حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَيْسَرَةَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَة َ ـ رضى الله عنه ـ {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} قَالَ خَيْرَ النَّاسِ لِلنَّاسِ، تَأْتُونَ بِهِمْ فِي السَّلاَسِلِ فِي أَعْنَاقِهِمْ حَتَّى يَدْخُلُوا فِي الإِسْلاَمِ.
Muhammad ibn Yusuf bizga aytdi, u Sufyondan, u Maysaradan, u Abu Hozimdan, u Abu Hurayra roziyallahu anhudan: «Sizlar odamlar uchun chiqarilgan eng yaxshi ummat bo'ldingiz» — u dedi: «Odamlar uchun eng yaxshi odamlar: ularni bo'yinlaridagi zanjirlar bilan (asir qilib) olib kelasizlar, to ular Islomga kirgunlaricha (keyin ular jannat ahli bo'ladilar).»
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ قَالَ عَمْرٌو سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّه ِ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ فِينَا نَزَلَتْ {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلاَ وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا} قَالَ نَحْنُ الطَّائِفَتَانِ بَنُو حَارِثَةَ وَبَنُو سَلِمَةَ، وَمَا نُحِبُّ ـ وَقَالَ سُفْيَانُ مَرَّةً وَمَا يَسُرُّنِي ـ أَنَّهَا لَمْ تُنْزَلْ لِقَوْلِ اللَّهِ {وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا}
Ali ibn Abdulloh bizga aytdi, Sufyon bizga aytdi, Amr aytdi: Men Jobir ibn Abdulloh roziyallahu anhumoni aytayotganini eshitdim: Biz haqimizda nozil bo'ldi: «O'shanda sizlardan ikki toifa qo'rqib (sustlik qilishga) qasd qilganida, holbuki Allah ikkalasining do'sti edi.» U dedi: «Biz o'sha ikki toifamiz: Banu Horisa va Banu Salima. Biz — Sufyon bir marta «meni xursand qilmaydi» dedi — bu (oyat) nozil qilinmaganini xohlamaymiz, Allahning «Allah ikkalasining do'sti» degan so'zi uchun.»
حَدَّثَنَا حِبَّانُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي سَالِمٌ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ فِي الرَّكْعَةِ الآخِرَةِ مِنَ الْفَجْرِ يَقُولُ " اللَّهُمَّ الْعَنْ فُلاَنًا وَفُلاَنًا وَفُلاَنًا ". بَعْدَ مَا يَقُولُ " سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ ". فَأَنْزَلَ اللَّهُ {لَيْسَ لَكَ مِنَ الأَمْرِ شَىْءٌ} إِلَى قَوْلِهِ {فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ}. رَوَاهُ إِسْحَاقُ بْنُ رَاشِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ.
Hibbon ibn Muso bizga aytdi, Abdulloh bizga xabar berdi, Ma'mar bizga xabar berdi, u Zuhriydan, dedi: Menga Solim otasidan aytdi, u Rasulullah sollallahu alayhi vasallamni bomdodning oxirgi rak'atida ruku'dan boshini ko'targanida derdi deb eshitdi: «Allahumma, falonchini, falonchini va falonchini la'nat qil» — «Sami'allahu liman hamidah, Robbana va lakal-hamd» deganidan keyin. Shunda Allah: «Bu ishda senga hech narsa yo'q» — «albatta ular zolimlardir» so'zigacha (oyatini) nozil qildi. Buni Ishoq ibn Roshid Zuhriydan rivoyat qildi.
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَدْعُوَ عَلَى أَحَدٍ أَوْ يَدْعُوَ لأَحَدٍ قَنَتَ بَعْدَ الرُّكُوعِ، فَرُبَّمَا قَالَ إِذَا قَالَ " سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ، اللَّهُمَّ رَبَّنَا لَكَ الْحَمْدُ، اللَّهُمَّ أَنْجِ الْوَلِيدَ بْنَ الْوَلِيدِ، وَسَلَمَةَ بْنَ هِشَامٍ، وَعَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ، اللَّهُمَّ اشْدُدْ وَطْأَتَكَ عَلَى مُضَرَ وَاجْعَلْهَا سِنِينَ كَسِنِي يُوسُفَ ". يَجْهَرُ بِذَلِكَ وَكَانَ يَقُولُ فِي بَعْضِ صَلاَتِهِ فِي صَلاَةِ الْفَجْرِ " اللَّهُمَّ الْعَنْ فُلاَنًا وَفُلاَنًا ". لأَحْيَاءٍ مِنَ الْعَرَبِ، حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ {لَيْسَ لَكَ مِنَ الأَمْرِ شَىْءٌ} الآيَةَ.
