حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُدْرِكٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ سُورَةُ الْحَشْرِ. قَالَ قُلْ سُورَةُ النَّضِيرِ. تَابَعَهُ هُشَيْمٌ عَنْ أَبِي بِشْرٍ.
Hasan ibn Mudrik menga aytdi, Yahyo ibn Hammod bizga aytdi, Abu Avona bizga xabar berdi, Abu Bishrdan, Sa'id ibn Jubayrdan, u dedi: Men Ibn Abbosga: «Hashr surasi», dedim. U: «Naziyr surasi deb ayt», dedi. Unga Hushaym Abu Bishrdan mutoba'at qildi.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي الأَسْوَدِ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، عَنْ أَبِيهِ، سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه قَالَ كَانَ الرَّجُلُ يَجْعَلُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم النَّخَلاَتِ حَتَّى افْتَتَحَ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرَ، فَكَانَ بَعْدَ ذَلِكَ يَرُدُّ عَلَيْهِمْ.
Abdulloh ibn Abul-Asvad bizga aytdi, Mu'tamir bizga aytdi, otasidan: Anas ibn Molik roziyallahu anhuni shunday deganini eshitdim: Kishi (ba'zi) xurmolarni Nabiy sollallahu alayhi vasallamga (vaqf qilib) berar edi, toki (Nabiy) Qurayza va Naziyrni fath qildi; shundan keyin (Nabiy) ularga (o'sha xurmolarni) qaytarar edi.
حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ حَرَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَخْلَ بَنِي النَّضِيرِ وَقَطَعَ وَهْىَ الْبُوَيْرَةُ فَنَزَلَتْ {مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوهَا قَائِمَةً عَلَى أُصُولِهَا فَبِإِذْنِ اللَّهِ}
Odam bizga aytdi, Lays bizga aytdi, Nofidan, Ibn Umar roziyallahu anhumodan, u dedi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Banu Naziyrning xurmosini yondirdi va kesdi — u Buvayra (joyi)dir. Shunda: {Sizlar (dushman) xurmolaridan nimani kesdinglar yoki uni o'z ildizlari ustida tik qoldirdinglar — bu Allahning izni bilandir} (oyati) nozil bo'ldi.
حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا حَبَّانُ، أَخْبَرَنَا جُوَيْرِيَةُ بْنُ أَسْمَاءَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حَرَّقَ نَخْلَ بَنِي النَّضِيرِ قَالَ وَلَهَا يَقُولُ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ وَهَانَ عَلَى سَرَاةِ بَنِي لُؤَىٍّ حَرِيقٌ بِالْبُوَيْرَةِ مُسْتَطِيرُ قَالَ فَأَجَابَهُ أَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ أَدَامَ اللَّهُ ذَلِكَ مِنْ صَنِيعٍ وَحَرَّقَ فِي نَوَاحِيهَا السَّعِيرُ سَتَعْلَمُ أَيُّنَا مِنْهَا بِنُزْهٍ وَتَعْلَمُ أَىَّ أَرْضَيْنَا تَضِيرُ
Is'hoq menga aytdi, Habbon bizga xabar berdi, Juvayriya ibn Asmo bizga xabar berdi, Nofidan, Ibn Umar roziyallahu anhumodan: Nabiy sollallahu alayhi vasallam Banu Naziyrnin xurmosini yondirdi. (Ibn Umar) dedi: Bu haqda Hasson ibn Sobit: «Banu Lu'ayning sarvarlariga Buvayradagi yoyilgan yong'in (yondirish) yengil (oson) tushdi (ahamiyatsiz ko'rindi)», dedi. (Ibn Umar) dedi: Unga Abu Sufyon ibnul-Horis javob berdi: «Allah bu (yondirish) ishini davom ettirsin, uning atroflarida olov yondi; tez orada bilasanki, qaysimiz undan uzoqda (omon)dir va qaysi yerimiz zarar ko'rishini bilasan».
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَالِكُ بْنُ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ النَّصْرِيُّ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ دَعَاهُ إِذْ جَاءَهُ حَاجِبُهُ يَرْفَا فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عُثْمَانَ، وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَالزُّبَيْرِ وَسَعْدٍ يَسْتَأْذِنُونَ فَقَالَ نَعَمْ، فَأَدْخِلْهُمْ. فَلَبِثَ قَلِيلاً، ثُمَّ جَاءَ فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عَبَّاسٍ وَعَلِيٍّ يَسْتَأْذِنَانِ قَالَ نَعَمْ. فَلَمَّا دَخَلاَ قَالَ عَبَّاسٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا، وَهُمَا يَخْتَصِمَانِ فِي الَّذِي أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ بَنِي النَّضِيرِ، فَاسْتَبَّ عَلِيٌّ وَعَبَّاسٌ، فَقَالَ الرَّهْطُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اقْضِ بَيْنَهُمَا وَأَرِحْ أَحَدَهُمَا مِنَ الآخَرِ. فَقَالَ عُمَرُ اتَّئِدُوا، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ، هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ". يُرِيدُ بِذَلِكَ نَفْسَهُ. قَالُوا قَدْ قَالَ ذَلِكَ. فَأَقْبَلَ عُمَرُ عَلَى عَبَّاسٍ وَعَلِيٍّ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ قَالَ ذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ. قَالَ فَإِنِّي أُحَدِّثُكُمْ عَنْ هَذَا الأَمْرِ، إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ كَانَ خَصَّ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْفَىْءِ بِشَىْءٍ لَمْ يُعْطِهِ أَحَدًا غَيْرَهُ فَقَالَ جَلَّ ذِكْرُهُ {وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ} إِلَى قَوْلِهِ {قَدِيرٌ} فَكَانَتْ هَذِهِ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ وَاللَّهِ مَا احْتَازَهَا دُونَكُمْ، وَلاَ اسْتَأْثَرَهَا عَلَيْكُمْ، لَقَدْ أَعْطَاكُمُوهَا وَقَسَمَهَا فِيكُمْ، حَتَّى بَقِيَ هَذَا الْمَالُ مِنْهَا، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ نَفَقَةَ سَنَتِهِمْ مِنْ هَذَا الْمَالِ، ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ، فَعَمِلَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَيَاتَهُ، ثُمَّ تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فَأَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. فَقَبَضَهُ أَبُو بَكْرٍ، فَعَمِلَ فِيهِ بِمَا عَمِلَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ. فَأَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ وَقَالَ تَذْكُرَانِ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ عَمِلَ فِيهِ كَمَا تَقُولاَنِ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُ فِيهِ لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ فَقُلْتُ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ. فَقَبَضْتُهُ سَنَتَيْنِ مِنْ إِمَارَتِي أَعْمَلُ فِيهِ بِمَا عَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنِّي فِيهِ صَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ، ثُمَّ جِئْتُمَانِي كِلاَكُمَا وَكَلِمَتُكُمَا وَاحِدَةٌ وَأَمْرُكُمَا جَمِيعٌ، فَجِئْتَنِي ـ يَعْنِي عَبَّاسًا ـ فَقُلْتُ لَكُمَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ". فَلَمَّا بَدَا لِي أَنْ أَدْفَعَهُ إِلَيْكُمَا قُلْتُ إِنْ شِئْتُمَا دَفَعْتُهُ إِلَيْكُمَا عَلَى أَنَّ عَلَيْكُمَا عَهْدَ اللَّهِ وَمِيثَاقَهُ لَتَعْمَلاَنِ فِيهِ بِمَا عَمِلَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ، وَمَا عَمِلْتُ فِيهِ مُذْ وَلِيتُ، وَإِلاَّ فَلاَ تُكَلِّمَانِي، فَقُلْتُمَا ادْفَعْهُ إِلَيْنَا بِذَلِكَ. فَدَفَعْتُهُ إِلَيْكُمَا، أَفَتَلْتَمِسَانِ مِنِّي قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ فَوَاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ لاَ أَقْضِي فِيهِ بِقَضَاءٍ غَيْرِ ذَلِكَ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ، فَإِنْ عَجَزْتُمَا عَنْهُ، فَادْفَعَا إِلَىَّ فَأَنَا أَكْفِيكُمَاهُ. قَالَ فَحَدَّثْتُ هَذَا الْحَدِيثَ، عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ صَدَقَ مَالِكُ بْنُ أَوْسٍ، أَنَا سَمِعْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَقُولُ أَرْسَلَ أَزْوَاجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عُثْمَانَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ يَسْأَلْنَهُ ثُمُنَهُنَّ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم، فَكُنْتُ أَنَا أَرُدُّهُنَّ، فَقُلْتُ لَهُنَّ أَلاَ تَتَّقِينَ اللَّهَ، أَلَمْ تَعْلَمْنَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ " لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ـ يُرِيدُ بِذَلِكَ نَفْسَهُ ـ إِنَّمَا يَأْكُلُ آلُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْمَالِ ". فَانْتَهَى أَزْوَاجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى مَا أَخْبَرَتْهُنَّ. قَالَ فَكَانَتْ هَذِهِ الصَّدَقَةُ بِيَدِ عَلِيٍّ، مَنَعَهَا عَلِيٌّ عَبَّاسًا فَغَلَبَهُ عَلَيْهَا، ثُمَّ كَانَ بِيَدِ حَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ، ثُمَّ بِيَدِ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ، ثُمَّ بِيَدِ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ وَحَسَنِ بْنِ حَسَنٍ، كِلاَهُمَا كَانَا يَتَدَاوَلاَنِهَا، ثُمَّ بِيَدِ زَيْدِ بْنِ حَسَنٍ، وَهْىَ صَدَقَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَقًّا.
