حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ أَبُو الْحَسَنِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ زَيْدِ بْنِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ مَرَّ يَهُودِيٌّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ السَّامُ عَلَيْكَ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " وَعَلَيْكَ ". فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَتَدْرُونَ مَا يَقُولُ قَالَ السَّامُ عَلَيْكَ ". قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلاَ نَقْتُلُهُ قَالَ " لاَ، إِذَا سَلَّمَ عَلَيْكُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ فَقُولُوا وَعَلَيْكُمْ ".
Anas ibn Molik aytdi: Bir yahudiy Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ning yonidan o'tib: "As-somu alayk (senga o'lim bo'lsin)" dedi. Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): "Va alayk (senga ham)" dedi. Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): "U nima deyayotganini bilasizmi? «As-somu alayk» dedi" dedi. Ular: "Ey Rasulullah, uni o'ldirmaymizmi?" dedilar. Dedi: "Yo'q. Kitob ahli sizlarga salom bersa, «Va alaykum» deb ayting (xolos)."
حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتِ اسْتَأْذَنَ رَهْطٌ مِنَ الْيَهُودِ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا السَّامُ عَلَيْكَ. فَقُلْتُ بَلْ عَلَيْكُمُ السَّامُ وَاللَّعْنَةُ. فَقَالَ " يَا عَائِشَةُ إِنَّ اللَّهَ رَفِيقٌ يُحِبُّ الرِّفْقَ فِي الأَمْرِ كُلِّهِ ". قُلْتُ أَوَلَمْ تَسْمَعْ مَا قَالُوا قَالَ " قُلْتُ وَعَلَيْكُمْ ".
Oisha (roziyallahu anho) aytdi: Yahudiylardan bir guruh Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) huzuriga izn so'rab: "As-somu alayk" dedilar. Men: "Balki sizlarga o'lim va la'nat (bo'lsin)" dedim. Dedi: "Ey Oisha, albatta Allah rafiqdir (yumshoqdir), har ishda yumshoqlikni yaxshi ko'radi." Men: "Ular nima deganini eshitmadingmi?" dedim. Dedi: "Men «Va alaykum» dedim (xolos)."
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ الْيَهُودَ إِذَا سَلَّمُوا عَلَى أَحَدِكُمْ إِنَّمَا يَقُولُونَ سَامٌ عَلَيْكَ. فَقُلْ عَلَيْكَ ".
Ibn Umar (roziyallahu anhumo) Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ning shunday deganlarini eshitdi: "Albatta yahudiylar sizdan biringizga salom bersa, faqat «Som alayk» deydilar. Bas sen «Alayk» deb ayt."
حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ حَدَّثَنِي شَقِيقٌ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَحْكِي نَبِيًّا مِنَ الأَنْبِيَاءِ ضَرَبَهُ قَوْمُهُ فَأَدْمَوْهُ، فَهْوَ يَمْسَحُ الدَّمَ عَنْ وَجْهِهِ وَيَقُولُ رَبِّ اغْفِرْ لِقَوْمِي، فَإِنَّهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ.
Abdulloh (ibn Mas'ud) aytdi: "Go'yo men Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ga qarab turibman — u payg'ambarlardan birini hikoya qilar edi: qavmi uni urib qonatdi, u yuzidan qonni artar va: «Robbim, qavmimni mag'firat qil, chunki ular bilmaydilar» der edi."
حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا خَيْثَمَةُ، حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ غَفَلَةَ، قَالَ عَلِيٌّ ـ رضى الله عنه ـ إِذَا حَدَّثْتُكُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَدِيثًا فَوَاللَّهِ، لأَنْ أَخِرَّ مِنَ السَّمَاءِ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ أَكْذِبَ عَلَيْهِ، وَإِذَا حَدَّثْتُكُمْ فِيمَا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ فَإِنَّ الْحَرْبَ خَدْعَةٌ، وَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " سَيَخْرُجُ قَوْمٌ فِي آخِرِ الزَّمَانِ، حُدَّاثُ الأَسْنَانِ، سُفَهَاءُ الأَحْلاَمِ، يَقُولُونَ مِنْ خَيْرِ قَوْلِ الْبَرِيَّةِ، لاَ يُجَاوِزُ إِيمَانُهُمْ حَنَاجِرَهُمْ، يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ، فَأَيْنَمَا لَقِيتُمُوهُمْ فَاقْتُلُوهُمْ، فَإِنَّ فِي قَتْلِهِمْ أَجْرًا لِمَنْ قَتَلَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ".
