حَدَّثَنَا قَيْسُ بْنُ حَفْصٍ، وَمُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، حَدَّثَنَا أَبُو قُرَّةَ، مُسْلِمُ بْنُ سَالِمٍ الْهَمْدَانِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عِيسَى، سَمِعَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي لَيْلَى، قَالَ لَقِيَنِي كَعْبُ بْنُ عُجْرَةَ فَقَالَ أَلاَ أُهْدِي لَكَ هَدِيَّةً سَمِعْتُهَا مِنَ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ بَلَى، فَأَهْدِهَا لِي. فَقَالَ سَأَلْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ الصَّلاَةُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ عَلَّمَنَا كَيْفَ نُسَلِّمُ. قَالَ " قُولُوا اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ، وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ، اللَّهُمَّ بَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ، وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا بَارَكْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ، وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ ".
Qays ibn Hafs va Muso ibn Ismoil bizga aytdilar, Abdulvohid ibn Ziyod bizga aytdi, Abu Qurra Muslim ibn Solim Hamdoniy bizga aytdi, u dedi: Abdulloh ibn Iso menga aytdi, u Abdurahmon ibn Abu Layloni eshitdi, u dedi: Ka'b ibn Ujra meni uchratib: «Senga Nabiy sollallahu alayhi vasallamdan eshitgan bir hadyani (sovg'ani) bermaymi?», dedi. Men: «Albatta, menga uni hadya qil», dedim. U dedi: Biz Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan so'radik: «Ey Rasulullah, sizlarga — Ahlul-Baytga — qanday salovot aytamiz? Chunki Allah bizga qanday salom berishni o'rgatdi-ku», dedik. U: «‹Allahumma salli alaa Muhammadin va alaa aali Muhammadin, kamaa sallayta alaa Ibrohima va alaa aali Ibrohima, innaka Hamiydun Majiyd; Allahumma baarik alaa Muhammadin va alaa aali Muhammadin, kamaa baarakta alaa Ibrohima va alaa aali Ibrohima, innaka Hamiydun Majiyd›, denglar», dedi.
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنِ الْمِنْهَالِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُعَوِّذُ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ وَيَقُولُ " إِنَّ أَبَاكُمَا كَانَ يُعَوِّذُ بِهَا إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ، أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّةِ مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ وَهَامَّةٍ، وَمِنْ كُلِّ عَيْنٍ لاَمَّةٍ ".
Usmon ibn Abu Shayba bizga aytdi, Jarir bizga aytdi, Mansurdan, Minholdan, Sa'id ibn Jubayrdan, Ibn Abbos roziyallahu anhumodan, u dedi: Nabiy sollallahu alayhi vasallam Hasan va Husaynga (panoh tilab) ta'viz qilar va: «Albatta, otangiz (Ibrohim) bu bilan Ismoil va Is'hoqni ta'viz qilar edi: ‹A'uzu bi-kalimaatillahit-taammati min kulli shaytonin va haammatin, va min kulli aynin laammatin (Har bir shaytondan, har bir zaharli jonzotdan va har bir yomon (hasadgo'u) ko'zdan Allahning to'liq kalimalari bilan panoh so'rayman)›», der edi.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " نَحْنُ أَحَقُّ مِنْ إِبْرَاهِيمَ إِذْ قَالَ {رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي} وَيَرْحَمُ اللَّهُ لُوطًا، لَقَدْ كَانَ يَأْوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ وَلَوْ لَبِثْتُ فِي السِّجْنِ طُولَ مَا لَبِثَ يُوسُفُ لأَجَبْتُ الدَّاعِيَ ".
