حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، أَنَّ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ حَدَّثَهُمْ قَالَ صَعِدَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أُحُدًا، وَمَعَهُ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ، فَرَجَفَ وَقَالَ " اسْكُنْ أُحُدُ ـ أَظُنُّهُ ضَرَبَهُ بِرِجْلِهِ ـ فَلَيْسَ عَلَيْكَ إِلاَّ نَبِيٌّ وَصِدِّيقٌ وَشَهِيدَانِ ".
Musaddad bizga aytdi, Yahyo bizga aytdi, Sa'iddan, Qatodadan: Anas roziyallahu anhu ularga aytdi, u dedi: Nabiy sollallahu alayhi vasallam Uhud (tog'iga) chiqdi, u bilan Abu Bakr, Umar va Usmon bor edi. Shunda (tog') tebrandi (silkindi), (Nabiy): «Tinch (sokin) bo'l, ey Uhud — uni oyog'i bilan urdi deb o'ylayman — chunki sening ustingda faqat bir Nabiy, bir Siddiq va ikki shahid bor», dedi.
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، قَالَ رَأَيْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ قَبْلَ أَنْ يُصَابَ بِأَيَّامٍ بِالْمَدِينَةِ وَقَفَ عَلَى حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ وَعُثْمَانَ بْنِ حُنَيْفٍ، قَالَ كَيْفَ فَعَلْتُمَا أَتَخَافَانِ أَنْ تَكُونَا قَدْ حَمَّلْتُمَا الأَرْضَ مَا لاَ تُطِيقُ قَالاَ حَمَّلْنَاهَا أَمْرًا هِيَ لَهُ مُطِيقَةٌ، مَا فِيهَا كَبِيرُ فَضْلٍ. قَالَ انْظُرَا أَنْ تَكُونَا حَمَّلْتُمَا الأَرْضَ مَا لاَ تُطِيقُ، قَالَ قَالاَ لاَ. فَقَالَ عُمَرُ لَئِنْ سَلَّمَنِي اللَّهُ لأَدَعَنَّ أَرَامِلَ أَهْلِ الْعِرَاقِ لاَ يَحْتَجْنَ إِلَى رَجُلٍ بَعْدِي أَبَدًا. قَالَ فَمَا أَتَتْ عَلَيْهِ إِلاَّ رَابِعَةٌ حَتَّى أُصِيبَ. قَالَ إِنِّي لَقَائِمٌ مَا بَيْنِي وَبَيْنَهُ إِلاَّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ غَدَاةَ أُصِيبَ، وَكَانَ إِذَا مَرَّ بَيْنَ الصَّفَّيْنِ قَالَ اسْتَوُوا. حَتَّى إِذَا لَمْ يَرَ فِيهِنَّ خَلَلاً تَقَدَّمَ فَكَبَّرَ، وَرُبَّمَا قَرَأَ سُورَةَ يُوسُفَ، أَوِ النَّحْلَ، أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ، فِي الرَّكْعَةِ الأُولَى حَتَّى يَجْتَمِعَ النَّاسُ، فَمَا هُوَ إِلاَّ أَنْ كَبَّرَ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ قَتَلَنِي ـ أَوْ أَكَلَنِي ـ الْكَلْبُ. حِينَ طَعَنَهُ، فَطَارَ الْعِلْجُ بِسِكِّينٍ ذَاتِ طَرَفَيْنِ لاَ يَمُرُّ عَلَى أَحَدٍ يَمِينًا وَلاَ شِمَالاً إِلاَّ طَعَنَهُ حَتَّى طَعَنَ ثَلاَثَةَ عَشَرَ رَجُلاً، مَاتَ مِنْهُمْ سَبْعَةٌ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، طَرَحَ عَلَيْهِ بُرْنُسًا، فَلَمَّا ظَنَّ الْعِلْجُ أَنَّهُ مَأْخُوذٌ نَحَرَ نَفْسَهُ، وَتَنَاوَلَ عُمَرُ يَدَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ فَقَدَّمَهُ، فَمَنْ يَلِي عُمَرَ فَقَدْ رَأَى الَّذِي أَرَى، وَأَمَّا نَوَاحِي الْمَسْجِدِ فَإِنَّهُمْ لاَ يَدْرُونَ غَيْرَ أَنَّهُمْ قَدْ فَقَدُوا صَوْتَ عُمَرَ وَهُمْ يَقُولُونَ سُبْحَانَ اللَّهِ سُبْحَانَ اللَّهِ. فَصَلَّى بِهِمْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ صَلاَةً خَفِيفَةً، فَلَمَّا انْصَرَفُوا. قَالَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ، انْظُرْ مَنْ قَتَلَنِي. فَجَالَ سَاعَةً، ثُمَّ جَاءَ، فَقَالَ غُلاَمُ الْمُغِيرَةِ. قَالَ الصَّنَعُ قَالَ نَعَمْ. قَالَ قَاتَلَهُ اللَّهُ لَقَدْ أَمَرْتُ بِهِ مَعْرُوفًا، الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَجْعَلْ مَنِيَّتِي بِيَدِ رَجُلٍ يَدَّعِي الإِسْلاَمَ، قَدْ كُنْتَ أَنْتَ وَأَبُوكَ تُحِبَّانِ أَنْ تَكْثُرَ الْعُلُوجُ بِالْمَدِينَةِ وَكَانَ {الْعَبَّاسُ} أَكْثَرَهُمْ رَقِيقًا. فَقَالَ إِنْ شِئْتَ فَعَلْتُ. أَىْ إِنْ شِئْتَ قَتَلْنَا. قَالَ كَذَبْتَ، بَعْدَ مَا تَكَلَّمُوا بِلِسَانِكُمْ، وَصَلَّوْا قِبْلَتَكُمْ وَحَجُّوا حَجَّكُمْ فَاحْتُمِلَ إِلَى بَيْتِهِ فَانْطَلَقْنَا مَعَهُ، وَكَأَنَّ النَّاسَ لَمْ تُصِبْهُمْ مُصِيبَةٌ قَبْلَ يَوْمَئِذٍ، فَقَائِلٌ يَقُولُ لاَ بَأْسَ. وَقَائِلٌ يَقُولُ أَخَافُ عَلَيْهِ، فَأُتِيَ بِنَبِيذٍ فَشَرِبَهُ فَخَرَجَ مِنْ جَوْفِهِ، ثُمَّ أُتِيَ بِلَبَنٍ فَشَرِبَهُ فَخَرَجَ مِنْ جُرْحِهِ، فَعَلِمُوا أَنَّهُ مَيِّتٌ، فَدَخَلْنَا عَلَيْهِ، وَجَاءَ النَّاسُ يُثْنُونَ عَلَيْهِ، وَجَاءَ رَجُلٌ شَابٌّ، فَقَالَ أَبْشِرْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ بِبُشْرَى اللَّهِ لَكَ مِنْ صُحْبَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدَمٍ فِي الإِسْلاَمِ مَا قَدْ عَلِمْتَ، ثُمَّ وَلِيتَ فَعَدَلْتَ، ثُمَّ شَهَادَةٌ. قَالَ وَدِدْتُ أَنَّ ذَلِكَ كَفَافٌ لاَ عَلَىَّ وَلاَ لِي. فَلَمَّا أَدْبَرَ، إِذَا إِزَارُهُ يَمَسُّ الأَرْضَ. قَالَ رُدُّوا عَلَىَّ الْغُلاَمَ قَالَ ابْنَ أَخِي ارْفَعْ ثَوْبَكَ، فَإِنَّهُ أَبْقَى لِثَوْبِكَ وَأَتْقَى لِرَبِّكَ، يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ انْظُرْ مَا عَلَىَّ مِنَ الدَّيْنِ. فَحَسَبُوهُ فَوَجَدُوهُ سِتَّةً وَثَمَانِينَ أَلْفًا أَوْ نَحْوَهُ، قَالَ إِنْ وَفَى لَهُ مَالُ آلِ عُمَرَ، فَأَدِّهِ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، وَإِلاَّ فَسَلْ فِي بَنِي عَدِيِّ بْنِ كَعْبٍ، فَإِنْ لَمْ تَفِ أَمْوَالُهُمْ فَسَلْ فِي قُرَيْشٍ، وَلاَ تَعْدُهُمْ إِلَى غَيْرِهِمْ، فَأَدِّ عَنِّي هَذَا الْمَالَ، انْطَلِقْ إِلَى عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ فَقُلْ يَقْرَأُ عَلَيْكِ عُمَرُ السَّلاَمَ. وَلاَ تَقُلْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ. فَإِنِّي لَسْتُ الْيَوْمَ لِلْمُؤْمِنِينَ أَمِيرًا، وَقُلْ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَنْ يُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَيْهِ. فَسَلَّمَ وَاسْتَأْذَنَ، ثُمَّ دَخَلَ عَلَيْهَا، فَوَجَدَهَا قَاعِدَةً تَبْكِي فَقَالَ يَقْرَأُ عَلَيْكِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ السَّلاَمَ وَيَسْتَأْذِنُ أَنْ يُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَيْهِ. فَقَالَتْ كُنْتُ أُرِيدُهُ لِنَفْسِي، وَلأُوثِرَنَّ بِهِ الْيَوْمَ عَلَى نَفْسِي. فَلَمَّا أَقْبَلَ قِيلَ هَذَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَدْ جَاءَ. قَالَ ارْفَعُونِي، فَأَسْنَدَهُ رَجُلٌ إِلَيْهِ، فَقَالَ مَا لَدَيْكَ قَالَ الَّذِي تُحِبُّ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَذِنَتْ. قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ، مَا كَانَ مِنْ شَىْءٍ أَهَمُّ إِلَىَّ مِنْ ذَلِكَ، فَإِذَا أَنَا قَضَيْتُ فَاحْمِلُونِي ثُمَّ سَلِّمْ فَقُلْ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، فَإِنْ أَذِنَتْ لِي فَأَدْخِلُونِي، وَإِنْ رَدَّتْنِي رُدُّونِي إِلَى مَقَابِرِ الْمُسْلِمِينَ. وَجَاءَتْ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ حَفْصَةُ وَالنِّسَاءُ تَسِيرُ مَعَهَا، فَلَمَّا رَأَيْنَاهَا قُمْنَا، فَوَلَجَتْ عَلَيْهِ فَبَكَتْ عِنْدَهُ سَاعَةً، وَاسْتَأْذَنَ الرِّجَالُ، فَوَلَجَتْ دَاخِلاً لَهُمْ، فَسَمِعْنَا بُكَاءَهَا مِنَ الدَّاخِلِ. فَقَالُوا أَوْصِ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اسْتَخْلِفْ. قَالَ مَا أَجِدُ أَحَقَّ بِهَذَا الأَمْرِ مِنْ هَؤُلاَءِ النَّفَرِ أَوِ الرَّهْطِ الَّذِينَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ عَنْهُمْ رَاضٍ. فَسَمَّى عَلِيًّا وَعُثْمَانَ وَالزُّبَيْرَ وَطَلْحَةَ وَسَعْدًا وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ وَقَالَ يَشْهَدُكُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَلَيْسَ لَهُ مِنَ الأَمْرِ شَىْءٌ ـ كَهَيْئَةِ التَّعْزِيَةِ لَهُ ـ فَإِنْ أَصَابَتِ الإِمْرَةُ سَعْدًا فَهْوَ ذَاكَ، وَإِلاَّ فَلْيَسْتَعِنْ بِهِ أَيُّكُمْ مَا أُمِّرَ، فَإِنِّي لَمْ أَعْزِلْهُ عَنْ عَجْزٍ وَلاَ خِيَانَةٍ وَقَالَ أُوصِي الْخَلِيفَةَ مِنْ بَعْدِي بِالْمُهَاجِرِينَ الأَوَّلِينَ أَنْ يَعْرِفَ لَهُمْ حَقَّهُمْ، وَيَحْفَظَ لَهُمْ حُرْمَتَهُمْ، وَأُوصِيهِ بِالأَنْصَارِ خَيْرًا، الَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ، أَنْ يُقْبَلَ مِنْ مُحْسِنِهِمْ، وَأَنْ يُعْفَى عَنْ مُسِيئِهِمْ، وَأُوصِيهِ بِأَهْلِ الأَمْصَارِ خَيْرًا فَإِنَّهُمْ رِدْءُ الإِسْلاَمِ، وَجُبَاةُ الْمَالِ، وَغَيْظُ الْعَدُوِّ، وَأَنْ لاَ يُؤْخَذَ مِنْهُمْ إِلاَّ فَضْلُهُمْ عَنْ رِضَاهُمْ، وَأُوصِيهِ بِالأَعْرَابِ خَيْرًا، فَإِنَّهُمْ أَصْلُ الْعَرَبِ وَمَادَّةُ الإِسْلاَمِ أَنْ يُؤْخَذَ مِنْ حَوَاشِي أَمْوَالِهِمْ وَتُرَدَّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ، وَأُوصِيهِ بِذِمَّةِ اللَّهِ وَذِمَّةِ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُوفَى لَهُمْ بِعَهْدِهِمْ، وَأَنْ يُقَاتَلَ مِنْ وَرَائِهِمْ، وَلاَ يُكَلَّفُوا إِلاَّ طَاقَتَهُمْ. فَلَمَّا قُبِضَ خَرَجْنَا بِهِ فَانْطَلَقْنَا نَمْشِي فَسَلَّمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَالَ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ. قَالَتْ أَدْخِلُوهُ. فَأُدْخِلَ، فَوُضِعَ هُنَالِكَ مَعَ صَاحِبَيْهِ، فَلَمَّا فُرِغَ مِنْ دَفْنِهِ اجْتَمَعَ هَؤُلاَءِ الرَّهْطُ، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ اجْعَلُوا أَمْرَكُمْ إِلَى ثَلاَثَةٍ مِنْكُمْ. فَقَالَ الزُّبَيْرُ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عَلِيٍّ. فَقَالَ طَلْحَةُ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عُثْمَانَ. وَقَالَ سَعْدٌ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ. فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ أَيُّكُمَا تَبَرَّأَ مِنْ هَذَا الأَمْرِ فَنَجْعَلُهُ إِلَيْهِ، وَاللَّهُ عَلَيْهِ وَالإِسْلاَمُ لَيَنْظُرَنَّ أَفْضَلَهُمْ فِي نَفْسِهِ. فَأُسْكِتَ الشَّيْخَانِ، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ أَفَتَجْعَلُونَهُ إِلَىَّ، وَاللَّهُ عَلَىَّ أَنْ لاَ آلُوَ عَنْ أَفْضَلِكُمْ قَالاَ نَعَمْ، فَأَخَذَ بِيَدِ أَحَدِهِمَا فَقَالَ لَكَ قَرَابَةٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْقَدَمُ فِي الإِسْلاَمِ مَا قَدْ عَلِمْتَ، فَاللَّهُ عَلَيْكَ لَئِنْ أَمَّرْتُكَ لَتَعْدِلَنَّ، وَلَئِنْ أَمَّرْتُ عُثْمَانَ لَتَسْمَعَنَّ وَلَتُطِيعَنَّ. ثُمَّ خَلاَ بِالآخَرِ فَقَالَ لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ، فَلَمَّا أَخَذَ الْمِيثَاقَ قَالَ ارْفَعْ يَدَكَ يَا عُثْمَانُ. فَبَايَعَهُ، فَبَايَعَ لَهُ عَلِيٌّ، وَوَلَجَ أَهْلُ الدَّارِ فَبَايَعُوهُ.