Suvayd ibn G'afla aytdi: Ali (roziyallahu anhu): "Men sizlarga Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)dan bir hadis aytsam, vallahi, men osmondan yiqilishim — unga nisbatan yolg'on aytishimdan ko'ra menga suyukliroqdir. Agar sizlarga men bilan sizning orangizdagi (urush) haqda aytsam, (bilingki) urush — hiyladir. Men Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ni: «Oxir zamonda bir qavm chiqadi — tishlari yosh (yoshlar), aqllari past; xalqning (so'zining) eng yaxshisidan (Qur'an) aytadilar; iymonlari halqlaridan (tomoqlaridan) o'tmaydi; o'qning ovdan (nishondan) chiqib ketgani kabi diyndan chiqib ketadilar. Ularni qayda uchratsangiz, o'ldiringlar, chunki ularni o'ldirishda — ularni o'ldirgan kishi uchun qiyomat kunida ajr bor» deganini eshitdim" dedi.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، قَالَ سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، وَعَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُمَا أَتَيَا أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ فَسَأَلاَهُ عَنِ الْحَرُورِيَّةِ، أَسَمِعْتَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم. قَالَ لاَ أَدْرِي مَا الْحَرُورِيَّةُ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " يَخْرُجُ فِي هَذِهِ الأُمَّةِ ـ وَلَمْ يَقُلْ مِنْهَا ـ قَوْمٌ تَحْقِرُونَ صَلاَتَكُمْ مَعَ صَلاَتِهِمْ، يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لاَ يُجَاوِزُ حُلُوقَهُمْ ـ أَوْ حَنَاجِرَهُمْ ـ يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ مُرُوقَ السَّهْمِ مِنَ الرَّمِيَّةِ، فَيَنْظُرُ الرَّامِي إِلَى سَهْمِهِ إِلَى نَصْلِهِ إِلَى رِصَافِهِ، فَيَتَمَارَى فِي الْفُوقَةِ، هَلْ عَلِقَ بِهَا مِنَ الدَّمِ شَىْءٌ ".
Abu Salama va Ato ibn Yasor Abu Sa'id al-Xudriyga kelib, undan Haruriya (xavorij) haqida so'radilar: "Buni Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)dan eshitdingmi?" U: "Haruriya nima — bilmadim. Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ni: «Bu ummatda — «undan» demadi — bir qavm chiqadi, sizlar o'z namozingizni ularning namozi bilan (taqqoslab) kichik deb hisoblaysiz; Qur'anni o'qiydilar, (lekin u) tomoqlaridan — yoki halqlaridan — o'tmaydi; o'qning ovdan (nishondan) chiqqani kabi diyndan chiqib ketadilar; otuvchi o'z o'qiga — paykoniga, bog'lamiga qarab, fuqasi (o'q oxiri)da shubha qiladi: unga qondan biror narsa yopishganmi (yo'qmi)» deganini eshitdim" dedi.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانُ، حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عُمَرُ، أَنَّ أَبَاهُ، حَدَّثَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ وَذَكَرَ الْحَرُورِيَّةَ ـ فَقَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " يَمْرُقُونَ مِنَ الإِسْلاَمِ مُرُوقَ السَّهْمِ مِنَ الرَّمِيَّةِ ".
Abdulloh ibn Umar (Haruriya zikr qilindi): Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) dedi: "Ular Islomdan — o'qning ovdan chiqqani kabi — chiqib ketadilar."