Ahmad ibn Solih bizga aytdi, Ibn Vahb bizga aytdi, u dedi: Yunus menga xabar berdi, Ibn Shihobdan, Abu Salama ibn Abdurahmon va Sa'id ibnul-Musayyabdan, Abu Hurayra roziyallahu anhudan: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedi: «Biz Ibrohimdan ko'ra haqliroqmiz — u: ‹Rabbim, menga o'liklarni qanday tiriltirishingni ko'rsat›, deganida; (Allah): ‹Iymon keltirmadingmi?›, dedi; u: ‹Ha, lekin qalbim mutmain bo'lishi uchun (so'radim)›, dedi. Allah Lutga rahm qilsin, u haqiqatda qattiq (mustahkam) ruknga panoh tilar edi. Agar men Yusuf turgan muddat qadar zindonda turganimda, da'vat etuvchiga javob berar edim».
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمٌ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ مَرَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى نَفَرٍ مِنْ أَسْلَمَ يَنْتَضِلُونَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " ارْمُوا بَنِي إِسْمَاعِيلَ، فَإِنَّ أَبَاكُمْ كَانَ رَامِيًا، وَأَنَا مَعَ بَنِي فُلاَنٍ ". قَالَ فَأَمْسَكَ أَحَدُ الْفَرِيقَيْنِ بِأَيْدِيهِمْ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا لَكُمْ لاَ تَرْمُونَ ". فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، نَرْمِي وَأَنْتَ مَعَهُمْ قَالَ " ارْمُوا وَأَنَا مَعَكُمْ كُلِّكُمْ ".
Qutayba ibn Sa'id bizga aytdi, Hotam bizga aytdi, Yazid ibn Abu Ubayddan, Salama ibnul-Akva' roziyallahu anhudan, u dedi: Nabiy sollallahu alayhi vasallam Aslam (qabilasi)dan o'q otib (musobaqalashayotgan) bir guruh oldidan o'tdi, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: «Otinglar, ey Ismoil o'g'illari, chunki otangiz o'qchi edi. Men falonchilar bilan birgaman», dedi. (U) dedi: Shunda ikki guruhdan biri qo'llarini (otishdan) to'xtatdi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: «Nega otmayapsizlar?», dedi. Ular: «Ey Rasulullah, sen ular bilan bo'lsa, qanday otamiz?», dedilar. U: «Otinglar, men hammangiz bilan birgaman», dedi.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، سَمِعَ الْمُعْتَمِرَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قِيلَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَنْ أَكْرَمُ النَّاسِ قَالَ " أَكْرَمُهُمْ أَتْقَاهُمْ ". قَالُوا يَا نَبِيَّ اللَّهِ، لَيْسَ عَنْ هَذَا نَسْأَلُكَ. قَالَ " فَأَكْرَمُ النَّاسِ يُوسُفُ نَبِيُّ اللَّهِ ابْنُ نَبِيِّ اللَّهِ ابْنِ نَبِيِّ اللَّهِ ابْنِ خَلِيلِ اللَّهِ ". قَالُوا لَيْسَ عَنْ هَذَا نَسْأَلُكَ. قَالَ " فَعَنْ مَعَادِنِ الْعَرَبِ تَسْأَلُونِي ". قَالُوا نَعَمْ. قَالَ " فَخِيَارُكُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ خِيَارُكُمْ فِي الإِسْلاَمِ إِذَا فَقِهُوا ".
Is'hoq ibn Ibrohim bizga aytdi, u Mu'tamirni eshitdi, Ubaydullohdan, Sa'id ibn Abu Sa'id Maqburiydan, Abu Hurayra roziyallahu anhudan: Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan: «Odamlarning eng karamlisi kim?», deb so'raldi. U: «Allahga eng taqvodori», dedi. Ular: «Biz sendan bu haqda so'ramayotgan edik», dedilar. U: «Bo'lmasa, odamlarning eng karamlisi — Yusuf, Allahning payg'ambari, Allahning payg'ambari (Ya'qub)ning o'g'li, Allahning payg'ambari (Is'hoq)ning o'g'li, Allahning xalili (Ibrohim)ning o'g'li», dedi. Ular: «Biz sendan bu haqda so'ramayotgan edik», dedilar. U: «Bo'lmasa, arablarning ma'danlari (asilzodalari) haqida so'rayapsizlar(mi)? Odamlar ma'danlardir: johiliyatda ularning yaxshilari Islomda ham yaxshilaridir — agar (diynni) chuqur bilsalar (faqih bo'lsalar)», dedi.