Muso ibn Ismoil bizga aytdi, Abu Avona bizga aytdi, Husayndan, Amr ibn Maymundan, u dedi: Men Umar ibnul-Xattob roziyallahu anhuni — u (xanjar bilan) urilishdan bir necha kun oldin Madinada — Huzayfa ibnul-Yamon va Usmon ibn Hunayfning yonida turgan holda ko'rdim. U: «Sizlar ikkalangiz qanday qildinglar? Yerga u ko'tara olmaydigan narsani yukladik deb qo'rqasizlarmi (xiroj solishda)?», dedi. Ular: «Biz unga u ko'tara oladigan ish (xiroj) yukladik, unda (yerda) katta ortiqcha (zo'rlik) yo'q», dedilar. U: «Yerga u ko'tara olmaydigan narsa yuklab qo'ymaganligingizga qaranglar», dedi. (Rovi) dedi: Ular: «Yo'q (ortiqcha emas)», dedilar. Umar: «Agar Allah meni omon saqlasa, albatta men Iroq ahlinin bevalarini — mendan keyin hech qachon biror kishiga muhtoj bo'lmaydigan qilib — qoldiraman», dedi. (Rovi) dedi: Uning ustiga to'rtinchi (kun) kelmasdan turib, u (xanjar bilan) urildi. (Amr ibn Maymun) dedi: Men — men bilan uning orasida Abdulloh ibn Abbosdan o'zga hech kim yo'q holda — u urilgan tongda (namozda) turgan edim. U (Umar) ikki saf orasidan o'tsa: ‹Tekislaninglar›, der edi, toki ularda biror bo'shliq (raxna) ko'rmasa, oldinga o'tar va takbir aytar edi. Ba'zan birinchi rakatda (Sura) Yusuf yoki Nahl yoki shunga o'xshash (sura)ni o'qir edi, toki odamlar (namozga) to'plansin. U faqat takbir aytdi, men uni — u (qotil) uni urgan paytda — ‹Meni it o'ldirdi — yoki yedi (chaqdi)›, deganini eshitdim. So'ng o'sha kofir (ilj) ikki uchli bir pichoq bilan uchib (chopib) ketdi, o'ng yoki chap (tomonda) kimning yonidan o'tsa, uni urar edi, toki o'n uch kishini urdi, ulardan yetti (kishi) o'ldi. Bir musulmon buni ko'rganida, uning ustiga bir burnus (boshlikli kiyim) tashladi. O'sha kofir o'zini tutib olindi deb gumon qilganida, o'zini (pichoq bilan) so'ydi. Umar Abdurahmon ibn Avfning qo'lidan ushlab, uni oldinga o'tkazdi (imom qildi). Umarning yonidagilar men ko'rgan narsani ko'rdi; masjidning chetlaridagilar esa (nima bo'lganini) bilmasdi, faqat ular Umarning ovozini yo'qotgan va: ‹Subhanallah, subhanallah›, deyar edilar. Abdurahmon ularga yengil (qisqa) namoz o'qib berdi. Ular (namozdan) chiqganlarida, (Umar): «Ey Ibn Abbos, qara, meni kim o'ldirdi?», dedi. (Ibn Abbos) bir soat (atrofni) aylandi, so'ng keldi va: «Mug'iranin quli (o'ldirdi)», dedi. (Umar): «Hunarmand (so'n'atchi)mi?», dedi. (Ibn Abbos): «Ha», dedi. (Umar): «Allah uni o'ldirsin; men u haqida (unga) yaxshilik qilishni buyurgan edim. Mening o'limimni Islomni da'vo qiladigan bir kishi qo'lida qilmagan Allahga hamd; sen va otang Madinada kofirlar ko'payishini sevar edinglar», dedi — Abbos ularning eng ko'p qul(ga ega bo'lgan)i edi. (Ibn Abbos): «Agar xohlasang, qilaman», dedi — ya'ni: agar xohlasang, (kofirlarni) o'ldiramiz. (Umar): «Yolg'on aytding, ular sizning tilingizda gaplashgan, sizning qiblangizga namoz o'qigan va sizning hajingizni haj qilgan bo'lib turib (qanday o'ldiramiz)?!», dedi. So'ng u o'z uyiga ko'tarib olib kelindi, biz u bilan birga yurib ketdik. Go'yo odamlar o'sha kundan oldin (hech) musibat ko'rmagandek (qattiq qayg'urar edilar). Bir aytuvchi: ‹Zarari yo'q›, der; boshqa aytuvchi: ‹Men uning (jonidan) qo'rqaman›, der edi. Unga nabiz (sharbat) keltirildi, u uni ichdi, u (suyuqlik) qornidan chiqdi (yarasidan); so'ng sut keltirildi, u uni ichdi, u (sut) yarasidan chiqdi. Shunda ular uning o'luvchi (vafot etadigan) ekanini bildilar. Biz uning oldiga kirdik, odamlar kelib unga sano (maqtov) aytar edilar. Bir yosh yigit keldi va: «Suyunchi, ey amirul-mo'minin, Allahning senga bo'lgan suyunchisi bilan — Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga sahbat va Islomdagi (avvalgi) qadaming(qadr) sen bilgandek; so'ng (xalifa) bo'lib adolat qilding; so'ng shahodat», dedi. (Umar): «Men o'sha (amalim) — na menga (ziyon), na menga (foyda) — barobar (teng) bo'lishini orzu qilar edim», dedi. U (yigit) orqaga qaytganida, birdan uning izori yerga tegar edi. (Umar): «Bolani menga qaytaringlar», dedi va: «Ey jiyanim, kiyimingni ko'tar, chunki u kiyimingga (ko'proq) saqlovchiroq va Robbingga (ko'proq) taqvoroqdir. Ey Abdulloh ibn Umar, mening ustimdagi qarzga qara», dedi. Ular uni sanab, uni sakson olti ming yoki shunga yaqin topdilar. U: «Agar Umar oilasining moli unga yetsa, ularning mollaridan ado et; bo'lmasa, Banu Adiy ibn Ka'bdan so'ra; agar ularning mollari yetmasa, Qurayshdan so'ra va ulardan boshqaga o'tma; mana bu molni mendan (qarzni) ado et. Mo'minlar onasi Oishaning oldiga bor va: ‹Umar senga salom aytayapdi› deb ayt — ‹amirul-mo'minin› dema, chunki men bugun mo'minlarga amir emasman — va: ‹Umar ibnul-Xattob ikki sherigi bilan ko'milishga izn so'rayapdi› deb ayt», dedi. (Abdulloh) salom berdi va izn so'radi, so'ng uning (Oishaning) oldiga kirdi, uni o'tirgan holda yig'lab turgan topdi. U: «Umar ibnul-Xattob senga salom aytayapdi va ikki sherigi bilan ko'milishga izn so'rayapdi», dedi. U: «Men uni (o'sha joyni) o'zim uchun istar edim, lekin bugun men albatta uni o'zimdan ustun qo'yaman (Umarga beraman)», dedi. (Abdulloh) qaytib kelganida: «Mana bu Abdulloh ibn Umar keldi», deyildi. (Umar): «Meni ko'taringlar», dedi, bir kishi uni o'ziga suyadi. U: «Senda nima (xabar) bor?», dedi. (Abdulloh): «Sen sevgan (narsa), ey amirul-mo'minin; (Oisha) izn berdi», dedi. U: «Alhamdulilloh, menga undan (shundan) muhimroq hech narsa yo'q edi. Bas, men vafot etsam, meni ko'taringlar, so'ng salom berib: ‹Umar ibnul-Xattob izn so'rayapdi› deb ayt; agar menga izn bersa, meni kiritinglar; agar meni rad qilsa, meni musulmonlar qabristoniga qaytaringlar», dedi. Mo'minlar onasi Hafsa keldi, ayollar u bilan yurar edi. Biz uni ko'rganimizda, turdik. U (Hafsa) uning oldiga kirdi va uning yonida bir soat yig'ladi. Erkaklar (kirishga) izn so'radi, u (Hafsa) ularga ichkariga kirdi (chekindi), biz uning yig'isini ichkaridan eshitdik. Ular: «(Vasiyat qil) ey amirul-mo'minin, xalifa tayinla», dedilar. U: «Men mana bu — Rasulullah sollallahu alayhi vasallam ulardan rozi holda vafot etgan kishilar (ya'ni olti kishi)dan bu ishga haqliroq biror kishini topmayman», dedi va Ali, Usmon, Zubayr, Talha, Sa'd va Abdurahmonni (nomma-nom) atadi va: «Abdulloh ibn Umar sizlarga guvoh bo'lib qatnashadi, lekin uning (xalifalik) ishidan (ulushidan) bir narsasi yo'q», dedi — bu unga go'yo tasalli (ta'ziya) beradek. «Agar (xalifalik) amirlik Sa'dga tegsa, o'shadir (yaxshi); bo'lmasa, qaysingiz amir qilinsa, undan (Sa'ddan) yordam olsin; chunki men uni ojizlik yoki xiyonat sababli azl qilmagan edim», dedi va: «Men mendan keyingi xalifaga avvalgi muhojirlar haqida vasiyat qilamanki, ularning haqlarini tanisin va ularning hurmatini saqlasin; va unga Ansor haqida — ulardan oldin (Madina) diyori va iymonni makon tutgan (zotlar) haqida — yaxshilik vasiyat qilamanki, ularning yaxshilik qiluvchisidan qabul qilsin va yomonlik qiluvchisidan afv qilsin; va unga shaharlar ahli haqida yaxshilik vasiyat qilamanki, ular Islomning himoyasi (panohi), molning yig'ucxilari va dushmanning g'azabidir; va ulardan faqat o'z roziliklari bilan ortiqchasi olinsin; va unga a'rob (cho'l arablari) haqida yaxshilik vasiyat qilamanki, ular arabnin asli va Islomning moddasidir; ularning mollari chetlaridan (ortiqchasidan) olinsin va ularning kambag'allariga qaytarilsin; va unga Allahning zimmasi va Uning Rasuli sollallahu alayhi vasallamning zimmasi (himoyasi)dagi (ahli zimma) haqida vasiyat qilamanki, ularning ahdiga vafo qilinsin, ularning ortidan (himoyasi uchun) urushilsin va ularga toqatlaridan ortiq yuklanmasin», dedi. U vafot etganida, biz uni (janoza uchun) olib chiqdik, yurib ketdik. Abdulloh ibn Umar salom berdi va: «Umar ibnul-Xattob izn so'rayapdi», dedi. U (Oisha): «Uni kiritinglar», dedi. U kiritildi va o'sha yerda ikki sherigi bilan qo'yildi. Uni ko'mishdan farog'at bo'lganida, o'sha (olti) kishi to'plandi. Abdurahmon: «O'z ishingizni o'zingizdan uch (kishi)ga topshiringlar», dedi. Zubayr: «Men ishimni Aliga topshirdim», dedi. Talha: «Men ishimni Usmonga topshirdim», dedi. Sa'd: «Men ishimni Abdurahmon ibn Avfga topshirdim», dedi. Abdurahmon: «Sizlardan qaysingiz bu ishdan voz kechsa, biz uni unga (qolganiga) topshiramiz; Allah uning ustida (guvoh) va Islom — albatta u o'z nazarida ularning eng afzalini tanlaydi», dedi. Shunda ikki shayx (Ali va Usmon) jim turdi. Abdurahmon: «Uni menga topshirasizlarmi? Allah mening ustimda (guvoh)ki, men sizlarning eng afzalingizdan (tanlashda) qusur qilmayman», dedi. Ular: «Ha», dedilar. So'ng u ularning biri (Ali)ning qo'lidan ushladi va: «Senda Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga qarobat (qardoshlik) va Islomdagi (avvalgi) qadam (qadr) sen bilgandek bor. Allah sening ustingda (guvoh)ki, agar seni amir qilsam, albatta adolat qilasanmi; agar Usmonni amir qilsam, albatta eshitib itoat qilasanmi?», dedi. So'ng boshqasi (Usmon) bilan xilvatda (qoldi) va unga shunga o'xshashni aytdi. Mvosiqni (ahdni) olganida: «Qo'lingni ko'tar, ey Usmon», dedi va unga bay'at qildi, unga Ali (ham) bay'at qildi, (Doril-Imora) ahli (hammasi) kirib unga bay'at qildilar.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَدًا رَجُلاً يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ " قَالَ فَبَاتَ النَّاسُ يَدُوكُونَ لَيْلَتَهُمْ أَيُّهُمْ يُعْطَاهَا فَلَمَّا أَصْبَحَ النَّاسُ، غَدَوْا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كُلُّهُمْ يَرْجُو أَنْ يُعْطَاهَا فَقَالَ " أَيْنَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ". فَقَالُوا يَشْتَكِي عَيْنَيْهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ " فَأَرْسِلُوا إِلَيْهِ فَأْتُونِي بِهِ ". فَلَمَّا جَاءَ بَصَقَ فِي عَيْنَيْهِ، وَدَعَا لَهُ، فَبَرَأَ حَتَّى كَأَنْ لَمْ يَكُنْ بِهِ وَجَعٌ، فَأَعْطَاهُ الرَّايَةَ. فَقَالَ عَلِيٌّ يَا رَسُولَ اللَّهِ أُقَاتِلُهُمْ حَتَّى يَكُونُوا مِثْلَنَا فَقَالَ " انْفُذْ عَلَى رِسْلِكَ حَتَّى تَنْزِلَ بِسَاحَتِهِمْ، ثُمَّ ادْعُهُمْ إِلَى الإِسْلاَمِ، وَأَخْبِرْهُمْ بِمَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ مِنْ حَقِّ اللَّهِ فِيهِ، فَوَاللَّهِ لأَنْ يَهْدِيَ اللَّهُ بِكَ رَجُلاً وَاحِدًا خَيْرٌ لَكَ مِنْ أَنْ يَكُونَ لَكَ حُمْرُ النَّعَمِ ".
