Қуръаннинг жамланиши

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ السَّبَّاقِ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَرْسَلَ إِلَىَّ أَبُو بَكْرٍ مَقْتَلَ أَهْلِ الْيَمَامَةِ فَإِذَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عِنْدَهُ قَالَ أَبُو بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ إِنَّ عُمَرَ أَتَانِي فَقَالَ إِنَّ الْقَتْلَ قَدِ اسْتَحَرَّ يَوْمَ الْيَمَامَةِ بِقُرَّاءِ الْقُرْآنِ وَإِنِّي أَخْشَى أَنْ يَسْتَحِرَّ الْقَتْلُ بِالْقُرَّاءِ بِالْمَوَاطِنِ، فَيَذْهَبَ كَثِيرٌ مِنَ الْقُرْآنِ وَإِنِّي أَرَى أَنْ تَأْمُرَ بِجَمْعِ الْقُرْآنِ‏.‏ قُلْتُ لِعُمَرَ كَيْفَ تَفْعَلُ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ عُمَرُ هَذَا وَاللَّهِ خَيْرٌ‏.‏ فَلَمْ يَزَلْ عُمَرُ يُرَاجِعُنِي حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِذَلِكَ، وَرَأَيْتُ فِي ذَلِكَ الَّذِي رَأَى عُمَرُ‏.‏ قَالَ زَيْدٌ قَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّكَ رَجُلٌ شَابٌّ عَاقِلٌ لاَ نَتَّهِمُكَ، وَقَدْ كُنْتَ تَكْتُبُ الْوَحْىَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَتَبَّعِ الْقُرْآنَ فَاجْمَعْهُ فَوَاللَّهِ لَوْ كَلَّفُونِي نَقْلَ جَبَلٍ مِنَ الْجِبَالِ مَا كَانَ أَثْقَلَ عَلَىَّ مِمَّا أَمَرَنِي مِنْ جَمْعِ الْقُرْآنِ قُلْتُ كَيْفَ تَفْعَلُونَ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ فَلَمْ يَزَلْ أَبُو بَكْرٍ يُرَاجِعُنِي حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِلَّذِي شَرَحَ لَهُ صَدْرَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ فَتَتَبَّعْتُ الْقُرْآنَ أَجْمَعُهُ مِنَ الْعُسُبِ وَاللِّخَافِ وَصُدُورِ الرِّجَالِ حَتَّى وَجَدْتُ آخِرَ سُورَةِ التَّوْبَةِ مَعَ أَبِي خُزَيْمَةَ الأَنْصَارِيِّ لَمْ أَجِدْهَا مَعَ أَحَدٍ غَيْرَهُ ‏{‏لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ‏}‏ حَتَّى خَاتِمَةِ بَرَاءَةَ، فَكَانَتِ الصُّحُفُ عِنْدَ أَبِي بَكْرٍ حَتَّى تَوَفَّاهُ اللَّهُ ثُمَّ عِنْدَ عُمَرَ حَيَاتَهُ ثُمَّ عِنْدَ حَفْصَةَ بِنْتِ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ‏.‏

Мусо ибн Исмоил, Иброҳим ибн Саъддан, у Ибн Шиҳобдан, у Убайд ибнус Саббоқдан ривоят қилади: Зайд ибн Собит (розияллаҳу анҳу) айтди: Ямома аҳли ўлдирилганида (жангида) Абу Бакр менга (одам) юборди, мана Умар ибн Хаттоб ҳам унинг ёнида эди. Абу Бакр (розияллаҳу анҳу): Умар менга келиб: Ямома куни Қуръан қорилари (кўплаб) ўлдирилди, мен (бошқа) жойларда ҳам қорилар ўлдирилишидан, шунда Қуръандан кўп (қисм) йўқолишидан қўрқаман, мен Қуръанни жамлашга буюришингни (тўғри) деб кўраман, деди. Мен Умарга: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам қилмаган ишни қандай қиласан? дедим. Умар: Аллаҳга қасам, бу яхшиликдир, деди. Умар менга қайтараверди, то Аллаҳ шунга кўксими очгунча, ва мен ҳам Умар кўрган (фикр)ни кўрдим, деди. Зайд айтди: Абу Бакр: Сен ёш, ақлли йигитсан, сени айбламаймиз, сен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга ваҳий ёзардинг; бас, Қуръанни излаб топ ва уни жамла, деди. Аллаҳга қасам, агар улар менга тоғлардан бир тоғни кўчиришни юклаганларида, менга Қуръанни жамлашни буюрганларидан оғирроқ бўлмас эди. Мен: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам қилмаган ишни қандай қиласизлар? дедим. У: Аллаҳга қасам, бу яхшиликдир, деди. Абу Бакр менга қайтараверди, то Аллаҳ Абу Бакр ва Умар (розияллаҳу анҳумо)нинг кўксини очганига менга ҳам очгунча. Бас, мен Қуръанни хурмо шохлари, юпқа тошлар ва кишиларнинг кўксларидан (ёдидан) излаб жамлай бошладим, то Тавба сурасининг охирини Абу Хузайма Ансорий ёнида топгунимча — уни ундан бошқа ҳеч кимда топмадим — «Албатта сизларга ўзларингиздан бўлган, сизнинг машаққатингиз унга оғир (ботадиган) бир Расул келди» дан то Бароатнинг (Тавбанинг) охиригача. Саҳифалар Абу Бакр ҳузурида эди, то Аллаҳ уни вафот эттиргунча, сўнг Умар ҳузурида ҳаёти давомида, сўнг Умар (розияллаҳу анҳу) қизи Ҳафса ҳузурида (қолди).

