حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، وَابْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رضى الله عنه عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " فَضْلُ صَلاَةِ الْجَمِيعِ عَلَى صَلاَةِ الْوَاحِدِ خَمْسٌ وَعِشْرُونَ دَرَجَةً، وَتَجْتَمِعُ مَلاَئِكَةُ اللَّيْلِ وَمَلاَئِكَةُ النَّهَارِ فِي صَلاَةِ الصُّبْحِ ". يَقُولُ أَبُو هُرَيْرَةَ اقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ {وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا}
Abdulloh ibn Muhammad menga aytdi, Abdurrazzoq bizga aytdi, Ma'mar bizga xabar berdi, u Zuhriydan, u Abu Salama va Ibn al-Musayyabdan, u Abu Hurayra roziyallahu anhudan, u Nabiy sollallahu alayhi vasallamdan: U dedi: «Jamoat namozining yolg'iz namozdan fazli yigirma besh daraja. Tun farishtalari va kunduz farishtalari bomdod namozida jam bo'ladilar.» Abu Hurayra aytadi: Xohlasangiz o'qinglar: «Bomdod (qiroati). Albatta bomdod qiroati guvoh bo'lingandir.»
حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبَانَ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ آدَمَ بْنِ عَلِيٍّ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ، رضى الله عنهما يَقُولُ إِنَّ النَّاسَ يَصِيرُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ جُثًا، كُلُّ أُمَّةٍ تَتْبَعُ نَبِيَّهَا، يَقُولُونَ يَا فُلاَنُ اشْفَعْ، حَتَّى تَنْتَهِيَ الشَّفَاعَةُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَذَلِكَ يَوْمَ يَبْعَثُهُ اللَّهُ الْمَقَامَ الْمَحْمُودَ.
Ismoil ibn Abon menga aytdi, Abul-Ahvas bizga aytdi, u Odam ibn Alidan: U aytdi: Men Ibn Umar roziyallahu anhumoni aytayotganini eshitdim: «Albatta odamlar Qiyomat kuni tiz cho'kib qoladilar, har bir ummat o'z nabiysiga ergashadi, ular: «Ey falon, shafoat qil» deydilar, to shafoat Nabiy sollallahu alayhi vasallamga yetguncha. Mana shu — Allah uni Maqomi Mahmudga yuboradigan kundir.»
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ قَالَ حِينَ يَسْمَعُ النِّدَاءَ اللَّهُمَّ رَبَّ هَذِهِ الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ وَالصَّلاَةِ الْقَائِمَةِ، آتِ مُحَمَّدًا الْوَسِيلَةَ وَالْفَضِيلَةَ، وَابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًا الَّذِي وَعَدْتَهُ، حَلَّتْ لَهُ شَفَاعَتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ ". رَوَاهُ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
Ali ibn Ayyosh bizga aytdi, Shuayb ibn Abu Hamza bizga aytdi, u Muhammad ibn al-Munkadirdan, u Jobir ibn Abdulloh roziyallahu anhumodan: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedi: «Kim nidoni (azonni) eshitganida: «Allahumma, ey bu komil da'vat va barpo bo'ladigan namozning Robbi, Muhammadga vasila va fazilatni ato et va uni Sen va'da qilgan Maqomi Mahmudga yubor» desa, unga Qiyomat kuni mening shafoatim halol bo'ladi.» Buni Hamza ibn Abdulloh otasidan, u Nabiy sollallahu alayhi vasallamdan rivoyat qildi.
حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ أَبِي مَعْمَرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ دَخَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مَكَّةَ وَحَوْلَ الْبَيْتِ سِتُّونَ وَثَلاَثُمِائَةِ نُصُبٍ فَجَعَلَ يَطْعُنُهَا بِعُودٍ فِي يَدِهِ وَيَقُولُ {جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا} {جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ}
al-Humaydiy bizga aytdi, Sufyon bizga aytdi, u Ibn Abu Najihdan, u Mujohiddan, u Abu Ma'mardan, u Abdulloh ibn Mas'ud roziyallahu anhudan: U aytdi: Nabiy sollallahu alayhi vasallam Makkaga kirdi, Bayt atrofida uch yuz oltmishta but bor edi. U qo'lidagi tayoq bilan ularni turta boshladi va: «Haq keldi, botil yo'q bo'ldi, albatta botil yo'q bo'luvchidir», «Haq keldi, botil esa na boshlaydi, na qaytaradi» derdi.
حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَيْنَا أَنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي حَرْثٍ وَهْوَ مُتَّكِئٌ عَلَى عَسِيبٍ إِذْ مَرَّ الْيَهُودُ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ سَلُوهُ عَنِ الرُّوحِ، فَقَالَ مَا رَابَكُمْ إِلَيْهِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ يَسْتَقْبِلُكُمْ بِشَىْءٍ تَكْرَهُونَهُ فَقَالُوا سَلُوهُ فَسَأَلُوهُ عَنِ الرُّوحِ فَأَمْسَكَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِمْ شَيْئًا، فَعَلِمْتُ أَنَّهُ يُوحَى إِلَيْهِ، فَقُمْتُ مَقَامِي، فَلَمَّا نَزَلَ الْوَحْىُ قَالَ {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِيلاً}.
Umar ibn Hafs ibn G'iyos bizga aytdi, otam bizga aytdi, A'mash bizga aytdi, dedi: Menga Ibrohim aytdi, u Alqamadan, u Abdulloh roziyallahu anhudan: U aytdi: Men Nabiy sollallahu alayhi vasallam bilan bir ekinzorda edim, u xurmo shoxiga suyangan edi. Birdan yahudiylar o'tib qoldi. Ulardan ba'zilari ba'zilariga: «Undan ruh haqida so'rangiz» dedilar. (Ba'zilari) dedi: «Sizlarni unga nima shubhaga soldi (so'rashga undadi)?» Ba'zilari: «U sizlarga yomon ko'radigan narsangiz bilan ro'para bo'lmaydi» dedi. Ular: «So'rangiz» dedilar. Ular undan ruh haqida so'radilar. Nabiy sollallahu alayhi vasallam (gapirmay) ushlanib qoldi, ularga hech narsa qaytarmadi. Men unga vahy kelayotganini bildim va o'z o'rnimda turdim. Vahy nozil bo'lganida, u: «Sendan ruh haqida so'raydilar. Ayt: ruh Robbimning ishidandir. Sizlarga ilmdan faqat ozgina berilgan» (oyatini o'qidi).
حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا أَبُو بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى {وَلاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِكَ وَلاَ تُخَافِتْ بِهَا} قَالَ نَزَلَتْ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُخْتَفٍ بِمَكَّةَ، كَانَ إِذَا صَلَّى بِأَصْحَابِهِ رَفَعَ صَوْتَهُ بِالْقُرْآنِ فَإِذَا سَمِعَهُ الْمُشْرِكُونَ سَبُّوا الْقُرْآنَ وَمَنْ أَنْزَلَهُ، وَمَنْ جَاءَ بِهِ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِنَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم {وَلاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِكَ} أَىْ بِقِرَاءَتِكَ، فَيَسْمَعَ الْمُشْرِكُونَ، فَيَسُبُّوا الْقُرْآنَ، {وَلاَ تُخَافِتْ بِهَا} عَنْ أَصْحَابِكَ فَلاَ تُسْمِعُهُمْ {وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلاً}.
Ya'qub ibn Ibrohim menga aytdi, Hushaym bizga aytdi, Abu Bishr bizga aytdi, u Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbos roziyallahu anhumodan, Allah taoloning «Namozingda ovozni baland qilma va uni pasaytirma ham» degan so'zi haqida: U dedi: U (oyat) Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Makkada yashirinib yurganida nozil bo'ldi. U sahobalariga namoz o'qiganida, Qur'an bilan ovozini ko'tarar edi. Mushriklar uni eshitsalar, Qur'anni, uni nozil qilgan zotni va uni keltirgan zotni so'kar edilar. Shunda Allah taolo Nabiyiga sollallahu alayhi vasallam: «Namozingda ovozni baland qilma» — ya'ni qiroatingni, mushriklar eshitib Qur'anni so'kadilar; «va uni pasaytirma ham» — sahobalaringdan, ularga eshittirmaslik darajada; «bularning orasida bir yo'l tut» (dedi).