Muso ibn Ismoil bizga aytdi, Ibrohim ibn Sa'd bizga aytdi, Ibn Shihob bizga aytdi, u Said ibn al-Musayyab va Abu Salama ibn Abdurrahmondan, u Abu Hurayra roziyallahu anhudan: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam biror kishiga qarshi yoki biror kishi uchun duo qilmoqchi bo'lsa, ruku'dan keyin qunut qilar edi. Ba'zan «Sami'allahu liman hamidah, Allahumma Robbana lakal-hamd» deganida derdi: «Allahumma, Valid ibn al-Valid, Salama ibn Hishom va Ayyosh ibn Abu Rabiani najot ber. Allahumma, Muzar (qabilasi)ga zarbangni qattiq qil, uni Yusufning (qahatchilik) yillaridek yillar qil.» Buni baland ovozda aytar edi. Va ba'zi namozlarida, bomdod namozida: «Allahumma, falonchini va falonchini la'nat qil» derdi — arablarning ba'zi qabilalariga — to Allah: «Bu ishda senga hech narsa yo'q» oyatini nozil qilguncha.
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ جَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الرَّجَّالَةِ يَوْمَ أُحُدٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جُبَيْرٍ، وَأَقْبَلُوا مُنْهَزِمِينَ، فَذَاكَ إِذْ يَدْعُوهُمُ الرَّسُولُ فِي أُخْرَاهُمْ، وَلَمْ يَبْقَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرُ اثْنَىْ عَشَرَ رَجُلاً.
Amr ibn Xolid bizga aytdi, Zuhayr bizga aytdi, Abu Ishoq bizga aytdi, dedi: Men al-Baro ibn Ozib roziyallahu anhumoni eshitdim: U aytdi: Nabiy sollallahu alayhi vasallam Uhud kuni piyodalar (kamonchilar) ustiga Abdulloh ibn Jubayrni (boshliq) qildi. Ular mag'lub (chekingan) holda qaytdilar. Mana shu — Rasul ularni ortlaridan chaqirayotgan paytdir. Nabiy sollallahu alayhi vasallam bilan o'n ikki kishidan boshqa hech kim qolmadi.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَبُو يَعْقُوبَ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ قَتَادَةَ، حَدَّثَنَا أَنَسٌ، أَنَّ أَبَا طَلْحَةَ، قَالَ غَشِيَنَا النُّعَاسُ وَنَحْنُ فِي مَصَافِّنَا يَوْمَ أُحُدٍ ـ قَالَ ـ فَجَعَلَ سَيْفِي يَسْقُطُ مِنْ يَدِي وَآخُذُهُ، وَيَسْقُطُ وَآخُذُهُ.
Ishoq ibn Ibrohim ibn Abdurrahmon Abu Ya'qub bizga aytdi, Husayn ibn Muhammad bizga aytdi, Shaybon bizga aytdi, u Qatodadan, Anas bizga aytdi, Abu Talha dedi: Uhud kuni biz saflarimizda turganimizda bizni uyqu bosdi. Mening qilichim qo'limdan tusha boshladi, men uni olar edim, yana tushar, yana olar edim.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ ـ أُرَاهُ قَالَ ـ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، {حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ} قَالَهَا إِبْرَاهِيمُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ حِينَ أُلْقِيَ فِي النَّارِ، وَقَالَهَا مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَالُوا {إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ}
Ahmad ibn Yunus bizga aytdi — gumonimcha dedi — Abu Bakr bizga aytdi, u Abu Hasindan, u Abuz-Zuhodan, u Ibn Abbosdan: «Hasbunallah va ni'mal-vakiyl (Bizga Allah kifoya, U naqadar yaxshi vakil)» — buni Ibrohim alayhissalom o't ichiga tashlangan paytida aytdi, va buni Muhammad sollallahu alayhi vasallam, ular: «Odamlar sizlarga qarshi to'plandi, ulardan qo'rqinglar» deganida aytdi, shunda u (so'z) ularning iymonini ziyoda qildi va ular: «Hasbunallah va ni'mal-vakiyl» dedilar.
حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ آخِرَ قَوْلِ إِبْرَاهِيمَ حِينَ أُلْقِيَ فِي النَّارِ حَسْبِيَ اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ.
Molik ibn Ismoil bizga aytdi, Isroil bizga aytdi, u Abu Hasindan, u Abuz-Zuhodan, u Ibn Abbosdan: U aytdi: Ibrohimning o't ichiga tashlangan paytidagi oxirgi so'zi: «Hasbiyallah va ni'mal-vakiyl» edi.
حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ، سَمِعَ أَبَا النَّضْرِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ ـ هُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ ـ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ آتَاهُ اللَّهُ مَالاً فَلَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهُ، مُثِّلَ لَهُ مَالُهُ شُجَاعًا أَقْرَعَ، لَهُ زَبِيبَتَانِ يُطَوَّقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، يَأْخُذُ بِلِهْزِمَتَيْهِ ـ يَعْنِي بِشِدْقَيْهِ ـ يَقُولُ أَنَا مَالُكَ أَنَا كَنْزُكَ ". ثُمَّ تَلاَ هَذِهِ الآيَةَ {وَلاَ يَحْسِبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} إِلَى آخِرِ الآيَةِ.