Abul-Yamon bizga aytdi, Shu'ayb bizga xabar berdi, Zuhriydan, u dedi: Molik ibn Avs ibnul-Hadason Nasriy menga xabar berdi: Umar ibnul-Xattob roziyallahu anhu uni chaqirdi, shu payt unga darboni Yarfa keldi va: «Usmon, Abdurahmon, Zubayr va Sa'd izn so'rayapdi, ularga (kirishga) izn bormi?», dedi. U: «Ha, ularni kirit», dedi. (Molik) bir oz turdi, so'ng (Yarfa) kelib: «Abbos va Ali izn so'rayapdi, ularga izn bormi?», dedi. U: «Ha», dedi. Ular ikkisi kirganida, Abbos: «Ey amirul-mo'minin, men bilan mana bu (Ali) orasida hukm chiqar», dedi — ular ikkisi Allah O'z Rasuli sollallahu alayhi vasallamga Banu Naziyrdan fay' qilgan (mol) haqida da'volashar edilar. Ali va Abbos so'kishdi (tortishdi). (Olti) kishi: «Ey amirul-mo'minin, ular orasida hukm chiqar va birini ikkinchisidan rohatlantir», dedilar. Umar: «Shoshilmanglar; men sizlardan — izni bilan osmon va yer qoim turadigan Allah haqqi bilan — so'rayman: sizlar Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: ‹Biz (payg'ambarlar)ga voris bo'linmaydi, biz qoldirgan narsa sadaqadir› deganini bilasizmi?», dedi — bu bilan o'zini (nazarda tutdi). Ular: «U buni aytdi», dedilar. Umar Abbos va Aliga yuzlandi va: «Sizlar ikkalangizdan Allah haqqi bilan so'rayman: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam buni aytganini bilasizmi?», dedi. Ular: «Ha», dedilar. U: «Men sizlarga bu ish haqida hikoya qilaman: albatta Allah subhonahu O'z Rasuli sollallahu alayhi vasallamga bu fay'da — undan o'zga hech kimga bermagan — bir narsa(ni) xos qilgan edi va — zikri ulug' bo'lgan Zot: {Allah O'z Rasuliga ulardan fay' qilgan narsaga sizlar ot ham, tuya ham yugurtmadingiz...} — Uning {Qodir} so'zigacha (aytdi). Bas, bu Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga xolis edi. So'ng, Allahga qasam, u uni sizlardan tortib (o'ziga) olmadi va sizlardan ustun (o'ziga) ortiq olmadi; uni sizlarga berdi va sizlar orasida taqsimladi, toki bu mol undan qoldi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam o'z ahliga ularning bir yillik nafaqasini bu moldan infoq qilar, so'ng qolganini olib, uni Allahning moli mavridiga (yo'liga) qo'yar edi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam buni o'z hayotida (shunday) qildi. So'ng Nabiy sollallahu alayhi vasallam vafot etdi. Abu Bakr: ‹Men Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning valiysi(o'rinbosari)man› dedi va uni (molni) o'z qo'liga oldi, unda Rasulullah sollallahu alayhi vasallam amal qilgandek amal qildi, sizlar o'sha vaqt (shahid edingiz)». U Ali va Abbosga yuzlandi va: «Sizlar Abu Bakr unda sizlar aytayotgandek amal qilganini eslaysizmi? Allah biladi, u unda rostgo'y, yaxshi, to'g'ri, haqqa ergashuvchi edi. So'ng Allah Abu Bakrni vafot ettirdi, men: ‹Men Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning va Abu Bakrning valiysiman› dedim va uni o'z amirligimdan ikki yil o'z qo'limda tutdim, unda Rasulullah sollallahu alayhi vasallam va Abu Bakr amal qilgandek amal qildim. Allah biladi, men unda rostgo'y, yaxshi, to'g'ri, haqqa ergashuvchiman. So'ng sizlar ikkalangiz menga keldingiz, so'zingiz bir, ishingiz birga edi. Sen menga kelding — ya'ni Abbos — men sizlarga: ‹Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: Biz voris bo'linmaymiz, biz qoldirgan narsa sadaqadir, dedi› dedim. Uni sizlarga topshirish menga ma'qul ko'ringanida, men: ‹Agar xohlasangiz, uni sizlarga — sizlar ustingizda Allahning ahdi va misoqiki, unda Rasulullah sollallahu alayhi vasallam, Abu Bakr va men voliy bo'lganimdan beri amal qilgandek amal qilasizlar — sharti bilan topshiraman; bo'lmasa, menga gapirmanglar› dedim. Sizlar: ‹Uni bizga shu (shart) bilan topshir› dedingiz. Men uni sizlarga topshirdim. Endi sizlar mendan undan o'zga hukm izlaysizmi? Izni bilan osmon va yer qoim turadigan Allah bilan qasam, men unda qiyomat qoim bo'lgunigacha undan o'zga hukm chiqarmayman. Agar undan ojiz qolsangiz, uni menga topshiringlar, men sizlarga uni kifoya qilaman», dedi. (Zuhriy) dedi: Men bu hadisni Urva ibnuz-Zubayrga aytdim. U: «Molik ibn Avs rost aytdi; men Nabiy sollallahu alayhi vasallamning zavjasi Oisha roziyallahu anhoni shunday deganini eshitdim: Nabiy sollallahu alayhi vasallamning ayollari Usmonni Abu Bakrning oldiga yubordi — undan Allah O'z Rasuli sollallahu alayhi vasallamga fay' qilgan (mol)dan o'z sakkizdan birlarini so'rab; men ularni qaytarar edim va ularga: ‹Allahdan qo'rqmaysizlarmi? Nabiy sollallahu alayhi vasallam: Biz voris bo'linmaymiz, biz qoldirgan narsa sadaqadir — bu bilan o'zini (nazarda tutdi) — faqat Muhammad oilasi mana bu moldan yeydi, deganini bilmaysizlarmi?› dedim. Shunda Nabiy sollallahu alayhi vasallamning ayollari men ularga xabar bergan narsaga (rozi bo'lib) to'xtadi», dedi. (Urva) dedi: Bu sadaqa Alinin qo'lida bo'ldi — Ali uni Abbosdan to'sdi va unda unga g'olib keldi; so'ng Hasan ibn Ali qo'lida, so'ng Husayn ibn Ali qo'lida, so'ng Ali ibn Husayn va Hasan ibn Hasan qo'lida — ular ikkalasi uni navbatma-navbat (boshqarar) edi, so'ng Zayd ibn Hasan qo'lida (bo'ldi); u haqiqatan Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning sadaqasidir.
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَالِكُ بْنُ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ النَّصْرِيُّ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ دَعَاهُ إِذْ جَاءَهُ حَاجِبُهُ يَرْفَا فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عُثْمَانَ، وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَالزُّبَيْرِ وَسَعْدٍ يَسْتَأْذِنُونَ فَقَالَ نَعَمْ، فَأَدْخِلْهُمْ. فَلَبِثَ قَلِيلاً، ثُمَّ جَاءَ فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عَبَّاسٍ وَعَلِيٍّ يَسْتَأْذِنَانِ قَالَ نَعَمْ. فَلَمَّا دَخَلاَ قَالَ عَبَّاسٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا، وَهُمَا يَخْتَصِمَانِ فِي الَّذِي أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ بَنِي النَّضِيرِ، فَاسْتَبَّ عَلِيٌّ وَعَبَّاسٌ، فَقَالَ الرَّهْطُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اقْضِ بَيْنَهُمَا وَأَرِحْ أَحَدَهُمَا مِنَ الآخَرِ. فَقَالَ عُمَرُ اتَّئِدُوا، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ، هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ". يُرِيدُ بِذَلِكَ نَفْسَهُ. قَالُوا قَدْ قَالَ ذَلِكَ. فَأَقْبَلَ عُمَرُ عَلَى عَبَّاسٍ وَعَلِيٍّ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ قَالَ ذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ. قَالَ فَإِنِّي أُحَدِّثُكُمْ عَنْ هَذَا الأَمْرِ، إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ كَانَ خَصَّ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْفَىْءِ بِشَىْءٍ لَمْ يُعْطِهِ أَحَدًا غَيْرَهُ فَقَالَ جَلَّ ذِكْرُهُ {وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ} إِلَى قَوْلِهِ {قَدِيرٌ} فَكَانَتْ هَذِهِ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ وَاللَّهِ مَا احْتَازَهَا دُونَكُمْ، وَلاَ اسْتَأْثَرَهَا عَلَيْكُمْ، لَقَدْ أَعْطَاكُمُوهَا وَقَسَمَهَا فِيكُمْ، حَتَّى بَقِيَ هَذَا الْمَالُ مِنْهَا، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ نَفَقَةَ سَنَتِهِمْ مِنْ هَذَا الْمَالِ، ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ، فَعَمِلَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَيَاتَهُ، ثُمَّ تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فَأَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. فَقَبَضَهُ أَبُو بَكْرٍ، فَعَمِلَ فِيهِ بِمَا عَمِلَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ. فَأَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ وَقَالَ تَذْكُرَانِ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ عَمِلَ فِيهِ كَمَا تَقُولاَنِ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُ فِيهِ لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ فَقُلْتُ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ. فَقَبَضْتُهُ سَنَتَيْنِ مِنْ إِمَارَتِي أَعْمَلُ فِيهِ بِمَا عَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنِّي فِيهِ صَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ، ثُمَّ جِئْتُمَانِي كِلاَكُمَا وَكَلِمَتُكُمَا وَاحِدَةٌ وَأَمْرُكُمَا جَمِيعٌ، فَجِئْتَنِي ـ يَعْنِي عَبَّاسًا ـ فَقُلْتُ لَكُمَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ". فَلَمَّا بَدَا لِي أَنْ أَدْفَعَهُ إِلَيْكُمَا قُلْتُ إِنْ شِئْتُمَا دَفَعْتُهُ إِلَيْكُمَا عَلَى أَنَّ عَلَيْكُمَا عَهْدَ اللَّهِ وَمِيثَاقَهُ لَتَعْمَلاَنِ فِيهِ بِمَا عَمِلَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ، وَمَا عَمِلْتُ فِيهِ مُذْ وَلِيتُ، وَإِلاَّ فَلاَ تُكَلِّمَانِي، فَقُلْتُمَا ادْفَعْهُ إِلَيْنَا بِذَلِكَ. فَدَفَعْتُهُ إِلَيْكُمَا، أَفَتَلْتَمِسَانِ مِنِّي قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ فَوَاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ لاَ أَقْضِي فِيهِ بِقَضَاءٍ غَيْرِ ذَلِكَ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ، فَإِنْ عَجَزْتُمَا عَنْهُ، فَادْفَعَا إِلَىَّ فَأَنَا أَكْفِيكُمَاهُ. قَالَ فَحَدَّثْتُ هَذَا الْحَدِيثَ، عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ صَدَقَ مَالِكُ بْنُ أَوْسٍ، أَنَا سَمِعْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَقُولُ أَرْسَلَ أَزْوَاجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عُثْمَانَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ يَسْأَلْنَهُ ثُمُنَهُنَّ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم، فَكُنْتُ أَنَا أَرُدُّهُنَّ، فَقُلْتُ لَهُنَّ أَلاَ تَتَّقِينَ اللَّهَ، أَلَمْ تَعْلَمْنَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ " لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ـ يُرِيدُ بِذَلِكَ نَفْسَهُ ـ إِنَّمَا يَأْكُلُ آلُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْمَالِ ". فَانْتَهَى أَزْوَاجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى مَا أَخْبَرَتْهُنَّ. قَالَ فَكَانَتْ هَذِهِ الصَّدَقَةُ بِيَدِ عَلِيٍّ، مَنَعَهَا عَلِيٌّ عَبَّاسًا فَغَلَبَهُ عَلَيْهَا، ثُمَّ كَانَ بِيَدِ حَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ، ثُمَّ بِيَدِ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ، ثُمَّ بِيَدِ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ وَحَسَنِ بْنِ حَسَنٍ، كِلاَهُمَا كَانَا يَتَدَاوَلاَنِهَا، ثُمَّ بِيَدِ زَيْدِ بْنِ حَسَنٍ، وَهْىَ صَدَقَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَقًّا.