حَدَّثَنِي طَلْقُ بْنُ غَنَّامٍ، حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ أُنْزِلَ ذَلِكَ فِي الدُّعَاءِ.
Talq ibn G'annom menga aytdi, Zoida bizga aytdi, u Hishomdan, u otasidan, u Oisha roziyallahu anhodan: U aytdi: Bu (oyat) duo haqida nozil bo'ldi.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَلِيُّ بْنُ حُسَيْنٍ، أَنَّ حُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ، أَخْبَرَهُ عَنْ عَلِيٍّ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَرَقَهُ وَفَاطِمَةَ قَالَ " أَلاَ تُصَلِّيَانِ ". {رَجْمًا بِالْغَيْبِ} لَمْ يَسْتَبِنْ. {فُرُطًا} نَدَمًا {سُرَادِقُهَا} مِثْلُ السُّرَادِقِ، وَالْحُجْرَةِ الَّتِي تُطِيفُ بِالْفَسَاطِيطِ، {يُحَاوِرُهُ} مِنَ الْمُحَاوَرَةِ {لَكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي} أَىْ لَكِنْ أَنَا هُوَ اللَّهُ رَبِّي ثُمَّ حَذَفَ الأَلِفَ وَأَدْغَمَ إِحْدَى النُّونَيْنِ فِي الأُخْرَى. {زَلَقًا} لاَ يَثْبُتُ فِيهِ قَدَمٌ. {هُنَالِكَ الْوَلاَيَةُ} مَصْدَرُ الْوَلِيِّ. {عُقُبًا} عَاقِبَةٌ وَعُقْبَى وَعُقْبَةٌ وَاحِدٌ وَهْىَ الآخِرَةُ قِبَلاً وَقُبُلاً وَقَبَلاً اسْتِئْنَافًا {لِيُدْحِضُوا} لِيُزِيلُوا، الدَّحْضُ الزَّلَقُ.
Ali ibn Abdulloh bizga aytdi, Ya'qub ibn Ibrohim ibn Sa'd bizga aytdi, otam bizga aytdi, u Solihdan, u Ibn Shihobdan, dedi: Menga Ali ibn Husayn xabar berdi, Husayn ibn Ali unga Ali roziyallahu anhudan xabar berdi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam unga va Fotimaga kechasi keldi va: «Namoz o'qimaysizmi?» dedi. «Rajman bil-g'ayb» — ravshan bo'lmagan (taxminan). «Furutan» — pushaymonlik. «Surodiquha» — chodir va boshqa chodirlarni o'rab turuvchi (devor) kabi. «Yuhoviruhu» — muhovara (suhbat)dan. «Lakinna huvallahu Robbiy» — ya'ni «lakin ana huvallahu Robbiy», keyin alifni tashlab, ikki nundan birini ikkinchisiga idg'om qildi. «Zalaqan» — unda oyoq sobit turmaydi. «Hunolikal-valayatu» — «valiy»ning masdari. «Uqban» — oqibat, uqbo va uqba — bir, u oxirat. «Qibalan», «qubulan» va «qabalan» — istinof (yangidan boshlash). «Liyudhizu» — yo'qotishlari uchun, «dahz» — toyilish.
حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبَكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى صَاحِبَ الْخَضِرِ لَيْسَ هُوَ مُوسَى صَاحِبَ بَنِي إِسْرَائِيلَ. فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ حَدَّثَنِي أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّ مُوسَى قَامَ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَىُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ، إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ إِنَّ لِي عَبْدًا بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ، هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ مُوسَى يَا رَبِّ فَكَيْفَ لِي بِهِ قَالَ تَأْخُذُ مَعَكَ حُوتًا فَتَجْعَلُهُ فِي مِكْتَلٍ، فَحَيْثُمَا فَقَدْتَ الْحُوتَ فَهْوَ ثَمَّ، فَأَخَذَ حُوتًا فَجَعَلَهُ فِي مِكْتَلٍ ثُمَّ انْطَلَقَ، وَانْطَلَقَ مَعَهُ بِفَتَاهُ يُوشَعَ بْنِ نُونٍ، حَتَّى إِذَا أَتَيَا الصَّخْرَةَ وَضَعَا رُءُوسَهُمَا فَنَامَا، وَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمِكْتَلِ، فَخَرَجَ مِنْهُ، فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا، وَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنِ الْحُوتِ جِرْيَةَ الْمَاءِ فَصَارَ عَلَيْهِ مِثْلَ الطَّاقِ فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ، نَسِيَ صَاحِبُهُ أَنْ يُخْبِرَهُ بِالْحُوتِ، فَانْطَلَقَا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمَا وَلَيْلَتَهُمَا، حَتَّى إِذَا كَانَ مِنَ الْغَدِ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا قَالَ وَلَمْ يَجِدْ مُوسَى النَّصَبَ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِهِ فَقَالَ لَهُ فَتَاهُ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهِ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ، وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا قَالَ فَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَلِمُوسَى وَلِفَتَاهُ عَجَبًا فَقَالَ مُوسَى ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا قَالَ رَجَعَا يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا حَتَّى انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ، فَإِذَا رَجُلٌ مُسَجًّى ثَوْبًا، فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى. فَقَالَ الْخَضِرُ وَأَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلاَمُ قَالَ أَنَا مُوسَى. قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ أَتَيْتُكَ لِتُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رَشَدًا. قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِي صَبْرًا، يَا مُوسَى إِنِّي عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لاَ تَعْلَمُهُ أَنْتَ وَأَنْتَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَ اللَّهُ لاَ أَعْلَمُهُ. فَقَالَ مُوسَى سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا، وَلاَ أَعْصِي لَكَ أَمْرًا. فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ، فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلاَ تَسْأَلْنِي عَنْ شَىْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا، فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ، فَمَرَّتْ سَفِينَةٌ فَكَلَّمُوهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمْ، فَعَرَفُوا الْخَضِرَ، فَحَمَلُوهُ بِغَيْرِ نَوْلٍ فَلَمَّا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ، لَمْ يَفْجَأْ إِلاَّ وَالْخَضِرُ قَدْ قَلَعَ لَوْحًا مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ بِالْقَدُومِ. فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ، عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا. قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِي صَبْرًا. قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا ". قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " وَكَانَتِ الأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا قَالَ وَجَاءَ عُصْفُورٌ فَوَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ فَنَقَرَ فِي الْبَحْرِ نَقْرَةً، فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ مَا عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ مِثْلُ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنْ هَذَا الْبَحْرِ ثُمَّ خَرَجَا مِنَ السَّفِينَةِ، فَبَيْنَا هُمَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ، إِذْ أَبْصَرَ الْخَضِرُ غُلاَمًا يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ، فَأَخَذَ الْخَضِرُ رَأْسَهُ بِيَدِهِ فَاقْتَلَعَهُ بِيَدِهِ فَقَتَلَهُ. فَقَالَ لَهُ مُوسَى أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَاكِيَةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا. قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِي صَبْرًا قَالَ وَهَذَا أَشَدُّ مِنَ الأُولَى، قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَىْءٍ بَعْدَهَا فَلاَ تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ ـ قَالَ مَائِلٌ ـ فَقَامَ الْخَضِرُ فَأَقَامَهُ بِيَدِهِ فَقَالَ مُوسَى قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُطْعِمُونَا، وَلَمْ يُضَيِّفُونَا، لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا. قَالَ {هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ} إِلَى قَوْلِهِ {ذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا}. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " وَدِدْنَا أَنَّ مُوسَى كَانَ صَبَرَ حَتَّى يَقُصَّ اللَّهُ عَلَيْنَا مِنْ خَبَرِهِمَا ". قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ فَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا، وَكَانَ يَقْرَأُ وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ.