Abdulloh ibn Munir menga aytdi, u Abun-Nadrdan eshitdi, Abdurrahmon — u Ibn Abdulloh ibn Dinor — bizga aytdi, u otasidan, u Abu Solihdan, u Abu Hurayradan: U aytdi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedi: «Kimga Allah mol bersa, u uning zakotini ado etmasa, uning moli unga Qiyomat kuni boshi yalang' (zahari ko'p) ilon shaklida namoyon qilinadi, uning ikki ko'zi ustida ikki nuqtasi bor, u (ilon) bo'yniga o'raladi, ikki jag'idan (ya'ni ikki lunjidan) tutib: «Men sening moling, men sening xazinangman» deydi.» Keyin u bu oyatni tilovat qildi: «Allah o'z fazlidan bergan narsaga baxillik qiladiganlar (uni o'zlari uchun yaxshi deb) gumon qilmasinlar» — oyat oxirigacha.
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَكِبَ عَلَى حِمَارٍ عَلَى قَطِيفَةٍ فَدَكِيَّةٍ، وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ وَرَاءَهُ، يَعُودُ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ فِي بَنِي الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ قَبْلَ وَقْعَةِ بَدْرٍ ـ قَالَ ـ حَتَّى مَرَّ بِمَجْلِسٍ فِيهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ، ابْنُ سَلُولَ، وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يُسْلِمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ فَإِذَا فِي الْمَجْلِسِ أَخْلاَطٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ عَبَدَةِ الأَوْثَانِ وَالْيَهُودِ وَالْمُسْلِمِينَ، وَفِي الْمَجْلِسِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ، فَلَمَّا غَشِيَتِ الْمَجْلِسَ عَجَاجَةُ الدَّابَّةِ خَمَّرَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ أَنْفَهُ بِرِدَائِهِ، ثُمَّ قَالَ لاَ تُغَبِّرُوا عَلَيْنَا. فَسَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَيْهِمْ ثُمَّ وَقَفَ فَنَزَلَ فَدَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ، وَقَرَأَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ أَيُّهَا الْمَرْءُ، إِنَّهُ لاَ أَحْسَنَ مِمَّا تَقُولُ، إِنْ كَانَ حَقًّا، فَلاَ تُؤْذِينَا بِهِ فِي مَجْلِسِنَا، ارْجِعْ إِلَى رَحْلِكَ، فَمَنْ جَاءَكَ فَاقْصُصْ عَلَيْهِ. فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَاغْشَنَا بِهِ فِي مَجَالِسِنَا، فَإِنَّا نُحِبُّ ذَلِكَ. فَاسْتَبَّ الْمُسْلِمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ وَالْيَهُودُ حَتَّى كَادُوا يَتَثَاوَرُونَ، فَلَمْ يَزَلِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُخَفِّضُهُمْ حَتَّى سَكَنُوا، ثُمَّ رَكِبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم دَابَّتَهُ فَسَارَ حَتَّى دَخَلَ عَلَى سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " يَا سَعْدُ أَلَمْ تَسْمَعْ مَا قَالَ أَبُو حُبَابٍ ". يُرِيدُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ " قَالَ كَذَا وَكَذَا ". قَالَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، اعْفُ عَنْهُ وَاصْفَحْ عَنْهُ، فَوَالَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ، لَقَدْ جَاءَ اللَّهُ بِالْحَقِّ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ، لَقَدِ اصْطَلَحَ أَهْلُ هَذِهِ الْبُحَيْرَةِ عَلَى أَنْ يُتَوِّجُوهُ فَيُعَصِّبُونَهُ بِالْعِصَابَةِ، فَلَمَّا أَبَى اللَّهُ ذَلِكَ بِالْحَقِّ الَّذِي أَعْطَاكَ اللَّهُ شَرِقَ بِذَلِكَ، فَذَلِكَ فَعَلَ بِهِ ما رَأَيْتَ. فَعَفَا عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ يَعْفُونَ عَنِ الْمُشْرِكِينَ وَأَهْلِ الْكِتَابِ كَمَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ، وَيَصْبِرُونَ عَلَى الأَذَى قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ {وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا } الآيَةَ، وَقَالَ اللَّهُ {وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ} إِلَى آخِرِ الآيَةِ، وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَتَأَوَّلُ الْعَفْوَ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ، حَتَّى أَذِنَ اللَّهُ فِيهِمْ، فَلَمَّا غَزَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَدْرًا، فَقَتَلَ اللَّهُ بِهِ صَنَادِيدَ كُفَّارِ قُرَيْشٍ قَالَ ابْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ، وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَعَبَدَةِ الأَوْثَانِ هَذَا أَمْرٌ قَدْ تَوَجَّهَ. فَبَايَعُوا الرَّسُولَ صلى الله عليه وسلم عَلَى الإِسْلاَمِ فَأَسْلَمُوا.
Abul-Yamon bizga aytdi, Shuayb bizga xabar berdi, u Zuhriydan, dedi: Menga Urva ibn az-Zubayr xabar berdi, Usoma ibn Zayd roziyallahu anhumo unga xabar berdiki, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam eshakka fadakiy chodir (gilam) ustida mindi, ortiga Usoma ibn Zaydni mingashtirdi, Badr voqeasidan oldin Banu Horis ibn al-Xazrajda Sa'd ibn Ubodani ko'rgani (kasal yo'qlagani) bordi. U aytdi: To ichida Abdulloh ibn Ubay ibn Salul bo'lgan bir majlis yonidan o'tguncha — bu Abdulloh ibn Ubay Islom keltirishidan oldin edi. Majlisda musulmonlar va mushriklar — but-parastlar, yahudiylar va musulmonlardan aralashib o'tirgan edilar. Majlisda Abdulloh ibn Ravoha ham bor edi. Ulovning changi majlisni qoplaganida, Abdulloh ibn Ubay ridosi bilan burnini to'sib dedi: «Bizning ustimizga chang qilmang.» Rasulullah sollallahu alayhi vasallam ularga salom berdi, keyin to'xtab (ulovdan) tushdi, ularni Allahga da'vat qildi va ularga Qur'an o'qib berdi. Abdulloh ibn Ubay ibn Salul dedi: «Ey kishi, sen aytayotgan narsadan chiroyliroq narsa yo'q, agar haq bo'lsa. Lekin bizga uni majlisimizda ozor (orqali) berma. O'z manzilingga qaytguin, kim senga kelsa, unga so'zla.» Abdulloh ibn Ravoha dedi: «Yo'q, ey Rasulullah, bizga uni majlislarimizda keltir, biz buni sevamiz.» Shunda musulmonlar, mushriklar va yahudiylar so'kishib ketdilar, hatto bir-biriga tashlanishga yaqin qoldilar. Nabiy sollallahu alayhi vasallam ularni tinchitishda davom etdi, to ular jim bo'lguncha. Keyin Nabiy sollallahu alayhi vasallam uloviga minib, Sa'd ibn Ubodaning oldig'a kirguncha yurdi. Nabiy sollallahu alayhi vasallam unga dedi: «Ey Sa'd, Abu Hubob (Abdulloh ibn Ubayni ko'zlaydi) nima deganini eshitmadingmi?» — «Shunday-shunday dedi.» Sa'd ibn Uboda dedi: «Ey Rasulullah, uni afv et va kechir. Senga kitobni nozil qilgan Zotga qasamki, Allah senga nozil qilgan haq keldi. Bu ko'l (Madina) ahli unga toj kiydirib, unga (podshohlik) sallasini bog'lashga kelishgan edilar. Allah buni senga bergan haq bilan rad etganida, u shu (haq)dan g'ijindi, mana shu unga sen ko'rgan narsani qildirdi.» Shunda Rasulullah sollallahu alayhi vasallam uni afv etdi. Nabiy sollallahu alayhi vasallam va sahobalari mushriklar va ahli kitobni — Allah ularga buyurganidek — afv etar, ozorga sabr qilar edilar. Allah aziz va jalil dedi: «Sizlardan oldin kitob berilganlardan va sherik keltirganlardan ko'p ozor eshitasizlar» — oyat. Va Allah dedi: «Ahli kitobdan ko'plari iymon keltirganingizdan keyin sizlarni kufrga qaytarishni xohlaydi — o'zlaridagi hasaddan» — oyat oxirigacha. Nabiy sollallahu alayhi vasallam Allah unga buyurgan afvni qo'llar edi, to Allah ular haqida (jangga) izn berguncha. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Badrni g'azot qilib, Allah u orqali Quraysh kofirlarining ulug'larini o'ldirganida, Ibn Ubay ibn Salul va u bilan birga bo'lgan mushriklar, but-parastlar dedilar: «Bu ish (Islom) endi g'olib bo'ldi.» Shunda ular Rasulga sollallahu alayhi vasallam Islom ustiga bay'at qildilar va Islom keltirdilar.
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رِجَالاً مِنَ الْمُنَافِقِينَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْغَزْوِ تَخَلَّفُوا عَنْهُ، وَفَرِحُوا بِمَقْعَدِهِمْ خِلاَفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اعْتَذَرُوا إِلَيْهِ وَحَلَفُوا، وَأَحَبُّوا أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا، فَنَزَلَتْ {لاَ يَحْسِبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ} الآيَةَ.
Said ibn Abu Maryam bizga aytdi, Muhammad ibn Ja'far bizga xabar berdi, dedi: Menga Zayd ibn Aslam aytdi, u Ato ibn Yasordan, u Abu Said al-Xudriy roziyallahu anhudan: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam zamonida munofiqlardan ba'zi erkaklar — Rasulullah sollallahu alayhi vasallam g'azotga chiqsa, undan ortda qolar, Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga xilof o'tirishlaridan xursand bo'lar edilar. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam (g'azotdan) kelganida, ular undan uzr so'rab, qasam ichar, qilmagan narsalari bilan maqtalishni xohlar edilar. Shunda: «Xursand bo'ladiganlar (gumon qilmasin)» oyati nozil bo'ldi.
حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، أَنَّ عَلْقَمَةَ بْنَ وَقَّاصٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ مَرْوَانَ قَالَ لِبَوَّابِهِ اذْهَبْ يَا رَافِعُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَقُلْ لَئِنْ كَانَ كُلُّ امْرِئٍ فَرِحَ بِمَا أُوتِيَ، وَأَحَبَّ أَنْ يُحْمَدَ بِمَا لَمْ يَفْعَلْ، مُعَذَّبًا، لَنُعَذَّبَنَّ أَجْمَعُونَ. فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمَا لَكُمْ وَلِهَذِهِ إِنَّمَا دَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَهُودَ فَسَأَلَهُمْ عَنْ شَىْءٍ، فَكَتَمُوهُ إِيَّاهُ، وَأَخْبَرُوهُ بِغَيْرِهِ، فَأَرَوْهُ أَنْ قَدِ اسْتَحْمَدُوا إِلَيْهِ بِمَا أَخْبَرُوهُ عَنْهُ فِيمَا سَأَلَهُمْ، وَفَرِحُوا بِمَا أُوتُوا مِنْ كِتْمَانِهِمْ، ثُمَّ قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} كَذَلِكَ حَتَّى قَوْلِهِ {يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا}. تَابَعَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ. حَدَّثَنَا ابْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا الْحَجَّاجُ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ مَرْوَانَ بِهَذَا.
Ibrohim ibn Muso menga aytdi, Hishom bizga xabar berdi, Ibn Jurayj ularga xabar berdi, u Ibn Abu Mulaykadan, Alqama ibn Vaqqos unga xabar berdi: Marvon eshik posboniga dedi: «Ey Rofi', Ibn Abbosning oldig'a borib ayt: agar berilgan narsasidan xursand bo'lgan va qilmagan narsasi bilan maqtalishni sevgan har bir kishi azoblansa, biz hammamiz albatta azoblanamiz.» Ibn Abbos dedi: «Sizga bu (oyat)dan nima? Nabiy sollallahu alayhi vasallam yahudiylarni chaqirib, ulardan bir narsa haqida so'radi, ular uni yashirdilar va unga boshqasini xabar qildilar. Ularni unga — u so'ragan narsa haqida unga bergan javoblari bilan — o'zlarini maqtatgan deb ko'rsatdilar va yashirgan narsalaridan xursand bo'ldilar.» Keyin Ibn Abbos: «Va o'shanda Allah kitob berilganlardan ahd oldi» (oyatini) shunday — «qilmagan narsalari bilan maqtalishni sevadilar» so'zigacha o'qidi. Unga Abdurrazzoq Ibn Jurayjdan mutoba'at qildi. Ibn Muqotil bizga aytdi, al-Hajjoj bizga xabar berdi, u Ibn Jurayjdan, menga Ibn Abu Mulayka Humayd ibn Abdurrahmon ibn Avfdan xabar berdi, u unga Marvon haqida shunga (o'xshash) xabar berdi.
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي شَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي نَمِرٍ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ بِتُّ عِنْدَ خَالَتِي مَيْمُونَةَ، فَتَحَدَّثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَعَ أَهْلِهِ سَاعَةً ثُمَّ رَقَدَ، فَلَمَّا كَانَ ثُلُثُ اللَّيْلِ الآخِرُ قَعَدَ فَنَظَرَ إِلَى السَّمَاءِ فَقَالَ {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ ��للَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لأُولِي الأَلْبَابِ}، ثُمَّ قَامَ فَتَوَضَّأَ وَاسْتَنَّ، فَصَلَّى إِحْدَى عَشْرَةَ رَكْعَةً، ثُمَّ أَذَّنَ بِلاَلٌ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ خَرَجَ فَصَلَّى الصُّبْحَ.
