حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَطَاءً، يُخْبِرُ قَالَ أَخْبَرَنِي صَفْوَانُ بْنُ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ غَزَوْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْعُسْرَةَ قَالَ كَانَ يَعْلَى يَقُولُ تِلْكَ الْغَزْوَةُ أَوْثَقُ أَعْمَالِي عِنْدِي. قَالَ عَطَاءٌ فَقَالَ صَفْوَانُ قَالَ يَعْلَى فَكَانَ لِي أَجِيرٌ فَقَاتَلَ إِنْسَانًا فَعَضَّ أَحَدُهُمَا يَدَ الآخَرِ، قَالَ عَطَاءٌ فَلَقَدْ أَخْبَرَنِي صَفْوَانُ أَيُّهُمَا عَضَّ الآخَرَ فَنَسِيتُهُ، قَالَ فَانْتَزَعَ الْمَعْضُوضُ يَدَهُ مِنْ فِي الْعَاضِّ، فَانْتَزَعَ إِحْدَى ثَنِيَّتَيْهِ، فَأَتَيَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَهْدَرَ ثَنِيَّتَهُ. قَالَ عَطَاءٌ وَحَسِبْتُ أَنَّهُ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " أَفَيَدَعُ يَدَهُ فِي فِيكَ تَقْضَمُهَا، كَأَنَّهَا فِي فِي فَحْلٍ يَقْضَمُهَا ".
Ubaydulloh ibn Said bizg'a aytdi, Muhammad ibn Bakr bizg'a aytdi, Ibn Jurayj bizg'a xabar berdi, dedi: Men Atoni xabar berayotganini eshitdim, dedi: Menga Safvon ibn Ya'lo ibn Umayya otasidan xabar berdi: U aytdi: Men Nabiy sollallahu alayhi vasallam bilan Usra (Tabuk)ni g'azot qildim. (Ato) dedi: Ya'lo aytardi: «O'sha g'azot menga amallarimning eng ishonchlisi (qabul bo'lishiga umid qilganim)dir.» Ato dedi: Safvon dedi: Ya'lo aytdi: Mening bir yollanma ishchim bor edi, u bir inson bilan urishib qoldi, ulardan biri ikkinchisining qo'lini tishlab oldi. Ato dedi: Safvon menga qaysisi qaysisini tishlaganini xabar bergan edi, lekin men uni unutdim. (Ya'lo) dedi: Tishlangan kishi qo'lini tishlaganning og'zidan tortdi, shunda uning bir tishini sug'urib oldi. Ikkalasi Nabiy sollallahu alayhi vasallamning oldig'a keldi, u uning tishini behuda (qasossiz) deb chiqardi. Ato dedi: Gumonimcha, u dedi: Nabiy sollallahu alayhi vasallam dedi: «U qo'lini sening og'zingga qo'yib, sen uni — go'yo erkak tuya og'zida (chaynaganday) — chaynab turishingni (xohlaydi)mi?»
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ـ وَكَانَ قَائِدَ كَعْبٍ مِنْ بَنِيهِ حِينَ عَمِيَ ـ قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، يُحَدِّثُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ قِصَّةِ، تَبُوكَ قَالَ كَعْبٌ لَمْ أَتَخَلَّفْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا إِلاَّ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، غَيْرَ أَنِّي كُنْتُ تَخَلَّفْتُ فِي غَزْوَةِ بَدْرٍ، وَلَمْ يُعَاتِبْ أَحَدًا تَخَلَّفَ، عَنْهَا إِنَّمَا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُرِيدُ عِيرَ قُرَيْشٍ، حَتَّى جَمَعَ اللَّهُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ عَدُوِّهِمْ عَلَى غَيْرِ مِيعَادٍ وَلَقَدْ شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ حِينَ تَوَاثَقْنَا عَلَى الإِسْلاَمِ، وَمَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِهَا مَشْهَدَ بَدْرٍ، وَإِنْ كَانَتْ بَدْرٌ أَذْكَرَ فِي النَّاسِ مِنْهَا، كَانَ مِنْ خَبَرِي أَنِّي لَمْ أَكُنْ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْهُ فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ، وَاللَّهِ مَا اجْتَمَعَتْ عِنْدِي قَبْلَهُ رَاحِلَتَانِ قَطُّ حَتَّى جَمَعْتُهُمَا فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ، وَلَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُرِيدُ غَزْوَةً إِلاَّ وَرَّى بِغَيْرِهَا، حَتَّى كَانَتْ تِلْكَ الْغَزْوَةُ، غَزَاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَرٍّ شَدِيدٍ، وَاسْتَقْبَلَ سَفَرًا بَعِيدًا وَمَفَازًا وَعَدُوًّا كَثِيرًا، فَجَلَّى لِلْمُسْلِمِينَ أَمْرَهُمْ لِيَتَأَهَّبُوا أُهْبَةَ غَزْوِهِمْ، فَأَخْبَرَهُمْ بِوَجْهِهِ الَّذِي يُرِيدُ، وَالْمُسْلِمُونَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَثِيرٌ، وَلاَ يَجْمَعُهُمْ كِتَابٌ حَافِظٌ ـ يُرِيدُ الدِّيوَانَ ـ قَالَ كَعْبٌ فَمَا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَتَغَيَّبَ إِلاَّ ظَنَّ أَنْ سَيَخْفَى لَهُ مَا لَمْ يَنْزِلْ فِيهِ وَحْىُ اللَّهِ، وَغَزَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تِلْكَ الْغَزْوَةَ حِينَ طَابَتِ الثِّمَارُ وَالظِّلاَلُ، وَتَجَهَّزَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ، فَطَفِقْتُ أَغْدُو لِكَىْ أَتَجَهَّزَ مَعَهُمْ فَأَرْجِعُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، فَأَقُولُ فِي نَفْسِي أَنَا قَادِرٌ عَلَيْهِ. فَلَمْ يَزَلْ يَتَمَادَى بِي حَتَّى اشْتَدَّ بِالنَّاسِ الْجِدُّ، فَأَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ وَلَمْ أَقْضِ مِنْ جَهَازِي شَيْئًا، فَقُلْتُ أَتَجَهَّزُ بَعْدَهُ بِيَوْمٍ أَوْ يَوْمَيْنِ ثُمَّ أَلْحَقُهُمْ، فَغَدَوْتُ بَعْدَ أَنْ فَصَلُوا لأَتَجَهَّزَ، فَرَجَعْتُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، ثُمَّ غَدَوْتُ ثُمَّ رَجَعْتُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، فَلَمْ يَزَلْ بِي حَتَّى أَسْرَعُوا وَتَفَارَطَ الْغَزْوُ، وَهَمَمْتُ أَنْ أَرْتَحِلَ فَأُدْرِكَهُمْ، وَلَيْتَنِي فَعَلْتُ، فَلَمْ يُقَدَّرْ لِي ذَلِكَ، فَكُنْتُ إِذَا خَرَجْتُ فِي النَّاسِ بَعْدَ خُرُوجِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَطُفْتُ فِيهِمْ، أَحْزَنَنِي أَنِّي لاَ أَرَى إِلاَّ رَجُلاً مَغْمُوصًا عَلَيْهِ النِّفَاقُ أَوْ رَجُلاً مِمَّنْ عَذَرَ اللَّهُ مِنَ الضُّعَفَاءِ، وَلَمْ يَذْكُرْنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَلَغَ تَبُوكَ، فَقَالَ وَهْوَ جَالِسٌ فِي الْقَوْمِ بِتَبُوكَ " مَا فَعَلَ كَعْبٌ ". فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، حَبَسَهُ بُرْدَاهُ وَنَظَرُهُ فِي عِطْفِهِ. فَقَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ بِئْسَ مَا قُلْتَ، وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ إِلاَّ خَيْرًا. فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. قَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ فَلَمَّا بَلَغَنِي أَنَّهُ تَوَجَّهَ قَافِلاً حَضَرَنِي