al-Humaydiy bizga aytdi, Sufyon bizga aytdi, Amr ibn Dinor bizga aytdi, dedi: Menga Said ibn Jubayr xabar berdi, dedi: Men Ibn Abbosga dedim: «Navf al-Bakaliy, Xizrning sherigi Muso — Bani Isroilning Musosi emas, deb da'vo qiladi.» Ibn Abbos dedi: «Allahning dushmani yolg'on aytdi. Menga Ubayy ibn Ka'b aytdi, u Rasulullah sollallahu alayhi vasallamni aytayotganini eshitdi: «Muso Bani Isroil ichida xatib bo'lib turdi. Undan: «Odamlarning eng bilimdoni kim?» deb so'raldi. U: «Men» dedi. Allah unga (ilmni O'ziga qaytarmagani uchun) e'tiroz qildi. Shunda Allah unga vahy qildi: «Menda ikki dengiz qo'shilgan joyda bir banda bor, u sendan bilimdonroq.» Muso: «Ey Robbim, unga qanday yetaman?» dedi. (Allah) dedi: «O'zing bilan bir baliq olib, uni savatga sol. Baliqni qayerda yo'qotsang, u (banda) o'sha yerda.» U bir baliq olib, savatga soldi. Keyin yo'lga chiqdi, u bilan xizmatkori Yusha' ibn Nun ham chiqdi, to ular toshga yetganda, boshlarini qo'yib uxladilar. Baliq savat ichida qimirlab, undan chiqib, dengizga tushdi, dengizda o'z yo'lini tuynuk (suv osti yo'li) qilib oldi. Allah baliqdan suvning oqimini ushlab (to'xtatib) qo'ydi, shunda u (suv) uning ustida toq (gumbaz) kabi bo'ldi. (Muso) uyg'onganida, sherigi unga baliq haqida xabar berishni unutdi. Ular qolgan kun va kechasini yurdilar, to ertasi kuni Muso xizmatkoriga: «Tushligimizni keltir, bu safarimizdan charchadik» degunicha. — U aytdi: Muso, Allah buyurgan joydan o'tib ketmaguncha, charchashni sezmadi. — Xizmatkori unga: «Toshga panoh tortganimizda (nima bo'lganini) ko'rdingmi? Men baliqni unutibman, uni eslashni menga faqat shayton unutdirdi. U dengizda ajoyib tarzda o'z yo'lini oldi» dedi. U aytdi: U baliq uchun tuynuk, Muso va xizmatkori uchun ajoyibot edi. Muso: «Mana biz izlayotgan o'sha» dedi va ular o'z izlarini quvib qaytdilar. — U aytdi: Ular izlarini quvib qaytdilar, to toshga yetguncha. Qarasalar, bir kishi kiyimga o'ralib (yotibdi). Muso unga salom berdi. Xizr: «Sening yeringda salom qayoqdan?» dedi. U: «Men Musoman» dedi. (Xizr): «Bani Isroilning Musosimi?» dedi. U: «Ha. Sen o'rgatilgan to'g'ri (ilm)dan menga o'rgatishing uchun keldim» dedi. (Xizr): «Sen men bilan birga sabr qila olmaysan, ey Muso. Men Allahning ilmidan, U menga o'rgatgan bir ilmdaman, uni sen bilmaysan. Sen Allahning ilmidan, Allah senga o'rgatgan bir ilmdasan, uni men bilmayman» dedi. Muso: «Inshaallah, meni sabrli topasan, senga hech ishda osiy bo'lmayman» dedi. Xizr unga: «Agar menga ergashsang, men senga u haqida zikr (tushuntirish) qilmaguncha, mendan biror narsa so'rama» dedi. Ular dengiz sohilida yurib ketdilar. Bir kema o'tdi, ular ularni mingashtirishni so'radilar. Ular Xizrni tanidilar va uni haqsiz (bepul) mingashtirdilar. Ular kemaga minganlarida, birdan Xizr kemaning taxtalaridan birini bolta bilan yulib oldi. Muso unga: «Bizni haqsiz mingashtirgan qavm! Sen ularning kemasiga qasd qilib, uni teshding, ahlini g'arq qilish uchun. Sen dahshatli ish qilding!» dedi. (Xizr): «Sen men bilan sabr qila olmaysan demadimmi?» dedi. (Muso): «Meni unutgan narsam bilan ayblama, ishimda meni qiyinchilikka soluvchi (qattiqqo'l) bo'lma» dedi.» Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedi: «Musoning birinchisi unutish edi.» U aytdi: Bir chumchuq kelib kema chetiga qo'ndi, dengizga bir tumshug'ini tashladi. Xizr unga: «Mening va sening ilming Allahning ilmidan — bu chumchuq bu dengizdan kamaytirgani kabidir (ya'ni juda oz)» dedi. Keyin ular kemadan chiqdilar. Sohilda yurib ketganlarida, Xizr bolalar bilan o'ynayotgan bir bolani ko'rdi. Xizr uning boshini qo'li bilan ushlab, uni qo'li bilan yulib (uzib) o'ldirdi. Muso unga: «Sen pok (begunoh) bir jonni jon (qasosi)siz o'ldirdingmi? Sen yomon ish qilding!» dedi. (Xizr): «Sen men bilan sabr qila olmaysan demadimmi?» dedi. U aytdi: Bu birinchisidan ham qattiqroq edi. (Muso): «Agar bundan keyin sendan biror narsa so'rasam, men bilan hamroh bo'lma. Sen mendan (uzr eshitishga) yetding» dedi. Ular yurdilar, to bir qishloq ahliga yetganda, undan taom so'radilar, lekin ular ularni mehmon qilishdan bosh tortdilar. Unda qulamoqchi bo'lib turgan — egilgan — bir devorni topdilar. Xizr turib uni qo'li bilan tikladi. Muso: «Biz kelgan qavm bizni mehmon qilmadi, bizga taom bermadi. Xohlasang, buning evaziga haq olarding» dedi. (Xizr): «Bu — men bilan sen orasidagi ayrilishdir» — «Bu sen sabr qila olmagan narsalarning ta'vilidir» so'zigacha (dedi). Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedi: «Biz Muso sabr qilsa, Allah bizga ular ikkisining xabaridan (ko'proq) hikoya qilishini xohlardik.» Said ibn Jubayr aytdi: Ibn Abbos «Ularning oldida har bir yaxshi kemani zo'rlik bilan oladigan podsho bor edi» deb o'qir edi va «Bolaga kelsak, u kofir edi, ota-onasi esa mo'min edilar» deb o'qir edi.