Abul-Yamon bizga aytdi, Shu'ayb bizga xabar berdi, Zuhriydan, u dedi: Molik ibn Avs ibnul-Hadason Nasriy menga xabar berdi: Umar ibnul-Xattob roziyallahu anhu uni chaqirdi, shu payt unga darboni Yarfa keldi va: «Usmon, Abdurahmon, Zubayr va Sa'd izn so'rayapdi, ularga (kirishga) izn bormi?», dedi. U: «Ha, ularni kirit», dedi. (Molik) bir oz turdi, so'ng (Yarfa) kelib: «Abbos va Ali izn so'rayapdi, ularga izn bormi?», dedi. U: «Ha», dedi. Ular ikkisi kirganida, Abbos: «Ey amirul-mo'minin, men bilan mana bu (Ali) orasida hukm chiqar», dedi — ular ikkisi Allah O'z Rasuli sollallahu alayhi vasallamga Banu Naziyrdan fay' qilgan (mol) haqida da'volashar edilar. Ali va Abbos so'kishdi (tortishdi). (Olti) kishi: «Ey amirul-mo'minin, ular orasida hukm chiqar va birini ikkinchisidan rohatlantir», dedilar. Umar: «Shoshilmanglar; men sizlardan — izni bilan osmon va yer qoim turadigan Allah haqqi bilan — so'rayman: sizlar Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: ‹Biz (payg'ambarlar)ga voris bo'linmaydi, biz qoldirgan narsa sadaqadir› deganini bilasizmi?», dedi — bu bilan o'zini (nazarda tutdi). Ular: «U buni aytdi», dedilar. Umar Abbos va Aliga yuzlandi va: «Sizlar ikkalangizdan Allah haqqi bilan so'rayman: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam buni aytganini bilasizmi?», dedi. Ular: «Ha», dedilar. U: «Men sizlarga bu ish haqida hikoya qilaman: albatta Allah subhonahu O'z Rasuli sollallahu alayhi vasallamga bu fay'da — undan o'zga hech kimga bermagan — bir narsa(ni) xos qilgan edi va — zikri ulug' bo'lgan Zot: {Allah O'z Rasuliga ulardan fay' qilgan narsaga sizlar ot ham, tuya ham yugurtmadingiz...} — Uning {Qodir} so'zigacha (aytdi). Bas, bu Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga xolis edi. So'ng, Allahga qasam, u uni sizlardan tortib (o'ziga) olmadi va sizlardan ustun (o'ziga) ortiq olmadi; uni sizlarga berdi va sizlar orasida taqsimladi, toki bu mol undan qoldi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam o'z ahliga ularning bir yillik nafaqasini bu moldan infoq qilar, so'ng qolganini olib, uni Allahning moli mavridiga (yo'liga) qo'yar edi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam buni o'z hayotida (shunday) qildi. So'ng Nabiy sollallahu alayhi vasallam vafot etdi. Abu Bakr: ‹Men Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning valiysi(o'rinbosari)man› dedi va uni (molni) o'z qo'liga oldi, unda Rasulullah sollallahu alayhi vasallam amal qilgandek amal qildi, sizlar o'sha vaqt (shahid edingiz)». U Ali va Abbosga yuzlandi va: «Sizlar Abu Bakr unda sizlar aytayotgandek amal qilganini eslaysizmi? Allah biladi, u unda rostgo'y, yaxshi, to'g'ri, haqqa ergashuvchi edi. So'ng Allah Abu Bakrni vafot ettirdi, men: ‹Men Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning va Abu Bakrning valiysiman› dedim va uni o'z amirligimdan ikki yil o'z qo'limda tutdim, unda Rasulullah sollallahu alayhi vasallam va Abu Bakr amal qilgandek amal qildim. Allah biladi, men unda rostgo'y, yaxshi, to'g'ri, haqqa ergashuvchiman. So'ng sizlar ikkalangiz menga keldingiz, so'zingiz bir, ishingiz birga edi. Sen menga kelding — ya'ni Abbos — men sizlarga: ‹Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: Biz voris bo'linmaymiz, biz qoldirgan narsa sadaqadir, dedi› dedim. Uni sizlarga topshirish menga ma'qul ko'ringanida, men: ‹Agar xohlasangiz, uni sizlarga — sizlar ustingizda Allahning ahdi va misoqiki, unda Rasulullah sollallahu alayhi vasallam, Abu Bakr va men voliy bo'lganimdan beri amal qilgandek amal qilasizlar — sharti bilan topshiraman; bo'lmasa, menga gapirmanglar› dedim. Sizlar: ‹Uni bizga shu (shart) bilan topshir› dedingiz. Men uni sizlarga topshirdim. Endi sizlar mendan undan o'zga hukm izlaysizmi? Izni bilan osmon va yer qoim turadigan Allah bilan qasam, men unda qiyomat qoim bo'lgunigacha undan o'zga hukm chiqarmayman. Agar undan ojiz qolsangiz, uni menga topshiringlar, men sizlarga uni kifoya qilaman», dedi. (Zuhriy) dedi: Men bu hadisni Urva ibnuz-Zubayrga aytdim. U: «Molik ibn Avs rost aytdi; men Nabiy sollallahu alayhi vasallamning zavjasi Oisha roziyallahu anhoni shunday deganini eshitdim: Nabiy sollallahu alayhi vasallamning ayollari Usmonni Abu Bakrning oldiga yubordi — undan Allah O'z Rasuli sollallahu alayhi vasallamga fay' qilgan (mol)dan o'z sakkizdan birlarini so'rab; men ularni qaytarar edim va ularga: ‹Allahdan qo'rqmaysizlarmi? Nabiy sollallahu alayhi vasallam: Biz voris bo'linmaymiz, biz qoldirgan narsa sadaqadir — bu bilan o'zini (nazarda tutdi) — faqat Muhammad oilasi mana bu moldan yeydi, deganini bilmaysizlarmi?› dedim. Shunda Nabiy sollallahu alayhi vasallamning ayollari men ularga xabar bergan narsaga (rozi bo'lib) to'xtadi», dedi. (Urva) dedi: Bu sadaqa Alinin qo'lida bo'ldi — Ali uni Abbosdan to'sdi va unda unga g'olib keldi; so'ng Hasan ibn Ali qo'lida, so'ng Husayn ibn Ali qo'lida, so'ng Ali ibn Husayn va Hasan ibn Hasan qo'lida — ular ikkalasi uni navbatma-navbat (boshqarar) edi, so'ng Zayd ibn Hasan qo'lida (bo'ldi); u haqiqatan Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning sadaqasidir.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ فَاطِمَةَ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ وَالْعَبَّاسَ أَتَيَا أَبَا بَكْرٍ يَلْتَمِسَانِ مِيرَاثَهُمَا، أَرْضَهُ مِنْ فَدَكٍ، وَسَهْمَهُ مِنْ خَيْبَرَ. فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ، إِنَّمَا يَأْكُلُ آلُ مُحَمَّدٍ فِي هَذَا الْمَالِ ". وَاللَّهِ لَقَرَابَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ أَصِلَ مِنْ قَرَابَتِي.
Ibrohim ibn Muso menga aytdi, Hishom bizga xabar berdi, Ma'mar bizga xabar berdi, Zuhriydan, Urvadan, Oishadan: Fotima alayhassalom va Abbos Abu Bakrning oldiga keldi — ular o'z meroslarini — uning (Nabiyning) Fadakdagi yerini va Xaybardagi ulushini — talab qilar edilar. Abu Bakr: «Men Nabiy sollallahu alayhi vasallamni shunday deganini eshitdim: ‹Biz voris bo'linmaymiz, biz qoldirgan narsa sadaqadir; faqat Muhammad oilasi mana bu moldan yeydi›. Allahga qasam, Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning qarobati(ni rioya qilish) menga o'z qarobatimni(ni rioya qilishdan) sevimliroqdir», dedi.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ فَاطِمَةَ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ وَالْعَبَّاسَ أَتَيَا أَبَا بَكْرٍ يَلْتَمِسَانِ مِيرَاثَهُمَا، أَرْضَهُ مِنْ فَدَكٍ، وَسَهْمَهُ مِنْ خَيْبَرَ. فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ، إِنَّمَا يَأْكُلُ آلُ مُحَمَّدٍ فِي هَذَا الْمَالِ ". وَاللَّهِ لَقَرَابَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ أَصِلَ مِنْ قَرَابَتِي.
