باب بَيَانِ أَنَّ اسْمَ الصَّدَقَةِ يَقَعُ عَلَى كُلِّ نَوْعٍ مِنَ الْمَعْرُوفِ
وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ بْنُ هَمَّامٍ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ، مُنَبِّهٍ قَالَ هَذَا مَا حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ، عَنْ مُحَمَّدٍ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ أَحَادِيثَ مِنْهَا وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " وَاللَّهِ إِنِّي لأَنْقَلِبُ إِلَى أَهْلِي فَأَجِدُ التَّمْرَةَ سَاقِطَةً عَلَى فِرَاشِي - أَوْ فِي بَيْتِي - فَأَرْفَعُهَا لآكُلَهَا ثُمَّ أَخْشَى أَنْ تَكُونَ صَدَقَةً - أَوْ مِنَ الصَّدَقَةِ - فَأُلْقِيهَا " .
Ҳаммом ибн Мунаббиҳ айтди: Бу — Абу Ҳурайра бизга Муҳаммад — Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган (нарсалар); бас у (жумладан) ҳадисларни зикр қилди ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳга қасам, албатта мен ўз аҳлимга қайтаман ва тўшагимга — ёки: уйимда — тушиб ётган бир дона хурмони топаман, кейин уни егани оламан; кейин унинг садақа — ёки: садақадан — бўлишидан қўрқиб, уни ташлаб юбораман» деди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، كِلاَهُمَا عَنْ أَبِي مَالِكٍ الأَشْجَعِيِّ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ، فِي حَدِيثِ قُتَيْبَةَ قَالَ قَالَ نَبِيُّكُمْ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " كُلُّ مَعْرُوفٍ صَدَقَةٌ " .
Ҳузайфа (ривоят қилди) — Қутайбанинг ҳадисида: «Набийингиз (соллаллаҳу алайҳи васаллам) айтди» деди; Ибн Абу Шайба: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан» деди — У: «Ҳар бир маъруф (яхшилик) — садақадир» деди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْمَاءَ الضُّبَعِيُّ، حَدَّثَنَا مَهْدِيُّ بْنُ مَيْمُونٍ، حَدَّثَنَا وَاصِلٌ، مَوْلَى أَبِي عُيَيْنَةَ عَنْ يَحْيَى بْنِ عُقَيْلٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ، عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ الدِّيلِيِّ، عَنْ أَبِي، ذَرٍّ أَنَّ نَاسًا، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالُوا لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَا رَسُولَ اللَّهِ ذَهَبَ أَهْلُ الدُّثُورِ بِالأُجُورِ يُصَلُّونَ كَمَا نُصَلِّي وَيَصُومُونَ كَمَا نَصُومُ وَيَتَصَدَّقُونَ بِفُضُولِ أَمْوَالِهِمْ . قَالَ " أَوَلَيْسَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ مَا تَصَّدَّقُونَ إِنَّ بِكُلِّ تَسْبِيحَةٍ صَدَقَةً وَكُلِّ تَكْبِيرَةٍ صَدَقَةٌ وَكُلِّ تَحْمِيدَةٍ صَدَقَةٌ وَكُلِّ تَهْلِيلَةٍ صَدَقَةٌ وَأَمْرٌ بِالْمَعْرُوفِ صَدَقَةٌ وَنَهْىٌ عَنْ مُنْكَرٍ صَدَقَةٌ وَفِي بُضْعِ أَحَدِكُمْ صَدَقَةٌ " . قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيَأْتِي أَحَدُنَا شَهْوَتَهُ وَيَكُونُ لَهُ فِيهَا أَجْرٌ قَالَ " أَرَأَيْتُمْ لَوْ وَضَعَهَا فِي حَرَامٍ أَكَانَ عَلَيْهِ فِيهَا وِزْرٌ فَكَذَلِكَ إِذَا وَضَعَهَا فِي الْحَلاَلِ كَانَ لَهُ أَجْرٌ " .