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي يَعْلَى بْنُ مُسْلِمٍ، وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، يَزِيدُ أَحَدُهُمَا عَلَى صَاحِبِهِ وَغَيْرَهُمَا قَدْ سَمِعْتُهُ يُحَدِّثُهُ عَنْ سَعِيدٍ قَالَ إِنَّا لَعِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي بَيْتِهِ، إِذْ قَالَ سَلُونِي قُلْتُ أَىْ أَبَا عَبَّاسٍ ـ جَعَلَنِي اللَّهُ فِدَاكَ ـ بِالْكُوفَةِ رَجُلٌ قَاصٌّ يُقَالُ لَهُ نَوْفٌ، يَزْعُمُ أَنَّهُ لَيْسَ بِمُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، أَمَّا عَمْرٌو فَقَالَ لِي قَالَ قَدْ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ، وَأَمَّا يَعْلَى فَقَالَ لِي قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ حَدَّثَنِي أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مُوسَى رَسُولُ اللَّهِ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ قَالَ ذَكَّرَ النَّاسَ يَوْمًا حَتَّى إِذَا فَاضَتِ الْعُيُونُ، وَرَقَّتِ الْقُلُوبُ وَلَّى، فَأَدْرَكَهُ رَجُلٌ، فَقَالَ أَىْ رَسُولَ اللَّهِ هَلْ فِي الأَرْضِ أَحَدٌ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ لاَ، فَعَتَبَ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَى اللَّهِ قِيلَ بَلَى قَالَ أَىْ رَبِّ فَأَيْنَ قَالَ بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ قَالَ أَىْ رَبِّ اجْعَلْ لِي عَلَمًا أَعْلَمُ ذَلِكَ بِهِ ". فَقَالَ لِي عَمْرٌو قَالَ " حَيْثُ يُفَارِقُكَ الْحُوتُ ". وَقَالَ لِي يَعْلَى قَالَ " خُذْ نُونًا مَيِّتًا حَيْثُ يُنْفَخُ فِيهِ الرُّوحُ، فَأَخَذَ حُوتًا فَجَعَلَهُ فِي مِكْتَلٍ فَقَالَ لِفَتَاهُ لاَ أُكَلِّفُكَ إِلاَّ أَنْ تُخْبِرَنِي بِحَيْثُ يُفَارِقُكَ الْحُوتُ. قَالَ مَا كَلَّفْتَ كَثِيرًا فَذَلِكَ قَوْلُهُ جَلَّ ذِكْرُهُ {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ} يُوشَعَ بْنِ نُونٍ ـ لَيْسَتْ عَنْ سَعِيدٍ ـ قَالَ فَبَيْنَمَا هُوَ فِي ظِلِّ صَخْرَةٍ فِي مَكَانٍ ثَرْيَانَ، إِذْ تَضَرَّبَ الْحُوتُ، وَمُوسَى نَائِمٌ، فَقَالَ فَتَاهُ لاَ أُوقِظُهُ حَتَّى إِذَا اسْتَيْقَظَ نَسِيَ أَنْ يُخْبِرَهُ، وَتَضَرَّبَ الْحُوتُ، حَتَّى دَخَلَ الْبَحْرَ فَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُ جِرْيَةَ الْبَحْرِ حَتَّى كَأَنَّ أَثَرَهُ فِي حَجَرٍ ـ قَالَ لِي عَمْرٌو هَكَذَا كَأَنَّ أَثَرَهُ فِي حَجَرٍ، وَحَلَّقَ بَيْنَ إِبْهَامَيْهِ وَاللَّتَيْنِ تَلِيانِهِمَا ـ لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا قَالَ قَدْ قَطَعَ اللَّهُ عَنْكَ النَّصَبَ ـ لَيْسَتْ هَذِهِ عَنْ سَعِيدٍ ـ أَخْبَرَهُ، فَرَجَعَا فَوَجَدَا خَضِرًا ـ قَالَ لِي عُثْمَانُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ ـ عَلَى طِنْفِسَةٍ خَضْرَاءَ عَلَى كَبِدِ الْبَحْرِ ـ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ ـ مُسَجًّى بِثَوْبِهِ قَدْ جَعَلَ طَرَفَهُ تَحْتَ رِجْلَيْهِ، وَطَرَفَهُ تَحْتَ رَأْسِهِ، فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى، فَكَشَفَ عَنْ وَجْهِهِ، وَقَالَ هَلْ بِأَرْضِي مِنْ سَلاَمٍ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا مُوسَى. قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ. قَالَ فَمَا شَأْنُكَ قَالَ جِئْتُ لِتُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رَشَدًا. قَالَ أَمَا يَكْفِيكَ أَنَّ التَّوْرَاةَ بِيَدَيْكَ، وَأَنَّ الْوَحْىَ يَأْتِيكَ، يَا مُوسَى إِنَّ لِي عِلْمًا لاَ يَنْبَغِي لَكَ أَنْ تَعْلَمَهُ وَإِنَّ لَكَ عِلْمًا لاَ يَنْبَغِي لِي أَنْ أَعْلَمَهُ، فَأَخَذَ طَائِرٌ بِمِنْقَارِهِ مِنَ الْبَحْرِ وَقَالَ وَاللَّهِ مَا عِلْمِي وَمَا عِلْمُكَ فِي جَنْبِ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ كَمَا أَخَذَ هَذَا الطَّائِرُ بِمِنْقَارِهِ مِنَ الْبَحْرِ، حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ وَجَدَا مَعَابِرَ صِغَارًا تَحْمِلُ أَهْلَ هَذَا السَّاحِلِ إِلَى أَهْلِ هَذَا السَّاحِلِ الآخَرِ عَرَفُوهُ، فَقَالُوا عَبْدُ اللَّهِ الصَّالِحُ ـ قَالَ قُلْنَا لِسَعِيدٍ خَضِرٌ قَالَ نَعَمْ ـ لاَ نَحْمِلُهُ بِأَجْرٍ، فَخَرَقَهَا وَوَتَدَ فِيهَا وَتِدًا. قَالَ مُوسَى أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا ـ قَالَ مُجَاهِدٌ مُنْكَرًا ـ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِي صَبْرًا كَانَتِ الأُولَى نِسْيَانًا وَالْوُسْطَى شَرْطًا وَالثَّالِثَةُ عَمْدًا قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا، لَقِيَا غُلاَمًا فَقَتَلَهُ ـ قَالَ يَعْلَى قَالَ سَعِيدٌ ـ وَجَدَ غِلْمَانًا يَلْعَبُونَ، فَأَخَذَ غُلاَمًا كَافِرًا ظَرِيفًا فَأَضْجَعَهُ، ثُمَّ ذَبَحَهُ بِالسِّكِّينِ. قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَمْ تَعْمَلْ بِالْحِنْثِ ـ وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَرَأَهَا زَكِيَّةً زَاكِيَةً مُسْلِمَةً كَقَوْلِكَ غُلاَمًا زَكِيًّا ـ فَانْطَلَقَا، فَوَجَدَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ ـ قَالَ سَعِيدٌ بِيَدِهِ هَكَذَا ـ وَرَفَعَ يَدَهُ فَاسْتَقَامَ ـ قَالَ يَعْلَى ـ حَسِبْتُ أَنَّ سَعِيدًا قَالَ فَمَسَحَهُ بِيَدِهِ فَاسْتَقَامَ، لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا ـ قَالَ سَعِيدٌ أَجْرًا نَأْكُلُهُ ـ وَكَانَ وَرَاءَهُمْ، وَكَانَ أَمَامَهُمْ ـ قَرَأَهَا ابْنُ عَبَّاسٍ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ ـ يَزْعُمُونَ عَنْ غَيْرِ سَعِيدٍ أَنَّهُ هُدَدُ بْنُ بُدَدٍ، وَالْغُلاَمُ الْمَقْتُولُ، اسْمُهُ يَزْعُمُونَ جَيْسُورٌ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا، فَأَرَدْتُ إِذَا هِيَ مَرَّتْ بِهِ أَنْ يَدَعَهَا لِعَيْبِهَا، فَإِذَا جَاوَزُوا أَصْلَحُوهَا فَانْتَفَعُوا بِهَا وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ سَدُّوهَا بِقَارُورَةٍ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ بِالْقَارِ، كَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ، وَكَانَ كَافِرًا فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا، أَنْ يَحْمِلَهُمَا حُبُّهُ عَلَى أَنْ يُتَابِعَاهُ عَلَى دِينِهِ فَأَرَدْنَا أَنْ يُبَدِّلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً لِقَوْلِهِ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا هُمَا بِهِ أَرْحَمُ مِنْهُمَا بِالأَوَّلِ، الَّذِي قَتَلَ خَضِرٌ وَزَعَمَ غَيْرُ سَعِيدٍ أَنَّهُمَا أُبْدِلاَ جَارِيَةً، وأَمَّا دَاوُدُ بْنُ أَبِي عَاصِمٍ فَقَالَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ إِنَّهَا جَارِيَةٌ".