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ بَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقْسِمُ جَاءَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ ذِي الْخُوَيْصِرَةِ التَّمِيمِيُّ فَقَالَ اعْدِلْ يَا رَسُولَ اللَّهِ. فَقَالَ " وَيْلَكَ مَنْ يَعْدِلُ إِذَا لَمْ أَعْدِلْ ". قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ دَعْنِي أَضْرِبْ عُنُقَهُ. قَالَ " دَعْهُ فَإِنَّ لَهُ أَصْحَابًا يَحْقِرُ أَحَدُكُمْ صَلاَتَهُ مَعَ صَلاَتِهِ، وَصِيَامَهُ مَعَ صِيَامِهِ، يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ، يُنْظَرُ فِي قُذَذِهِ فَلاَ يُوجَدُ فِيهِ شَىْءٌ، يُنْظَرُ فِي نَصْلِهِ فَلاَ يُوجَدُ فِيهِ شَىْءٌ، ثُمَّ يُنْظَرُ فِي رِصَافِهِ فَلاَ يُوجَدُ فِيهِ شَىْءٌ، ثُمَّ يُنْظَرُ فِي نَضِيِّهِ فَلاَ يُوجَدُ فِيهِ شَىْءٌ، قَدْ سَبَقَ الْفَرْثَ وَالدَّمَ، آيَتُهُمْ رَجُلٌ إِحْدَى يَدَيْهِ ـ أَوْ قَالَ ثَدْيَيْهِ ـ مِثْلُ ثَدْىِ الْمَرْأَةِ ـ أَوْ قَالَ مِثْلُ الْبَضْعَةِ ـ تَدَرْدَرُ، يَخْرُجُونَ عَلَى حِينِ فُرْقَةٍ مِنَ النَّاسِ ". قَالَ أَبُو سَعِيدٍ أَشْهَدُ سَمِعْتُ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَشْهَدُ أَنَّ عَلِيًّا قَتَلَهُمْ وَأَنَا مَعَهُ، جِيءَ بِالرَّجُلِ عَلَى النَّعْتِ الَّذِي نَعَتَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم. قَالَ فَنَزَلَتْ فِيهِ {وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ}.
Abu Sa'id aytdi: Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) (g'animat) taqsimlayotganda, Abdulloh ibn Zul-Xuvaysira at-Tamimiy kelib: "Adolat qil, ey Rasulullah" dedi. Dedi: "Voy senga, agar men adolat qilmasam, kim adolat qiladi?" Umar ibn Xattob: "Meni qo'y, uning bo'ynini uray" dedi. Dedi: "Uni qo'y, chunki uning shunday ashoblari borki, biringiz o'z namozini ularning namozi bilan, o'z ro'zasini ularning ro'zasi bilan (taqqoslab) kichik deb hisoblaydi; ular diyndan — o'qning ovdan chiqqani kabi — chiqib ketadilar. Uning patlariga qaraladi, unda hech narsa topilmaydi; paykoniga qaraladi, unda hech narsa topilmaydi; keyin bog'lamiga qaraladi, unda hech narsa topilmaydi; keyin o'q tanasiga qaraladi, unda hech narsa topilmaydi — u tezak va qondan o'tib ketgan (shu qadar tez). Ularning alomati — bir kishiki, uning ikki qo'lidan biri — yoki: ikki ko'kragidan biri — ayolning ko'kragidek — yoki: bir parcha go'shtdek — bo'lib, qaltiraydi (osilib turadi). Ular odamlar orasida ajralish (ixtilof) paytida chiqadilar." Abu Sa'id: "Guvohlik beraman, men bu (hadisni) Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)dan eshitdim, va guvohlik beraman, Ali ularni o'ldirdi, men u bilan birga edim. O'sha kishi — Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) ta'riflagan sifatda — keltirildi" dedi. (Ravoiy): U haqida: «Ulardan ba'zilari seni sadaqalarda malomat qiladi» (oyat) nozil bo'ldi.
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا الشَّيْبَانِيُّ، حَدَّثَنَا يُسَيْرُ بْنُ عَمْرٍو، قَالَ قُلْتُ لِسَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ هَلْ سَمِعْتَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِي الْخَوَارِجِ شَيْئًا قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ ـ وَأَهْوَى بِيَدِهِ قِبَلَ الْعِرَاقِ ـ " يَخْرُجُ مِنْهُ قَوْمٌ يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لاَ يُجَاوِزُ تَرَاقِيَهُمْ، يَمْرُقُونَ مِنَ الإِسْلاَمِ مُرُوقَ السَّهْمِ مِنَ الرَّمِيَّةِ ".