هَمِّي، وَطَفِقْتُ أَتَذَكَّرُ الْكَذِبَ وَأَقُولُ بِمَاذَا أَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ غَدًا وَاسْتَعَنْتُ عَلَى ذَلِكَ بِكُلِّ ذِي رَأْىٍ مِنْ أَهْلِي، فَلَمَّا قِيلَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَظَلَّ قَادِمًا زَاحَ عَنِّي الْبَاطِلُ، وَعَرَفْتُ أَنِّي لَنْ أَخْرُجَ مِنْهُ أَبَدًا بِشَىْءٍ فِيهِ كَذِبٌ، فَأَجْمَعْتُ صِدْقَهُ، وَأَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَادِمًا، وَكَانَ إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ بَدَأَ بِالْمَسْجِدِ فَيَرْكَعُ فِيهِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ جَلَسَ لِلنَّاسِ، فَلَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ جَاءَهُ الْمُخَلَّفُونَ، فَطَفِقُوا يَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ، وَيَحْلِفُونَ لَهُ، وَكَانُوا بِضْعَةً وَثَمَانِينَ رَجُلاً فَقَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلاَنِيَتَهُمْ، وَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ، وَوَكَلَ سَرَائِرَهُمْ إِلَى اللَّهِ، فَجِئْتُهُ فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَيْهِ تَبَسَّمَ تَبَسُّمَ الْمُغْضَبِ، ثُمَّ قَالَ " تَعَالَ ". فَجِئْتُ أَمْشِي حَتَّى جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَقَالَ لِي " مَا خَلَّفَكَ أَلَمْ تَكُنْ قَدِ ابْتَعْتَ ظَهْرَكَ ". فَقُلْتُ بَلَى، إِنِّي وَاللَّهِ لَوْ جَلَسْتُ عِنْدَ غَيْرِكَ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا، لَرَأَيْتُ أَنْ سَأَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ بِعُذْرٍ، وَلَقَدْ أُعْطِيتُ جَدَلاً، وَلَكِنِّي وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُ لَئِنْ حَدَّثْتُكَ الْيَوْمَ حَدِيثَ كَذِبٍ تَرْضَى بِهِ عَنِّي لَيُوشِكَنَّ اللَّهُ أَنْ يُسْخِطَكَ عَلَىَّ، وَلَئِنْ حَدَّثْتُكَ حَدِيثَ صِدْقٍ تَجِدُ عَلَىَّ فِيهِ إِنِّي لأَرْجُو فِيهِ عَفْوَ اللَّهِ، لاَ وَاللَّهِ مَا كَانَ لِي مِنْ عُذْرٍ، وَاللَّهِ مَا كُنْتُ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْكَ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَمَّا هَذَا فَقَدْ صَدَقَ، فَقُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِيكَ ". فَقُمْتُ وَثَارَ رِجَالٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ فَاتَّبَعُونِي، فَقَالُوا لِي وَاللَّهِ مَا عَلِمْنَاكَ كُنْتَ أَذْنَبْتَ ذَنْبًا قَبْلَ هَذَا، وَلَقَدْ عَجَزْتَ أَنْ لاَ تَكُونَ اعْتَذَرْتَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَا اعْتَذَرَ إِلَيْهِ الْمُتَخَلِّفُونَ، قَدْ كَانَ كَافِيَكَ ذَنْبَكَ اسْتِغْفَارُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَكَ، فَوَاللَّهِ مَا زَالُوا يُؤَنِّبُونِي حَتَّى أَرَدْتُ أَنْ أَرْجِعَ فَأُكَذِّبُ نَفْسِي، ثُمَّ قُلْتُ لَهُمْ هَلْ لَقِيَ هَذَا مَعِي أَحَدٌ قَالُوا نَعَمْ، رَجُلاَنِ قَالاَ مِثْلَ مَا قُلْتَ، فَقِيلَ لَهُمَا مِثْلُ مَا قِيلَ لَكَ. فَقُلْتُ مَنْ هُمَا قَالُوا مُرَارَةُ بْنُ الرَّبِيعِ الْعَمْرِيُّ وَهِلاَلُ بْنُ أُمَيَّةَ الْوَاقِفِيُّ. فَذَكَرُوا لِي رَجُلَيْنِ صَالِحَيْنِ قَدْ شَهِدَا بَدْرًا فِيهِمَا إِسْوَةٌ، فَمَضَيْتُ حِينَ ذَكَرُوهُمَا لِي، وَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمُسْلِمِينَ عَنْ كَلاَمِنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ مِنْ بَيْنِ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ، فَاجْتَنَبَنَا النَّاسُ وَتَغَيَّرُوا لَنَا حَتَّى تَنَكَّرَتْ فِي نَفْسِي الأَرْضُ، فَمَا هِيَ الَّتِي أَعْرِفُ، فَلَبِثْنَا عَلَى ذَلِكَ خَمْسِينَ لَيْلَةً، فَأَمَّا صَاحِبَاىَ فَاسْتَكَانَا وَقَعَدَا فِي بُيُوتِهِمَا يَبْكِيَانِ، وَأَمَّا أَنَا فَكُنْتُ أَشَبَّ الْقَوْمِ وَأَجْلَدَهُمْ، فَكُنْتُ أَخْرُجُ فَأَشْهَدُ الصَّلاَةَ مَعَ الْمُسْلِمِينَ وَأَطُوفُ فِي الأَسْوَاقِ، وَلاَ يُكَلِّمُنِي أَحَدٌ، وَآتِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُسَلِّمُ عَلَيْهِ وَهْوَ فِي مَجْلِسِهِ بَعْدَ الصَّلاَةِ، فَأَقُولُ فِي نَفْسِي هَلْ حَرَّكَ شَفَتَيْهِ بِرَدِّ السَّلاَمِ عَلَىَّ أَمْ لاَ ثُمَّ أُصَلِّي قَرِيبًا مِنْهُ فَأُسَارِقُهُ النَّظَرَ، فَإِذَا أَقْبَلْتُ عَلَى صَلاَتِي أَقْبَلَ إِلَىَّ، وَإِذَا الْتَفَتُّ نَحْوَهُ أَعْرَضَ عَنِّي، حَتَّى إِذَا طَالَ عَلَىَّ ذَلِكَ مِنْ جَفْوَةِ النَّاسِ مَشَيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ جِدَارَ حَائِطِ أَبِي قَتَادَةَ وَهْوَ ابْنُ عَمِّي وَأَحَبُّ النَّاسِ إِلَىَّ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ، فَوَاللَّهِ مَا رَدَّ عَلَىَّ السَّلاَمَ، فَقُلْتُ يَا أَبَا قَتَادَةَ، أَنْشُدُكَ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُنِي أُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَسَكَتَ، فَعُدْتُ لَهُ فَنَشَدْتُهُ فَسَكَتَ، فَعُدْتُ لَهُ فَنَشَدْتُهُ. فَقَالَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ. فَفَاضَتْ عَيْنَاىَ وَتَوَلَّيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ الْجِدَارَ، قَالَ فَبَيْنَا أَنَا أَمْشِي بِسُوقِ الْمَدِينَةِ إِذَا نَبَطِيٌّ مِنْ أَنْبَاطِ أَهْلِ الشَّأْمِ مِمَّنْ قَدِمَ بِالطَّعَامِ يَبِيعُهُ بِالْمَدِينَةِ يَقُولُ مَنْ يَدُلُّ عَلَى كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ فَطَفِقَ النَّاسُ يُشِيرُونَ لَهُ، حَتَّى إِذَا جَاءَنِي دَفَعَ إِلَىَّ كِتَابًا مِنْ مَلِكِ غَسَّانَ، فَإِذَا فِيهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ قَدْ بَلَغَنِي أَنَّ صَاحِبَكَ قَدْ جَفَاكَ، وَلَمْ يَجْعَلْكَ اللَّهُ بِدَارِ هَوَانٍ وَلاَ مَضْيَعَةٍ، فَالْحَقْ بِنَا نُوَاسِكَ. فَقُلْتُ لَمَّا قَرَأْتُهَا وَهَذَا أَيْضًا مِنَ الْبَلاَءِ. فَتَيَمَّمْتُ بِهَا التَّنُّورَ فَسَجَرْتُهُ بِهَا، حَتَّى إِذَا مَضَتْ أَرْبَعُونَ لَيْلَةً مِنَ الْخَمْسِينَ إِذَا رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْتِينِي فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تَعْتَزِلَ امْرَأَتَكَ فَقُلْتُ أُطَلِّقُهَا أَمْ مَاذَا أَفْعَلُ قَالَ لاَ بَلِ اعْتَزِلْهَا وَلاَ تَقْرَبْهَا. وَأَرْسَلَ إِلَى صَاحِبَىَّ مِثْلَ ذَلِكَ، فَقُلْتُ لاِمْرَأَتِي الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَتَكُونِي عِنْدَهُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِي هَذَا الأَمْرِ. قَالَ كَعْبٌ فَجَاءَتِ امْرَأَةُ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ هِلاَلَ بْنَ أُمَيَّةَ شَيْخٌ ضَائِعٌ لَيْسَ لَهُ خَادِمٌ فَهَلْ تَكْرَهُ أَنْ أَخْدُمَهُ قَالَ " لاَ وَلَكِنْ لاَ يَقْرَبْكِ ". قَالَتْ إِنَّهُ وَاللَّهِ مَا بِهِ حَرَكَةٌ إِلَى شَىْءٍ، وَاللَّهِ مَا زَالَ يَبْكِي مُنْذُ كَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَا كَانَ إِلَى يَوْمِهِ هَذَا. فَقَالَ لِي بَعْضُ أَهْلِي لَوِ اسْتَأْذَنْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي امْرَأَتِكَ كَمَا أَذِنَ لاِمْرَأَةِ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ أَنْ تَخْدُمَهُ فَقُلْتُ وَاللَّهِ لاَ أَسْتَأْذِنُ فِيهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا يُدْرِينِي مَا يَقُولُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا اسْتَأْذَنْتُهُ فِيهَا وَأَنَا رَجُلٌ شَابٌّ فَلَبِثْتُ بَعْدَ ذَلِكَ عَشْرَ لَيَالٍ حَتَّى كَمَلَتْ لَنَا خَمْسُونَ لَيْلَةً مِنْ حِينِ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ كَلاَمِنَا، فَلَمَّا صَلَّيْتُ صَلاَةَ الْفَجْرِ صُبْحَ خَمْسِينَ لَيْلَةً، وَأَنَا عَلَى ظَهْرِ بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِنَا، فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ عَلَى الْحَالِ الَّتِي ذَكَرَ اللَّهُ، قَدْ ضَاقَتْ عَلَىَّ نَفْسِي، وَضَاقَتْ عَلَىَّ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ، سَمِعْتُ صَوْتَ صَارِخٍ أَوْفَى عَلَى جَبَلِ سَلْعٍ بِأَعْلَى صَوْتِهِ يَا كَعْبُ بْنَ مَالِكٍ، أَبْشِرْ. قَالَ فَخَرَرْتُ سَاجِدًا، وَعَرَفْتُ أَنْ قَدْ جَاءَ فَرَجٌ، وَآذَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِتَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْنَا حِينَ صَلَّى صَلاَةَ الْفَجْرِ، فَذَهَبَ النَّاسُ يُبَشِّرُونَنَا، وَذَهَبَ قِبَلَ صَاحِبَىَّ مُبَشِّرُونَ، وَرَكَضَ إِلَىَّ رَجُلٌ فَرَسًا، وَسَعَى سَاعٍ مِنْ أَسْلَمَ فَأَوْفَى عَلَى الْجَبَلِ وَكَانَ الصَّوْتُ أَسْرَعَ مِنَ الْفَرَسِ، فَلَمَّا جَاءَنِي الَّذِي سَمِعْتُ صَوْتَهُ يُبَشِّرُنِي نَزَعْتُ لَهُ ثَوْبَىَّ، فَكَسَوْتُهُ إِيَّاهُمَا بِبُشْرَاهُ، وَاللَّهِ مَا أَمْلِكُ غَيْرَهُمَا يَوْمَئِذٍ، وَاسْتَعَرْتُ ثَوْبَيْنِ فَلَبِسْتُهُمَا، وَانْطَلَقْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيَتَلَقَّانِي النَّاسُ فَوْجًا فَوْجًا يُهَنُّونِي بِالتَّوْبَةِ، يَقُولُونَ لِتَهْنِكَ تَوْبَةُ اللَّهِ عَلَيْكَ. قَالَ كَعْبٌ حَتَّى دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ، فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ حَوْلَهُ النَّاسُ فَقَامَ إِلَىَّ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ يُهَرْوِلُ حَتَّى صَافَحَنِي وَهَنَّانِي، وَاللَّهِ مَا قَامَ إِلَىَّ رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ غَيْرُهُ، وَلاَ أَنْسَاهَا لِطَلْحَةَ، قَالَ كَعْبٌ فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ يَبْرُقُ وَجْهُهُ مِنَ السُّرُورِ " أَبْشِرْ بِخَيْرِ يَوْمٍ مَرَّ عَلَيْكَ مُنْذُ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ ". قَالَ قُلْتُ أَمِنْ عِنْدِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ قَالَ " لاَ، بَلْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ". وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا سُرَّ اسْتَنَارَ وَجْهُهُ حَتَّى كَأَنَّهُ قِطْعَةُ قَمَرٍ، وَكُنَّا نَعْرِفُ ذَلِكَ مِنْهُ، فَلَمَّا جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِ اللَّهِ. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَمْسِكْ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ ". قُلْتُ فَإِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِي الَّذِي بِخَيْبَرَ، فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ اللَّهَ إِنَّمَا نَجَّانِي بِالصِّدْقِ، وَإِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ لاَ أُحَدِّثَ إِلاَّ صِدْقًا مَا بَقِيتُ، فَوَاللَّهِ مَا أَعْلَمُ أَحَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَبْلاَهُ اللَّهُ فِي صِدْقِ الْحَدِيثِ مُنْذُ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحْسَنَ مِمَّا أَبْلاَنِي، مَا تَعَمَّدْتُ مُنْذُ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى يَوْمِي هَذَا كَذِبًا، وَإِنِّي لأَرْجُو أَنْ يَحْفَظَنِي اللَّهُ فِيمَا بَقِيتُ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم {لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ} إِلَى قَوْلِهِ {وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} فَوَاللَّهِ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَىَّ مِنْ نِعْمَةٍ قَطُّ بَعْدَ أَنْ هَدَانِي لِلإِسْلاَمِ أَعْظَمَ فِي نَفْسِي مِنْ صِدْقِي لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ أَكُونَ كَذَبْتُهُ، فَأَهْلِكَ كَمَا هَلَكَ الَّذِينَ كَذَبُوا، فَإِنَّ اللَّهَ قَالَ لِلَّذِينَ كَذَبُوا حِينَ أَنْزَلَ الْوَحْىَ شَرَّ مَا قَالَ لأَحَدٍ، فَقَالَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى {سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ} إِلَى قَوْلِهِ {فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ}. قَالَ كَعْبٌ وَكُنَّا تَخَلَّفْنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ عَنْ أَمْرِ أُولَئِكَ الَّذِينَ قَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ حَلَفُوا لَهُ، فَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ وَأَرْجَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمْرَنَا حَتَّى قَضَى اللَّهُ فِيهِ، فَبِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ {وَعَلَى الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا} وَلَيْسَ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ مِمَّا خُلِّفْنَا عَنِ الْغَزْوِ إِنَّمَا هُوَ تَخْلِيفُهُ إِيَّانَا وَإِرْجَاؤُهُ أَمْرَنَا عَمَّنْ حَلَفَ لَهُ وَاعْتَذَرَ إِلَيْهِ، فَقَبِلَ مِنْهُ.