Ibrohim ibn Muso bizga aytdi, Hishom ibn Yusuf bizga xabar berdi, Ibn Jurayj ularga xabar berdi, dedi: Menga Ya'lo ibn Muslim va Amr ibn Dinor Said ibn Jubayrdan xabar berdilar — biri ikkinchisidan (matnga) ziyoda qiladi — va boshqalarni ham, men uni Saiddan so'zlayotganini eshitganman: U aytdi: Biz Ibn Abbosning uyida edik. U: «Mendan so'ranglar» dedi. Men dedim: «Ey Abu Abbos — Allah meni senga fido qilsin — Kufada Navf ismli bir qissaxon bor, u (Xizrning sherigi) Bani Isroilning Musosi emas deb da'vo qiladi.» Amr menga dedi: U dedi: «Allahning dushmani yolg'on aytdi.» Ya'lo menga dedi: Ibn Abbos dedi: Menga Ubayy ibn Ka'b aytdi, dedi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedi: «Muso — Allahning Rasuli alayhissalom — odamlarga bir kun va'z qildi, to ko'zlar yoshlandi, qalblar yumshadi. Keyin u yuz o'girib (ketdi). Bir kishi unga yetib: «Ey Rasulullah, yer yuzida sendan bilimdonroq kimsa bormi?» dedi. U: «Yo'q» dedi. Allah unga (ilmni Allahga qaytarmagani uchun) e'tiroz qildi. «Bor (ha)» deyildi. U: «Ey Robbim, qayerda?» dedi. (Allah): «Ikki dengiz qo'shiladigan joyda» dedi. U: «Ey Robbim, menga uni bilib oladigan bir belgi qil» dedi. Amr menga dedi: U dedi: «Baliq sendan ayriladigan joyda.» Ya'lo menga dedi: U dedi: «O'lik baliqni ol, unga ruh puflanadigan joyda (u tiriladi).» U bir baliq olib, savatga soldi. Xizmatkoriga: «Senga faqat — baliq sendan ayriladigan joyni menga xabar berishni topshiraman» dedi. U: «Ko'p (narsa) topshirmading» dedi. Mana shu Allahning «O'shanda Muso xizmatkori Yusha' ibn Nunga (aytdi)» degan so'zidir — bu (ism) Saiddan emas. U aytdi: U nam (serjala) joydagi tosh soyasida turganida, baliq qimirladi. Muso uxlab yotardi. Xizmatkori: «Uni uyg'otmayman» dedi, to u (Muso) uyg'onganida, unga xabar berishni unutdi. Baliq qimirlab, to dengizga kirguncha. Allah undan dengiz oqimini ushlab qo'ydi, hatto uning izi toshda (qolgan) kabi bo'ldi. — Amr menga «mana shunday, uning izi toshda kabi» dedi va ikki bosh barmog'i va ularga tegishli (ko'rsatkich barmoq)lar orasini halqa qildi. — «Biz bu safarimizdan charchadik» dedi. U: «Allah sendan charchashni ketkazdi» — bu (qism) Saiddan emas — unga xabar berdi. Ular qaytib, Xizrni topdilar. — Usmon ibn Abu Sulaymon menga dengizning o'rtasida yashil gilam ustida (deb) aytdi. — Said ibn Jubayr aytdi: U kiyimiga o'ralgan, bir uchini oyoqlari tagiga, bir uchini boshi tagiga qo'ygan edi. Muso unga salom berdi. U yuzini ochib: «Mening yerimda salom bo'larkanmi? Sen kimsan?» dedi. U: «Men Musoman» dedi. (Xizr): «Bani Isroilning Musosimi?» dedi. U: «Ha» dedi. (Xizr): «Sening ishing nima?» dedi. U: «Sen o'rgatilgan to'g'rilikdan menga o'rgatishing uchun keldim» dedi. (Xizr): «Tavrot qo'lingda bo'lib, senga vahy kelayotgani senga kifoya emasmi? Ey Muso, menda bir ilm borki, uni sen bilishing loyiq emas, senda bir ilm borki, uni men bilishim loyiq emas» dedi. Bir qush tumshug'i bilan dengizdan (suv) oldi. (Xizr): «Vallahi, mening va sening ilming Allahning ilmi yonida — bu qush tumshug'i bilan dengizdan olgani kabidir» dedi. To ular kemaga minganlarida, bu sohil ahlini narigi sohil ahliga tashiydigan kichik kemalar (kechuv joylari)ni topdilar. Ular uni (Xizrni) tanidilar va: «Allahning solih bandasi» dedilar. — Biz Saidga: «Xizrmi?» dedik. U: «Ha» dedi. — «Uni haq (haaq) bilan tashimaymiz» (dedilar). U uni teshib, unga bir qoziq qoqdi. Muso: «Sen uni teshdingmi, ahlini g'arq qilish uchun? Sen dahshatli (imran) ish qilding» — Mujohid «munkaran (yomon)» dedi — dedi. (Xizr): «Sen men bilan sabr qila olmaysan demadimmi?» — birinchisi unutish, o'rtasi shart, uchinchisi qasdan edi — dedi. (Muso): «Meni unutgan narsam bilan ayblama, ishimda meni qiyinchilikka solma» dedi. Ular bir bolani uchratdilar, u (Xizr) uni o'ldirdi. — Ya'lo aytdi: Said dedi: — U o'ynayotgan bolalarni topdi, chiroyli bir kofir bolani olib, uni yotqizdi, keyin uni pichoq bilan bo'g'izladi. (Muso): «Sen pok (begunoh) bir jonni jon (qasosi)siz o'ldirdingmi? U gunoh ish qilmagan-ku» dedi. — Ibn Abbos uni «zakiyya», «zaakiya», «musalima» deb o'qidi, sening «zakiy bola» deganing kabi. — Ular yurib, qulamoqchi bo'lib turgan bir devorni topdilar, u uni tikladi. — Said: «Qo'li bilan mana shunday» dedi va qo'lini ko'tardi, u tik bo'lib qoldi. Ya'lo aytdi: Gumonimcha, Said: «Uni qo'li bilan siypadi, u tik bo'lib qoldi» dedi. — (Muso): «Xohlasang, buning evaziga haq olarding» dedi. — Said «yeydigan haq» dedi. — «Ularning ortida (podsho) bor edi» — Ibn Abbos uni «ularning oldida (amomahum) bir podsho» deb o'qidi. Saiddan boshqalar uni «Hudad ibn Budad», o'ldirilgan bolani esa «Jaysur» deb da'vo qiladilar — «(podsho) har bir kemani zo'rlik bilan olar edi. Men u (kema) undan o'tganida, uni aybi sababli qoldirib ketishini xohladim. Ular o'tib ketganlaridan keyin uni tuzatib, undan foyda oladilar.» Ba'zilar «Uni bir shisha bilan berkitdilar» deydi, ba'zilar «qatron bilan» deydi. «Ota-onasi mo'min edi, u esa kofir edi. Biz uni ularga tug'yon (zo'ravonlik) va kufr yetkazishidan — uni sevishlari ularni uning diyniga ergashishga olib borishidan — qo'rqdik. Biz Robbi ularga undan ko'ra poklikda yaxshiroqni (almashtirib berishini) xohladik» — uning «Pok jonni o'ldirdingmi?» so'zi sababli — «va rahmda yaqinroq (bolani)» — u ikkisi (yangi bola)ga, Xizr o'ldirgan birinchisidan ko'ra rahmliroq. Saiddan boshqasi ular ikkisiga bir qiz (almashtirib) berilgan deb da'vo qildi. Dovud ibn Abu Osim esa bir nechtadan: «U bir qiz edi» deb aytdi.»