Yusayr ibn Amr aytdi: Sahl ibn Hunaytga: "Xavorijlar haqida Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)dan biror narsa eshitdingmi?" dedim. U: "Men uni — qo'lini Iroq tomon ishorat qilib — «Undan bir qavm chiqadi, Qur'anni o'qiydilar, (lekin u) o'mganlaridan (taraqilaridan) o'tmaydi; Islomdan — o'qning ovdan chiqqani kabi — chiqib ketadilar» deganini eshitdim" dedi.
حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى تَقْتَتِلَ فِئَتَانِ دَعْوَاهُمَا وَاحِدَةٌ ".
Abu Hurayra (roziyallahu anhu) aytdi: Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) dedi: "Da'vosi (shiori) bir bo'lgan ikki guruh urishmaguncha, (qiyomat) soati qoyim bo'lmaydi."
قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ الْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ، وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَبْدٍ الْقَارِيَّ، أَخْبَرَاهُ أَنَّهُمَا، سَمِعَا عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ سَمِعْتُ هِشَامَ بْنَ حَكِيمٍ، يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَمَعْتُ لِقِرَاءَتِهِ، فَإِذَا هُوَ يَقْرَؤُهَا عَلَى حُرُوفٍ كَثِيرَةٍ لَمْ يُقْرِئْنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَذَلِكَ، فَكِدْتُ أُسَاوِرُهُ فِي الصَّلاَةِ فَانْتَظَرْتُهُ حَتَّى سَلَّمَ، ثُمَّ لَبَّبْتُهُ بِرِدَائِهِ أَوْ بِرِدَائِي فَقُلْتُ مَنْ أَقْرَأَكَ هَذِهِ السُّورَةَ قَالَ أَقْرَأَنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ لَهُ كَذَبْتَ فَوَاللَّهِ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَقْرَأَنِي هَذِهِ السُّورَةَ الَّتِي سَمِعْتُكَ تَقْرَؤُهَا. فَانْطَلَقْتُ أَقُودُهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي سَمِعْتُ هَذَا يَقْرَأُ بِسُورَةِ الْفُرْقَانِ عَلَى حُرُوفٍ لَمْ تُقْرِئْنِيهَا، وَأَنْتَ أَقْرَأْتَنِي سُورَةَ الْفُرْقَانِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَرْسِلْهُ يَا عُمَرُ، اقْرَأْ يَا هِشَامُ ". فَقَرَأَ عَلَيْهِ الْقِرَاءَةَ الَّتِي سَمِعْتُهُ يَقْرَؤُهَا. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " هَكَذَا أُنْزِلَتْ ". ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " اقْرَأْ يَا عُمَرُ ". فَقَرَأْتُ فَقَالَ " هَكَذَا أُنْزِلَتْ ". ثُمَّ قَالَ " إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ ".
Umar ibn Xattob (roziyallahu anhu) aytdi: "Men Hishom ibn Hakimni Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) hayotida Furqan surasini o'qiyotganini eshitdim, qiroatini diqqat bilan tingladim — birdan u uni menga Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) shunday o'qitmagan ko'p harflar (qiroatlar) bilan o'qir edi. Namozda unga tashlanay dedim, lekin uni kutdim, to salom berguniga. Keyin uni ridosi (yoki ridom) bilan bo'g'ib (ushlab): «Senga bu surani kim o'qitdi?» dedim. U: «Uni menga Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) o'qitdi» dedi. Men unga: «Yolg'on aytding, vallahi, Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) menga seni o'qiyotganini eshitgan shu surani (boshqacha) o'qitgan» dedim. Uni yetaklab Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ga olib bordim va: «Ey Rasulullah, men buni Furqan surasini sen menga o'qitmagan harflar bilan o'qiyotganini eshitdim, sen menga Furqan surasini o'qitgansan» dedim. Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): «Uni qo'yib yubor, ey Umar. O'qi, ey Hishom» dedi. U unga men eshitgan qiroatni o'qidi. Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): «Shunday nozil qilingan» dedi. Keyin: «O'qi, ey Umar» dedi. Men o'qidim. Dedi: «Shunday nozil qilingan.» Keyin: «Albatta bu Qur'an yetti harf (qiroat) ustida nozil qilingan, undan o'zingga oson bo'lganini o'qinglar» dedi."