Said ibn Abu Maryam bizga aytdi, Muhammad ibn Ja'far bizga xabar berdi, dedi: Menga Sharik ibn Abdulloh ibn Abu Namir xabar berdi, u Kuraybdan, u Ibn Abbos roziyallahu anhumodan: U aytdi: Men xolam Maymunaning huzurida tunadim. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam ahli bilan bir soat gaplashdi, keyin uxladi. Tunning oxirgi uchdan biri bo'lganida, o'tirib osmonga qaradi va: «Albatta osmonlar va yer yaratilishida, kecha va kunduzning almashishida aql egalari uchun oyatlar (ibratlar) bor» (oyatini o'qidi). Keyin turib tahorat oldi va misvok ishlatdi, so'ng o'n bir rak'at o'qidi. Keyin Bilol azon aytdi, u (Nabiy) ikki rak'at o'qidi, keyin chiqib bomdodni o'qidi.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ مَخْرَمَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ بِتُّ عِنْدَ خَالَتِي مَيْمُونَةَ فَقُلْتُ لأَنْظُرَنَّ إِلَى صَلاَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَطُرِحَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وِسَادَةٌ، فَنَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي طُولِهَا، فَجَعَلَ يَمْسَحُ النَّوْمَ عَنْ وَجْهِهِ، ثُمَّ قَرَأَ الآيَاتِ الْعَشْرَ الأَوَاخِرَ مِنْ آلِ عِمْرَانَ حَتَّى خَتَمَ، ثُمَّ أَتَى شَنًّا مُعَلَّقًا، فَأَخَذَهُ فَتَوَضَّأَ، ثُمَّ قَامَ يُصَلِّي، فَقُمْتُ فَصَنَعْتُ مِثْلَ مَا صَنَعَ ثُمَّ جِئْتُ فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ، فَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى رَأْسِي، ثُمَّ أَخَذَ بِأُذُنِي، فَجَعَلَ يَفْتِلُهَا، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ أَوْتَرَ.
Ali ibn Abdulloh bizga aytdi, Abdurrahmon ibn Mahdiy bizga aytdi, u Molik ibn Anasdan, u Maxrama ibn Sulaymondan, u Kuraybdan, u Ibn Abbos roziyallahu anhumodan: U aytdi: Men xolam Maymunaning huzurida tunadim va dedim: «Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning namozini albatta ko'raman.» Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga yostiq tashlandi, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam uning bo'ylab uxladi, yuzidan uyquni siypay boshladi, keyin Oli-Imron surasining oxirgi o'n oyatini o'qidi, to tugatguncha. Keyin osilgan bir mesh (suv idishi)ga kelib, uni olib tahorat qildi, keyin namozga turdi. Men turib u qilgandek qildim, keyin kelib uning yoniga turdim. U qo'lini boshimga qo'ydi, keyin qulog'imdan ushlab buradi, keyin ikki rak'at, so'ng ikki rak'at, so'ng ikki rak'at, so'ng ikki rak'at, so'ng ikki rak'at, so'ng ikki rak'at o'qidi, keyin vitr o'qidi.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مَعْنُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ مَخْرَمَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ كُرَيْبٍ، مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، بَاتَ عِنْدَ مَيْمُونَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهْىَ خَالَتُهُ قَالَ فَاضْطَجَعْتُ فِي عَرْضِ الْوِسَادَةِ، وَاضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَهْلُهُ فِي طُولِهَا، فَنَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى انْتَصَفَ اللَّيْلُ، أَوْ قَبْلَهُ بِقَلِيلٍ، أَوْ بَعْدَهُ بِقَلِيلٍ، ثُمَّ اسْتَيْقَظَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَعَلَ يَمْسَحُ النَّوْمَ عَنْ وَجْهِهِ بِيَدَيْهِ، ثُمَّ قَرَأَ الْعَشْرَ الآيَاتِ الْخَوَاتِمَ مِنْ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ، ثُمَّ قَامَ إِلَى شَنٍّ مُعَلَّقَةٍ فَتَوَضَّأَ مِنْهَا، فَأَحْسَنَ وُضُوءَهُ، ثُمَّ قَامَ يُصَلِّي، فَصَنَعْتُ مِثْلَ مَا صَنَعَ، ثُمَّ ذَهَبْتُ فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ، فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ الْيُمْنَى عَلَى رَأْسِي، وَأَخَذَ بِأُذُنِي بِيَدِهِ الْيُمْنَى يَفْتِلُهَا، فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ أَوْتَرَ، ثُمَّ اضْطَجَعَ حَتَّى جَاءَهُ الْمُؤَذِّنُ، فَقَامَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ، ثُمَّ خَرَجَ فَصَلَّى الصُّبْحَ.
