedi.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ عَامِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْوَائِدَةُ وَالْمَوْءُودَةُ فِي النَّارِ " . قَالَ يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا قَالَ أَبِي فَحَدَّثَنِي أَبُو إِسْحَاقَ أَنَّ عَامِرًا حَدَّثَهُ بِذَلِكَ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Bizga Ibrohim ibn Muso Roziy rivoyat qildi, bizga ibn Abu Zoida rivoyat qildi. U: menga otam Omirdan rivoyat qildi, dedi. U: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: «Tiriklayin ko'muvchi (ayol) ham, tiriklayin ko'milgan (qiz) ham do'zaxdadir» dedilar, dedi. Yahyo ibn Zakariyo dedi: Otam dedi: Menga Abu Ishoq rivoyat qildiki, Omir buni unga Alqamadan, u ibn Mas'uddan, u Payg'ambar sollallahu alayhi vasallamdan rivoyat qilib aytdi.