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ، ح حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، رضى الله عنه قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} شَقَّ ذَلِكَ عَلَى أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَالُوا أَيُّنَا لَمْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لَيْسَ كَمَا تَظُنُّونَ. إِنَّمَا هُوَ كَمَا قَالَ لُقْمَانُ لاِبْنِهِ {يَا بُنَىَّ لاَ تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ}".
Abdulloh (roziyallahu anhu) aytdi: Bu oyat: «Iymon keltirgan va iymonini zulm bilan aralashtirmaganlar...» nozil bo'lganda, bu Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ning ashoblariga og'ir botdi va: "Qaysimiz o'ziga zulm qilmagan?" dedilar. Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): "U siz o'ylaganidek emas. U faqat Luqmon o'g'liga aytgan kabidir: «Ey o'g'lim, Allahga shirk keltirma, albatta shirk — katta zulmdir» (oyat)" dedi.
حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي مَحْمُودُ بْنُ الرَّبِيعِ، قَالَ سَمِعْتُ عِتْبَانَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ غَدَا عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَجُلٌ أَيْنَ مَالِكُ بْنُ الدُّخْشُنِ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَّا ذَلِكَ مُنَافِقٌ لاَ يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ. فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " أَلاَ تَقُولُوهُ يَقُولُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ يَبْتَغِي. بِذَلِكَ وَجْهَ اللَّهِ ". قَالَ بَلَى. قَالَ " فَإِنَّهُ لاَ يُوَافَى عَبْدٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِهِ إِلاَّ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ النَّارَ ".
Itbon ibn Molik aytdi: Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) ertalab huzurimga keldi. Bir kishi: "Molik ibn ad-Duxshun qani?" dedi. Bizdan bir kishi: "U munofiq, Allah va Rasulini yaxshi ko'rmaydi" dedi. Nabiy (sollallahu alayhi vasallam): "Unday demanglar. U Allahning yuzini istab «La ilaha illallah» deydi-ku?" dedi. U: "Ha (lekin...)" dedi. Dedi: "Albatta hech bir banda qiyomat kunida uni (shahodatni) keltirmaydi, magar Allah unga do'zaxni harom qilmasa."
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ فُلاَنٍ، قَالَ تَنَازَعَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَحِبَّانُ بْنُ عَطِيَّةَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ لِحِبَّانَ لَقَدْ عَلِمْتُ الَّذِي جَرَّأَ صَاحِبَكَ عَلَى الدِّمَاءِ يَعْنِي عَلِيًّا. قَالَ مَا هُوَ لاَ أَبَا لَكَ قَالَ شَىْءٌ سَمِعْتُهُ يَقُولُهُ. قَالَ مَا هُوَ قَالَ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالزُّبَيْرَ وَأَبَا مَرْثَدٍ وَكُلُّنَا فَارِسٌ قَالَ " انْطَلِقُوا حَتَّى تَأْتُوا رَوْضَةَ حَاجٍ ـ قَالَ أَبُو سَلَمَةَ هَكَذَا قَالَ أَبُو عَوَانَةَ حَاجٍ ـ فَإِنَّ فِيهَا امْرَأَةً مَعَهَا صَحِيفَةٌ مِنْ حَاطِبِ بْنِ أَبِي بَلْتَعَةَ إِلَى الْمُشْرِكِينَ فَأْتُونِي بِهَا ". فَانْطَلَقْنَا عَلَى أَفْرَاسِنَا حَتَّى أَدْرَكْنَاهَا حَيْثُ قَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَسِيرُ عَلَى بَعِيرٍ لَهَا، وَكَانَ كَتَبَ إِلَى أَهْلِ مَكَّةَ بِمَسِيرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَيْهِمْ. فَقُلْنَا أَيْنَ الْكِتَابُ الَّذِي مَعَكِ قَالَتْ مَا مَعِي كِتَابٌ. فَأَنَخْنَا بِهَا بَعِيرَهَا، فَابْتَغَيْنَا فِي رَحْلِهَا فَمَا وَجَدْنَا شَيْئًا. فَقَالَ صَاحِبِي مَا نَرَى مَعَهَا كِتَابًا. قَالَ فَقُلْتُ لَقَدْ عَلِمْنَا مَا كَذَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ حَلَفَ عَلِيٌّ وَالَّذِي يُحْلَفُ بِهِ لَتُخْرِجِنَّ الْكِتَابَ أَوْ لأُجَرِّدَنَّكِ. فَأَهْوَتْ إِلَى حُجْزَتِهَا وَهْىَ مُحْتَجِزَةٌ بِكِسَاءٍ فَأَخْرَجَتِ الصَّحِيفَةَ، فَأَتَوْا بِهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عُمَرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ خَانَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالْمُؤْمِنِينَ. دَعْنِي فَأَضْرِبَ عُنُقَهُ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَا حَاطِبُ مَا حَمَلَكَ عَلَى مَا صَنَعْتَ ". قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَالِي أَنْ لاَ أَكُونَ مُؤْمِنًا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَلَكِنِّي أَرَدْتُ أَنْ يَكُونَ لِي عِنْدَ الْقَوْمِ يَدٌ، يُدْفَعُ بِهَا عَنْ أَهْلِي وَمَالِي، وَلَيْسَ مِنْ أَصْحَابِكَ أَحَدٌ إِلاَّ لَهُ هُنَالِكَ مِنْ قَوْمِهِ مَنْ يَدْفَعُ اللَّهُ بِهِ عَنْ أَهْلِهِ وَمَالِهِ. قَالَ " صَدَقَ، لاَ تَقُولُوا لَهُ إِلاَّ خَيْرًا ". قَالَ فَعَادَ عُمَرُ فَقَالَ يَا رَسُولُ اللَّهِ قَدْ خَانَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالْمُؤْمِنِينَ، دَعْنِي فَلأَضْرِبَ عُنُقَهُ. قَالَ " أَوَلَيْسَ مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ، وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ اللَّهَ اطَّلَعَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ فَقَدْ أَوْجَبْتُ لَكُمُ الْجَنَّةَ ". فَاغْرَوْرَقَتْ عَيْنَاهُ فَقَالَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ.
Abu Abdurahmon va Hibbon ibn Atiya tortishdi. Abu Abdurahmon Hibbonga: "Men sening sohibingni (Alini) qonlarga jur'atli qilgan narsani bilaman" dedi. (Hibbon): "U nima — sen otasiz qolgir?" dedi. (Abu Abdurahmon): "Men uni (Alini) aytayotganini eshitgan bir narsa" dedi. (Hibbon): "U nima?" dedi. (Abu Abdurahmon): "Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) meni, Zubayrni va Abu Marsadni — hammamiz otliq edik — yubordi va: «Boring, to Ravzatu Hoj (degan joy)ga yeting — unda bir ayol bor, yonida Hotib ibn Abu Balta'aning mushriklarga (yozgan) sahifasi bor, uni menga keltiringlar» dedi. Biz otlarimizda yo'lga chiqdik, to uni Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) bizga aytgan joyda topdik — o'z tuyasida ketayotgan edi. U Makka ahliga Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ning ularga (qarshi) yurishini (xabarini) yozgan edi. Biz: «Senda bo'lgan xat qani?» dedik. U: «Menda xat yo'q» dedi. Tuyasini cho'ktirdik, yukida qidirdik, hech narsa topmadik. Sherigim: «Unda xat ko'rmaymiz» dedi. Men: «Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) yolg'on aytmaganini bilamiz» dedim. Keyin Ali: «O'zi bilan qasam ichiladigan Zotga qasam, albatta xatni chiqarasan, yoki seni yalang'ochlayman» deb qasam ichdi. U beliga (qo'lini) uzatdi — u bir to'nchaga o'ralgan edi — va sahifani chiqardi. Uni Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ga keltirdilar. Umar: «Ey Rasulullah, u Allahga, Rasuliga va mo'minlarga xiyonat qildi, meni qo'y, uning bo'ynini uray» dedi. Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): «Ey Hotib, seni qilgan ishingga nima undadi?» dedi. U: «Ey Rasulullah, menga Allahga va Rasuliga mo'min bo'lmaslik (qaerdan)? Lekin men o'sha qavm huzurida menga — oilam va molimni himoya qiladigan — bir qo'li (ta'sirim) bo'lishini istadim. Sening ashobingdan har birining u yerda qavmidan oilasi va molini Allah (himoya qiladigan) kishisi bor (men esa yolg'iz Makkada)» dedi. Dedi: «Rost aytdi. Unga faqat yaxshi (so'z) ayting.» Umar yana: «Ey Rasulullah, u Allahga, Rasuliga va mo'minlarga xiyonat qildi, meni qo'y, bo'ynini uray» dedi. Dedi: «U Badr ahlidan emasmi? Sen nimani bilasan, balki Allah Badr ahliga boqib: «Xohlaganingizni qilinglar, men sizlarga jannatni vojib qildim» degandir.» Umarning ko'zlari yoshga to'ldi va: «Allah va Rasuli bilguvchiroq» dedi."