Yahyo ibn Bukayr bizg'a aytdi, Lays bizg'a aytdi, u Uqayldan, u Ibn Shihobdan, u Abdurrahmon ibn Abdulloh ibn Ka'b ibn Molikdan: Abdulloh ibn Ka'b ibn Molik — u Ka'b ko'r bo'lib qolganida uning yetakchisi edi — dedi: Men Ka'b ibn Molikni Tabuk qissasida (g'azotdan) qolib ketgani haqida so'zlaganini eshitdim. Ka'b aytdi: Men Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan u qilgan hech bir g'azotda qolmadim, faqat Tabuk g'azotida (qoldim), faqat men Badr g'azotida ham qolgan edim, lekin u (Nabiy) Badrdan qolgan hech kimni ayblamagan edi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam faqat Quraysh karvonini ko'zlab chiqgan edi, to Allah ular bilan dushmanlari orasini muvofiqlashmagan holda (kutilmagan tarzda) jam qilguncha. Men Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bilan Aqaba kechasida, biz Islom ustiga ahdlashgan paytda hozir bo'lgandim, men uni Badrda hozir bo'lishga (ham) almashmoyman (afzal ko'raman), garchi Badr odamlar orasida undan mashhurroq bo'lsa ham. Mening xabarimdan shu ediki: men o'sha g'azotda undan qolgan paytimda hech qachon bundan kuchliroq va boyroq bo'lgan emas edim. Vallahi, menda undan oldin hech qachon ikki ulov jam bo'lmagan edi, to o'sha g'azotda ularni jam qilgunimcha. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bir g'azotni qasd qilsa, albatta boshqa (joy)ni pesh qilib (yashirib) aytardi, to o'sha g'azot bo'lguncha. U bu g'azotni qattiq jazirama issiqda qildi, uzoq safar, suvsiz dasht va ko'p dushmanga ru-baro keldi. U musulmonlarga ishlarini oshkora qildi, urush tayyorgarligini ko'rishlari uchun, va ularga qasd qilgan tomonini xabar berdi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bilan musulmonlar ko'p edi, ularni yodlab turadigan kitob (devon) jamlamasdi. Ka'b dedi: G'oyib bo'lmoqchi bo'lgan har bir kishi, Allahning vahiysi unga nozil bo'lmasa, o'zini yashiringan deb o'ylardi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bu g'azotni mevalar va soyalar yaxshilangan paytda qildi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam va u bilan musulmonlar tayyorlandi. Men ular bilan tayyorlanish uchun ertalab chiqa boshladim, lekin hech narsani bitirmay qaytardim va o'zimga: «Men buga qodirman» derdim. Bu meni shunday cho'zib keldi, to odamlarga jiddiylik kuchaydi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam va u bilan musulmonlar (yo'lga chiqib) tongni qarshiladi, men esa tayyorgarligimdan hech narsani bitirmagan edim. Men dedim: «Undan bir-ikki kun keyin tayyorlanaman, keyin ularga yetib olaman.» Ular jo'naganlaridan keyin tayyorlanish uchun chiqdim, lekin hech narsani bitirmay qaytdim. Keyin yana chiqdim, yana hech narsani bitirmay qaytdim. Bu meni shunday tutdiki, to ular tezlashdi va g'azot o'tib ketdi. Men jo'nab ularga yetib olmoqchi bo'ldim — koshki shunday qilganimda! — lekin menga bu nasib etmadi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam chiqganidan keyin men odamlar ichida chiqib, ular orasida aylanganimda, meni faqat munofiqlik gumon qilingan kishi yoki Allah uzrli qilgan zaiflardan birini ko'rish xafa qilardi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam meni Tabukga yetguncha zikr qilmadi. U Tabukda qavm ichida o'tirganida dedi: «Ka'b nima qildi?» Banu Salimadan bir kishi dedi: «Ey Rasulullah, uni ikki burdi (choponi) va o'ziga (mag'rurlanib) qarashi ushlab qoldi.» Muoz ibn Jabal dedi: «Naqadar yomon gap aytding! Vallahi, ey Rasulullah, biz u haqda yaxshilikdan boshqani bilmaymiz.» Rasulullah sollallahu alayhi vasallam sukut qildi. Ka'b ibn Molik dedi: U (Nabiy) qaytib kelayotgani menga yetganida, meni g'am bosdi, yolg'onni o'ylab: «Ertalab uning g'azabidan nima bilan chiqaman?» deya boshladim va bunda ahlimdan har bir fikr egasidan yordam so'radim. «Rasulullah sollallahu alayhi vasallam kelib qoldi» deyilganida, botil (yolg'on fikri) mendan ketdi, men undan hech qachon yolg'on bilan chiqa olmasligimni bildim va uning rostini (rost gapirishni) jamladim. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam ertalab keldi. U safardan kelsa, masjiddan boshlab, unda ikki rak'at o'qib, keyin odamlar uchun o'tirardi. U shunday qilganida, qolib ketganlar (muxallafun) uning oldig'a keldilar, undan uzr so'rab, unga qasam ichar edilar — ular saksondan ortiq kishi edi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam ularning oshkora (uzrini) qabul qildi, ularga bay'at qildi, ular uchun istig'for so'radi va ularning botin (sirlari)ni Allahga havola qildi. Men uning oldig'a keldim. Unga salom berganimda, u g'azablanngan kishi tabassumi bilan tabassum qildi, keyin dedi: «Kel.» Men yurib keldim, to uning oldida o'tirguncha. U menga dedi: «Seni nima qoldirdi? Sen ulov sotib olmaganmiding?» Men dedim: «Ha. Vallahi, agar men sendan boshqa dunyo ahlidan birining oldida o'tirganimda, uning g'azabidan bir uzr bilan chiqishni ko'rgan bo'lardim, menga bahslashish (qobiliyati) ham berilgan. Lekin vallahi, men bildimki, bugun senga rozi qiladigan bir yolg'on gap aytsam, Allah tezda seni menga g'azablantiradi. Agar senga rost gap aytsam, sen mendan (xafa) topsang ham, men unda Allahning afvini umid qilaman. Yo'q, vallahi, menga hech uzr yo'q edi. Vallahi, men sendan qolgan paytimdan ko'ra hech qachon kuchli va boy bo'lgan emas edim.» Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedi: «Bunga kelsak, u rost aytdi. Tur, to Allah sen haqda hukm qilguncha.» Men turdim, Banu Salimadan bir necha kishi qo'zg'olib, mening ortimdan ergashdi va menga dedilar: «Vallahi, biz seni bundan oldin hech gunoh qilgan deb bilmaymiz. Sen muxallafun (qolganlar) Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga uzr aytgandek uzr aytmaslikka ojizlik qilding. Gunohingga Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning sen uchun istig'for so'rashi kifoya edi-ku.» Vallahi, ular meni shunday koyishda davom etdilarki, men qaytib o'zimni yolg'onchiga chiqarmoqchi bo'ldim. Keyin ularga dedim: «Men bilan birga bunga (shu holatga) yana birorta kishi duch keldimi?» Ular dedilar: «Ha, ikki kishi — ular ham sen aytgandek aytdilar, ularga ham senga aytilgandek aytildi.» Men dedim: «Ular kim?» Ular dedilar: «Murora ibn ar-Rabi' al-Amriy va Hilol ibn Umayya al-Voqifiy.» Ular menga Badrda hozir bo'lgan ikki solih kishini eslatdilar, ularda o'rnak bor edi. Ular ikkisini menga eslatganida, men (o'z yo'limda) o'tib ketdim. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam musulmonlarni biz — uchovimiz — bilan gaplashishdan, undan qolganlar ichida (faqat bizni) man qildi. Odamlar bizdan chetlashdi va bizga o'zgardi, hatto yer o'zimga begona bo'lib ko'rindi, u men taniydigan (yer) emas edi. Biz shu holda ellik kecha turdik. Sheriklarim esa bo'ysunib, uylarida o'tirib yig'lardilar. Men esa qavmning eng yoshi va eng baquvvati edim. Men chiqib musulmonlar bilan namozda hozir bo'lar, bozorlarda aylanar, lekin menga hech kim gapirmasdi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning oldig'a kelib, namozdan keyin uning majlisida unga salom berar va o'zimga: «U salomni qaytarib lablarini qimirlatdimi yo'qmi?» derdim. Keyin unga yaqin namoz o'qib, unga o'g'rincha qarardim. Men namozimga yuzlanganimda, u menga yuzlanardi, unga qaraganimda esa mendan yuz o'girardi. To bu menga — odamlarning jafosidan — uzoq cho'zilganida, men yurib Abu Qatodaning bog' devoriga tirmashib chiqdim — u mening amakivachcham va menga eng sevimli odam edi. Unga salom berdim. Vallahi, u salomimni qaytarmadi. Men dedim: «Ey Abu Qatoda, Allahga qasam beraman, sen meni Allahni va Rasulini sevadigan deb bilmaysanmi?» U sukut qildi. Men qaytarib so'radim, sukut qildi. Yana qaytarib so'radim. U dedi: «Allah va Rasuli yaxshiroq biladi.» Mening ko'zlarim yoshga to'ldi, qaytib devorga tirmashib ketdim. U aytdi: Men Madina bozorida yurganimda, birdan Shom ahlidan bir nabotiy (savdogar) — Madinaga taom sotishga kelganlardan — «Ka'b ibn Molikni kim ko'rsatadi?» deya boshladi. Odamlar unga (meni) ishora qila boshladilar, to u menga kelib, G'asson podshohidan bir xat tutqazdi. Unda: «Amma ba'd, menga yetib keldiki, sening sheriging (Nabiy) sendan jafo qilgan (chetlashgan). Allah seni xorliq va zoe bo'lish yurtida (yashasin deb) qilmagan. Bizga qo'shil, biz senga hamdardlik qilamiz» deyilgan edi. Men uni o'qiganimda: «Bu ham bir balodan» dedim. Uni tandirga qaratib, u bilan (tandirni) yoqdim. To ellikdan qirq kecha o'tganida, birdan Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning elchisi menga kelib dedi: «Rasulullah sollallahu alayhi vasallam senga xotiningdan ajrab turishing (uzoqlashishin)ni buyuradi.» Men dedim: «Uni taloq qilaymi yoki nima qilay?» U dedi: «Yo'q, balki undan ajrab tur, unga yaqinlashma.» U mening ikki sherigimga ham shunga o'xshash yubordi. Men xotinimga dedim: «Ahlingga qo'shil, ularning oldida bo'l, to Allah bu ishda hukm qilguncha.» Ka'b dedi: Hilol ibn Umayyaning xotini Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning oldig'a kelib dedi: «Ey Rasulullah, Hilol ibn Umayya zoe (nochor) chol, uning xizmatchisi yo'q. Unga xizmat qilishimni yomon ko'rasanmi?» U dedi: «Yo'q, lekin u senga yaqinlashmasin.» U dedi: «Vallahi, unda hech narsaga (intilishga) harakat yo'q. Vallahi, u o'z ishi bo'lgan kundan shu kuniga qadar yig'lashdan to'xtamagan.» Ahlimdan ba'zilari menga dedi: «Sen ham xotining haqida Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan izn so'raganingda edi, qani u Hilol ibn Umayyaning xotiniga unga xizmat qilishga izn bergandek.» Men dedim: «Vallahi, men u haqida Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan izn so'ramayman. Men u haqida undan izn so'rasam, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam nima deyishini qaydan bilaman, men esa yosh erkakman.» Men shundan keyin o'n kecha turdim, to Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bizning gaplashishimizni man qilgan paytdan ellik kecha to'lguncha. Men ellinchi kechaning tongida bomdod namozini o'qiganimda, men uylarimizdan birining tomida edim. Men Allah zikr qilgan holda — nafsim menga tor bo'lib, yer kengligiga qaramay menga torayib — o'tirganimda, Sal' tog'i ustiga chiqgan bir nido qiluvchining ovozini eng baland ovozi bilan: «Ey Ka'b ibn Molik, suyungin!» deyayotganini eshitdim. Men sajdaga yiqildim va najot kelganini bildim. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bomdod namozini o'qiganida Allahning bizning tavbamizni qabul qilgani (xabar)ni e'lon qildi. Odamlar bizni suyunchilashga ketdilar, sheriklarim tomonga ham suyunchilashguvchilar ketdi. Bir kishi menga ot choptirib (keldi), Aslamdan bir yuguruvchi yugurib tog'ga chiqdi. Ovoz otdan tezroq edi. Menga ovozini eshitgan suyunchilaguvchi kelganida, men unga ikki kiyimimni yechib, uning suyunchisi uchun ularni kiydirdim. Vallahi, o'sha kun ulardan boshqa narsaga ega emas edim. Men ikki kiyim ariyat (qarz) olib kiydim va Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning oldig'a jo'nadim. Odamlar meni guruh-guruh bo'lib qarshi olar, tavba bilan tabriklar edilar va: «Allahning tavbangni qabul qilgani senga muborak bo'lsin» derdilar. Ka'b dedi: To masjidga kirdim, qarasam, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam o'tirgan, atrofida odamlar. Talha ibn Ubaydulloh menga tomon yugurib turdi, to men bilan ko'rishib, meni tabriklaguncha. Vallahi, muhojirlardan undan boshqa hech kim menga turmadi, men uni Talha uchun unutmayman. Ka'b dedi: Men Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga salom berganimda, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam — yuzi xursandchilikdan yarqirab — dedi: «Onang seni tug'gan kundan beri senga o'tgan eng yaxshi kun bilan suyungin!» Men dedim: «Bu sening tomoningdanmi, ey Rasulullah, yoki Allah tomonidanmi?» U dedi: «Yo'q, balki Allah tomonidan.» Rasulullah sollallahu alayhi vasallam xursand bo'lganida, yuzi nurlanardi, go'yo oyning bir bo'lagi kabi, biz buni undan taniydik. Men uning oldida o'tirganimda dedim: «Ey Rasulullah, mening tavbamdan (bir qism) shuki, men molimdan Allah va Rasuliga sadaqa qilib chiqmoqchiman.» Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedi: «Molingning bir qismini o'zingga ushlab qol, u sen uchun yaxshiroq.» Men dedim: «Men Xaybardagi ulushimni ushlab qolaman.» Va dedim: «Ey Rasulullah, Allah meni faqat rostlik bilan najot berdi, mening tavbamdan shuki, hayotim davomida faqat rost gaprman.» Vallahi, men buni Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga aytgan kundan beri musulmonlardan hech kimni Allah rost gaprishda mendan ko'ra yaxshiroq sinamaganini bilmayman. Men buni Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga aytgan kundan bugungacha qasddan yolg'on aytmaganman, men Allahning qolgan (umrim)da meni saqlashini umid qilaman. Allah Rasuliga sollallahu alayhi vasallam: «Allah Nabiy, muhojirlar (va ansorlarning tavbasini qabul qildi)» — «va rostgo'ylar bilan birga bo'linglar» so'zigacha nozil qildi. Vallahi, Allah meni Islomga hidoyat qilganidan keyin menga — Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga rostgo'yligimdan (uni aldamaganimdan) ko'ra ulug'roq hech bir ne'mat in'om qilmadi, aks holda yolg'on aytganlar halok bo'lgandek halok bo'lardim. Chunki Allah vahy nozil qilganida yolg'on aytganlarga bironta kishiga aytmagan eng yomon (so'z)ni aytdi. Allah tabaraka va taolo dedi: «Sizlar (g'azotdan) qaytganingizda, ularga qasam ichadilar...» — «albatta Allah fosiq qavmdan rozi bo'lmaydi» so'zigacha. Ka'b dedi: Biz — uchovimiz — Rasulullah sollallahu alayhi vasallam ularga qasam ichganida qabul qilgan o'sha (muxallafun) kishilarning ishidan orqada qoldik (bizning ishimiz keyinga surildi). U ularga bay'at qildi, ular uchun istig'for so'radi, bizning ishimizni esa Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Allah unda hukm qilguncha orqaga surdi (ta'xir qildi). Shu sababli Allah: «Va (ishlari) orqaga qoldirilgan uch kishiga (ham Allah tavba nasib etdi)» dedi. Allah zikr qilgan narsa biz g'azotdan qolganimiz emas, balki u (Nabiy)ning bizni orqaga surishi va bizning ishimizni — unga qasam ichib uzr aytgan, u esa undan qabul qilganlardan farqli o'laroq — keyinga surishi edi.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجُعْفِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا مَرَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالْحِجْرِ قَالَ " لاَ تَدْخُلُوا مَسَاكِنَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ، أَنْ يُصِيبَكُمْ مَا أَصَابَهُمْ إِلاَّ أَنْ تَكُونُوا بَاكِينَ ". ثُمَّ قَنَّعَ رَأْسَهُ وَأَسْرَعَ السَّيْرَ حَتَّى أَجَازَ الْوَادِيَ.