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ {يَغْفِرُ اللَّهُ لِلُوطٍ إِنْ كَانَ لَيَأْوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ}.
Abul-Yamon bizga aytdi, Shu'ayb bizga xabar berdi, Abuz-Zinod bizga aytdi, A'rajdan, Abu Hurayra roziyallahu anhudan: Nabiy sollallahu alayhi vasallam dedi: ‹Allah Lutni mag'firat qilsin, u haqiqatda qattiq ruknga panoh tilar edi›: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedi: «Allah Lutga rahm qilsin, u haqiqatda qattiq (mustahkam) bir ruknga (suyanchga) panoh tilar edi. Agar men Yusuf turgan muddat qadar zindonda turganimda, da'vat etuvchiga (chiqishga) javob berar edim».
حَدَّثَنَا مَحْمُودٌ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَرَأَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم {فَهَلْ مِنْ مُدَّكِر }.
Mahmud bizga aytdi, Abu Ahmad bizga aytdi, Sufyon bizga aytdi, Abu Is'hoqdan, Asvaddan, Abdulloh roziyallahu anhudan, u dedi: Nabiy sollallahu alayhi vasallam ‹Fahal min muddakir (Eslatma oluvchi bormi?)› (oyatini) o'qidi.
حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنَ زَمْعَةَ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم. وَذَكَرَ الَّذِي عَقَرَ النَّاقَةَ قَالَ " انْتَدَبَ لَهَا رَجُلٌ ذُو عِزٍّ وَمَنَعَةٍ فِي قُوَّةٍ كَأَبِي زَمْعَةَ ".
Humaydiy bizga aytdi, Sufyon bizga aytdi, Hishom ibn Urva bizga aytdi, otasidan, Abdulloh ibn Zam'adan, u dedi: Men Nabiy sollallahu alayhi vasallamni eshitdim — u tuyani (so'yib) o'ldirgan (Samud) kishisini eslatdi: «Unga (o'sha tuyani o'ldirishga) Abu Zam'adek izzat-shavkat va qudrat egasi bo'lgan bir kishi (jasorat bilan) otlandi (kirishdi)», dedi.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِسْكِينٍ أَبُو الْحَسَنِ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ بْنِ حَيَّانَ أَبُو زَكَرِيَّاءَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا نَزَلَ الْحِجْرَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ أَمَرَهُمْ أَنْ لاَ يَشْرَبُوا مِنْ بِئْرِهَا، وَلاَ يَسْتَقُوا مِنْهَا فَقَالُوا قَدْ عَجَنَّا مِنْهَا، وَاسْتَقَيْنَا. فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَطْرَحُوا ذَلِكَ الْعَجِينَ وَيُهَرِيقُوا ذَلِكَ الْمَاءَ. وَيُرْوَى عَنْ سَبْرَةَ بْنِ مَعْبَدٍ وَأَبِي الشُّمُوسِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ بِإِلْقَاءِ الطَّعَامِ. وَقَالَ أَبُو ذَرٍّ عَنِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم " مَنِ اعْتَجَنَ بِمَائِهِ ".