حَدَّثَنِي قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبَكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ لَيْسَ بِمُوسَى الْخَضِرِ. فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ حَدَّثَنَا أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " قَامَ مُوسَى خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَقِيلَ لَهُ أَىُّ النَّاسِ أَعْلَمُ قَالَ أَنَا، فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ، إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ، وَأَوْحَى إِلَيْهِ بَلَى عَبْدٌ مِنْ عِبَادِي بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ، هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ أَىْ رَبِّ كَيْفَ السَّبِيلُ إِلَيْهِ قَالَ تَأْخُذُ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُمَا فَقَدْتَ الْحُوتَ فَاتَّبِعْهُ قَالَ فَخَرَجَ مُوسَى، وَمَعَهُ فَتَاهُ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ، وَمَعَهُمَا الْحُوتُ حَتَّى انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ، فَنَزَلاَ عِنْدَهَا قَالَ فَوَضَعَ مُوسَى رَأْسَهُ فَنَامَ ـ قَالَ سُفْيَانُ وَفِي حَدِيثِ غَيْرِ عَمْرٍو قَالَ ـ وَفِي أَصْلِ الصَّخْرَةِ عَيْنٌ يُقَالُ لَهَا الْحَيَاةُ لاَ يُصِيبُ مِنْ مَائِهَا شَىْءٌ إِلاَّ حَيِيَ، فَأَصَابَ الْحُوتَ مِنْ مَاءِ تِلْكَ الْعَيْنِ، قَالَ فَتَحَرَّكَ، وَانْسَلَّ مِنَ الْمِكْتَلِ، فَدَخَلَ الْبَحْرَ فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ مُوسَى {قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا} الآيَةَ قَالَ وَلَمْ يَجِدِ النَّصَبَ حَتَّى جَاوَزَ مَا أُمِرَ بِهِ، قَالَ لَهُ فَتَاهُ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ {أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ} الآيَةَ قَالَ فَرَجَعَا يَقُصَّانِ فِي آثَارِهِمَا، فَوَجَدَا فِي الْبَحْرِ كَالطَّاقِ مَمَرَّ الْحُوتِ، فَكَانَ لِفَتَاهُ عَجَبًا، وَلِلْحُوتِ سَرَبًا قَالَ فَلَمَّا انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ، إِذْ هُمَا بِرَجُلٍ مُسَجًّى بِثَوْبٍ، فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى قَالَ وَأَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلاَمُ فَقَالَ أَنَا مُوسَى. قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رَشَدًا. قَالَ لَهُ الْخَضِرُ يَا مُوسَى إِنَّكَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لاَ أَعْلَمُهُ، وَأَنَا عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ اللَّهُ لاَ تَعْلَمُهُ. قَالَ بَلْ أَتَّبِعُكَ. قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلاَ تَسْأَلْنِي عَنْ شَىْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا، فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ فَعُرِفَ الْخَضِرُ فَحَمَلُوهُمْ فِي سَفِينَتِهِمْ بِغَيْرِ نَوْلٍ ـ يَقُولُ بِغَيْرِ أَجْرٍ ـ فَرَكِبَا السَّفِينَةَ قَالَ وَوَقَعَ عُصْفُورٌ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ، فَغَمَسَ مِنْقَارَهُ الْبَحْرَ فَقَالَ الْخَضِرُ لِمُوسَى مَا عِلْمُكَ وَعِلْمِي وَعِلْمُ الْخَلاَئِقِ فِي عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ مِقْدَارُ مَا غَمَسَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنْقَارَهُ قَالَ فَلَمْ يَفْجَأْ مُوسَى، إِذْ عَمَدَ الْخَضِرُ إِلَى قَدُومٍ فَخَرَقَ السَّفِينَةَ، فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ، عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا {لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ} الآيَةَ فَانْطَلَقَا إِذَا هُمَا بِغُلاَمٍ يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ، فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَقَطَعَهُ. قَالَ لَهُ مُوسَى {أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا * قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} إِلَى قَوْلِهِ {فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ} فَقَالَ بِيَدِهِ هَكَذَا فَأَقَامَهُ، فَقَالَ لَهُ مُوسَى إِنَّا دَخَلْنَا هَذِهِ الْقَرْيَةَ، فَلَمْ يُضَيِّفُونَا وَلَمْ يُطْعِمُونَا، لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا. قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " وَدِدْنَا أَنَّ مُوسَى صَبَرَ حَتَّى يُقَصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَمْرِهِمَا ". قَالَ وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا، وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ كَافِرًا.
Qutayba ibn Said menga aytdi, Sufyon ibn Uyayna menga aytdi, u Amr ibn Dinordan, u Said ibn Jubayrdan: U aytdi: Men Ibn Abbosga dedim: «Navf al-Bakaliy Bani Isroilning Musosi Xizrning Musosi emas deb da'vo qiladi.» U dedi: «Allahning dushmani yolg'on aytdi. Bizga Ubayy ibn Ka'b Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan aytdi: U dedi: «Muso Bani Isroil ichida xatib bo'lib turdi. Unga: «Odamlarning eng bilimdoni kim?» deyildi. U: «Men» dedi. Allah unga (ilmni O'ziga qaytarmagani uchun) e'tiroz qildi va unga vahy qildi: «Bor (ha), bandalarimdan bir banda ikki dengiz qo'shiladigan joyda (bor), u sendan bilimdonroq.» U: «Ey Robbim, unga yo'l qanday?» dedi. (Allah): «Savatda bir baliq olasan, baliqni qayerda yo'qotsang, unga ergash» dedi. U aytdi: Muso chiqdi, u bilan xizmatkori Yusha' ibn Nun, ular bilan baliq bor edi, to toshga yetib, uning yonida tushgunlaricha. U aytdi: Muso boshini qo'yib uxladi. — Sufyon dedi: Amrdan boshqasining hadisida: — toshning tubida «Hayot» deb ataladigan buloq bor edi, uning suvidan biror narsaga tegsa, albatta tirilar edi. Baliqga o'sha buloq suvidan tegdi. U aytdi: U qimirlab, savatdan sirg'alib chiqdi, dengizga kirdi. Muso uyg'onganida: «Xizmatkoriga: «Tushligimizni keltir» dedi» — oyat. U aytdi: U buyurilgan joydan o'tguncha charchashni sezmadi. Xizmatkori Yusha' ibn Nun unga: «Toshga panoh tortganimizda (ko'rdingmi)? Men baliqni unutdim» — oyat — dedi. U aytdi: Ular izlarini quvib qaytdilar, dengizda toq (gumbaz) kabi baliqning yo'lini topdilar. U xizmatkori uchun ajoyibot, baliq uchun tuynuk edi. U aytdi: Ular toshga yetganida, qarasalar, bir kishi kiyimga o'ralgan. Muso unga salom berdi. U: «Sening yeringda salom qayoqdan?» dedi. U: «Men Musoman» dedi. (Xizr): «Bani Isroilning Musosimi?» dedi. U: «Ha. Sen o'rgatilgan to'g'rilikdan menga o'rgatishing (sharti) bilan senga ergashaymi?» dedi. Xizr unga: «Ey Muso, sen Allahning ilmidan, Allah senga o'rgatgan bir ilmdasan, uni men bilmayman. Men Allahning ilmidan, Allah menga o'rgatgan bir ilmdaman, uni sen bilmaysan» dedi. U: «Balki senga ergashaman» dedi. (Xizr): «Agar menga ergashsang, men senga u haqida zikr qilmagunimcha, mendan biror narsa so'rama» dedi. Ular sohilda yurib ketdilar. Bir kema ular yonidan o'tdi, Xizr tanildi, ular ularni o'z kemasida haqsiz — ya'ni ujratsiz — tashidilar. Ular kemaga mindilar. U aytdi: Bir chumchuq kema chetiga qo'ndi, tumshug'ini dengizga botirdi. Xizr Musoga: «Sening, mening va xalqlarning ilmi Allahning ilmida — bu chumchuq tumshug'ini botirgani miqdoridan boshqa emas» dedi. U aytdi: Muso sezmay qoldi, Xizr boltaga qasd qilib kemani teshdi. Muso unga: «Bizni haqsiz tashigan qavm! Sen ularning kemasiga qasd qilib, uni teshding, ahlini g'arq qilishga...» — oyat — dedi. Ular yurdilar, qarasalar, bir bola bolalar bilan o'ynayapti. Xizr uning boshini olib, uni kesdi. Muso unga: «Pok jonni jon (qasosi)siz o'ldirdingmi? Sen yomon ish qilding!» — «Sen men bilan sabr qila olmaysan demadimmi?» so'zigacha — dedi. To: «Ular ularni mehmon qilishdan bosh tortdilar. Unda qulamoqchi bo'lib turgan devorni topdilar» (so'zigacha). U qo'li bilan mana shunday qilib, uni tikladi. Muso unga: «Biz bu qishloqga kirdik, ular bizni mehmon qilmadilar, taom ham bermadilar. Xohlasang, buning evaziga haq olarding» dedi. (Xizr): «Bu — men bilan sen orasidagi ayrilish. Men senga sabr qila olmagan narsalarning ta'vilini xabar beraman» dedi.» Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedi: «Biz Muso sabr qilsa, bizga ular ikkisining ishi haqida hikoya qilinishini xohlardik.» U aytdi: Ibn Abbos «Ularning oldida har bir yaxshi kemani zo'rlik bilan oladigan podsho bor edi» deb o'qir edi. «Bolaga kelsak, u kofir edi.»