Abdulloh ibn Muhammad al-Ju'fiy bizg'a aytdi, Abdurrazzoq bizg'a aytdi, Ma'mar bizg'a xabar berdi, u Zuhriydan, u Solimdan, u Ibn Umar roziyallahu anhumodan: U aytdi: Nabiy sollallahu alayhi vasallam al-Hijr (Samud diyori)dan o'tganida dedi: «O'zlariga zulm qilgan kishilarning manzillariga kirmang, ularga yetgan narsa sizlarga ham yetishidan (ehtiyot bo'linglar), magar yig'lab (kirsangiz). Keyin boshini yopib, yurishni tezlatdi, to vodiydan o'tguncha.»
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَصْحَابِ الْحِجْرِ " لاَ تَدْخُلُوا عَلَى هَؤُلاَءِ الْمُعَذَّبِينَ إِلاَّ أَنْ تَكُونُوا بَاكِينَ، أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَهُمْ ".
Yahyo ibn Bukayr bizg'a aytdi, Molik bizg'a aytdi, u Abdulloh ibn Dinordan, u Ibn Umar roziyallahu anhumodan: U aytdi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam al-Hijr ahli haqida dedi: «Bu azoblangan kishilarning (manzillariga) faqat yig'lab kiringlar, ularga yetgan narsa sizlarga ham yetishidan (ehtiyot bo'linglar).»
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، عَنِ اللَّيْثِ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ أَبِيهِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ ذَهَبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِبَعْضِ حَاجَتِهِ، فَقُمْتُ أَسْكُبُ عَلَيْهِ الْمَاءَ ـ لاَ أَعْلَمُهُ إِلاَّ قَالَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ ـ فَغَسَلَ وَجْهَهُ، وَذَهَبَ يَغْسِلُ ذِرَاعَيْهِ فَضَاقَ عَلَيْهِ كُمُّ الْجُبَّةِ، فَأَخْرَجَهُمَا مِنْ تَحْتِ جُبَّتِهِ فَغَسَلَهُمَا ثُمَّ مَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ.
Yahyo ibn Bukayr bizg'a aytdi, u Laysdan, u Abdulaziz ibn Abu Salamadan, u Sa'd ibn Ibrohimdan, u Nofi' ibn Jubayrdan, u Urva ibn al-Mug'iyradan, u otasi al-Mug'iyra ibn Shu'badan: U aytdi: Nabiy sollallahu alayhi vasallam ba'zi hojatiga ketdi. Men turib unga suv quya boshladim — gumonimcha faqat «Tabuk g'azotida» dedi — u yuzini yuvdi, qo'llarini yuvmoqchi bo'ldi, jubbaning yengi unga tor keldi. Shunda ularni jubbasi tagidan chiqarib yuvdi, keyin maxslariga mash tortdi.
حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ، قَالَ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ يَحْيَى، عَنْ عَبَّاسِ بْنِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ، قَالَ أَقْبَلْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ حَتَّى إِذَا أَشْرَفْنَا عَلَى الْمَدِينَةِ قَالَ " هَذِهِ طَابَةُ، وَهَذَا أُحُدٌ، جَبَلٌ يُحِبُّنَا وَنُحِبُّهُ ".
Xolid ibn Maxlad bizg'a aytdi, Sulaymon bizg'a aytdi, dedi: Amr ibn Yahyo menga aytdi, u Abbos ibn Sahl ibn Sa'ddan, u Abu Humayddan: U aytdi: Biz Nabiy sollallahu alayhi vasallam bilan Tabuk g'azotidan keldik, to Madinaga yuqoridan qaraganimizda, u dedi: «Bu Toba (Madina), bu Uhud — bizni sevadigan va biz uni sevadigan tog'.»
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَجَعَ مِنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ فَدَنَا مِنَ الْمَدِينَةِ فَقَالَ " إِنَّ بِالْمَدِينَةِ أَقْوَامًا مَا سِرْتُمْ مَسِيرًا وَلاَ قَطَعْتُمْ وَادِيًا إِلاَّ كَانُوا مَعَكُمْ ". قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَهُمْ بِالْمَدِينَةِ قَالَ " وَهُمْ بِالْمَدِينَةِ، حَبَسَهُمُ الْعُذْرُ ".
Ahmad ibn Muhammad bizg'a aytdi, Abdulloh bizg'a xabar berdi, Humayd at-Taviyl bizg'a xabar berdi, u Anas ibn Molik roziyallahu anhudan: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Tabuk g'azotidan qaytdi, Madinaga yaqinlashdi va dedi: «Albatta, Madinada shunday qavmlar bor-ki, sizlar qanday yo'l yurgan va qanday vodiy kesib o'tgan bo'lsangiz, ular sizlar bilan birga edilar.» Ular dedilar: «Ey Rasulullah, ular Madinadami?» U dedi: «Ular Madinada (bo'lsalar ham), ularni uzr (kasallik) ushlab qoldi.»
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ بِكِتَابِهِ إِلَى كِسْرَى مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُذَافَةَ السَّهْمِيِّ، فَأَمَرَهُ أَنْ يَدْفَعَهُ إِلَى عَظِيمِ الْبَحْرَيْنِ، فَدَفَعَهُ عَظِيمُ الْبَحْرَيْنِ إِلَى كِسْرَى، فَلَمَّا قَرَأَهُ مَزَّقَهُ ـ فَحَسِبْتُ أَنَّ ابْنَ الْمُسَيَّبِ قَالَ ـ فَدَعَا عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُمَزَّقُوا كُلَّ مُمَزَّقٍ.
Ishoq bizg'a aytdi, Ya'qub ibn Ibrohim bizg'a aytdi, otam bizg'a aytdi, u Solihdan, u Ibn Shihobdan, dedi: Menga Ubaydulloh ibn Abdulloh xabar berdi, Ibn Abbos unga xabar berdiki, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam o'z xatini Kisroga (Eron shohiga) Abdulloh ibn Huzofa as-Sahmiy bilan yubordi va unga uni Bahrayn kattasiga berishni buyurdi. Bahrayn kattasi uni Kisroga topshirdi. U uni o'qiganida, uni yirtib tashladi. — Gumonimcha Ibn al-Musayyab dedi: — Rasulullah sollallahu alayhi vasallam ularga, butunlay yirtib tashlanishlarini duo qildi.