Абу Зарр (ривоят қилди)ки: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан баъзи кишилар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га: «Эй Расулуллаҳ, дастурхон (мол-давлат) эгалари ажрларни олиб кетдилар; биз намоз ўқиганимиздек намоз ўқийдилар, биз рўза тутганимиздек рўза тутадилар ва молларининг ортиқчасидан садақа қиладилар» дедилар. У: «Аллаҳ сизларга ҳам садақа қиладиган нарсани (йўл) қилиб қўйган-ку! Албатта ҳар бир тасбеҳ (Субҳаналлаҳ) — садақадир, ҳар бир такбир (Аллаҳу акбар) — садақадир, ҳар бир таҳмид (Алҳамдулиллаҳ) — садақадир, ҳар бир таҳлил (Ла илаҳа иллаллаҳ) — садақадир, маъруфга буюриш — садақадир, мункардан қайтариш — садақадир, ва бировингизнинг (хотини билан) жинсий яқинлигида — садақа бор» деди. Улар: «Эй Расулуллаҳ, бировимиз ўз шаҳватини (хотини билан) қондирса, унда унга ажр бўладими?» дедилар. У: «Айтинг-чи, агар уни ҳаром(йўл)га қўйганида, унга унда вабол (гуноҳ) бўлар эдими? Мана шундай — уни ҳалол(йўл)га қўйганида, унга ажр бўлади» деди.
حَدَّثَنَا حَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو تَوْبَةَ الرَّبِيعُ بْنُ نَافِعٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ، - يَعْنِي ابْنَ سَلاَّمٍ - عَنْ زَيْدٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا سَلاَّمٍ، يَقُولُ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ فَرُّوخَ، أَنَّهُ سَمِعَ عَائِشَةَ، تَقُولُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّهُ خُلِقَ كُلُّ إِنْسَانٍ مِنْ بَنِي آدَمَ عَلَى سِتِّينَ وَثَلاَثِمَائَةِ مَفْصِلٍ فَمَنْ كَبَّرَ اللَّهَ وَحَمِدَ اللَّهَ وَهَلَّلَ اللَّهَ وَسَبَّحَ اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ اللَّهَ وَعَزَلَ حَجَرًا عَنْ طَرِيقِ النَّاسِ أَوْ شَوْكَةً أَوْ عَظْمًا عَنْ طَرِيقِ النَّاسِ وَأَمَرَ بِمَعْرُوفٍ أَوْ نَهَى عَنْ مُنْكَرٍ عَدَدَ تِلْكَ السِّتِّينَ وَالثَّلاَثِمِائَةِ السُّلاَمَى فَإِنَّهُ يَمْشِي يَوْمَئِذٍ وَقَدْ زَحْزَحَ نَفْسَهُ عَنِ النَّارِ " . قَالَ أَبُو تَوْبَةَ وَرُبَّمَا قَالَ " يُمْسِي " .
Оиша (ривоят қилди)ки: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта Одам фарзандларининг ҳар бир инсони уч юз олтмиш бўғин устида яратилган; бас ким Аллаҳни такбир қилса, Аллаҳга ҳамд айтса, Аллаҳни таҳлил қилса (Ла илаҳа иллаллаҳ деса), Аллаҳни тасбеҳ қилса, Аллаҳдан истиғдля сўраса, одамлар йўлидан бир тош ёки тикан ёки суяк(ни) четга олса, маъруфга буюрса ёки мункардан қайтарса — ўша уч юз олтмиш бўғин сони(ча) — албатта у ўша кун ўзини дўзахдан узоқлаштирган ҳолда юради (қадам ташлайди)» деди. Абу Тавба: «Баъзан у: ‹кечқурун(га) киради› дер эди» деди.
وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدَّارِمِيُّ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ، حَدَّثَنِي مُعَاوِيَةُ، أَخْبَرَنِي أَخِي، زَيْدٌ بِهَذَا الإِسْنَادِ . مِثْلَهُ غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ " أَوْ أَمَرَ بِمَعْرُوفٍ " . وَقَالَ " فَإِنَّهُ يُمْسِي يَوْمَئِذٍ " .
(Бу ҳадис) Зайд(дан) шу иснодда — унинг мислида (ривоят қилинди); фақат у: «ёки маъруфга буюрса» деди ва: «албатта у ўша кун кечқурун(га) киради» деди.
وَحَدَّثَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ نَافِعٍ الْعَبْدِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، - يَعْنِي ابْنَ الْمُبَارَكِ - حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ زَيْدِ بْنِ سَلاَّمٍ، عَنْ جَدِّهِ أَبِي سَلاَّمٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ، بْنُ فَرُّوخَ أَنَّهُ سَمِعَ عَائِشَةَ، تَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " خُلِقَ كُلُّ إِنْسَانٍ " . بِنَحْوِ حَدِيثِ مُعَاوِيَةَ عَنْ زَيْدٍ . وَقَالَ " فَإِنَّهُ يَمْشِي يَوْمَئِذٍ " .
Оиша (ривоят қилди)ки: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳар бир инсон яратилган...» деди — Муовиянинг Зайддан (ривоят қилган) ҳадиси мислида; ва: «албатта у ўша кун юради» деди.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي، بُرْدَةَ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ صَدَقَةٌ " . قِيلَ أَرَأَيْتَ إِنْ لَمْ يَجِدْ قَالَ " يَعْتَمِلُ بِيَدَيْهِ فَيَنْفَعُ نَفْسَهُ وَيَتَصَدَّقُ " . قَالَ قِيلَ أَرَأَيْتَ إِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ قَالَ " يُعِينُ ذَا الْحَاجَةِ الْمَلْهُوفَ " . قَالَ قِيلَ لَهُ أَرَأَيْتَ إِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ قَالَ " يَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ أَوِ الْخَيْرِ " . قَالَ أَرَأَيْتَ إِنْ لَمْ يَفْعَلْ قَالَ " يُمْسِكُ عَنِ الشَّرِّ فَإِنَّهَا صَدَقَةٌ " .
(Ровий) ўз бобосидан, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилди): У: «Ҳар бир мусулмон устида садақа (вожиб)дир» деди. «Айтинг-чи, агар (садақа қилишга нарса) топмаса?» дейилди. У: «Қўллари билан ишлаб, ўзига фойда келтиради ва садақа қилади» деди. «Айтинг-чи, агар қодир бўлмаса (ишлай олмаса)?» дейилди. У: «Муҳтож, куйган (ёрдамга зор) кишига ёрдам беради» деди. Унга: «Айтинг-чи, агар қодир бўлмаса?» дейилди. У: «Маъруф ёки яхшиликка буюради» деди. «Айтинг-чи, агар (уни ҳам) қилмаса?» деди. У: «Ёмонликдан ўзини тияди; бас албатта бу(ҳам) садақадир» деди.
وَحَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، بِهَذَا الإِسْنَادِ.
(Бу ҳадис) бизга Шуъба(дан) шу иснодда (ривоят қилинди).
وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ بْنُ هَمَّامٍ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ، مُنَبِّهٍ قَالَ هَذَا مَا حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ، عَنْ مُحَمَّدٍ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ أَحَادِيثَ مِنْهَا وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كُلُّ سُلاَمَى مِنَ النَّاسِ عَلَيْهِ صَدَقَةٌ كُلَّ يَوْمٍ تَطْلُعُ فِيهِ الشَّمْسُ - قَالَ - تَعْدِلُ بَيْنَ الاِثْنَيْنِ صَدَقَةٌ وَتُعِينُ الرَّجُلَ فِي دَابَّتِهِ فَتَحْمِلُهُ عَلَيْهَا أَوْ تَرْفَعُ لَهُ عَلَيْهَا مَتَاعَهُ صَدَقَةٌ - قَالَ - وَالْكَلِمَةُ الطَّيِّبَةُ صَدَقَةٌ وَكُلُّ خَطْوَةٍ تَمْشِيهَا إِلَى الصَّلاَةِ صَدَقَةٌ وَتُمِيطُ الأَذَى عَنِ الطَّرِيقِ صَدَقَةٌ " .
Ҳаммом ибн Мунаббиҳ айтди: Бу — Абу Ҳурайра бизга Муҳаммад — Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган (нарсалар); бас у (жумладан) ҳадисларни зикр қилди ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Одамлардан ҳар бир бўғин устида — ҳар куни қуёш чиқадиган (кунда) — садақа (вожиб)дир. Икки киши орасида адолат қилишинг — садақа; кишига уловида ёрдам бериб, уни унга миндиришинг ёки юкини унга кўтариб беришинг — садақа; ёқимли сўз — садақа; намозга юрган ҳар бир қадаминг — садақа; йўлдан озор (халақит берувчи нарса)ни кетказишинг — садақа» деди.