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ مُصْعَبٍ، قَالَ سَأَلْتُ أَبِي {قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالأَخْسَرِينَ أَعْمَالاً} هُمُ الْحَرُورِيَّةُ قَالَ لاَ، هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، أَمَّا الْيَهُودُ فَكَذَّبُوا مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم وَأَمَّا النَّصَارَى كَفَرُوا بِالْجَنَّةِ وَقَالُوا لاَ طَعَامَ فِيهَا وَلاَ شَرَابَ، وَالْحَرُورِيَّةُ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ، وَكَانَ سَعْدٌ يُسَمِّيهِمُ الْفَاسِقِينَ.
Muhammad ibn Bashshor menga aytdi, Muhammad ibn Ja'far bizga aytdi, Shu'ba bizga aytdi, u Amrdan, u Mus'abdan: U aytdi: Men otamdan «Ayt: amallar jihatidan eng zarar ko'ruvchilarni sizlarga xabar beraylikmi?» (oyati haqida): «Ular Haruriyya (xavorijlar)mi?» deb so'radim. U dedi: «Yo'q, ular yahudiy va nasorodir. Yahudiylar Muhammad sollallahu alayhi vasallamni yolg'onga chiqardilar. Nasoro esa jannatga kofir bo'lib: «Unda taom ham, sharob ham yo'q» dedilar. Haruriyya — Allahning ahdini, uni mahkam qilganidan keyin buzganlardir. Sa'd ularni fosiqlar deb atar edi.»
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا الْمُغِيرَةُ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّهُ لَيَأْتِي الرَّجُلُ الْعَظِيمُ السَّمِينُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لاَ يَزِنُ عِنْدَ اللَّهِ جَنَاحَ بَعُوضَةٍ وَقَالَ اقْرَءُوا {فَلاَ نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا} ". وَعَنْ يَحْيَى بْنِ بُكَيْرٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي الزِّنَادِ مِثْلَهُ.
Muhammad ibn Abdulloh bizga aytdi, Said ibn Abu Maryam bizga aytdi, al-Mug'iyra bizga xabar berdi, dedi: Menga Abuz-Zinod aytdi, u al-A'rajdan, u Abu Hurayra roziyallahu anhudan, u Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan: U dedi: «Qiyomat kuni ulkan, semiz kishi keladiki, Allah huzurida chivin qanotichalik vazni bo'lmaydi.» Va dedi: «O'qinglar: «Bas, Qiyomat kuni biz ularga (hech) vazn tiklamaymiz.»» Yahyo ibn Bukayrdan, u al-Mug'iyra ibn Abdurrahmondan, u Abuz-Zinoddan shunga o'xshashi (rivoyat qilindi).
حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يُؤْتَى بِالْمَوْتِ كَهَيْئَةِ كَبْشٍ أَمْلَحَ فَيُنَادِي مُنَادٍ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ، فَيَشْرَئِبُّونَ وَيَنْظُرُونَ فَيَقُولُ هَلْ تَعْرِفُونَ هَذَا فَيَقُولُونَ نَعَمْ هَذَا الْمَوْتُ، وَكُلُّهُمْ قَدْ رَآهُ، ثُمَّ يُنَادِي يَا أَهْلَ النَّارِ، فَيَشْرَئِبُّونَ وَيَنْظُرُونَ، فَيَقُولُ هَلْ تَعْرِفُونَ هَذَا فَيَقُولُونَ نَعَمْ هَذَا الْمَوْتُ، وَكُلُّهُمْ قَدْ رَآهُ، فَيُذْبَحُ ثُمَّ يَقُولُ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ، خُلُودٌ فَلاَ مَوْتَ، وَيَا أَهْلَ النَّارِ، خُلُودٌ فَلاَ مَوْتَ ثُمَّ قَرَأَ {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ} وَهَؤُلاَءِ فِي غَفْلَةٍ أَهْلُ الدُّنْيَا {وَهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ}"
Umar ibn Hafs ibn G'iyos bizga aytdi, otam bizga aytdi, A'mash bizga aytdi, Abu Solih bizga aytdi, u Abu Said al-Xudriy roziyallahu anhudan: U aytdi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedi: «O'lim oq-qora qo'chqor shaklida keltiriladi. Bir jarchi: «Ey jannat ahli!» deb nido qiladi. Ular bo'yin cho'zib qaraydilar. (Jarchi): «Buni taniysizmi?» deydi. Ular: «Ha, bu o'lim» deydilar — hammasi uni ko'rgan. Keyin: «Ey do'zax ahli!» deb nido qiladi. Ular bo'yin cho'zib qaraydilar. (Jarchi): «Buni taniysizmi?» deydi. Ular: «Ha, bu o'lim» deydilar — hammasi uni ko'rgan. Keyin u (qo'chqor) bo'g'izlanadi. Keyin: «Ey jannat ahli, abadiylik bor, o'lim yo'q! Ey do'zax ahli, abadiylik bor, o'lim yo'q!» deydi.» Keyin u o'qidi: «Ularni hasrat kuni — ish hukm qilingan paytda — ogohlantir, ular esa g'aflatda» — bular g'aflatda, dunyo ahli — «ular iymon keltirmaydilar.»
حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ ذَرٍّ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِجِبْرِيلَ " مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تَزُورَنَا أَكْثَرَ مِمَّا تَزُورُنَا فَنَزَلَتْ {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلاَّ بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا}"
Abu Nuaym bizga aytdi, Umar ibn Zarr bizga aytdi, dedi: Men otamdan eshitdim, u Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbos roziyallahu anhudan: U aytdi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Jibrilga dedi: «Seni bizni ziyorat qilishingdan ko'ra ko'proq ziyorat qilishingdan nima to'syapti?» Shunda: «Biz faqat Robbingning amri bilan tushamiz. Oldimizdagi, ortimizdagi (narsalar) Unikidir» (oyati) nozil bo'ldi.
حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ سَمِعْتُ خَبَّابًا، قَالَ جِئْتُ الْعَاصِيَ بْنَ وَائِلٍ السَّهْمِيَّ أَتَقَاضَاهُ حَقًّا لِي عِنْدَهُ، فَقَالَ لاَ أُعْطِيكَ حَتَّى تَكْفُرَ بِمُحَمَّدٍ فَقُلْتُ لاَ حَتَّى تَمُوتَ ثُمَّ تُبْعَثَ. قَالَ وَإِنِّي لَمَيِّتٌ ثُمَّ مَبْعُوثٌ قُلْتُ نَعَمْ. قَالَ إِنَّ لِي هُنَاكَ مَالاً وَوَلَدًا فَأَقْضِيكَهُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ {أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لأُوتَيَنَّ مَالاً وَوَلَدًا} رَوَاهُ الثَّوْرِيُّ وَشُعْبَةُ وَحَفْصٌ وَأَبُو مُعَاوِيَةَ وَوَكِيعٌ عَنِ الأَعْمَشِ.