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ الْهَيْثَمِ، حَدَّثَنَا عَوْفٌ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي بَكْرَةَ، قَالَ لَقَدْ نَفَعَنِي اللَّهُ بِكَلِمَةٍ سَمِعْتُهَا مِنْ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَيَّامَ الْجَمَلِ، بَعْدَ مَا كِدْتُ أَنْ أَلْحَقَ بِأَصْحَابِ الْجَمَلِ فَأُقَاتِلَ مَعَهُمْ قَالَ لَمَّا بَلَغَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ أَهْلَ فَارِسَ قَدْ مَلَّكُوا عَلَيْهِمْ بِنْتَ كِسْرَى قَالَ " لَنْ يُفْلِحَ قَوْمٌ وَلَّوْا أَمْرَهُمُ امْرَأَةً ".
Usmon ibn al-Haysam bizg'a aytdi, Avf bizg'a aytdi, u al-Hasandan, u Abu Bakradan: U aytdi: Allah meni Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan eshitgan bir kalima bilan, Jamal kunlarida — Jamal ashobiga qo'shilib ular bilan jang qilishimga oz qolganidan keyin — foydalantirdi. U aytdi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga Fors ahli o'zlariga Kisroning qizini podsho qilganlari yetganida, u dedi: «O'z ishini bir ayolga topshirgan qavm aslo najot topmaydi.»
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، يَقُولُ أَذْكُرُ أَنِّي خَرَجْتُ مَعَ الْغِلْمَانِ إِلَى ثَنِيَّةِ الْوَدَاعِ نَتَلَقَّى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. وَقَالَ سُفْيَانُ مَرَّةً مَعَ الصِّبْيَانِ.
Ali ibn Abdulloh bizg'a aytdi, Sufyon bizg'a aytdi, dedi: Men Zuhriydan, u as-Soib ibn Yaziddan eshitdim: U aytardi: Men bolalar bilan Saniyatul-Vada'ga, Rasulullah sollallahu alayhi vasallamni kutib olishga chiqqanimni eslayman. Sufyon bir marta «sibyon (bolalar) bilan» dedi.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ السَّائِبِ، أَذْكُرُ أَنِّي خَرَجْتُ مَعَ الصِّبْيَانِ نَتَلَقَّى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم إِلَى ثَنِيَّةِ الْوَدَاعِ مَقْدَمَهُ مِنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ.
Ali ibn Abdulloh bizga aytdi, Sufyon bizga aytdi, dedi: Men Zuhriydan, u as-Soib ibn Yaziddan eshitdim: U aytardi: Men bolalar bilan Saniyatul-Vada'ga, Rasulullah sollallahu alayhi vasallamni kutib olishga chiqqanimni eslayman. Sufyon bir marta «bolalar (sibyon) bilan» dedi.
وَقَالَ يُونُسُ عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ عُرْوَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِي مَرَضِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ " يَا عَائِشَةُ مَا أَزَالُ أَجِدُ أَلَمَ الطَّعَامِ الَّذِي أَكَلْتُ بِخَيْبَرَ، فَهَذَا أَوَانُ وَجَدْتُ انْقِطَاعَ أَبْهَرِي مِنْ ذَلِكَ السَّمِّ ".
Yunus Zuhriydan aytdi, Urva aytdi, Oisha roziyallahu anho aytdi: Nabiy sollallahu alayhi vasallam vafot etgan kasalligida derdi: «Ey Oisha, men Xaybarda yegan taomning og'rig'ini hamon his qilaman. Mana, o'sha zahardan abharimning (yurak tomirimning) uzilishini his qilgan paytim shu.»
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنْ أُمِّ الْفَضْلِ بِنْتِ الْحَارِثِ، قَالَتْ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ فِي الْمَغْرِبِ بِ ـ {الْمُرْسَلاَتِ عُرْفًا} ثُمَّ مَا صَلَّى لَنَا بَعْدَهَا حَتَّى قَبَضَهُ اللَّهُ.
Yahyo ibn Bukayr bizg'a aytdi, Lays bizg'a aytdi, u Uqayldan, u Ibn Shihobdan, u Ubaydulloh ibn Abdullohdan, u Abdulloh ibn Abbos roziyallahu anhumodan, u Ummul-Fadl bint al-Horisdan: U aytdi: Men Nabiy sollallahu alayhi vasallamni shom (namozida) «Val-mursalati urfan» (surasini) o'qiganini eshitdim. Keyin u bizga undan keyin (boshqa shomda) namoz o'qimadi, to Allah uni vafot ettirguncha.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَرْعَرَةَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ يُدْنِي ابْنَ عَبَّاسٍ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ إِنَّ لَنَا أَبْنَاءً مِثْلَهُ. فَقَالَ إِنَّهُ مِنْ حَيْثُ تَعْلَمُ. فَسَأَلَ عُمَرُ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ هَذِهِ الآيَةِ {إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ} فَقَالَ أَجَلُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْلَمَهُ إِيَّاهُ، فَقَالَ مَا أَعْلَمُ مِنْهَا إِلاَّ مَا تَعْلَمُ.
Muhammad ibn Ar'ara bizg'a aytdi, Shu'ba bizg'a aytdi, u Abu Bishrdan, u Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbosdan: U aytdi: Umar ibn al-Xattob roziyallahu anhu Ibn Abbosni yaqinlashtirardi. Abdurrahmon ibn Avf unga dedi: «Bizning ham unga o'xshash o'g'illarimiz bor.» U dedi: «U sen bilgan (sababi)dandir.» Umar Ibn Abbosdan bu oyat haqida so'radi: «Allahning nusrati va fath kelganida.» U dedi: «Bu Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning ajalidir, Allah unga uni bildirdi.» U (Umar) dedi: «Men undan sen bilgandan boshqani bilmayman.»
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَحْوَلِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَوْمُ الْخَمِيسِ وَمَا يَوْمُ الْخَمِيسِ اشْتَدَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَجَعُهُ فَقَالَ " ائْتُونِي أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَابًا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ أَبَدًا ". فَتَنَازَعُوا، وَلاَ يَنْبَغِي عِنْدَ نَبِيٍّ تَنَازُعٌ، فَقَالُوا مَا شَأْنُهُ أَهَجَرَ اسْتَفْهِمُوهُ فَذَهَبُوا يَرُدُّونَ عَلَيْهِ. فَقَالَ " دَعُونِي فَالَّذِي أَنَا فِيهِ خَيْرٌ مِمَّا تَدْعُونِي إِلَيْهِ ". وَأَوْصَاهُمْ بِثَلاَثٍ قَالَ " أَخْرِجُوا الْمُشْرِكِينَ مِنْ جَزِيرَةِ الْعَرَبِ، وَأَجِيزُوا الْوَفْدَ بِنَحْوِ مَا كُنْتُ أُجِيزُهُمْ ". وَسَكَتَ عَنِ الثَّالِثَةِ، أَوْ قَالَ فَنَسِيتُهَا.