Qutayba ibn Sa'id bizga aytdi, Abdulaziz bizga aytdi, Abu Hozimdan, Sahl ibn Sa'd roziyallahu anhudan: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam (Xaybar kuni) dedi: «Albatta ertaga bayroqni shunday bir kishiga beramanki, Allah uning qo'li bilan (fath) ochadi». (Sahl) dedi: Odamlar o'sha tunni bayroq qaysingga berilar ekan deb (g'ovur-g'uvur qilib) o'tkazdilar. Odamlar tongni otkazganida, hammasi unga berilishini umid qilib, Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga ertalab keldilar. U: «Ali ibn Abu Tolib qaerda?», dedi. Ular: «Uning ko'zlari og'riyapdi, ey Rasulullah», dedilar. U: «Unga (kishi) yuborib, uni menga keltiringlar», dedi. U kelganida, (Nabiy) uning ikki ko'ziga tufladi va unga duo qildi, shunda u — go'yo unda og'riq yo'qdek — sog'aydi. (Nabiy) unga bayroqni berdi. Ali: «Ey Rasulullah, ularni biz misli (musulmon) bo'lguncha urushamanmi?», dedi. U: «Sekinlab o't (yur), toki ularning maydoniga tushasan, so'ng ularni Islomga da'vat qil va ularga unda (Islomda) Allahning haqqidan o'zlariga vojib bo'lgan narsani xabar ber. Allahga qasam, Allah sen sababli bir kishini hidoyat qilsa, bu senga qizil tuyalar (eng qimmat mol)ga ega bo'lishingdan yaxshiroqdir», dedi.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمٌ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ، عَنْ سَلَمَةَ، قَالَ كَانَ عَلِيٌّ قَدْ تَخَلَّفَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي خَيْبَرَ وَكَانَ بِهِ رَمَدٌ فَقَالَ أَنَا أَتَخَلَّفُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَخَرَجَ عَلِيٌّ فَلَحِقَ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَلَمَّا كَانَ مَسَاءُ اللَّيْلَةِ الَّتِي فَتَحَهَا اللَّهُ فِي صَبَاحِهَا، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ ـ أَوْ لَيَأْخُذَنَّ الرَّايَةَ ـ غَدًا رَجُلاً يُحِبُّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ ـ أَوْ قَالَ يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ـ يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَيْهِ ". فَإِذَا نَحْنُ بِعَلِيٍّ وَمَا نَرْجُوهُ، فَقَالُوا هَذَا عَلِيٌّ. فَأَعْطَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَفَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ.
Qutayba bizga aytdi, Hotam bizga aytdi, Yazid ibn Abu Ubayddan, Salamadan, u dedi: Ali Xaybarda Nabiy sollallahu alayhi vasallamdan ortda qolgan edi, unda (Alida) ko'z og'rig'i bor edi. U: «Men Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan ortda qolamanmi?!», dedi va chiqdi hamda Nabiy sollallahu alayhi vasallamga yetib oldi. Allah uning ertasi (tongi)da fath qilgan kechaning oqshomi bo'lganida, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: «Albatta ertaga bayroqni — yoki bayroqni albatta oladi — Allah va Uning Rasuli sevgan — yoki: Allahni va Uning Rasulini sevgan — bir kishiga beraman, Allah uning (qo'lida) fath qiladi», dedi. Birdan biz Ali (oldida) edik, holbuki biz uni umid qilmagan edik. Ular: «Mana bu Ali», dedilar. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam unga (bayroqni) berdi, Allah uning (qo'lida) fath qildi.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَجُلاً، جَاءَ إِلَى سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ فَقَالَ هَذَا فُلاَنٌ ـ لأَمِيرِ الْمَدِينَةِ ـ يَدْعُو عَلِيًّا عِنْدَ الْمِنْبَرِ. قَالَ فَيَقُولُ مَاذَا قَالَ يَقُولُ لَهُ أَبُو تُرَابٍ. فَضَحِكَ قَالَ وَاللَّهِ مَا سَمَّاهُ إِلاَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم، وَمَا كَانَ لَهُ اسْمٌ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْهُ. فَاسْتَطْعَمْتُ الْحَدِيثَ سَهْلاً، وَقُلْتُ يَا أَبَا عَبَّاسٍ كَيْفَ قَالَ دَخَلَ عَلِيٌّ عَلَى فَاطِمَةَ ثُمَّ خَرَجَ فَاضْطَجَعَ فِي الْمَسْجِدِ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " أَيْنَ ابْنُ عَمِّكِ ". قَالَتْ فِي الْمَسْجِدِ. فَخَرَجَ إِلَيْهِ فَوَجَدَ رِدَاءَهُ قَدْ سَقَطَ عَنْ ظَهْرِهِ، وَخَلَصَ التُّرَابُ إِلَى ظَهْرِهِ، فَجَعَلَ يَمْسَحُ التُّرَابَ عَنْ ظَهْرِهِ فَيَقُولُ " اجْلِسْ يَا أَبَا تُرَابٍ ". مَرَّتَيْنِ.
Abdulloh ibn Maslama bizga aytdi, Abdulaziz ibn Abu Hozim bizga aytdi, otasidan: Bir kishi Sahl ibn Sa'dning oldiga keldi va: «Mana bu falon — Madina amiri — mimbar yonida Alini (so'kib) ataydi», dedi. (Sahl): «U nima deydi?», dedi. (Kishi): «U uni ‹Abu Turob (tuproq otasi)› deb ataydi», dedi. (Sahl) kuldi va: «Allahga qasam, uni faqat Nabiy sollallahu alayhi vasallam (shu nom bilan) atadi va unga bundan ko'ra sevimliroq ism yo'q edi», dedi. Men Sahldan bu hadisni (batafsil) so'radim va: «Ey Abu Abbos, qanday (bo'lgan edi)?», dedim. U: «Ali Fotimanin oldiga kirdi, so'ng chiqdi va masjidda yonboshlab yotdi. Nabiy sollallahu alayhi vasallam: ‹Amaking o'g'li (Ali) qaerda?›, dedi. U (Fotima): ‹Masjidda›, dedi. (Nabiy) uning oldiga chiqdi va uning ridosi orqasidan tushib ketganini, tuproq orqasiga tegganini topdi, shunda u orqasidan tuproqni sila boshladi va: ‹O'tir, ey Abu Turob›, dedi — ikki marta», dedi.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى ابْنِ عُمَرَ، فَسَأَلَهُ عَنْ عُثْمَانَ،، فَذَكَرَ عَنْ مَحَاسِنِ، عَمَلِهِ، قَالَ لَعَلَّ ذَاكَ يَسُوؤُكَ. قَالَ نَعَمْ. قَالَ فَأَرْغَمَ اللَّهُ بِأَنْفِكَ. ثُمَّ سَأَلَهُ عَنْ عَلِيٍّ، فَذَكَرَ مَحَاسِنَ عَمَلِهِ قَالَ هُوَ ذَاكَ، بَيْتُهُ أَوْسَطُ بُيُوتِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم. ثُمَّ قَالَ لَعَلَّ ذَاكَ يَسُوؤُكَ. قَالَ أَجَلْ. قَالَ فَأَرْغَمَ اللَّهُ بِأَنْفِكَ، انْطَلِقْ فَاجْهَدْ عَلَىَّ جَهْدَكَ.
Muhammad ibn Rofi' bizga aytdi, Husayn bizga aytdi, Zoidadan, Abu Hasindan, Sa'd ibn Ubaydadan, u dedi: Bir kishi Ibn Umarning oldiga keldi va undan Usmon haqida so'radi, u uning amalining go'zal (fazilatli) tomonlarini zikr qildi. (Ibn Umar): «Shoyad bu seni xafa qilar (yoqmas)?», dedi. U: «Ha», dedi. (Ibn Umar): «Allah sening burnongni yerga tiqsin (xor qilsin)», dedi. So'ng undan Ali haqida so'radi, u uning amalining go'zal tomonlarini zikr qildi. (Ibn Umar): «U o'shadir (afzal); uning uyi Nabiy sollallahu alayhi vasallamning uylari (orasida) eng o'rtadagidir (afzal joyda)», dedi. So'ng: «Shoyad bu seni xafa qilar?», dedi. U: «Ha», dedi. (Ibn Umar): «Allah sening burnongni yerga tiqsin; bor, menga qarshi bor kuchingni sarfla», dedi.