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ أُسَامَةَ، أَنَّ أَبَا سَلَمَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَدْعُو فِي الصَّلاَةِ " اللَّهُمَّ أَنْجِ عَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ، وَسَلَمَةَ بْنَ هِشَامٍ، وَالْوَلِيدَ بْنَ الْوَلِيدِ، اللَّهُمَّ أَنْجِ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، اللَّهُمَّ اشْدُدْ وَطْأَتَكَ عَلَى مُضَرَ، وَابْعَثْ عَلَيْهِمْ سِنِينَ كَسِنِي يُوسُفَ ".
Abu Hurayra (rivoyat qildi): Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) namozda: "Allahumma, Ayyosh ibn Abu Rabia, Salama ibn Hishom va Valid ibn Validni najot ber. Allahumma, mo'minlardan mustaz'af (zaif, ojiz)larni najot ber. Allahumma, Muzar (qabilasi) ustiga (azob) bosimini qattiq qil, ularga Yusufning (qaht) yillaridek yillar yubor" deb duo qilar edi.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَوْشَبٍ الطَّائِفِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " ثَلاَثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ وَجَدَ حَلاَوَةَ الإِيمَانِ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِمَّا سِوَاهُمَا، وَأَنْ يُحِبَّ الْمَرْءَ لاَ يُحِبُّهُ إِلاَّ لِلَّهِ، وَأَنْ يَكْرَهَ أَنْ يَعُودَ فِي الْكُفْرِ، كَمَا يَكْرَهُ أَنْ يُقْذَفَ فِي النَّارِ ".
Anas (roziyallahu anhu) aytdi: Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) dedi: "Uch (narsa) borki, kimda bo'lsa, iymon halovatini topadi: Allah va Rasuli unga boshqa hammasidan suyukliroq bo'lishi; bir kishini faqat Allah uchun sevishi; va o'tga tashlanishni yoqtirmagani kabi, kufrga qaytishni yoqtirmasligi."
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا عَبَّادٌ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، سَمِعْتُ قَيْسًا، سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ زَيْدٍ، يَقُولُ لَقَدْ رَأَيْتُنِي وَإِنَّ عُمَرَ مُوثِقِي عَلَى الإِسْلاَمِ، وَلَوِ انْقَضَّ أُحُدٌ مِمَّا فَعَلْتُمْ بِعُثْمَانَ كَانَ مَحْقُوقًا أَنْ يَنْقَضَّ.
Said ibn Zayd aytdi: "Men o'zimni (eslayman) — Umar meni Islom (ni qabul qilganim) uchun bog'lab turar edi (ilgari Umar musulmonlarni qiynardi). Agar Uhud sizlarning Usmonga qilgan ishingiz sababli (g'azabdan) qulasa, u qulashga haqli edi."
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا قَيْسٌ، عَنْ خَبَّابِ بْنِ الأَرَتِّ، قَالَ شَكَوْنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ مُتَوَسِّدٌ بُرْدَةً لَهُ فِي ظِلِّ الْكَعْبَةِ فَقُلْنَا أَلاَ تَسْتَنْصِرُ لَنَا أَلاَ تَدْعُو لَنَا. فَقَالَ " قَدْ كَانَ مَنْ قَبْلَكُمْ يُؤْخَذُ الرَّجُلُ فَيُحْفَرُ لَهُ فِي الأَرْضِ فَيُجْعَلُ فِيهَا، فَيُجَاءُ بِالْمِنْشَارِ فَيُوضَعُ عَلَى رَأْسِهِ فَيُجْعَلُ نِصْفَيْنِ، وَيُمَشَّطُ بِأَمْشَاطِ الْحَدِيدِ مَا دُونَ لَحْمِهِ وَعَظْمِهِ، فَمَا يَصُدُّهُ ذَلِكَ عَنْ دِينِهِ، وَاللَّهِ لَيَتِمَّنَّ هَذَا الأَمْرُ، حَتَّى يَسِيرَ الرَّاكِبُ مِنْ صَنْعَاءَ إِلَى حَضْرَمَوْتَ لاَ يَخَافُ إِلاَّ اللَّهَ وَالذِّئْبَ عَلَى غَنَمِهِ، وَلَكِنَّكُمْ تَسْتَعْجِلُونَ ".