Muhammad ibn Miskin Abul-Hasan bizga aytdi, Yahyo ibn Hasson ibn Hayyon Abu Zakariyo bizga aytdi, Sulaymon bizga aytdi, Abdulloh ibn Dinordan, Ibn Umar roziyallahu anhumodan: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Tabuk g'azotida Hijrga tushganida, ularga uning qudug'idan ichmaslikni va undan suv olmaslikni buyurdi. Ular: «Biz undan (xamir) qordik va suv oldik», dedilar. Shunda u ularga o'sha xamirni tashlashni va o'sha suvni to'kishni buyurdi. Va Sabra ibn Ma'bad hamda Abush-Shumusdan rivoyat qilinadi: Nabiy sollallahu alayhi vasallam taomni tashlashga buyurdi. Abu Zarr Nabiy sollallahu alayhi vasallamdan: «Kim uning suvi bilan xamir qorgan bo'lsa...» (dedi).
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّ النَّاسَ نَزَلُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرْضَ ثَمُودَ الْحِجْرَ، فَاسْتَقَوْا مِنْ بِئْرِهَا، وَاعْتَجَنُوا بِهِ، فَأَمَرَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُهَرِيقُوا مَا اسْتَقَوْا مِنْ بِئْرِهَا، وَأَنْ يَعْلِفُوا الإِبِلَ الْعَجِينَ، وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَسْتَقُوا مِنَ الْبِئْرِ الَّتِي كَانَ تَرِدُهَا النَّاقَةُ. تَابَعَهُ أُسَامَةُ عَنْ نَافِعٍ.
Ibrohim ibnul-Munzir bizga aytdi, Anas ibn Iyoz bizga aytdi, Ubaydullohdan, Nofi'dan: Abdulloh ibn Umar roziyallahu anhumo unga xabar berdiki, odamlar Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bilan Samud diyori Hijrga tushdilar va uning qudug'idan suv olib, u bilan xamir qordilar. Shunda Rasulullah sollallahu alayhi vasallam ularga uning qudug'idan olgan (suv)ni to'kishni, xamirni tuyalarga yedirishni buyurdi va ularga tuya (Samud tuyasi) keladigan quduqdan suv olishni buyurdi. Unga Usoma Nofi'dan mutoba'at qildi.
حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ ـ رضى الله عنهم أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمَّا مَرَّ بِالْحِجْرِ قَالَ " لاَ تَدْخُلُوا مَسَاكِنَ الَّذِينَ ظَلَمُوا إِلاَّ أَنْ تَكُونُوا بَاكِينَ، أَنْ يُصِيبَكُمْ مَا أَصَابَهُمْ ". ثُمَّ تَقَنَّعَ بِرِدَائِهِ، وَهْوَ عَلَى الرَّحْلِ.
Muhammad menga aytdi, Abdulloh bizga xabar berdi, Ma'mardan, Zuhriydan, u dedi: Solim ibn Abdulloh menga xabar berdi, otasidan roziyallahu anhum: Nabiy sollallahu alayhi vasallam Hijr (Samud diyori)dan o'tganida: «O'zlariga zulm qilgan(qavm)ning maskanlariga kirmanglar — yig'lab turgan holdan boshqa — ularga yetgan (azob) sizlarga ham yetmasin (deb)», dedi. So'ng (Nabiy) ridosi bilan (boshini) yopdi, u ulovda edi. (Bunda u: «...zulm qilganlarning maskanlariga» dedi).
حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ، حَدَّثَنَا وَهْبٌ، حَدَّثَنَا أَبِي، سَمِعْتُ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تَدْخُلُوا مَسَاكِنَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ إِلاَّ أَنْ تَكُونُوا بَاكِينَ، أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَهُمْ ".
Abdulloh menga aytdi, Vahb bizga aytdi, otam bizga aytdi, Yunusni eshitdim, Zuhriydan, Solimdan: Ibn Umar dedi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedi: Nabiy sollallahu alayhi vasallam Hijr (Samud diyori)dan o'tganida: «O'zlariga zulm qilgan(qavm)ning maskanlariga kirmanglar — yig'lab turgan holdan boshqa — ularga yetgan (azob) sizlarga ham yetmasin (deb)», dedi. So'ng (Nabiy) ridosi bilan (boshini) yopdi, u ulovda edi. (Bunda: «...o'z nafslariga zulm qilganlarning maskanlariga» dedi).