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي لَيْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، أَنَّ فَاطِمَةَ، عَلَيْهَا السَّلاَمُ شَكَتْ مَا تَلْقَى مِنْ أَثَرِ الرَّحَا، فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سَبْىٌ، فَانْطَلَقَتْ فَلَمْ تَجِدْهُ، فَوَجَدَتْ عَائِشَةَ، فَأَخْبَرَتْهَا، فَلَمَّا جَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَتْهُ عَائِشَةُ بِمَجِيءِ فَاطِمَةَ، فَجَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَيْنَا، وَقَدْ أَخَذْنَا مَضَاجِعَنَا، فَذَهَبْتُ لأَقُومَ فَقَالَ " عَلَى مَكَانِكُمَا ". فَقَعَدَ بَيْنَنَا حَتَّى وَجَدْتُ بَرْدَ قَدَمَيْهِ عَلَى صَدْرِي وَقَالَ " أَلاَ أُعَلِّمُكُمَا خَيْرًا مِمَّا سَأَلْتُمَانِي إِذَا أَخَذْتُمَا مَضَاجِعَكُمَا تُكَبِّرَا أَرْبَعًا وَثَلاَثِينَ، وَتُسَبِّحَا ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ، وَتَحْمَدَا ثَلاَثَةً وَثَلاَثِينَ، فَهْوَ خَيْرٌ لَكُمَا مِنْ خَادِمٍ ".
Muhammad ibn Bashshor menga aytdi, G'undar bizga aytdi, Shu'ba bizga aytdi, Hakamdan, Ibn Abu Layloni eshitdim, u dedi: Ali bizga aytdi: Fotima alayhassalom tegirmon (tortish)dan o'ziga yetgan (qiyinchilik, qadoq) izlaridan shikoyat qildi. Nabiy sollallahu alayhi vasallamga asirlar (sabiy) keldi (deb eshitdi). U (Fotima) ketdi, lekin uni (Nabiyni) topmadi, Oishani topdi va unga (xizmatchi so'rashni) xabar berdi. Nabiy sollallahu alayhi vasallam kelganida, Oisha unga Fotimanin kelganini xabar berdi. Nabiy sollallahu alayhi vasallam bizning oldimizga keldi, biz o'z o'rnimizga (yotishga) yotgan edik. Men turmoqchi bo'ldim, u: «O'z o'rningizda (turinglar)», dedi va biz ikkimiz orasida o'tirdi, hatto men uning ikki oyog'i sovuqligini ko'krakimda sezdim. U: «Sizlarga ikkalangizdan men so'ragan narsangizdan yaxshiroqni o'rgatmaymanmi? O'z o'rningizga (yotishga) yotganingizda, o'ttiz to'rt marta takbir aytinglar, o'ttiz uch marta tasbeh aytinglar, o'ttiz uch marta hamd aytinglar — bu sizlarga xizmatchidan yaxshiroqdir», dedi.
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ إِبْرَاهِيمَ بْنَ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِعَلِيٍّ " أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى ".
Muhammad ibn Bashshor menga aytdi, G'undar bizga aytdi, Shu'ba bizga aytdi, Sa'ddan, u dedi: Ibrohim ibn Sa'dni eshitdim, otasidan: Nabiy sollallahu alayhi vasallam Aliga: «Sen menga — Muso uchun Horun (qanday martabada bo'lgan bo'lsa) — shu martabada bo'lishingga rozi emasmisan (faqat mendan keyin payg'ambar yo'q)?», dedi.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَلِيٍّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ اقْضُوا كَمَا كُنْتُمْ تَقْضُونَ، فَإِنِّي أَكْرَهُ الاِخْتِلاَفَ حَتَّى يَكُونَ لِلنَّاسِ جَمَاعَةٌ، أَوْ أَمُوتَ كَمَا مَاتَ أَصْحَابِي. فَكَانَ ابْنُ سِيرِينَ يَرَى أَنَّ عَامَّةَ مَا يُرْوَى عَلَى عَلِيٍّ الْكَذِبُ.
Ali ibnul-Ja'd bizga aytdi, Shu'ba bizga xabar berdi, Ayyubdan, Ibn Siyrindan, Abiydadan, Ali roziyallahu anhudan, u dedi: Siz (avval) qanday hukm qilar edingiz, shunday hukm qilinglar; chunki men ixtilofni (firqalanishni) yomon ko'raman, toki odamlarga bir jamoa bo'lsa, yoki men sheriklarim o'lgandek o'lsam. Ibn Siyrin: Ali nomidan rivoyat qilingan (gaplar)ning umumi (ko'prog'i) yolg'on, deb (qarar) edi.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ دِينَارٍ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْجُهَنِيُّ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّاسَ، كَانُوا يَقُولُونَ أَكْثَرَ أَبُو هُرَيْرَةَ. وَإِنِّي كُنْتُ أَلْزَمُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِشِبَعِ بَطْنِي، حَتَّى لاَ آكُلُ الْخَمِيرَ، وَلاَ أَلْبَسُ الْحَبِيرَ، وَلاَ يَخْدُمُنِي فُلاَنٌ وَلاَ فُلاَنَةُ، وَكُنْتُ أُلْصِقُ بَطْنِي بِالْحَصْبَاءِ مِنَ الْجُوعِ، وَإِنْ كُنْتُ لأَسْتَقْرِئُ الرَّجُلَ الآيَةَ هِيَ مَعِي كَىْ يَنْقَلِبَ بِي فَيُطْعِمَنِي، وَكَانَ أَخْيَرَ النَّاسِ لِلْمِسْكِينِ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، كَانَ يَنْقَلِبُ بِنَا فَيُطْعِمُنَا مَا كَانَ فِي بَيْتِهِ، حَتَّى إِنْ كَانَ لَيُخْرِجُ إِلَيْنَا الْعُكَّةَ الَّتِي لَيْسَ فِيهَا شَىْءٌ، فَنَشُقُّهَا فَنَلْعَقُ مَا فِيهَا.
Ahmad ibn Abu Bakr bizga aytdi, Muhammad ibn Ibrohim ibn Dinor Abu Abdulloh Juhaniy bizga aytdi, Ibn Abu Zi'bdan, Sa'id Maqburiydan, Abu Hurayra roziyallahu anhudan: Odamlar: «Abu Hurayra ko'p (hadis) (rivoyat) qildi», der edilar. Men esa Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga qornimnin to'qligi (evaziga) yopishar (hamroh bo'lar) edim, hatto xamirturushli (yumshoq non) yemas, ipak (chiroyli kiyim) kiymas, va menga falon (erkak) ham, falona (ayol) ham xizmat qilmas edi; va men ochlikdan qornimni mayda toshlarga yopishtirar edim; va men kishidan — menga (yodimda) bo'lgan oyatni — menga qaytib (uyiga olib) borib, meni to'ydirsin deb — o'qib berishni so'rar edim. Miskinga odamlarning eng yaxshisi Ja'far ibn Abu Tolib edi — u bizni (uyiga) olib borar va bizga uyida bo'lgan narsani yedirar edi, hatto u bizga ichida hech narsa (qolmagan) yog' idishini chiqarar, biz uni yorib, ichidagisini yalar edik.
حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ كَانَ إِذَا سَلَّمَ عَلَى ابْنِ جَعْفَرٍ قَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ ذِي الْجَنَاحَيْنِ.