u Ibn Abbos roziyallahu anhumodan: U aytdi: Men Nabiy sollallahu alayhi vasallamning zavjasi — xolam Maymunaning huzurida tunadim. Men yostiqning eniga, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam va ahli esa uning bo'ylab yotdilar. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam tunning yarmigacha — yoki undan ozgina oldin, yoki undan ozgina keyin — uxladi, keyin Rasulullah sollallahu alayhi vasallam uyg'ondi, yuzidan uyquni qo'li bilan siypa boshladi, keyin Oli-Imron surasining oxirgi o'n oyatini o'qidi. Keyin osilgan mesh (suv idishi)ga turib, undan tahorat oldi va tahoratini chiroyli qildi, keyin namozga turdi. Men u qilgandek qildim, keyin borib uning yoniga turdim. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam o'ng qo'lini boshimga qo'ydi va o'ng qo'li bilan qulog'imdan ushlab buradi. Keyin ikki rak'at, so'ng ikki rak'at, so'ng ikki rak'at, so'ng ikki rak'at, so'ng ikki rak'at, so'ng ikki rak'at o'qidi, keyin vitr o'qidi. Keyin yotdi, to muazzin kelguncha. So'ng turib, ikki yengil rak'at o'qidi, keyin chiqib bomdodni o'qidi.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ مَخْرَمَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ كُرَيْبٍ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، بَاتَ عِنْدَ مَيْمُونَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهْىَ خَالَتُهُ قَالَ فَاضْطَجَعْتُ فِي عَرْضِ الْوِسَادَةِ، وَاضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَهْلُهُ فِي طُولِهَا، فَنَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى إِذَا انْتَصَفَ اللَّيْلُ، أَوْ قَبْلَهُ بِقَلِيلٍ، أَوْ بَعْدَهُ بِقَلِيلٍ، اسْتَيْقَظَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَلَسَ يَمْسَحُ النَّوْمَ عَنْ وَجْهِهِ بِيَدِهِ، ثُمَّ قَرَأَ الْعَشْرَ الآيَاتِ الْخَوَاتِمَ مِنْ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ، ثُمَّ قَامَ إِلَى شَنٍّ مُعَلَّقَةٍ فَتَوَضَّأَ مِنْهَا، فَأَحْسَنَ وُضُوءَهُ، ثُمَّ قَامَ يُصَلِّي. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقُمْتُ فَصَنَعْتُ مِثْلَ مَا صَنَعَ، ثُمَّ ذَهَبْتُ فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ، فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ الْيُمْنَى عَلَى رَأْسِي، وَأَخَذَ بِأُذُنِي الْيُمْنَى يَفْتِلُهَا، فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ أَوْتَرَ ثُمَّ، اضْطَجَعَ حَتَّى جَاءَهُ الْمُؤَذِّنُ، فَقَامَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ، ثُمَّ خَرَجَ فَصَلَّى الصُّبْحَ.
u Ibn Abbos roziyallahu anhumodan: U aytdi: Men Nabiy sollallahu alayhi vasallamning zavjasi — xolam Maymunaning huzurida tunadim. Men yostiqning eniga, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam va ahli esa uning bo'ylab yotdilar. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam tunning yarmigacha — yoki undan ozgina oldin, yoki undan ozgina keyin — uxladi, keyin Rasulullah sollallahu alayhi vasallam uyg'ondi, yuzidan uyquni qo'li bilan siypa boshladi, keyin Oli-Imron surasining oxirgi o'n oyatini o'qidi. Keyin osilgan mesh (suv idishi)ga turib, undan tahorat oldi va tahoratini chiroyli qildi, keyin namozga turdi. Men u qilgandek qildim, keyin borib uning yoniga turdim. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam o'ng qo'lini boshimga qo'ydi va o'ng qo'li bilan qulog'imdan ushlab buradi. Keyin ikki rak'at, so'ng ikki rak'at, so'ng ikki rak'at, so'ng ikki rak'at, so'ng ikki rak'at, so'ng ikki rak'at o'qidi, keyin vitr o'qidi. Keyin yotdi, to muazzin kelguncha. So'ng turib, ikki yengil rak'at o'qidi, keyin chiqib bomdodni o'qidi.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ رَجُلاً، كَانَتْ لَهُ يَتِيمَةٌ فَنَكَحَهَا، وَكَانَ لَهَا عَذْقٌ، وَكَانَ يُمْسِكُهَا عَلَيْهِ، وَلَمْ يَكُنْ لَهَا مِنْ نَفْسِهِ شَىْءٌ فَنَزَلَتْ فِيهِ {وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى} أَحْسِبُهُ قَالَ كَانَتْ شَرِيكَتَهُ فِي ذَلِكَ الْعَذْقِ وَفِي مَالِهِ.