Ibrohim ibn Muso menga aytdi, Hishom bizga xabar berdi, Ma'mar bizga xabar berdi, Zuhriydan, Urvadan, Oishadan: Fotima alayhassalom va Abbos Abu Bakrning oldiga keldi — ular o'z meroslarini — uning (Nabiyning) Fadakdagi yerini va Xaybardagi ulushini — talab qilar edilar. Abu Bakr: «Men Nabiy sollallahu alayhi vasallamni shunday deganini eshitdim: ‹Biz voris bo'linmaymiz, biz qoldirgan narsa sadaqadir; faqat Muhammad oilasi mana bu moldan yeydi›. Allahga qasam, Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning qarobati(ni rioya qilish) menga o'z qarobatimni(ni rioya qilishdan) sevimliroqdir», dedi.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ عَمْرٌو سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ لِكَعْبِ بْنِ الأَشْرَفِ فَإِنَّهُ قَدْ آذَى اللَّهَ وَرَسُولَهُ ". فَقَامَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتُحِبُّ أَنْ أَقْتُلَهُ قَالَ " نَعَمْ ". قَالَ فَأْذَنْ لِي أَنْ أَقُولَ شَيْئًا. قَالَ " قُلْ ". فَأَتَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ فَقَالَ إِنَّ هَذَا الرَّجُلَ قَدْ سَأَلَنَا صَدَقَةً، وَإِنَّهُ قَدْ عَنَّانَا، وَإِنِّي قَدْ أَتَيْتُكَ أَسْتَسْلِفُكَ. قَالَ وَأَيْضًا وَاللَّهِ لَتَمَلُّنَّهُ قَالَ إِنَّا قَدِ اتَّبَعْنَاهُ فَلاَ نُحِبُّ أَنْ نَدَعَهُ حَتَّى نَنْظُرَ إِلَى أَىِّ شَىْءٍ يَصِيرُ شَأْنُهُ، وَقَدْ أَرَدْنَا أَنْ تُسْلِفَنَا وَسْقًا، أَوْ وَسْقَيْنِ ـ وَحَدَّثَنَا عَمْرٌو غَيْرَ مَرَّةٍ، فَلَمْ يَذْكُرْ وَسْقًا أَوْ وَسْقَيْنِ أَوْ فَقُلْتُ لَهُ فِيهِ وَسْقًا أَوْ وَسْقَيْنِ فَقَالَ أُرَى فِيهِ وَسْقًا أَوْ وَسْقَيْنِ ـ فَقَالَ نَعَمِ ارْهَنُونِي. قَالُوا أَىَّ شَىْءٍ تُرِيدُ قَالَ فَارْهَنُونِي نِسَاءَكُمْ. قَالُوا كَيْفَ نَرْهَنُكَ نِسَاءَنَا وَأَنْتَ أَجْمَلُ الْعَرَبِ قَالَ فَارْهَنُونِي أَبْنَاءَكُمْ. قَالُوا كَيْفَ نَرْهَنُكَ أَبْنَاءَنَا فَيُسَبُّ أَحَدُهُمْ، فَيُقَالُ رُهِنَ بِوَسْقٍ أَوْ وَسْقَيْنِ. هَذَا عَارٌ عَلَيْنَا، وَلَكِنَّا نَرْهَنُكَ اللأْمَةَ ـ قَالَ سُفْيَانُ يَعْنِي السِّلاَحَ ـ فَوَاعَدَهُ أَنْ يَأْتِيَهُ، فَجَاءَهُ لَيْلاً وَمَعَهُ أَبُو نَائِلَةَ وَهْوَ أَخُو كَعْبٍ مِنَ الرَّضَاعَةِ، فَدَعَاهُمْ إِلَى الْحِصْنِ، فَنَزَلَ إِلَيْهِمْ فَقَالَتْ لَهُ امْرَأَتُهُ أَيْنَ تَخْرُجُ هَذِهِ السَّاعَةَ فَقَالَ إِنَّمَا هُوَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ، وَأَخِي أَبُو نَائِلَةَ ـ وَقَالَ غَيْرُ عَمْرٍو قَالَتْ أَسْمَعُ صَوْتًا كَأَنَّهُ يَقْطُرُ مِنْهُ الدَّمُ. قَالَ إِنَّمَا هُوَ أَخِي مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ وَرَضِيعِي أَبُو نَائِلَةَ ـ إِنَّ الْكَرِيمَ لَوْ دُعِيَ إِلَى طَعْنَةٍ بِلَيْلٍ لأَجَابَ قَالَ وَيُدْخِلُ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ مَعَهُ رَجُلَيْنِ ـ قِيلَ لِسُفْيَانَ سَمَّاهُمْ عَمْرٌو قَالَ سَمَّى بَعْضَهُمْ قَالَ عَمْرٌو جَاءَ مَعَهُ بِرَجُلَيْنِ وَقَالَ غَيْرُ عَمْرٍو أَبُو عَبْسِ بْنُ جَبْرٍ، وَالْحَارِثُ بْنُ أَوْسٍ وَعَبَّادُ بْنُ بِشْرٍ قَالَ عَمْرٌو وَجَاءَ مَعَهُ بِرَجُلَيْنِ ـ فَقَالَ إِذَا مَا جَاءَ فَإِنِّي قَائِلٌ بِشَعَرِهِ فَأَشَمُّهُ، فَإِذَا رَأَيْتُمُونِي اسْتَمْكَنْتُ مِنْ رَأْسِهِ فَدُونَكُمْ فَاضْرِبُوهُ. وَقَالَ مَرَّةً ثُمَّ أُشِمُّكُمْ. فَنَزَلَ إِلَيْهِمْ مُتَوَشِّحًا وَهْوَ يَنْفَحُ مِنْهُ رِيحُ الطِّيبِ، فَقَالَ مَا رَأَيْتُ كَالْيَوْمِ رِيحًا ـ أَىْ أَطْيَبَ ـ وَقَالَ غَيْرُ عَمْرٍو قَالَ عِنْدِي أَعْطَرُ نِسَاءِ الْعَرَبِ وَأَكْمَلُ الْعَرَبِ قَالَ عَمْرٌو فَقَالَ أَتَأْذَنُ لِي أَنْ أَشَمَّ رَأْسَكَ قَالَ نَعَمْ، فَشَمَّهُ، ثُمَّ أَشَمَّ أَصْحَابَهُ ثُمَّ قَالَ أَتَأْذَنُ لِي قَالَ نَعَمْ. فَلَمَّا اسْتَمْكَنَ مِنْهُ قَالَ دُونَكُمْ. فَقَتَلُوهُ ثُمَّ أَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرُوهُ.
Ali ibn Abdulloh bizga aytdi, Sufyon bizga aytdi, Amr dedi: Jobir ibn Abdulloh roziyallahu anhumoni shunday deganini eshitdim: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: «Ka'b ibnul-Ashrafga kim (kifoya qiladi)? Chunki u Allah va Uning Rasuliga ozor berdi», dedi. Shunda Muhammad ibn Maslama turib: «Ey Rasulullah, uni o'ldirishimni xohlaysanmi?», dedi. U: «Ha», dedi. U: «Menga bir narsa (yolg'on) aytishga izn ber», dedi. U: «Ayt», dedi. Muhammad ibn Maslama unga (Ka'bga) keldi va: «Mana bu kishi (Nabiy) bizdan sadaqa (zakot) so'radi, u bizni qiynadi (charchatdi); men senga qarz so'rab keldim», dedi. U: «Yana ham (qiynaydi); Allahga qasam, sizlar undan zerikasizlar», dedi. U: «Biz unga ergashdi k, uni — ishi qaerga borishini ko'rgunimizgacha — tashlashni yoqtirmaymiz; biz sendan bir yoki ikki vasq (xurmo) qarz olishni istadik» — Amr bizga bir necha marta aytdi, ‹bir yoki ikki vasq› demadi; yoki men unga: ‹unda bir yoki ikki vasq (bormi)?› dedim, u: ‹Unda bir yoki ikki vasq (bor) deb o'ylayman› dedi — U: «Ha, menga garov bering», dedi. Ular: «Nima istaysan?», dedilar. U: «Menga xotinlaringizni garovga bering», dedi. Ular: «Sen arabning eng chiroylisi bo'la turib, xotinlarimizni senga qanday garovga beraylik?», dedilar. U: «Menga o'g'illaringizni garovga bering», dedi. Ular: «O'g'illarimizni senga qanday garovga beraylik — ulardan biri so'kilib: ‹bir yoki ikki vasqqa garovga qo'yilgan› deyiladi; bu bizga nomus (or); lekin biz senga qurol (la'ma)ni garovga beramiz» — Sufyon: «ya'ni qurolni», dedi. U (Ka'b) unga (Muhammad) kelishini va'da qildi. (Muhammad) unga kechasi keldi, u bilan Abu Noila — u Ka'bning sutdan akasi — bor edi. (Ka'b) ularni qal'aga (chaqirdi), u ularnin oldiga tushdi. Xotini unga: «Bu soatda qaerga chiqasan?», dedi. U: «U faqat Muhammad ibn Maslama va birodarim Abu Noila» — Amrdan boshqasi (rovi): U (xotin): «Men shunday ovoz eshitamanki, go'yo undan qon tomadi», dedi — U: «U faqat birodarim Muhammad ibn Maslama va sutdoshim Abu Noila; albatta karam (saxiy) kishi kechasi (mehmonga) zarbga (nayzaga) chaqirilsa ham javob berar edi», dedi. (Amr): Muhammad ibn Maslama o'zi bilan ikki kishini olib kirdi — Sufyonga: «Amr ularni nomladimi?» deyildi, u: «Ba'zisini nomladi», dedi. Amr: «U o'zi bilan ikki kishini keltirdi», dedi; Amrdan boshqasi: «Abu Abs ibn Jabr, Horis ibn Avs va Abbod ibn Bishr», dedi. Amr: «U o'zi bilan ikki kishini keltirdi», dedi. U: «U kelganida, men uning sochidan (ushlab): ‹Ushab hidlayman› deyman; meni uning boshini mahkam ushlaganimni ko'rganingizda, (qilichni) tortib uni uringlar», dedi. Bir marta: «So'ng men sizlarga hidlataman (hidini sezdiraman)», dedi. (Ka'b) ularnin oldiga (qilichini) belbog'ga taqib tushdi, undan atir hidi tarar edi. (Muhammad): «Men bugungi kabi hid — ya'ni xushbo'yroq — ko'rmadim», dedi; Amrdan boshqasi: U (Ka'b): «Menda arab ayollarinin eng atirlisi va arabning eng kamoli (go'zal)i bor», dedi, dedi. Amr: U: «Senga boshingni hidlashimga izn berasanmi?», dedi. U: «Ha», dedi, uni hidladi, so'ng o'z sheriklarini hidlatdi, so'ng: «Menga izn berasanmi?», dedi. U: «Ha», dedi. Undan (boshini mahkam) ushlaganida: «Uni tutinglar!», dedi. Ular uni o'ldirdi, so'ng Nabiy sollallahu alayhi vasallamning oldiga keldi va unga xabar berdi.
حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ نَصْرٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَهْطًا إِلَى أَبِي رَافِعٍ فَدَخَلَ عَلَيْهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَتِيكٍ بَيْتَهُ لَيْلاً وَهْوَ نَائِمٌ فَقَتَلَهُ.
Is'hoq ibn Nasr menga aytdi, Yahyo ibn Odam bizga aytdi, Ibn Abu Zoida bizga aytdi, otasidan, Abu Is'hoqdan, Baro ibn Ozib roziyallahu anhumodan, u dedi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Abu Rofi'ga bir guruh (kishi) yubordi. Abdulloh ibn Atik uning uyiga kechasi — u uxlab turgan holda — kirdi va uni o'ldirdi.