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " الْكَرِيمُ ابْنُ الْكَرِيمِ ابْنِ الْكَرِيمِ ابْنِ الْكَرِيمِ يُوسُفُ ابْنُ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ـ عَلَيْهِمُ السَّلاَمُ ".
Is'hoq ibn Mansur bizga aytdi, Abdussamad bizga xabar berdi, Abdurahmon ibn Abdulloh bizga aytdi, otasidan, Ibn Umar roziyallahu anhumodan, Nabiy sollallahu alayhi vasallamdan, u dedi: «Karam (sharaf) egasi, karam egasining o'g'li, karam egasining o'g'li, karam egasining o'g'li — Yusuf ibn Ya'qub ibn Is'hoq ibn Ibrohim alayhimussalom».
حَدَّثَنِي عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ أَبِي أُسَامَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَنْ أَكْرَمُ النَّاسِ قَالَ " أَتْقَاهُمْ لِلَّهِ ". قَالُوا لَيْسَ عَنْ هَذَا نَسْأَلُكَ. قَالَ " فَأَكْرَمُ النَّاسِ يُوسُفُ نَبِيُّ اللَّهِ ابْنُ نَبِيِّ اللَّهِ ابْنِ نَبِيِّ اللَّهِ ابْنِ خَلِيلِ اللَّهِ ". قَالُوا لَيْسَ عَنْ هَذَا نَسْأَلُكَ. قَالَ " فَعَنْ مَعَادِنِ الْعَرَبِ تَسْأَلُونِي، النَّاسُ مَعَادِنُ خِيَارُهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ خِيَارُهُمْ فِي الإِسْلاَمِ إِذَا فَقِهُوا ". حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ سَلَامٍ أَخْبَرَنَا عَبْدَةُ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ سَعِيدٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِهَذَا
Ubayd ibn Ismoil menga aytdi, Abu Usomadan, Ubaydullohdan, u dedi: Sa'id ibn Abu Sa'id menga xabar berdi, Abu Hurayra roziyallahu anhudan: Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan: «Odamlarning eng karamlisi kim?», deb so'raldi. U: «Allahga eng taqvodori», dedi. Ular: «Biz sendan bu haqda so'ramayotgan edik», dedilar. U: «Bo'lmasa, odamlarning eng karamlisi — Yusuf, Allahning payg'ambari, Allahning payg'ambari (Ya'qub)ning o'g'li, Allahning payg'ambari (Is'hoq)ning o'g'li, Allahning xalili (Ibrohim)ning o'g'li», dedi. Ular: «Biz sendan bu haqda so'ramayotgan edik», dedilar. U: «Bo'lmasa, arablarning ma'danlari (asilzodalari) haqida so'rayapsizlar(mi)? Odamlar ma'danlardir: johiliyatda ularning yaxshilari Islomda ham yaxshilaridir — agar (diynni) chuqur bilsalar (faqih bo'lsalar)», dedi.
حَدَّثَنَا بَدَلُ بْنُ الْمُحَبَّرِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ سَمِعْتُ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهَا " مُرِي أَبَا بَكْرٍ يُصَلِّي بِالنَّاسِ ". قَالَتْ إِنَّهُ رَجُلٌ أَسِيفٌ، مَتَى يَقُمْ مَقَامَكَ رَقَّ. فَعَادَ فَعَادَتْ، قَالَ شُعْبَةُ فَقَالَ فِي الثَّالِثَةِ أَوِ الرَّابِعَةِ " إِنَّكُنَّ صَوَاحِبُ يُوسُفَ، مُرُوا أَبَا بَكْرٍ ".