Ibrohim ibn Muso bizga aytdi, Hishom bizga xabar berdi, Ibn Jurayj ularga xabar berdi, dedi: Menga Hishom ibn Urva xabar berdi, u otasidan, u Oisha roziyallahu anhodan: Bir kishining bir yetim (qiz) bor edi, u unga uylandi. Uning (qizning) bir xurmo daraxti bor edi, u (eri) uni shu (daraxt) uchun ushlab (nikohda saqlab) turar edi, lekin uning o'ziga (qizga) nisbatan hech qanaqa (rag'bati) yo'q edi. Shunda u haqida: «Agar yetimlar (qizlar) borasida adolat qila olmaslikdan qo'rqsangiz...» (oyati) nozil bo'ldi. Gumonimcha, u dedi: U (qiz) o'sha xurmo daraxtida va molida uning sherigi edi.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ، تَعَالَى {وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى}. فَقَالَتْ يَا ابْنَ أُخْتِي، هَذِهِ الْيَتِيمَةُ تَكُونُ فِي حَجْرِ وَلِيِّهَا، تَشْرَكُهُ فِي مَالِهِ وَيُعْجِبُهُ مَالُهَا وَجَمَالُهَا، فَيُرِيدُ وَلِيُّهَا أَنْ يَتَزَوَّجَهَا، بِغَيْرِ أَنْ يُقْسِطَ فِي صَدَاقِهَا، فَيُعْطِيَهَا مِثْلَ مَا يُعْطِيهَا غَيْرُهُ، فَنُهُوا عَنْ أَنْ يَنْكِحُوهُنَّ، إِلاَّ أَنْ يُقْسِطُوا لَهُنَّ، وَيَبْلُغُوا لَهُنَّ أَعْلَى سُنَّتِهِنَّ فِي الصَّدَاقِ، فَأُمِرُوا أَنْ يَنْكِحُوا مَا طَابَ لَهُمْ مِنَ النِّسَاءِ سِوَاهُنَّ. قَالَ عُرْوَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ وَإِنَّ النَّاسَ اسْتَفْتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ هَذِهِ الآيَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ {وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ} قَالَتْ عَائِشَةُ وَقَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى فِي آيَةٍ أُخْرَى {وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ} رَغْبَةُ أَحَدِكُمْ عَنْ يَتِيمَتِهِ حِينَ تَكُونُ قَلِيلَةَ الْمَالِ وَالْجَمَالِ قَالَتْ فَنُهُوا أَنْ يَنْكِحُوا عَنْ مَنْ رَغِبُوا فِي مَالِهِ وَجَمَالِهِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ، إِلاَّ بِالْقِسْطِ، مِنْ أَجْلِ رَغْبَتِهِمْ عَنْهُنَّ إِذَا كُنَّ قَلِيلاَتِ الْمَالِ وَالْجَمَالِ.
Abdulaziz ibn Abdulloh bizga aytdi, Ibrohim ibn Sa'd bizga aytdi, u Solih ibn Kaysondan, u Ibn Shihobdan, dedi: Menga Urva ibn az-Zubayr xabar berdi, u Oishadan Allah taoloning «Agar yetimlar borasida adolat qila olmaslikdan qo'rqsangiz» degan so'zi haqida so'radi. U dedi: «Ey jiyanim, bu yetim (qiz) o'z valiysi (homiy)ning tarbiyasida bo'ladi, molida unga sherik bo'ladi, uning moli va go'zalligi unga (valiyga) yoqadi. Uning valiysi unga — mahrida adolat qilmay, boshqalar beradiganidek bermay — uylanishni xohlaydi. Shunda ular bunday (qiz)larga uylanishdan qaytarildi, illa ularga adolat qilib, mahrda ularning eng yuqori odatiga yetsa (uylansa bo'ladi). Shundan keyin ular o'zlariga yoqgan boshqa ayollarga uylanishga buyurildi.» Urva dedi: Oisha dedi: «Odamlar bu oyatdan keyin Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan fatvo so'radilar, shunda Allah: «Sendan ayollar haqida fatvo so'raydilar» (oyatini) nozil qildi.» Oisha dedi: «Allah taoloning boshqa bir oyatdagi «Ularga uylanishni xohlaysiz» so'zi — biringizning moli va go'zalligi oz bo'lgan paytida o'z yetim (qizidan) yuz o'girishi (uylanmasligi)dir.» U dedi: «Shunda ular moli va go'zalligiga rag'bat qilgan yetim qizlarga — adolat bilan bo'lmasa — uylanishdan qaytarildi, ularning (qizlarning) moli va go'zalligi oz bo'lganida ulardan yuz o'girganlari sababli.»
حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى {وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ} أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي مَالِ الْيَتِيمِ إِذَا كَانَ فَقِيرًا، أَنَّهُ يَأْكُلُ مِنْهُ مَكَانَ قِيَامِهِ عَلَيْهِ، بِمَعْرُوفٍ.
Ishoq menga aytdi, Abdulloh ibn Numayr bizga xabar berdi, Hishom bizga aytdi, u otasidan, u Oisha roziyallahu anhodan, Allah taoloning «Kim boy bo'lsa, iffat saqlasin (yetim molini yemasin), kim faqir bo'lsa, ma'ruf bilan yesin» degan so'zi haqida: U (oyat) yetim moli haqida nozil bo'ldi — agar (valiy) faqir bo'lsa, uning ustida turgani (mehnati) o'rniga, undan ma'ruf bilan yeydi.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ الأَشْجَعِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ} قَالَ هِيَ مُحْكَمَةٌ وَلَيْسَتْ بِمَنْسُوخَةٍ. تَابَعَهُ سَعِيدٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.
Ahmad ibn Humayd bizga aytdi, Ubaydulloh al-Ashja'iy bizga xabar berdi, u Sufyondan, u Shayboniydan, u Ikrimadan, u Ibn Abbos roziyallahu anhumodan: «Taqsim (meros bo'lishi)da qarindoshlar, yetimlar va miskinlar hozir bo'lsa (ulardan ham bering)» — u dedi: «Bu muhkam (amaldagi), mansux (bekor qilingan) emas.» Unga Said Ibn Abbosdan mutoba'at qildi.