Amr ibn Ali menga aytdi, Yazid ibn Horun bizga aytdi, Ismoil ibn Abu Xolid bizga xabar berdi, Sha'biydan: Ibn Umar roziyallahu anhumo Ibn Ja'farga salom bersa: «Assalomu alayka, ey ikki qanot egasinin o'g'li», der edi.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنِي أَبِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُثَنَّى، عَنْ ثُمَامَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، كَانَ إِذَا قَحَطُوا اسْتَسْقَى بِالْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، فَقَالَ اللَّهُمَّ إِنَّا كُنَّا نَتَوَسَّلُ إِلَيْكَ بِنَبِيِّنَا صلى الله عليه وسلم فَتَسْقِينَا، وَإِنَّا نَتَوَسَّلُ إِلَيْكَ بِعَمِّ نَبِيِّنَا فَاسْقِنَا. قَالَ فَيُسْقَوْنَ.
Hasan ibn Muhammad bizga aytdi, Muhammad ibn Abdulloh Ansoriy bizga aytdi, otam Abdulloh ibnul-Musanna menga aytdi, Sumoma ibn Abdulloh ibn Anasdan, Anas roziyallahu anhudan: Umar ibnul-Xattob qurg'oqchilik bo'lganida, Abbos ibn Abdulmutallib (vositasi) bilan yomg'ir so'rar va: «Ey Allah, biz Senga Nabiymiz sollallahu alayhi vasallam bilan tavassul (vosita) qilar edik, Sen bizga (yomg'ir) berar eding; endi biz Senga Nabiymizning amakisi bilan tavassul qilamiz, bizga (yomg'ir) ber», der edi. (Anas) dedi: Shunda ularga (yomg'ir) berilar edi.
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ فَاطِمَةَ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ أَرْسَلَتْ إِلَى أَبِي بَكْرٍ تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِيمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم، تَطْلُبُ صَدَقَةَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الَّتِي بِالْمَدِينَةِ وَفَدَكٍ وَمَا بَقِيَ مِنْ خُمُسِ خَيْبَرَ. فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا فَهْوَ صَدَقَةٌ، إِنَّمَا يَأْكُلُ آلُ مُحَمَّدٍ مِنْ هَذَا الْمَالِ ـ يَعْنِي مَالَ اللَّهِ ـ لَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَزِيدُوا عَلَى الْمَأْكَلِ ". وَإِنِّي وَاللَّهِ لاَ أُغَيِّرُ شَيْئًا مِنْ صَدَقَاتِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهَا فِي عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، وَلأَعْمَلَنَّ فِيهَا بِمَا عَمِلَ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. فَتَشَهَّدَ عَلِيٌّ، ثُمَّ قَالَ إِنَّا قَدْ عَرَفْنَا يَا أَبَا بَكْرٍ فَضِيلَتَكَ. وَذَكَرَ قَرَابَتَهُمْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَحَقَّهُمْ. فَتَكَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ فَقَالَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لَقَرَابَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ أَصِلَ مِنْ قَرَابَتِي.
Abul-Yamon bizga aytdi, Shu'ayb bizga xabar berdi, Zuhriydan, u dedi: Urva ibnuz-Zubayr menga aytdi, Oishadan: Fotima alayhassalom Abu Bakrga (kishi) yubordi, undan Nabiy sollallahu alayhi vasallamdan o'z merosini — Allah O'z Rasuli sollallahu alayhi vasallamga fay' (g'animatsiz) qilib bergan narsadan — so'rar edi; u Nabiy sollallahu alayhi vasallamning Madinadagi va Fadakdagi sadaqasini hamda Xaybar xumsidan qolganini talab qilar edi. Abu Bakr: «Albatta Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: ‹Biz (payg'ambarlar)ga voris bo'linmaydi; biz qoldirgan narsa sadaqadir. Faqat Muhammad oilasi mana bu moldan — ya'ni Allahning molidan — yeydilar (xolos); ularning yeyishdan (boshqasiga) ko'paytirishga haqlari yo'q› dedi. Allahga qasam, men Nabiy sollallahu alayhi vasallam zamonida qanday bo'lgan bo'lsa, Nabiy sollallahu alayhi vasallamning sadaqalaridan biror narsani o'zgartirmayman va unda Rasulullah sollallahu alayhi vasallam amal qilgandek amal qilaman», dedi. Shunda Ali tashahhud aytdi, so'ng: «Ey Abu Bakr, biz sening fazilatingni tanidik», dedi va ularning Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga qarobat (qardoshlik)lari va haqlarini zikr qildi. Abu Bakr gapirdi va: «Jonim qo'lida bo'lgan Zot bilan qasam, Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning qarobati(ni rioya qilish) menga o'z qarobatimni(ni rioya qilishdan) sevimliroqdir», dedi.
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ فَاطِمَةَ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ أَرْسَلَتْ إِلَى أَبِي بَكْرٍ تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِيمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم، تَطْلُبُ صَدَقَةَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الَّتِي بِالْمَدِينَةِ وَفَدَكٍ وَمَا بَقِيَ مِنْ خُمُسِ خَيْبَرَ. فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا فَهْوَ صَدَقَةٌ، إِنَّمَا يَأْكُلُ آلُ مُحَمَّدٍ مِنْ هَذَا الْمَالِ ـ يَعْنِي مَالَ اللَّهِ ـ لَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَزِيدُوا عَلَى الْمَأْكَلِ ". وَإِنِّي وَاللَّهِ لاَ أُغَيِّرُ شَيْئًا مِنْ صَدَقَاتِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهَا فِي عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، وَلأَعْمَلَنَّ فِيهَا بِمَا عَمِلَ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. فَتَشَهَّدَ عَلِيٌّ، ثُمَّ قَالَ إِنَّا قَدْ عَرَفْنَا يَا أَبَا بَكْرٍ فَضِيلَتَكَ. وَذَكَرَ قَرَابَتَهُمْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَحَقَّهُمْ. فَتَكَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ فَقَالَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لَقَرَابَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ أَصِلَ مِنْ قَرَابَتِي.
Abul-Yamon bizga aytdi, Shu'ayb bizga xabar berdi, Zuhriydan, u dedi: Urva ibnuz-Zubayr menga aytdi, Oishadan: Fotima alayhassalom Abu Bakrga (kishi) yubordi, undan Nabiy sollallahu alayhi vasallamdan o'z merosini — Allah O'z Rasuli sollallahu alayhi vasallamga fay' (g'animatsiz) qilib bergan narsadan — so'rar edi; u Nabiy sollallahu alayhi vasallamning Madinadagi va Fadakdagi sadaqasini hamda Xaybar xumsidan qolganini talab qilar edi. Abu Bakr: «Albatta Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: ‹Biz (payg'ambarlar)ga voris bo'linmaydi; biz qoldirgan narsa sadaqadir. Faqat Muhammad oilasi mana bu moldan — ya'ni Allahning molidan — yeydilar (xolos); ularning yeyishdan (boshqasiga) ko'paytirishga haqlari yo'q› dedi. Allahga qasam, men Nabiy sollallahu alayhi vasallam zamonida qanday bo'lgan bo'lsa, Nabiy sollallahu alayhi vasallamning sadaqalaridan biror narsani o'zgartirmayman va unda Rasulullah sollallahu alayhi vasallam amal qilgandek amal qilaman», dedi. Shunda Ali tashahhud aytdi, so'ng: «Ey Abu Bakr, biz sening fazilatingni tanidik», dedi va ularning Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga qarobat (qardoshlik)lari va haqlarini zikr qildi. Abu Bakr gapirdi va: «Jonim qo'lida bo'lgan Zot bilan qasam, Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning qarobati(ni rioya qilish) menga o'z qarobatimni(ni rioya qilishdan) sevimliroqdir», dedi.
أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ وَاقِدٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يُحَدِّثُ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنهم ـ قَالَ ارْقُبُوا مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم فِي أَهْلِ بَيْتِهِ.