Badal ibnul-Muhabbar bizga aytdi, Shu'ba bizga xabar berdi, Sa'd ibn Ibrohimdan, u dedi: Urva ibn Zubayrni eshitdim, Oisha roziyallahu anhodan: Nabiy sollallahu alayhi vasallam unga: «Abu Bakrga buyur, odamlarga namoz o'qisin», dedi. U: «U yumshoqdil (tez ta'sirlanuvchi) kishi, sening o'rningda tursa, (yig'idan) bo'g'ilib qoladi», dedi. U (Nabiy) takrorladi, u (Oisha) ham takrorladi. Shu'ba dedi: U uchinchi yoki to'rtinchi marta: «Sizlar Yusufning sohibalarisizlar (ko'ngilda boshqa, tilda boshqa); Abu Bakrga buyuringlar», dedi.
حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ يَحْيَى الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ بْنِ أَبِي مُوسَى، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ مَرِضَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ". فَقَالَتْ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ رَجُلٌ. فَقَالَ مِثْلَهُ فَقَالَتْ مِثْلَهُ. فَقَالَ " مُرُوهُ فَإِنَّكُنَّ صَوَاحِبُ يُوسُفَ ". فَأَمَّ أَبُو بَكْرٍ فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. فَقَالَ حُسَيْنٌ عَنْ زَائِدَةَ رَجُلٌ رَقِيقٌ.
Abdulloh ibn Muhammad ibn Asmo — Juvayriyaning jiyani — bizga aytdi, Juvayriya ibn Asmo bizga aytdi, Molikdan, Zuhriydan, Sa'id ibnul-Musayyab va Abu Ubayd unga Abu Hurayra roziyallahu anhudan xabar berdilar, u dedi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedi: «Allah Lutga rahm qilsin, u haqiqatda qattiq (mustahkam) bir ruknga (suyanchga) panoh tilar edi. Agar men Yusuf turgan muddat qadar zindonda turganimda, da'vat etuvchiga (chiqishga) javob berar edim». (Bunda u: ‹...Yusuf turgan(qadar) zindonda turganimda, so'ng da'vat etuvchi menga kelsa, albatta unga javob berar edim›, dedi).
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " اللَّهُمَّ أَنْجِ عَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ، اللَّهُمَّ أَنْجِ سَلَمَةَ بْنَ هِشَامٍ، اللَّهُمَّ أَنْجِ الْوَلِيدَ بْنَ الْوَلِيدِ اللَّهُمَّ أَنْجِ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، اللَّهُمَّ اشْدُدْ وَطْأَتَكَ عَلَى مُضَرَ، اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا سِنِينَ كَسِنِي يُوسُفَ ".
Abul-Yamon bizga aytdi, Shu'ayb bizga xabar berdi, Abuz-Zinod bizga aytdi, A'rajdan, Abu Hurayra roziyallahu anhudan, u dedi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedi: «Allahim, Ayyosh ibn Abu Robiani qutqar; Allahim, Salama ibn Hishomni qutqar; Allahim, Valid ibn Validni qutqar; Allahim, mo'minlardan zaif sanalganlarni qutqar; Allahim, Muzar ustiga zarbangni qattiq qil; Allahim, uni Yusuf (davridagi qahatchilik) yillaridek yillar qil».
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْمَاءَ ابْنِ أَخِي جُوَيْرِيَةَ حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ بْنُ أَسْمَاءَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، وَأَبَا، عُبَيْدٍ أَخْبَرَاهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَرْحَمُ اللَّهُ لُوطًا، لَقَدْ كَانَ يَأْوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ، وَلَوْ لَبِثْتُ فِي السِّجْنِ مَا لَبِثَ يُوسُفُ ثُمَّ أَتَانِي الدَّاعِي لأَجَبْتُهُ ".
Abdulloh ibn Muhammad ibn Asmo, Juvayriyaning jiyani, bizga aytdi, Juvayriya ibn Asmo bizga aytdi, Molikdan, Zuhriydan, Sa'id ibnul-Musayyab va Abu Ubayd unga Abu Hurayra roziyallahu anhudan xabar berdilar, u dedi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedi: «Allah Lutga rahm qilsin, u haqiqatda qattiq (mustahkam) bir ruknga (suyanchga) panoh tilar edi. Agar men Yusuf turgan muddat qadar zindonda turganimda, da'vat etuvchiga (chiqishga) javob berar edim».