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى أَبِي رَافِعٍ الْيَهُودِيِّ رِجَالاً مِنَ الأَنْصَارِ، فَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَتِيكٍ، وَكَانَ أَبُو رَافِعٍ يُؤْذِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَيُعِينُ عَلَيْهِ، وَكَانَ فِي حِصْنٍ لَهُ بِأَرْضِ الْحِجَازِ، فَلَمَّا دَنَوْا مِنْهُ، وَقَدْ غَرَبَتِ الشَّمْسُ، وَرَاحَ النَّاسُ بِسَرْحِهِمْ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لأَصْحَابِهِ اجْلِسُوا مَكَانَكُمْ، فَإِنِّي مُنْطَلِقٌ، وَمُتَلَطِّفٌ لِلْبَوَّابِ، لَعَلِّي أَنْ أَدْخُلَ. فَأَقْبَلَ حَتَّى دَنَا مِنَ الْبَابِ ثُمَّ تَقَنَّعَ بِثَوْبِهِ كَأَنَّهُ يَقْضِي حَاجَةً، وَقَدْ دَخَلَ النَّاسُ، فَهَتَفَ بِهِ الْبَوَّابُ يَا عَبْدَ اللَّهِ إِنْ كُنْتَ تُرِيدُ أَنْ تَدْخُلَ فَادْخُلْ، فَإِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُغْلِقَ الْبَابَ. فَدَخَلْتُ فَكَمَنْتُ، فَلَمَّا دَخَلَ النَّاسُ أَغْلَقَ الْبَابَ، ثُمَّ عَلَّقَ الأَغَالِيقَ عَلَى وَتَدٍ قَالَ فَقُمْتُ إِلَى الأَقَالِيدِ، فَأَخَذْتُهَا فَفَتَحْتُ الْبَابَ، وَكَانَ أَبُو رَافِعٍ يُسْمَرُ عِنْدَهُ، وَكَانَ فِي عَلاَلِيَّ لَهُ، فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْهُ أَهْلُ سَمَرِهِ صَعِدْتُ إِلَيْهِ، فَجَعَلْتُ كُلَّمَا فَتَحْتُ بَابًا أَغْلَقْتُ عَلَىَّ مِنْ دَاخِلٍ، قُلْتُ إِنِ الْقَوْمُ نَذِرُوا بِي لَمْ يَخْلُصُوا إِلَىَّ حَتَّى أَقْتُلَهُ. فَانْتَهَيْتُ إِلَيْهِ، فَإِذَا هُوَ فِي بَيْتٍ مُظْلِمٍ وَسْطَ عِيَالِهِ، لاَ أَدْرِي أَيْنَ هُوَ مِنَ الْبَيْتِ فَقُلْتُ يَا أَبَا رَافِعٍ. قَالَ مَنْ هَذَا فَأَهْوَيْتُ نَحْوَ الصَّوْتِ، فَأَضْرِبُهُ ضَرْبَةً بِالسَّيْفِ، وَأَنَا دَهِشٌ فَمَا أَغْنَيْتُ شَيْئًا، وَصَاحَ فَخَرَجْتُ مِنَ الْبَيْتِ، فَأَمْكُثُ غَيْرَ بَعِيدٍ ثُمَّ دَخَلْتُ إِلَيْهِ فَقُلْتُ مَا هَذَا الصَّوْتُ يَا أَبَا رَافِعٍ. فَقَالَ لأُمِّكَ الْوَيْلُ، إِنَّ رَجُلاً فِي الْبَيْتِ ضَرَبَنِي قَبْلُ بِالسَّيْفِ، قَالَ فَأَضْرِبُهُ ضَرْبَةً أَثْخَنَتْهُ وَلَمْ أَقْتُلْهُ، ثُمَّ وَضَعْتُ ظُبَةَ السَّيْفِ فِي بَطْنِهِ حَتَّى أَخَذَ فِي ظَهْرِهِ، فَعَرَفْتُ أَنِّي قَتَلْتُهُ، فَجَعَلْتُ أَفْتَحُ الأَبْوَابَ بَابًا بَابًا حَتَّى انْتَهَيْتُ إِلَى دَرَجَةٍ لَهُ، فَوَضَعْتُ رِجْلِي وَأَنَا أُرَى أَنِّي قَدِ انْتَهَيْتُ إِلَى الأَرْضِ فَوَقَعْتُ فِي لَيْلَةٍ مُقْمِرَةٍ، فَانْكَسَرَتْ سَاقِي، فَعَصَبْتُهَا بِعِمَامَةٍ، ثُمَّ انْطَلَقْتُ حَتَّى جَلَسْتُ عَلَى الْبَابِ فَقُلْتُ لاَ أَخْرُجُ اللَّيْلَةَ حَتَّى أَعْلَمَ أَقَتَلْتُهُ فَلَمَّا صَاحَ الدِّيكُ قَامَ النَّاعِي عَلَى السُّورِ فَقَالَ أَنْعَى أَبَا رَافِعٍ تَاجِرَ أَهْلِ الْحِجَازِ. فَانْطَلَقْتُ إِلَى أَصْحَابِي فَقُلْتُ النَّجَاءَ، فَقَدْ قَتَلَ اللَّهُ أَبَا رَافِعٍ. فَانْتَهَيْتُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَحَدَّثْتُهُ فَقَالَ " ابْسُطْ رِجْلَكَ ". فَبَسَطْتُ رِجْلِي، فَمَسَحَهَا، فَكَأَنَّهَا لَمْ أَشْتَكِهَا قَطُّ.
Yusuf ibn Muso bizga aytdi, Ubaydulloh ibn Muso bizga aytdi, Isroildan, Abu Is'hoqdan, Barodan, u dedi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam yahudiy Abu Rofi'ga Ansordan kishilarni yubordi va ularga Abdulloh ibn Atikni amir qildi. Abu Rofi' Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga ozor berar va unga qarshi (dushmanlarga) yordam berar edi, u Hijoz yerida o'z qal'asida edi. Ular unga yaqinlashganida, quyosh botgan, odamlar o'z chorvasi bilan (uyga) qaytgan edi. Abdulloh o'z sheriklariga: «O'rningizda o'tiringlar; men ketib, darbonga nisbat yumshoqlik (hiyla) bilan ish tutaman, shoyad men (qal'aga) kirsam», dedi. U eshikka yaqinlashdi, so'ng o'z kiyimi bilan — go'yo hojat ado etayotgandek — yopindi, odamlar (allaqachon) kirgan edi. Darbon unga nido qildi: «Ey Abdulloh, agar kirmoqchi bo'lsang, kir, chunki men eshikni yopmoqchiman», dedi. (Abdulloh) dedi: Men kirdim va yashirindim. Odamlar kirganida, (darbon) eshikni yopdi, so'ng kalitlarni bir mixga osdi. (Abdulloh) dedi: Men kalitlarga turdim va ularni oldim va eshikni ochdim. Abu Rofi'ning yonida (kechasi) suhbat qilinar edi, u o'z balandxonalarida edi. Uning suhbat ahli undan ketganida, men unga tomon chiqdim va har bir eshikni ochganimda, ichkaridan o'z ortimdan yopab olar edim, «Agar qavm meni sezsa, ular uni o'ldirgunimgacha menga yetib olmaysin» dedim. Men unga yetdim, birdan u qorong'i bir uyda, oilasi ichida, men uyning qaerida ekanini bilmadim. Men: «Ey Abu Rofi'», dedim. U: «Bu kim?», dedi. Men ovoz tomon (qilich bilan) intildim va uni bir zarba urdim, men sarosimada edim, hech narsa qila olmadim. U baqirdi, men uydan chiqdim, ko'p o'tmay yana unga kirdim va: «Bu ovoz nima, ey Abu Rofi'?», dedim. U: «Onangga vay! Uyda bir kishi meni hozirgina qilich bilan urdi», dedi. (Abdulloh) dedi: Men uni bir zarba urdim, uni og'irlashtirdim (yara qildim), lekin uni o'ldirmadim, so'ng qilichning tig'ini uning qorniga qo'ydim, toki u orqasidan (chiqdi). Shunda men uni o'ldirganimni bildim. Men eshiklarni birma-bir ocha boshladi, toki uning bir zinasiga yetdim. Men oyog'imni qo'ydim — men yerga yetdim deb o'ylar edim — birdan men oydin kechada (zinadan) yiqildim, boldirim sindi. Men uni salla bilan bog'ladim, so'ng eshikka o'tirdim va: «Bu kecha — uni o'ldirdimmi (yo'qmi) bilmagunimcha — chiqmaymen», dedim. Xo'roz qichqirganida, jarchi devor ustiga turdi va: «Hijoz ahlining savdogari Abu Rofi'ning o'limini e'lon qilaman», dedi. Men sheriklarimning oldiga ketdim va: «Najot (qutuldik)! Albatta Allah Abu Rofi'ni o'ldirdi», dedim. Men Nabiy sollallahu alayhi vasallamga yetdim va unga (voqeani) hikoya qildim. U: «Oyog'ingni yoy», dedi. Men oyog'imni yoydim, u uni siladi, go'yo men undan hech qachon shikoyat qilmagandek (sog'aydi).