al-Humaydiy bizga aytdi, Sufyon bizga aytdi, u A'mashdan, u Abuz-Zuhodan, u Masruqdan: U aytdi: Men Xabbobni eshitdim, dedi: Men al-Os ibn Voil as-Sahmiyning oldiga, undagi haqimni (qarzimni) talab qilib keldim. U dedi: «Sen Muhammadga kofir bo'lmaguningcha senga bermayman.» Men dedim: «Yo'q, sen o'lib, keyin qayta tirilmagungcha (kofir bo'lmayman).» U dedi: «Men o'lib, keyin qayta tirilamanmi?» Men: «Ha» dedim. U dedi: «Menga u yerda mol va bola bor, senga (qarzni) to'layman.» Shunda bu oyat nozil bo'ldi: «Bizning oyatlarimizga kofir bo'lib: «Menga albatta mol va bola beriladi» degan kishini ko'rdingmi?» Buni as-Savriy, Shu'ba, Hafs, Abu Muoviya va Vaki' A'mashdan rivoyat qildilar.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ خَبَّابٍ، قَالَ كُنْتُ قَيْنًا بِمَكَّةَ، فَعَمِلْتُ لِلْعَاصِي بْنِ وَائِلِ السَّهْمِيِّ سَيْفًا، فَجِئْتُ أَتَقَاضَاهُ فَقَالَ لاَ أُعْطِيكَ حَتَّى تَكْفُرَ بِمُحَمَّدٍ. قُلْتُ لاَ أَكْفُرُ بِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم حَتَّى يُمِيتَكَ اللَّهُ، ثُمَّ يُحْيِيَكَ. قَالَ إِذَا أَمَاتَنِي اللَّهُ ثُمَّ بَعَثَنِي، وَلِي مَالٌ وَوَلَدٌ فَأَنْزَلَ اللَّهُ {أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لأُوتَيَنَّ مَالاً وَوَلَدًا * أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا}. قَالَ مَوْثِقًا. لَمْ يَقُلِ الأَشْجَعِيُّ عَنْ سُفْيَانَ سَيْفًا وَلاَ مَوْثِقًا.
Muhammad ibn Kasir bizga aytdi, Sufyon bizga xabar berdi, u A'mashdan, u Abuz-Zuhodan, u Masruqdan, u Xabbobdan: U aytdi: Men Makkada temirchi edim. al-Os ibn Voil as-Sahmiyga bir qilich yasab berdim. Men uni talab qilib keldim. U dedi: «Sen Muhammadga kofir bo'lmagungcha senga bermayman.» Men dedim: «Allah seni o'ldirib, keyin tiriltirguncha Muhammad sollallahu alayhi vasallamga kofir bo'lmayman.» U dedi: «Allah meni o'ldirib, keyin tiriltirsa, menda mol va bola bor (senga beraman).» Shunda Allah: «Bizning oyatlarimizga kofir bo'lib: «Menga albatta mol va bola beriladi» degan kishini ko'rdingmi? U g'aybni bildimi yoki Rahmon huzurida bir ahd oldimi?» (oyatini) nozil qildi. U dedi: «Mavsiqan (mahkam ahd).» al-Ashja'iy Sufyondan na «qilich», na «mavsiqan» dedi.
حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ، سَمِعْتُ أَبَا الضُّحَى، يُحَدِّثُ عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ خَبَّابٍ، قَالَ كُنْتُ قَيْنًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَكَانَ لِي دَيْنٌ عَلَى الْعَاصِي بْنِ وَائِلٍ قَالَ فَأَتَاهُ يَتَقَاضَاهُ، فَقَالَ لاَ أُعْطِيكَ حَتَّى تَكْفُرَ بِمُحَمَّدٍ فَقَالَ وَاللَّهِ لاَ أَكْفُرُ حَتَّى يُمِيتَكَ اللَّهُ ثُمَّ تُبْعَثَ. قَالَ فَذَرْنِي حَتَّى أَمُوتَ ثُمَّ أُبْعَثَ، فَسَوْفَ أُوتَى مَالاً وَوَلَدًا، فَأَقْضِيكَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ {أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لأُوتَيَنَّ مَالاً وَوَلَدًا}
Bishr ibn Xolid bizga aytdi, Muhammad ibn Ja'far bizga aytdi, u Shu'badan, u Sulaymondan, men Abuz-Zuhoni Masruqdan so'zlaganini eshitdim, u Xabbobdan: Xabbab dedi: Men johiliyatda temirchi edim, al-Os ibn Voil zimmasida mening haqim (qarzim) bor edi. Men uning oldiga uni talab qilib keldim. U dedi: «Sen Muhammadga kofir bo'lmaguningcha senga bermayman.» Men dedim: «Vallahi, sen o'lib, keyin qayta tirilmaguningcha kofir bo'lmayman.» U dedi: «Meni qo'y, to o'lib, keyin tirilgunimcha. Menga mol va bola beriladi, shunda senga to'layman.» Shunda bu oyat nozil bo'ldi: «Bizning oyatlarimizga kofir bo'lib: «Menga albatta mol va bola beriladi» degan kishini ko'rdingmi?»
حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ خَبَّابٍ، قَالَ كُنْتُ رَجُلاً قَيْنًا، وَكَانَ لِي عَلَى الْعَاصِي بْنِ وَائِلٍ دَيْنٌ فَأَتَيْتُهُ أَتَقَاضَاهُ، فَقَالَ لِي لاَ أَقْضِيكَ حَتَّى تَكْفُرَ بِمُحَمَّدٍ. قَالَ قُلْتُ لَنْ أَكْفُرَ بِهِ حَتَّى تَمُوتَ ثُمَّ تُبْعَثَ. قَالَ وَإِنِّي لَمَبْعُوثٌ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ فَسَوْفَ أَقْضِيكَ إِذَا رَجَعْتُ إِلَى مَالٍ وَوَلَدٍ. قَالَ فَنَزَلَتْ {أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لأُوتَيَنَّ مَالاً وَوَلَدًا * أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا * كَلاَّ سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا * وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينَا فَرْدًا}.
Yahyo bizga aytdi, Vaki' bizga aytdi, u A'mashdan, u Abuz-Zuhodan, u Masruqdan, u Xabbobdan: U aytdi: Men temirchi kishi edim, al-Os ibn Voil zimmasida mening qarzim bor edi. Men uning oldiga uni talab qilib keldim. U menga: «Sen Muhammadga kofir bo'lmaguningcha senga to'lamayman» dedi. U aytdi: Men: «Sen o'lib, keyin qayta tirilmaguningcha unga kofir bo'lmayman» dedim. U dedi: «Men o'limdan keyin qayta tiriladigan bo'lsam, sen mol va bolaga qaytganimda senga to'layman.» U aytdi: Shunda: «Bizning oyatlarimizga kofir bo'lib: «Menga albatta mol va bola beriladi» degan kishini ko'rdingmi? U g'aybni bildimi yoki Rahmon huzurida bir ahd oldimi? Yo'q! Biz u aytayotgan narsani yozamiz va unga azobni cho'zib cho'zamiz. U aytayotgan narsani Biz meros qilamiz, u Bizning oldimizga yolg'iz keladi» (oyatlari) nozil bo'ldi.
حَدَّثَنَا الصَّلْتُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا مَهْدِيُّ بْنُ مَيْمُونٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الْتَقَى آدَمُ وَمُوسَى، فَقَالَ مُوسَى لآدَمَ أَنْتَ الَّذِي أَشْقَيْتَ النَّاسَ وَأَخْرَجْتَهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ قَالَ لَهُ آدَمُ أَنْتَ الَّذِي اصْطَفَاكَ اللَّهُ بِرِسَالَتِهِ، وَاصْطَفَاكَ لِنَفْسِهِ وَأَنْزَلَ عَلَيْكَ التَّوْرَاةَ قَالَ نَعَمْ. قَالَ فَوَجَدْتَهَا كُتِبَ عَلَىَّ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَنِي قَالَ نَعَمْ. فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى ". الْيَمُّ الْبَحْرُ.
as-Salt ibn Muhammad bizga aytdi, Mahdiy ibn Maymun bizga aytdi, Muhammad ibn Sirin bizga aytdi, u Abu Hurayradan, u Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan: U dedi: «Odam va Muso uchrashdilar. Muso Odamga: «Sen odamlarni baxtsiz qilgan va ularni jannatdan chiqargan kishimisan?» dedi. Odam unga: «Sen Allah o'z risolati bilan tanlab olgan, O'zi uchun tanlagan va senga Tavrotni nozil qilgan kishimisan?» dedi. U: «Ha» dedi. (Odam): «Uni — meni yaratishidan oldin menga yozib qo'yilgan deb topdingmi?» dedi. U: «Ha» dedi. Shunda Odam Musoni yengdi.» «al-Yamm» — dengiz.