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلاَمٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ، حَدَّثَنَا حُصَيْنٌ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ سَأَلْتُ أُمَّ رُومَانَ، وَهْىَ أُمُّ عَائِشَةَ، عَمَّا قِيلَ فِيهَا مَا قِيلَ قَالَتْ بَيْنَمَا أَنَا مَعَ عَائِشَةَ جَالِسَتَانِ، إِذْ وَلَجَتْ عَلَيْنَا امْرَأَةٌ مِنَ الأَنْصَارِ، وَهْىَ تَقُولُ فَعَلَ اللَّهُ بِفُلاَنٍ وَفَعَلَ. قَالَتْ فَقُلْتُ لِمَ قَالَتْ إِنَّهُ نَمَا ذِكْرَ الْحَدِيثِ. فَقَالَتْ عَائِشَةُ أَىُّ حَدِيثٍ فَأَخْبَرَتْهَا. قَالَتْ فَسَمِعَهُ أَبُو بَكْرٍ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ نَعَمْ. فَخَرَّتْ مَغْشِيًّا عَلَيْهَا، فَمَا أَفَاقَتْ إِلاَّ وَعَلَيْهَا حُمَّى بِنَافِضٍ، فَجَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " مَا لِهَذِهِ ". قُلْتُ حُمَّى أَخَذَتْهَا مِنْ أَجْلِ حَدِيثٍ تُحُدِّثَ بِهِ، فَقَعَدَتْ فَقَالَتْ وَاللَّهِ لَئِنْ حَلَفْتُ لاَ تُصَدِّقُونِي، وَلَئِنِ اعْتَذَرْتُ لاَ تَعْذِرُونِي، فَمَثَلِي وَمَثَلُكُمْ كَمَثَلِ يَعْقُوبَ وَبَنِيهِ، فَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ. فَانْصَرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَنْزَلَ اللَّهُ مَا أَنْزَلَ، فَأَخْبَرَهَا فَقَالَتْ بِحَمْدِ اللَّهِ لاَ بِحَمْدِ أَحَدٍ.
Muhammad ibn Salom bizga aytdi, Ibn Fuzayl bizga xabar berdi, Husayn bizga aytdi, Shaqiqdan, Masruqdan, u dedi: Men Umm Rumondan — u Oishaning onasi — u haqida (Oisha haqida ifk voqeasida) aytilgan narsalar haqida so'radim. U dedi: Men Oisha bilan o'tirgan edik, birdan bizning oldimizga ansordan bir ayol kirdi va: «Allah falonchini (jazolasin) qilsin», der edi. Men: «Nega?», dedim. U: «U (ifk) hadisni tarqatdi», dedi. Oisha: «Qanaqa hadis?», dedi. U (ayol) unga xabar berdi. (Oisha): «Abu Bakr va Rasulullah sollallahu alayhi vasallam buni eshitdimi?», dedi. U: «Ha», dedi. Shunda u (Oisha) hushsiz holda yiqildi; faqat ust-boshini qaltiratgan isitma (humma) bilan o'ziga keldi. Nabiy sollallahu alayhi vasallam keldi va: «Bunga nima bo'ldi?», dedi. Men: «Aytilgan bir hadis (gap) sababli uni isitma tutdi», dedim. U (Oisha) o'tirdi va: «Allahga qasamki, agar qasam ichsam, meni tasdiqlamaysizlar; agar uzr aytsam, uzrimni qabul qilmaysizlar; mening va sizlarning misolimiz Ya'qub va uning o'g'illari misoligidir. Sizlar (yolg'on) ta'riflayotgan narsaga qarshi Allahdan yordam so'rayman», dedi. Nabiy sollallahu alayhi vasallam (chiqib) ketdi, so'ng Allah nozil qilgan(oyatlar)ni nozil qildi va u (Nabiy) unga xabar berdi. U: «Allahga hamd bilan (xursandman), biror kishiga hamd bilan emas», dedi.