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا شُرَيْحٌ ـ هُوَ ابْنُ مَسْلَمَةَ ـ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى أَبِي رَافِعٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَتِيكٍ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُتْبَةَ فِي نَاسٍ مَعَهُمْ، فَانْطَلَقُوا حَتَّى دَنَوْا مِنَ الْحِصْنِ، فَقَالَ لَهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَتِيكٍ امْكُثُوا أَنْتُمْ حَتَّى أَنْطَلِقَ أَنَا فَأَنْظُرَ. قَالَ فَتَلَطَّفْتُ أَنْ أَدْخُلَ الْحِصْنَ، فَفَقَدُوا حِمَارًا لَهُمْ ـ قَالَ ـ فَخَرَجُوا بِقَبَسٍ يَطْلُبُونَهُ ـ قَالَ ـ فَخَشِيتُ أَنْ أُعْرَفَ ـ قَالَ ـ فَغَطَّيْتُ رَأْسِي كَأَنِّي أَقْضِي حَاجَةً، ثُمَّ نَادَى صَاحِبُ الْبَابِ مَنْ أَرَادَ أَنْ يَدْخُلَ فَلْيَدْخُلْ قَبْلَ أَنْ أُغْلِقَهُ. فَدَخَلْتُ ثُمَّ اخْتَبَأْتُ فِي مَرْبِطِ حِمَارٍ عِنْدَ باب الْحِصْنِ، فَتَعَشَّوْا عِنْدَ أَبِي رَافِعٍ وَتَحَدَّثُوا حَتَّى ذَهَبَتْ سَاعَةٌ مِنَ اللَّيْلِ، ثُمَّ رَجَعُوا إِلَى بُيُوتِهِمْ، فَلَمَّا هَدَأَتِ الأَصْوَاتُ وَلاَ أَسْمَعُ حَرَكَةً خَرَجْتُ ـ قَالَ ـ وَرَأَيْتُ صَاحِبَ الْبَابِ حَيْثُ وَضَعَ مِفْتَاحَ الْحِصْنِ، فِي كَوَّةٍ فَأَخَذْتُهُ فَفَتَحْتُ بِهِ باب الْحِصْنِ. قَالَ قُلْتُ إِنْ نَذِرَ بِي الْقَوْمُ انْطَلَقْتُ عَلَى مَهَلٍ، ثُمَّ عَمَدْتُ إِلَى أَبْوَابِ بُيُوتِهِمْ، فَغَلَّقْتُهَا عَلَيْهِمْ مِنْ ظَاهِرٍ، ثُمَّ صَعِدْتُ إِلَى أَبِي رَافِعٍ فِي سُلَّمٍ، فَإِذَا الْبَيْتُ مُظْلِمٌ قَدْ طَفِئَ سِرَاجُهُ، فَلَمْ أَدْرِ أَيْنَ الرَّجُلُ، فَقُلْتُ يَا أَبَا رَافِعٍ. قَالَ مَنْ هَذَا قَالَ فَعَمَدْتُ نَحْوَ الصَّوْتِ فَأَضْرِبُهُ، وَصَاحَ فَلَمْ تُغْنِ شَيْئًا ـ قَالَ ـ ثُمَّ جِئْتُ كَأَنِّي أُغِيثُهُ فَقُلْتُ مَا لَكَ يَا أَبَا رَافِعٍ وَغَيَّرْتُ صَوْتِي. فَقَالَ أَلاَ أُعْجِبُكَ لأُمِّكَ الْوَيْلُ، دَخَلَ عَلَىَّ رَجُلٌ فَضَرَبَنِي بِالسَّيْفِ. قَالَ فَعَمَدْتُ لَهُ أَيْضًا فَأَضْرِبُهُ أُخْرَى فَلَمْ تُغْنِ شَيْئًا، فَصَاحَ وَقَامَ أَهْلُهُ، قَالَ ثُمَّ جِئْتُ وَغَيَّرْتُ صَوْتِي كَهَيْئَةِ الْمُغِيثِ، فَإِذَا هُوَ مُسْتَلْقٍ عَلَى ظَهْرِهِ، فَأَضَعُ السَّيْفَ فِي بَطْنِهِ ثُمَّ أَنْكَفِئُ عَلَيْهِ حَتَّى سَمِعْتُ صَوْتَ الْعَظْمِ، ثُمَّ خَرَجْتُ دَهِشًا حَتَّى أَتَيْتُ السُّلَّمَ أُرِيدُ أَنْ أَنْزِلَ، فَأَسْقُطُ مِنْهُ فَانْخَلَعَتْ رِجْلِي فَعَصَبْتُهَا، ثُمَّ أَتَيْتُ أَصْحَابِي أَحْجُلُ فَقُلْتُ انْطَلِقُوا فَبَشِّرُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِنِّي لاَ أَبْرَحُ حَتَّى أَسْمَعَ النَّاعِيَةَ، فَلَمَّا كَانَ فِي وَجْهِ الصُّبْحِ صَعِدَ النَّاعِيَةُ فَقَالَ أَنْعَى أَبَا رَافِعٍ. قَالَ فَقُمْتُ أَمْشِي مَا بِي قَلَبَةٌ، فَأَدْرَكْتُ أَصْحَابِي قَبْلَ أَنْ يَأْتُوا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَبَشَّرْتُهُ.
Ahmad ibn Usmon bizga aytdi, Shurayh — u Ibn Maslama — bizga aytdi, Ibrohim ibn Yusuf bizga aytdi, otasidan, Abu Is'hoqdan, u dedi: Baroni roziyallahu anhu shunday deganini eshitdim: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Abu Rofi'ga Abdulloh ibn Atik va Abdulloh ibn Utbani — ular bilan birga (boshqa) kishilar ichida — yubordi. Ular ketdi, toki qal'aga yaqinlashdi. Abdulloh ibn Atik ularga: «Sizlar (shu yerda) turinglar, men ketib qarab kelay», dedi. (Abdulloh) dedi: Men qal'aga kirishga yumshoqlik (hiyla) bilan urindim. Ular o'z eshaklarini yo'qotdi (qidirdi). (Abdulloh) dedi: Ular bir mash'ala (chiroq) bilan uni qidirib chiqdi. (Abdulloh) dedi: Men tanilishdan qo'rqdim. (Abdulloh) dedi: Men boshimni — go'yo hojat ado etayotgandek — yopdi, so'ng eshik egasi (darbon): «Kim kirmoqchi bo'lsa, men uni yopishimdan oldin kirsin», deb nido qildi. Men kirdim, so'ng qal'a eshigi yonidagi bir eshak bog'lanadigan joyda yashirindim. Ular Abu Rofi'ning oldiga kechki ovqat yedi va suhbatlashdi, toki kechanin bir soati o'tdi, so'ng o'z uylariga qaytdilar. Ovozlar tinchganida va men biror harakat eshitmas holatda (bo'lganimda), chiqdim. (Abdulloh) dedi: Men eshik egasi qal'a kalitini bir tuynukka qo'ygan joyini ko'rdim, uni oldim va u bilan qal'a eshigini ochdim. (Abdulloh) dedi: Men: «Agar qavm meni sezsa, men sekin (oson) ketaman», dedim, so'ng ularning uylari eshiklariga qasd qildim va ularni tashqaridan ularning ustiga yopdim, so'ng bir narvon (zina) bilan Abu Rofi'ga tomon chiqdim, birdan uy qorong'i, chirog'i o'chgan edi, men kishi qaerda ekanini bilmadim. Men: «Ey Abu Rofi'», dedim. U: «Bu kim?», dedi. (Abdulloh) dedi: Men ovoz tomon qasd qildim va uni urdim, u baqirdi, lekin (zarbam) hech narsa qilmadi. (Abdulloh) dedi: So'ng men — go'yo unga yordam berayotgandek — keldim va ovozimni o'zgartirib: «Senga nima bo'ldi, ey Abu Rofi'?», dedim. U: «Ajablanmaysanmi? Onangga vay! Mening oldimga bir kishi kirdi va meni qilich bilan urdi», dedi. (Abdulloh) dedi: Men yana unga qasd qildim va boshqa (zarba) urdim, lekin (yana) hech narsa qilmadi. U baqirdi, oilasi turdi. (Abdulloh) dedi: So'ng men — yordamchi qiyofasida ovozimni o'zgartirib — keldim, birdan u orqasiga cho'zilgan (chalqancha) edi, men qilichni uning qorniga qo'ydim, so'ng uning ustiga engashdim, toki suyak ovozini eshitdim, so'ng sarosimada chiqdim, toki narvonga yetdim, tushmoqchi bo'ldim, undan yiqildim, oyog'im chiqdi (sug'urildi), men uni bog'ladim, so'ng sheriklarimning oldiga oqsoqlanib keldim va: «Boringlar, Rasulullah sollallahu alayhi vasallamni suyunchilanglar; men jarchini eshitgunimgacha bu yerdan ketmayman», dedim. Tong oldida bo'lganida, jarchi chiqdi va: «Abu Rofi'ning o'limini e'lon qilaman», dedi. (Abdulloh) dedi: Men turib yurdim, menda (oyog'imda) hech (og'riq) yo'q edi, sheriklarimga — ular Nabiy sollallahu alayhi vasallamga kelishidan oldin — yetib oldim va uni (Nabiyni) suyunchiladi.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ أُحُدٍ " هَذَا جِبْرِيلُ آخِذٌ بِرَأْسِ فَرَسِهِ عَلَيْهِ أَدَاةُ الْحَرْبِ ".
Ibrohim ibn Muso menga aytdi, Abdulvahhob bizga xabar berdi, Xolid bizga aytdi, Ikrimadan, Ibn Abbos roziyallahu anhumodan, u dedi: Nabiy sollallahu alayhi vasallam Uhud kuni: «Mana bu Jibril o'z otining boshidan ushlagan — uning ustida urush asbobi (sovuti) bor», dedi.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ، أَخْبَرَنَا زَكَرِيَّاءُ بْنُ عَدِيٍّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ حَيْوَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى قَتْلَى أُحُدٍ بَعْدَ ثَمَانِي سِنِينَ، كَالْمُوَدِّعِ لِلأَحْيَاءِ وَالأَمْوَاتِ، ثُمَّ طَلَعَ الْمِنْبَرَ فَقَالَ " إِنِّي بَيْنَ أَيْدِيكُمْ فَرَطٌ، وَأَنَا عَلَيْكُمْ شَهِيدٌ، وَإِنَّ مَوْعِدَكُمُ الْحَوْضُ، وَإِنِّي لأَنْظُرُ إِلَيْهِ مِنْ مَقَامِي هَذَا، وَإِنِّي لَسْتُ أَخْشَى عَلَيْكُمْ أَنْ تُشْرِكُوا، وَلَكِنِّي أَخْشَى عَلَيْكُمُ الدُّنْيَا أَنْ تَنَافَسُوهَا ". قَالَ فَكَانَتْ آخِرَ نَظْرَةٍ نَظَرْتُهَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم.
Muhammad ibn Abdurahim menga aytdi, Zakariyo ibn Adiy bizga xabar berdi, Ibnul-Muborak bizga xabar berdi, Hayvadan, Yazid ibn Abu Habibdan, Abul-Xaydan, Uqba ibn Omirdan, u dedi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Uhud (shahidlar)iga sakkiz yildan keyin — tiriklar va o'liklarga xayrlashgandek — namoz o'qidi, so'ng mimbarga chiqdi va: «Albatta men sizlarning oldingizda (huzudga) boruvchingizman (sizdan oldin ketuvchiman) va men sizlarga guvohman; va sizlarning va'da joyingiz — Havzdir; va men mana bu (turgan) joyimdan unga qarab turibman; va men sizlarga shirk keltirishingizdan qo'rqmayman, lekin men sizlarga dunyo (haqida) — uni raqobatlashingizdan qo'rqaman», dedi. (Uqba) dedi: Bu mening Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga oxirgi qaragan nazarim bo'ldi.