Xabbob ibn al-Aratt aytdi: Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ga — u Ka'ba soyasida o'z burdasini yostiqlanib (yotgan)da — shikoyat qildik va: "Bizga yordam (g'alaba) so'ramaysanmi? Bizga duo qilmaysanmi?" dedik. Dedi: "Sizdan oldingilardan bir kishi (mo'min) olinar, unga yerda (chuqur) kovlanar, u ichiga solinar, arra keltirilib boshiga qo'yilar va ikki bo'lak qilinar; temir taroqlar bilan eti-suyagi orasidan taralar edi — lekin bu uni diynidan to'xtatmas edi. Vallahi, bu ish (Islom) albatta kamolga yetadi, to otliq San'odan Hazramavtgacha — Allahdan va qo'yiga (hujum qiluvchi) bo'ridan boshqa narsadan qo'rqmasdan — yuradi. Lekin sizlar shoshyapsizlar."
حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَيْنَمَا نَحْنُ فِي الْمَسْجِدِ إِذْ خَرَجَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " انْطَلِقُوا إِلَى يَهُودَ ". فَخَرَجْنَا مَعَهُ حَتَّى جِئْنَا بَيْتَ الْمِدْرَاسِ فَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَنَادَاهُمْ " يَا مَعْشَرَ يَهُودَ أَسْلِمُوا تَسْلَمُوا ". فَقَالُوا قَدْ بَلَّغْتَ يَا أَبَا الْقَاسِمِ. فَقَالَ " ذَلِكَ أُرِيدُ "، ثُمَّ قَالَهَا الثَّانِيَةَ. فَقَالُوا قَدْ بَلَّغْتَ يَا أَبَا الْقَاسِمِ. ثُمَّ قَالَ الثَّالِثَةَ فَقَالَ " اعْلَمُوا أَنَّ الأَرْضَ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ، وَإِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُجْلِيَكُمْ، فَمَنْ وَجَدَ مِنْكُمْ بِمَالِهِ شَيْئًا فَلْيَبِعْهُ، وَإِلاَّ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا الأَرْضُ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ ".
Abu Hurayra (roziyallahu anhu) aytdi: Biz masjidda edik, birdan Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) huzurimizga chiqib: "Yahudiylarga boringlar" dedi. Biz u bilan chiqdik, to Baytul-Midros (yahudiy maktabi)ga keldik. Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) turib ularga nido qildi: "Ey yahudiylar guruhi, islom keltiringlar — salomat bo'lasizlar." Ular: "Yetkazding, ey Abulqosim" dedilar. Dedi: "Men shuni istayman" va ikkinchi marta aytdi. Ular: "Yetkazding, ey Abulqosim" dedilar. Keyin uchinchi marta aytdi va: "Bilinglarki, yer Allah va Rasuligadir, men sizlarni (bu yerdan) ko'chirmoqchiman. Sizdan kim moliga biror narsa (xaridor) topsa, uni sotsin; bo'lmasa, bilinglarki, yer Allah va Rasuligadir" dedi.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ قَزَعَةَ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَمُجَمِّعٍ، ابْنَىْ يَزِيدَ بْنِ جَارِيَةَ الأَنْصَارِيِّ عَنْ خَنْسَاءَ بِنْتِ خِذَامٍ الأَنْصَارِيَّةِ، أَنَّ أَبَاهَا، زَوَّجَهَا وَهْىَ ثَيِّبٌ، فَكَرِهَتْ ذَلِكَ، فَأَتَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَرَدَّ نِكَاحَهَا.
Xansa bint Xizom al-Ansoriya (rivoyat qildi): Otasi uni — u soyiba (tul/ajrashgan) bo'lib turib — (boshqaga) uylantirdi, u buni yoqtirmadi. Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ga keldi, (Nabiy) uning nikohini rad qildi.