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَرَأَيْتِ قَوْلَهُ {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِّبُوا} أَوْ كُذِبُوا. قَالَتْ بَلْ كَذَّبَهُمْ قَوْمُهُمْ. فَقُلْتُ وَاللَّهِ لَقَدِ اسْتَيْقَنُوا أَنَّ قَوْمَهُمْ كَذَّبُوهُمْ وَمَا هُوَ بِالظَّنِّ. فَقَالَتْ يَا عُرَيَّةُ، لَقَدِ اسْتَيْقَنُوا بِذَلِكَ. قُلْتُ فَلَعَلَّهَا أَوْ كُذِبُوا. قَالَتْ مَعَاذَ اللَّهِ، لَمْ تَكُنِ الرُّسُلُ تَظُنُّ ذَلِكَ بِرَبِّهَا وَأَمَّا هَذِهِ الآيَةُ قَالَتْ هُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ الَّذِينَ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَصَدَّقُوهُمْ، وَطَالَ عَلَيْهِمُ الْبَلاَءُ، وَاسْتَأْخَرَ عَنْهُمُ النَّصْرُ حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَتْ مِمَّنْ كَذَّبَهُمْ مِنْ قَوْمِهِمْ، وَظَنُّوا أَنَّ أَتْبَاعَهُمْ كَذَّبُوهُمْ جَاءَهُمْ نَصْرُ اللَّهِ. قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ {اسْتَيْأَسُوا} افْتَعَلُوا مِنْ يَئِسْتُ. {مِنْهُ} مِنْ يُوسُفَ. {لاَ تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ} مَعْنَاهُ الرَّجَاءُ.
Yahyo ibn Bukayr bizga aytdi, Lays bizga aytdi, Uqayldan, Ibn Shihobdan, u dedi: Urva menga xabar berdiki, u Nabiy sollallahu alayhi vasallamning xotini Oisha roziyallahu anhodan so'radi: «Uning (Allahning): ‹...toki payg'ambarlar (qavmidan) noumid bo'lib, ular (qavmlari) yolg'onga chiqarildik deb o'ylaganlarida...› yoki ‹kuzibu (yolg'onga chiqarildi)› degan so'zi haqida (nima deysan)?». U: «Balki ularning qavmi ularni yolg'onga chiqardi (kazzaba)», dedi. Men: «Allahga qasamki, ular qavmlari o'zlarini yolg'onga chiqarganiga aniq ishongan edilar-ku, bu (oddiy) gumon emas», dedim. U: «Ey Urayya (kichik Urva), ular bunga aniq ishongan edilar», dedi. Men: «Bo'lmasa, balki u ‹kuzibu (yolg'onga chiqarildi deb o'yladilar)›dir (ya'ni payg'ambarlar)», dedim. U: «Allahdan panoh! Payg'ambarlar buni Rabblari haqida hech o'ylamagan. Bu oyatga kelsak: ular payg'ambarlarning izdoshlariki, Rabblariga iymon keltirgan va ularni tasdiqlagan; ularga balo uzaydi, nusrat kechikdi, toki ularni yolg'onga chiqargan qavmlaridan noumid bo'ldilar va o'z izdoshlarini (ham) o'zlarini yolg'onga chiqardi deb o'ylaganlarida, ularga Allahning nusrati keldi», dedi. Abu Abdulloh dedi: «Istay'asu» — «yaistu (noumid bo'ldim)»dan «iftaalu» (vaznida); «minhu» — Yusufdan; «Allahning rahmati (ravh)dan noumid bo'lmang» — ma'nosi umid (degani).