Abdulloh ibn Abdulvahhob menga xabar berdi, Xolid bizga aytdi, Shu'ba bizga aytdi, Voqiddan, u dedi: Otamni Ibn Umardan (rivoyat qilib) hikoya qilayotganini eshitdim, Abu Bakr roziyallahu anhumdan, u dedi: Muhammad sollallahu alayhi vasallamni uning ahli baytida (rioya qilishda) saqlanglar (hurmat qilinglar).
حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي، فَمَنْ أَغْضَبَهَا أَغْضَبَنِي ".
Abul-Valid bizga aytdi, Ibn Uyayna bizga aytdi, Amr ibn Dinordan, Ibn Abu Mulaykadan, Misvar ibn Maxramadan: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedi: «Fotima mendan bir parchadir (bir bo'lagimdir); kim uni g'azablantirsa, meni g'azablantirgan bo'ladi».
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ قَزَعَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ دَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَاطِمَةَ ابْنَتَهُ فِي شَكْوَاهُ الَّذِي قُبِضَ فِيهَا، فَسَارَّهَا بِشَىْءٍ فَبَكَتْ، ثُمَّ دَعَاهَا فَسَارَّهَا فَضَحِكَتْ، قَالَتْ فَسَأَلْتُهَا عَنْ ذَلِكَ. فَقَالَتْ سَارَّنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَنِي أَنَّهُ يُقْبَضُ فِي وَجَعِهِ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ فَبَكَيْتُ، ثُمَّ سَارَّنِي فَأَخْبَرَنِي أَنِّي أَوَّلُ أَهْلِ بَيْتِهِ أَتْبَعُهُ فَضَحِكْتُ.
Yahyo ibn Qaza'a bizga aytdi, Ibrohim ibn Sa'd bizga aytdi, otasidan, Urvadan, Oisha roziyallahu anhodan, u dedi: Nabiy sollallahu alayhi vasallam o'zi vafot etgan kasalligida qizi Fotimani chaqirdi va unga bir narsani sirdek aytdi, u yig'ladi; so'ng uni (yana) chaqirdi va sirdek aytdi, u kuldi. (Oisha) dedi: Men undan bu haqida so'radim. U: «Nabiy sollallahu alayhi vasallam menga sirdek aytdi va o'zi vafot etgan kasalligida vafot etishini xabar berdi, men yig'ladim; so'ng menga sirdek aytdi va men uning ahli baytidan unga (birinchi) ergashuvchi (qovushuvchi) ekanimni xabar berdi, men kuldim», dedi.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ قَزَعَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ دَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَاطِمَةَ ابْنَتَهُ فِي شَكْوَاهُ الَّذِي قُبِضَ فِيهَا، فَسَارَّهَا بِشَىْءٍ فَبَكَتْ، ثُمَّ دَعَاهَا فَسَارَّهَا فَضَحِكَتْ، قَالَتْ فَسَأَلْتُهَا عَنْ ذَلِكَ. فَقَالَتْ سَارَّنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَنِي أَنَّهُ يُقْبَضُ فِي وَجَعِهِ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ فَبَكَيْتُ، ثُمَّ سَارَّنِي فَأَخْبَرَنِي أَنِّي أَوَّلُ أَهْلِ بَيْتِهِ أَتْبَعُهُ فَضَحِكْتُ.
Yahyo ibn Qaza'a bizga aytdi, Ibrohim ibn Sa'd bizga aytdi, otasidan, Urvadan, Oisha roziyallahu anhodan, u dedi: Nabiy sollallahu alayhi vasallam o'zi vafot etgan kasalligida qizi Fotimani chaqirdi va unga bir narsani sirdek aytdi, u yig'ladi; so'ng uni (yana) chaqirdi va sirdek aytdi, u kuldi. (Oisha) dedi: Men undan bu haqida so'radim. U: «Nabiy sollallahu alayhi vasallam menga sirdek aytdi va o'zi vafot etgan kasalligida vafot etishini xabar berdi, men yig'ladim; so'ng menga sirdek aytdi va men uning ahli baytidan unga (birinchi) ergashuvchi (qovushuvchi) ekanimni xabar berdi, men kuldim», dedi.
حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَرْوَانُ بْنُ الْحَكَمِ، قَالَ أَصَابَ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ رُعَافٌ شَدِيدٌ سَنَةَ الرُّعَافِ، حَتَّى حَبَسَهُ عَنِ الْحَجِّ وَأَوْصَى، فَدَخَلَ عَلَيْهِ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ قَالَ اسْتَخْلِفْ. قَالَ وَقَالُوهُ قَالَ نَعَمْ. قَالَ وَمَنْ فَسَكَتَ، فَدَخَلَ عَلَيْهِ رَجُلٌ آخَرُ ـ أَحْسِبُهُ الْحَارِثَ ـ فَقَالَ اسْتَخْلِفْ. فَقَالَ عُثْمَانُ وَقَالُوا فَقَالَ نَعَمْ. قَالَ وَمَنْ هُوَ فَسَكَتَ قَالَ فَلَعَلَّهُمْ قَالُوا الزُّبَيْرَ قَالَ نَعَمْ. قَالَ أَمَا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّهُ لَخَيْرُهُمْ مَا عَلِمْتُ، وَإِنْ كَانَ لأَحَبَّهُمْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم.
Xolid ibn Maxlad bizga aytdi, Ali ibn Mus'hir bizga aytdi, Hishom ibn Urvadan, otasidan, u dedi: Marvon ibnul-Hakam menga xabar berdi, u dedi: Usmon ibn Affonga ruof (burun qonashi) yili qattiq burun qonashi yetdi, hatto uni hajdan ushlab qoldi (to'sdi) va u vasiyat qildi. Unga Qurayshdan bir kishi kirdi va: «Xalifa tayinla», dedi. U: «Ular (boshqalar ham) shuni aytdimi?», dedi. (Kishi): «Ha», dedi. (Usmon): «Kim (ni tayinlay)?», dedi va jim turdi. So'ng unga boshqa bir kishi — Horisdir deb o'ylayman — kirdi va: «Xalifa tayinla», dedi. Usmon: «Ular (shuni) aytdimi?», dedi. (Kishi): «Ha», dedi. (Usmon): «U kim?», dedi va jim turdi. (Kishi): «Shoyad ular Zubayrni aytdilar?», dedi. (Usmon): «Ha», dedi. (Usmon): «Ogoh bo'l! Jonim qo'lida bo'lgan Zot bilan qasamki, men bilganimcha u ularning eng yaxshisi va u Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga ularning eng sevimlisi edi», dedi.
حَدَّثَنِي عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، أَخْبَرَنِي أَبِي، سَمِعْتُ مَرْوَانَ، كُنْتُ عِنْدَ عُثْمَانَ، أَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ اسْتَخْلِفْ. قَالَ وَقِيلَ ذَاكَ قَالَ نَعَمْ، الزُّبَيْرُ. قَالَ أَمَا وَاللَّهِ إِنَّكُمْ لَتَعْلَمُونَ أَنَّهُ خَيْرُكُمْ. ثَلاَثًا.
Ubayd ibn Ismoil menga aytdi, Abu Usoma bizga aytdi, Hishomdan, otam menga xabar berdi, Marvonni eshitdim: Men Usmonning oldida edim, unga bir kishi keldi va: «Xalifa tayinla», dedi. (Usmon): «Bu (haqda) aytildimi?», dedi. (Kishi): «Ha», dedi. (Usmon): «Zubayr (ni tayinlayman)», dedi. «Ogoh bo'linglar! Allahga qasam, sizlar albatta uning eng yaxshingiz ekanini bilasizlar», dedi — uch marta.