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَقِينَا الْمُشْرِكِينَ يَوْمَئِذٍ، وَأَجْلَسَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم جَيْشًا مِنَ الرُّمَاةِ، وَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ عَبْدَ اللَّهِ وَقَالَ " لاَ تَبْرَحُوا، إِنْ رَأَيْتُمُونَا ظَهَرْنَا عَلَيْهِمْ فَلاَ تَبْرَحُوا وَإِنْ رَأَيْتُمُوهُمْ ظَهَرُوا عَلَيْنَا فَلاَ تُعِينُونَا ". فَلَمَّا لَقِينَا هَرَبُوا حَتَّى رَأَيْتُ النِّسَاءَ يَشْتَدِدْنَ فِي الْجَبَلِ، رَفَعْنَ عَنْ سُوقِهِنَّ قَدْ بَدَتْ خَلاَخِلُهُنَّ، فَأَخَذُوا يَقُولُونَ الْغَنِيمَةَ الْغَنِيمَةَ. فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ عَهِدَ إِلَىَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ تَبْرَحُوا. فَأَبَوْا، فَلَمَّا أَبَوْا صُرِفَ وُجُوهُهُمْ، فَأُصِيبَ سَبْعُونَ قَتِيلاً، وَأَشْرَفَ أَبُو سُفْيَانَ فَقَالَ أَفِي الْقَوْمِ مُحَمَّدٌ فَقَالَ " لاَ تُجِيبُوهُ ". فَقَالَ أَفِي الْقَوْمِ ابْنُ أَبِي قُحَافَةَ قَالَ " لاَ تُجِيبُوهُ ". فَقَالَ أَفِي الْقَوْمِ ابْنُ الْخَطَّابِ فَقَالَ إِنَّ هَؤُلاَءِ قُتِلُوا، فَلَوْ كَانُوا أَحْيَاءً لأَجَابُوا، فَلَمْ يَمْلِكْ عُمَرُ نَفْسَهُ فَقَالَ كَذَبْتَ يَا عَدُوَّ اللَّهِ، أَبْقَى اللَّهُ عَلَيْكَ مَا يُخْزِيكَ. قَالَ أَبُو سُفْيَانَ أُعْلُ هُبَلْ. فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " أَجِيبُوهُ ". قَالُوا مَا نَقُولُ قَالَ " قُولُوا اللَّهُ أَعْلَى وَأَجَلُّ ". قَالَ أَبُو سُفْيَانَ لَنَا الْعُزَّى وَلاَ عُزَّى لَكُمْ. فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " أَجِيبُوهُ ". قَالُوا مَا نَقُولُ قَالَ " قُولُوا اللَّهُ مَوْلاَنَا وَلاَ مَوْلَى لَكُمْ ". قَالَ أَبُو سُفْيَانَ يَوْمٌ بِيَوْمِ بَدْرٍ، وَالْحَرْبُ سِجَالٌ، وَتَجِدُونَ مُثْلَةً لَمْ آمُرْ بِهَا وَلَمْ تَسُؤْنِي. أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ اصْطَبَحَ الْخَمْرَ يَوْمَ أُحُدٍ نَاسٌ ثُمَّ قُتِلُوا شُهَدَاءَ.
Ubaydulloh ibn Muso bizga aytdi, Isroildan, Abu Is'hoqdan, Baro roziyallahu anhudan, u dedi: Biz o'sha kuni (Uhud) mushriklarni uchratdik. Nabiy sollallahu alayhi vasallam o'qchilardan bir qo'shinni o'tqazdi (tog' tepasiga qo'ydi) va ularga Abdulloh (ibn Jubayr)ni amir qildi va: «(O'rningizdan) jilmanglar; agar bizni ular ustidan g'olib bo'lgan holda ko'rsangiz ham jilmanglar; agar ularni biz ustimizdan g'olib bo'lgan holda ko'rsangiz, bizga yordam bermanglar (o'rningizda turing)», dedi. Biz (dushmanni) uchratganimizda, ular qochdi, toki men ayollarni tog'da yugurayotganini ko'rdim — ular o'z boldirlarini (etagini) ko'targan, xolxollari ko'ringan edi. Shunda (o'qchilar): «G'animat, g'animat!», deya boshladi. Abdulloh: «Nabiy sollallahu alayhi vasallam menga ‹jilmanglar› deb ahd qilgan edi», dedi. Ular (qo'mondonga) itoat qilmadi; itoat qilmaganlarida, ularning yuzlari (mag'lubiyatga) burildi va yetmish (kishi) o'ldirildi. Abu Sufyon (tog'ga) chiqdi va: «Qavm ichida Muhammad bormi?», dedi. (Nabiy): «Unga javob bermanglar», dedi. U: «Qavm ichida Ibn Abu Quhofa (Abu Bakr) bormi?», dedi. (Nabiy): «Unga javob bermanglar», dedi. U: «Qavm ichida Ibnul-Xattob (Umar) bormi?», dedi, so'ng: «Albatta bular o'ldirildi; agar tirik bo'lganida, javob berar edilar», dedi. Shunda Umar o'zini tutolmadi va: «Yolg'on aytding, ey Allahning dushmani! Allah seni xor qiladigan narsani qoldirdi (sen tiriksan, xor bo'lasan)», dedi. Abu Sufyon: «Hubal yuksal (g'olib bo'lsin)!», dedi. Nabiy sollallahu alayhi vasallam: «Unga javob bering», dedi. Ular: «Nima deylik?», dedilar. U: «‹Allah yuksakroq va ulug'roq› denglar», dedi. Abu Sufyon: «Bizda Uzzo bor, sizlarda Uzzo yo'q», dedi. Nabiy sollallahu alayhi vasallam: «Unga javob bering», dedi. Ular: «Nima deylik?», dedilar. U: «‹Allah bizning mavlomiz, sizlarning mavlongiz yo'q› denglar», dedi. Abu Sufyon: «Bir kun — Badr kuni evaziga; urush almashib turadi (goh yengasan, goh yengilasan). Sizlar muslalangan (a'zolari kesilgan) jasadlarni topasizlar — men buni buyurmadim va u meni yomon (qayg'uli) ham qilmadi», dedi. Abdulloh ibn Muhammad menga xabar berdi, Sufyon bizga aytdi, Amrdan, Jobirdan, u dedi: Uhud kuni ba'zi odamlar ertalab xamr (sharob) ichdi, so'ng shahid holda o'ldirildi (xamr harom qilinishidan oldin edi).
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَقِينَا الْمُشْرِكِينَ يَوْمَئِذٍ، وَأَجْلَسَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم جَيْشًا مِنَ الرُّمَاةِ، وَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ عَبْدَ اللَّهِ وَقَالَ " لاَ تَبْرَحُوا، إِنْ رَأَيْتُمُونَا ظَهَرْنَا عَلَيْهِمْ فَلاَ تَبْرَحُوا وَإِنْ رَأَيْتُمُوهُمْ ظَهَرُوا عَلَيْنَا فَلاَ تُعِينُونَا ". فَلَمَّا لَقِينَا هَرَبُوا حَتَّى رَأَيْتُ النِّسَاءَ يَشْتَدِدْنَ فِي الْجَبَلِ، رَفَعْنَ عَنْ سُوقِهِنَّ قَدْ بَدَتْ خَلاَخِلُهُنَّ، فَأَخَذُوا يَقُولُونَ الْغَنِيمَةَ الْغَنِيمَةَ. فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ عَهِدَ إِلَىَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ تَبْرَحُوا. فَأَبَوْا، فَلَمَّا أَبَوْا صُرِفَ وُجُوهُهُمْ، فَأُصِيبَ سَبْعُونَ قَتِيلاً، وَأَشْرَفَ أَبُو سُفْيَانَ فَقَالَ أَفِي الْقَوْمِ مُحَمَّدٌ فَقَالَ " لاَ تُجِيبُوهُ ". فَقَالَ أَفِي الْقَوْمِ ابْنُ أَبِي قُحَافَةَ قَالَ " لاَ تُجِيبُوهُ ". فَقَالَ أَفِي الْقَوْمِ ابْنُ الْخَطَّابِ فَقَالَ إِنَّ هَؤُلاَءِ قُتِلُوا، فَلَوْ كَانُوا أَحْيَاءً لأَجَابُوا، فَلَمْ يَمْلِكْ عُمَرُ نَفْسَهُ فَقَالَ كَذَبْتَ يَا عَدُوَّ اللَّهِ، أَبْقَى اللَّهُ عَلَيْكَ مَا يُخْزِيكَ. قَالَ أَبُو سُفْيَانَ أُعْلُ هُبَلْ. فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " أَجِيبُوهُ ". قَالُوا مَا نَقُولُ قَالَ " قُولُوا اللَّهُ أَعْلَى وَأَجَلُّ ". قَالَ أَبُو سُفْيَانَ لَنَا الْعُزَّى وَلاَ عُزَّى لَكُمْ. فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " أَجِيبُوهُ ". قَالُوا مَا نَقُولُ قَالَ " قُولُوا اللَّهُ مَوْلاَنَا وَلاَ مَوْلَى لَكُمْ ". قَالَ أَبُو سُفْيَانَ يَوْمٌ بِيَوْمِ بَدْرٍ، وَالْحَرْبُ سِجَالٌ، وَتَجِدُونَ مُثْلَةً لَمْ آمُرْ بِهَا وَلَمْ تَسُؤْنِي. أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ اصْطَبَحَ الْخَمْرَ يَوْمَ أُحُدٍ نَاسٌ ثُمَّ قُتِلُوا شُهَدَاءَ.