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ، أَنَّ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، حَدَّثَهُ أَنَّ حُذَيْفَةَ بْنَ الْيَمَانِ قَدِمَ عَلَى عُثْمَانَ وَكَانَ يُغَازِي أَهْلَ الشَّأْمِ فِي فَتْحِ إِرْمِينِيَةَ وَأَذْرَبِيجَانَ مَعَ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَأَفْزَعَ حُذَيْفَةَ اخْتِلاَفُهُمْ فِي الْقِرَاءَةِ فَقَالَ حُذَيْفَةُ لِعُثْمَانَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَدْرِكْ هَذِهِ الأُمَّةَ قَبْلَ أَنْ يَخْتَلِفُوا فِي الْكِتَابِ اخْتِلاَفَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فَأَرْسَلَ عُثْمَانُ إِلَى حَفْصَةَ أَنْ أَرْسِلِي إِلَيْنَا بِالصُّحُفِ نَنْسَخُهَا فِي الْمَصَاحِفِ ثُمَّ نَرُدُّهَا إِلَيْكِ فَأَرْسَلَتْ بِهَا حَفْصَةُ إِلَى عُثْمَانَ فَأَمَرَ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ وَسَعِيدَ بْنَ الْعَاصِ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ فَنَسَخُوهَا فِي الْمَصَاحِفِ وَقَالَ عُثْمَانُ لِلرَّهْطِ الْقُرَشِيِّينَ الثَّلاَثَةِ إِذَا اخْتَلَفْتُمْ أَنْتُمْ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فِي شَىْءٍ مِنَ الْقُرْآنِ فَاكْتُبُوهُ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ فَإِنَّمَا نَزَلَ بِلِسَانِهِمْ فَفَعَلُوا حَتَّى إِذَا نَسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ رَدَّ عُثْمَانُ الصُّحُفَ إِلَى حَفْصَةَ وَأَرْسَلَ إِلَى كُلِّ أُفُقٍ بِمُصْحَفٍ مِمَّا نَسَخُوا وَأَمَرَ بِمَا سِوَاهُ مِنَ الْقُرْآنِ فِي كُلِّ صَحِيفَةٍ أَوْ مُصْحَفٍ أَنْ يُحْرَقَ‏.‏

Мусо, Иброҳимдан, у Ибн Шиҳобдан: Анас ибн Молик унга айтиб берди: Ҳузайфа ибнул Ямон Усмоннинг олдига келди — у Ироқ аҳли билан бирга Арминия ва Озарбайжон фатҳида Шом аҳлига қарши ғазот қиларди. Ҳузайфани уларнинг қироатдаги ихтилофлари қўрқитди. Ҳузайфа Усмонга: Эй амирул мўминин, бу умматни — яҳудий ва насоролар китобда ихтилоф қилгандек ихтилоф қилишидан олдин — қутқар (етиб бор), деди. Усмон Ҳафсага: Бизга саҳифаларни юбор, биз уларни мушафларга кўчирайлик, сўнг сенга қайтарамиз, деб (одам) юборди. Ҳафса уларни Усмонга юборди. У Зайд ибн Собит, Абдуллаҳ ибн Зубайр, Саид ибнул Ос ва Абдураҳмон ибнул Ҳорис ибн Ҳишомга буюрди, улар уни мушафларга кўчирдилар. Усмон уч Қурайшлик кишига: Агар сизлар Зайд ибн Собит билан Қуръандан бирор нарсада ихтилоф қилсангиз, уни Қурайш тилида ёзинглар, чунки у уларнинг тилида нозил бўлган, деди. Улар шундай қилдилар, то улар саҳифаларни мушафларга кўчиргунларигача. Усмон саҳифаларни Ҳафсага қайтарди ва ҳар бир уфқга (ўлкага) улар кўчирган мушафлардан бирини юборди, ҳар бир саҳифа ёки мушафда (унинг) Қуръандан бошқа (нусхаси) бўлса, уни ёқишни буюрди.

قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، سَمِعَ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ، قَالَ فَقَدْتُ آيَةً مِنَ الأَحْزَابِ حِينَ نَسَخْنَا الْمُصْحَفَ قَدْ كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ بِهَا فَالْتَمَسْنَاهَا فَوَجَدْنَاهَا مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ الأَنْصَارِيِّ ‏{‏مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ‏}‏ فَأَلْحَقْنَاهَا فِي سُورَتِهَا فِي الْمُصْحَفِ‏.‏

Ибн Шиҳоб айтди: Менга Хорижа ибн Зайд ибн Собит хабар берди, у Зайд ибн Собитни эшитди: Мен мушафни кўчирайтганимизда Аҳзобдан бир оятни тополмай қолдим — уни Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ўқиётганларини эшитардим. Биз уни изладик ва уни Хузайма ибн Собит Ансорий ёнида топдик: «Мўминлардан шундай эркаклар борки, улар Аллаҳга берган аҳдларига содиқ қолдилар» — бас, биз уни мушафда ўз сурасига киритдик.