Qutayba bizg'a aytdi, Sufyon bizg'a aytdi, u Sulaymon al-Ahvaldan, u Said ibn Jubayrdan: U aytdi: Ibn Abbos dedi: Payshanba kuni! Payshanba kuni nima ekanini bilasizmi?! Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning og'rig'i kuchaydi va dedi: «Menga (narsa) keltiringlar, men sizlarga bir xat yozay, undan keyin aslo adashmaysizlar.» Ular tortishib qoldilar, holbuki nabiy oldida tortishish kerakmas. Ular dedilar: «Unga nima bo'ldi? Alaxsirab qoldimi? Undan so'rang.» Ular unga (so'zni) qaytarib keldilar. U dedi: «Meni qoldiringlar (tek qo'yinglar). Men bo'lgan holat sizlar meni unga chaqirayotgan narsadan yaxshiroqdir.» U ularga uch narsani vasiyat qildi: «Mushriklarni Arab yarimorolidan chiqaringlar, elchilarni men ularni siylaganimdek siylanglar» dedi. Uchinchisidan sukut qildi — yoki: men uni unutdim, dedi.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا حُضِرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَفِي الْبَيْتِ رِجَالٌ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " هَلُمُّوا أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَابًا لاَ تَضِلُّوا بَعْدَهُ ". فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ غَلَبَهُ الْوَجَعُ وَعِنْدَكُمُ الْقُرْآنُ، حَسْبُنَا كِتَابُ اللَّهِ. فَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْبَيْتِ وَاخْتَصَمُوا، فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ قَرِّبُوا يَكْتُبُ لَكُمْ كِتَابًا لاَ تَضِلُّوا بَعْدَهُ. وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ غَيْرَ ذَلِكَ، فَلَمَّا أَكْثَرُوا اللَّغْوَ وَالاِخْتِلاَفَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " قُومُوا ". قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَكَانَ يَقُولُ ابْنُ عَبَّاسٍ إِنَّ الرَّزِيَّةَ كُلَّ الرَّزِيَّةِ مَا حَالَ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبَيْنَ أَنْ يَكْتُبَ لَهُمْ ذَلِكَ الْكِتَابَ لاِخْتِلاَفِهِمْ وَلَغَطِهِمْ.
Ali ibn Abdulloh bizg'a aytdi, Abdurrazzoq bizg'a aytdi, Ma'mar bizg'a xabar berdi, u Zuhriydan, u Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utbadan, u Ibn Abbos roziyallahu anhumodan: U aytdi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning vafoti yaqinlashganida, uyda erkaklar bor edi. Nabiy sollallahu alayhi vasallam dedi: «Kelinglar, men sizlarga bir xat yozay, undan keyin adashmaysizlar.» Ulardan ba'zilari dedi: «Rasulullah sollallahu alayhi vasallamni og'rig' yengdi (zaiflashtirdi), oldingizda Qur'an bor, bizga Allahning kitobi kifoya.» Uy ahli ixtilof qildi, tortishdi. Ulardan ba'zilari: «Yaqinlashtiringlar, u sizlarga bir xat yozsin, undan keyin adashmaysizlar» derdi. Ba'zilari esa boshqa narsani derdi. Ular bema'ni gap va ixtilofni ko'paytirganida, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedi: «Turinglar (chiqib ketinglar).» Ubaydulloh dedi: Ibn Abbos aytardi: «Musibatning hammasi — Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bilan o'sha xatni yozishi orasiga ularning ixtilofi va shovqini to'siq bo'lgani edi.»
حَدَّثَنَا يَسَرَةُ بْنُ صَفْوَانَ بْنِ جَمِيلٍ اللَّخْمِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ دَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَاطِمَةَ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ فِي شَكْوَاهُ الَّذِي قُبِضَ فِيهِ، فَسَارَّهَا بِشَىْءٍ، فَبَكَتْ، ثُمَّ دَعَاهَا فَسَارَّهَا بِشَىْءٍ فَضَحِكَتْ فَسَأَلْنَا عَنْ ذَلِكَ. فَقَالَتْ سَارَّنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ يُقْبَضُ فِي وَجَعِهِ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ فَبَكَيْتُ، ثُمَّ سَارَّنِي فَأَخْبَرَنِي أَنِّي أَوَّلُ أَهْلِهِ يَتْبَعُهُ فَضَحِكْتُ.
Yasara ibn Safvon ibn Jamil al-Laxmiy bizga aytdi, Ibrohim ibn Sa'd bizga aytdi, u otasidan, u Urvadan, u Oisha roziyallahu anhodan: U aytdi: Nabiy sollallahu alayhi vasallam vafot etgan kasalligida Fotima alayhassalomni chaqirib, unga bir narsa pichirladi (sir aytdi), u yig'ladi. Keyin uni yana chaqirib, unga bir narsa pichirladi, u kuldi. Biz bu haqda so'radik. U dedi: «Nabiy sollallahu alayhi vasallam menga u vafot etadigan kasalligida vafot etishini sir qildi (aytdi), men yig'ladim. Keyin menga sir qilib, men uning ahlidan unga birinchi ergashadigan (vafot etadigan) kishi ekanimni xabar qildi, men kuldim.»
حَدَّثَنَا يَسَرَةُ بْنُ صَفْوَانَ بْنِ جَمِيلٍ اللَّخْمِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ دَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَاطِمَةَ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ فِي شَكْوَاهُ الَّذِي قُبِضَ فِيهِ، فَسَارَّهَا بِشَىْءٍ، فَبَكَتْ، ثُمَّ دَعَاهَا فَسَارَّهَا بِشَىْءٍ فَضَحِكَتْ فَسَأَلْنَا عَنْ ذَلِكَ. فَقَالَتْ سَارَّنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ يُقْبَضُ فِي وَجَعِهِ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ فَبَكَيْتُ، ثُمَّ سَارَّنِي فَأَخْبَرَنِي أَنِّي أَوَّلُ أَهْلِهِ يَتْبَعُهُ فَضَحِكْتُ.
Yasara ibn Safvon ibn Jamil al-Laxmiy bizga aytdi, Ibrohim ibn Sa'd bizga aytdi, u otasidan, u Urvadan, u Oisha roziyallahu anhodan: U aytdi: Nabiy sollallahu alayhi vasallam vafot etgan kasalligida Fotima alayhassalomni chaqirib, unga bir narsa pichirladi (sir aytdi), u yig'ladi. Keyin uni yana chaqirib, unga bir narsa pichirladi, u kuldi. Biz bu haqda so'radik. U dedi: «Nabiy sollallahu alayhi vasallam menga u vafot etadigan kasalligida vafot etishini sir qildi (aytdi), men yig'ladim. Keyin menga sir qilib, men uning ahlidan unga birinchi ergashadigan (vafot etadigan) kishi ekanimni xabar qildi, men kuldim.»
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كُنْتُ أَسْمَعُ أَنَّهُ لاَ يَمُوتُ نَبِيٌّ حَتَّى يُخَيَّرَ بَيْنَ الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ، فَسَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِي مَرَضِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ وَأَخَذَتْهُ بُحَّةٌ يَقُولُ {مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} الآيَةَ، فَظَنَنْتُ أَنَّهُ خُيِّرَ.
Muhammad ibn Bashshor menga aytdi, G'undar bizg'a aytdi, Shu'ba bizg'a aytdi, u Sa'ddan, u Urvadan, u Oishadan: U aytdi: Men hech bir nabiy o'lmasligini, to unga dunyo bilan oxirat orasida ixtiyor (tanlov) berilmaguncha, deb eshitar edim. Men Nabiy sollallahu alayhi vasallamni vafot etgan kasalligida — unga xirillash (ovoz qotishi) tushganida — «Allah ne'mat bergan kishilar bilan birga» oyatini aytayotganini eshitdim. Shunda men unga ixtiyor berildi deb gumon qildim.
حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا مَرِضَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمَرَضَ الَّذِي مَاتَ فِيهِ جَعَلَ يَقُولُ " فِي الرَّفِيقِ الأَعْلَى ".
Muslim bizg'a aytdi, Shu'ba bizg'a aytdi, u Sa'ddan, u Urvadan, u Oishadan: U aytdi: Nabiy sollallahu alayhi vasallam vafot etgan kasallik bilan og'riganida, «Eng oliy do'st (Rafiqul-A'lo) bilan (bo'lay)» deya boshladi.