Ubaydulloh ibn Muso bizga aytdi, Isroildan, Abu Is'hoqdan, Baro roziyallahu anhudan, u dedi: Biz o'sha kuni (Uhud) mushriklarni uchratdik. Nabiy sollallahu alayhi vasallam o'qchilardan bir qo'shinni o'tqazdi (tog' tepasiga qo'ydi) va ularga Abdulloh (ibn Jubayr)ni amir qildi va: «(O'rningizdan) jilmanglar; agar bizni ular ustidan g'olib bo'lgan holda ko'rsangiz ham jilmanglar; agar ularni biz ustimizdan g'olib bo'lgan holda ko'rsangiz, bizga yordam bermanglar (o'rningizda turing)», dedi. Biz (dushmanni) uchratganimizda, ular qochdi, toki men ayollarni tog'da yugurayotganini ko'rdim — ular o'z boldirlarini (etagini) ko'targan, xolxollari ko'ringan edi. Shunda (o'qchilar): «G'animat, g'animat!», deya boshladi. Abdulloh: «Nabiy sollallahu alayhi vasallam menga ‹jilmanglar› deb ahd qilgan edi», dedi. Ular (qo'mondonga) itoat qilmadi; itoat qilmaganlarida, ularning yuzlari (mag'lubiyatga) burildi va yetmish (kishi) o'ldirildi. Abu Sufyon (tog'ga) chiqdi va: «Qavm ichida Muhammad bormi?», dedi. (Nabiy): «Unga javob bermanglar», dedi. U: «Qavm ichida Ibn Abu Quhofa (Abu Bakr) bormi?», dedi. (Nabiy): «Unga javob bermanglar», dedi. U: «Qavm ichida Ibnul-Xattob (Umar) bormi?», dedi, so'ng: «Albatta bular o'ldirildi; agar tirik bo'lganida, javob berar edilar», dedi. Shunda Umar o'zini tutolmadi va: «Yolg'on aytding, ey Allahning dushmani! Allah seni xor qiladigan narsani qoldirdi (sen tiriksan, xor bo'lasan)», dedi. Abu Sufyon: «Hubal yuksal (g'olib bo'lsin)!», dedi. Nabiy sollallahu alayhi vasallam: «Unga javob bering», dedi. Ular: «Nima deylik?», dedilar. U: «‹Allah yuksakroq va ulug'roq› denglar», dedi. Abu Sufyon: «Bizda Uzzo bor, sizlarda Uzzo yo'q», dedi. Nabiy sollallahu alayhi vasallam: «Unga javob bering», dedi. Ular: «Nima deylik?», dedilar. U: «‹Allah bizning mavlomiz, sizlarning mavlongiz yo'q› denglar», dedi. Abu Sufyon: «Bir kun — Badr kuni evaziga; urush almashib turadi (goh yengasan, goh yengilasan). Sizlar muslalangan (a'zolari kesilgan) jasadlarni topasizlar — men buni buyurmadim va u meni yomon (qayg'uli) ham qilmadi», dedi. Abdulloh ibn Muhammad menga xabar berdi, Sufyon bizga aytdi, Amrdan, Jobirdan, u dedi: Uhud kuni ba'zi odamlar ertalab xamr (sharob) ichdi, so'ng shahid holda o'ldirildi (xamr harom qilinishidan oldin edi).
حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، إِبْرَاهِيمَ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ، أُتِيَ بِطَعَامٍ، وَكَانَ صَائِمًا فَقَالَ قُتِلَ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ، وَهْوَ خَيْرٌ مِنِّي، كُفِّنَ فِي بُرْدَةٍ، إِنْ غُطِّيَ رَأْسُهُ بَدَتْ رِجْلاَهُ، وَإِنْ غُطِّيَ رِجْلاَهُ بَدَا رَأْسُهُ ـ وَأُرَاهُ قَالَ ـ وَقُتِلَ حَمْزَةُ وَهْوَ خَيْرٌ مِنِّي، ثُمَّ بُسِطَ لَنَا مِنَ الدُّنْيَا مَا بُسِطَ، أَوْ قَالَ أُعْطِينَا مِنَ الدُّنْيَا مَا أُعْطِينَا، وَقَدْ خَشِينَا أَنْ تَكُونَ حَسَنَاتُنَا عُجِّلَتْ لَنَا. ثُمَّ جَعَلَ يَبْكِي حَتَّى تَرَكَ الطَّعَامَ.
Abdon bizga aytdi, Abdulloh bizga aytdi, Shu'ba bizga xabar berdi, Sa'd ibn Ibrohimdan, otasi Ibrohimdan: Abdurahmon ibn Avfga taom keltirildi — u ro'zador edi — u: «Mus'ab ibn Umayr o'ldirildi, u mendan yaxshiroq (edi); u bir burda (mato)da kafanlandi — boshi yopilsa, oyoqlari ko'rinar, oyoqlari yopilsa, boshi ko'rinar edi» — uni shunday dedi deb o'ylayman — «va Hamza o'ldirildi, u mendan yaxshiroq (edi); so'ng bizga dunyodan yoyildi — yoyilgan (narsa) — yoki: ‹bizga dunyodan berildi — berilgan (narsa)›; biz yaxshiliklarimiz biz uchun (dunyoda) tezlashtirib berilgan (mukofot) bo'lib qolishidan qo'rqdik», dedi. So'ng u yig'lab, toki taomni tark qildi.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَجُلٌ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ أُحُدٍ أَرَأَيْتَ إِنْ قُتِلْتُ فَأَيْنَ أَنَا قَالَ " فِي الْجَنَّةِ " فَأَلْقَى تَمَرَاتٍ فِي يَدِهِ، ثُمَّ قَاتَلَ حَتَّى قُتِلَ.
Abdulloh ibn Muhammad bizga aytdi, Sufyon bizga aytdi, Amrdan: U Jobir ibn Abdulloh roziyallahu anhumoni shunday deganini eshitdi: Bir kishi Nabiy sollallahu alayhi vasallamga Uhud kuni: «Aytchi, agar men o'ldirilsam, men qaerda (bo'laman)?», dedi. U: «Jannatda», dedi. Shunda u qo'lidagi (bir necha) xurmoni tashladi, so'ng — o'ldirilgunigacha — urushdi.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ خَبَّابٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ هَاجَرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَبْتَغِي وَجْهَ اللَّهِ، فَوَجَبَ أَجْرُنَا عَلَى اللَّهِ، وَمِنَّا مَنْ مَضَى أَوْ ذَهَبَ لَمْ يَأْكُلْ مِنْ أَجْرِهِ شَيْئًا، كَانَ مِنْهُمْ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ قُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ، لَمْ يَتْرُكْ إِلاَّ نَمِرَةً، كُنَّا إِذَا غَطَّيْنَا بِهَا رَأْسَهُ خَرَجَتْ رِجْلاَهُ، وَإِذَا غُطِّيَ بِهَا رِجْلاَهُ خَرَجَ رَأْسُهُ، فَقَالَ لَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " غَطُّوا بِهَا رَأْسَهُ، وَاجْعَلُوا عَلَى رِجْلِهِ الإِذْخِرَ ـ أَوْ قَالَ أَلْقُوا عَلَى رِجْلِهِ مِنَ الإِذْخِرِ ". وَمِنَّا مَنْ قَدْ أَيْنَعَتْ لَهُ ثَمَرَتُهُ فَهْوَ يَهْدُبُهَا.
Ahmad ibn Yunus bizga aytdi, Zuhayr bizga aytdi, A'mash bizga aytdi, Shaqiqdan, Xabbob roziyallahu anhudan, u dedi: Biz Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bilan — Allahning vajhini istab — hijrat qildik, bas, ajrimiz Allah zimmasiga vojib bo'ldi. Bizdan ba'zilar (ajridan) hech narsa yemay o'tib ketdi (vafot etdi), ulardan Mus'ab ibn Umayr Uhud kuni o'ldirildi, u faqat bir namira (yo'l-yo'l mato) qoldirdi; biz u bilan boshini yopsak, oyoqlari ochilar, oyoqlari yopilsa, boshi ochilar edi. Shunda Nabiy sollallahu alayhi vasallam bizga: «Uning boshini u bilan yoping va oyog'iga izxir (o'simlik) qo'ying — yoki: oyog'iga izxirdan tashlanglar», dedi. Bizdan ba'zilar esa — uning mevasi pishdi, u uni terayapdi.
أَخْبَرَنَا حَسَّانُ بْنُ حَسَّانَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ طَلْحَةَ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ عَمَّهُ، غَابَ عَنْ بَدْرٍ فَقَالَ غِبْتُ عَنْ أَوَّلِ قِتَالِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، لَئِنْ أَشْهَدَنِي اللَّهُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيَرَيَنَّ اللَّهُ مَا أُجِدُّ. فَلَقِيَ يَوْمَ أُحُدٍ، فَهُزِمَ النَّاسُ فَقَالَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعْتَذِرُ إِلَيْكَ مِمَّا صَنَعَ هَؤُلاَءِ ـ يَعْنِي الْمُسْلِمِينَ ـ وَأَبْرَأُ إِلَيْكَ مِمَّا جَاءَ بِهِ الْمُشْرِكُونَ. فَتَقَدَّمَ بِسَيْفِهِ فَلَقِيَ سَعْدَ بْنَ مُعَاذٍ فَقَالَ أَيْنَ يَا سَعْدُ إِنِّي أَجِدُ رِيحَ الْجَنَّةِ دُونَ أُحُدٍ. فَمَضَى فَقُتِلَ، فَمَا عُرِفَ حَتَّى عَرَفَتْهُ أُخْتُهُ بِشَامَةٍ أَوْ بِبَنَانِهِ، وَبِهِ بِضْعٌ وَثَمَانُونَ مِنْ طَعْنَةٍ وَضَرْبَةٍ وَرَمْيَةٍ بِسَهْمٍ.
Hasson ibn Hasson bizga xabar berdi, Muhammad ibn Talha bizga aytdi, Humayd bizga aytdi, Anas roziyallahu anhudan: Uning amakisi (Anas ibnun-Nazr) Badrdan g'oyib bo'ldi (qatnashmadi) va: «Men Nabiy sollallahu alayhi vasallamning birinchi urushidan g'oyib bo'ldim; agar Allah meni Nabiy sollallahu alayhi vasallam bilan (jangda) qatnashtirsa, albatta Allah men nima qilishimni ko'rar edi», dedi. U Uhud kuni (dushmanni) uchratdi, odamlar yengildi, shunda u: «Ey Allah, men mana bular — ya'ni musulmonlar — qilgan narsadan Senga uzr aytaman va mushriklar keltirgan narsadan Senga (poklanib) bezor bo'laman», dedi va o'z qilichi bilan oldinga o'tdi. Sa'd ibn Muozni uchratdi va: «Qaerga (ketyapsan), ey Sa'd? Albatta men Uhud (tomon)dan jannat hidini sezayapman», dedi. So'ng (oldinga) yurdi va o'ldirildi. Uni — singlisi uni bir xol bilan yoki barmoqlari (uchi) bilan tanigunigacha — tanimadilar; unda saksondan ortiq sanchish (nayza), zarba (qilich) va o'q otish (yarasi) bor edi.