حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ، جَمِيعًا عَنْ وَكِيعٍ، - قَالَ الأَشَجُّ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، - حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ خَيْثَمَةَ، عَنْ سُوَيْدِ بْنِ غَفَلَةَ، قَالَ قَالَ عَلِيٌّ إِذَا حَدَّثْتُكُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلأَنْ أَخِرَّ مِنَ السَّمَاءِ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ أَقُولَ عَلَيْهِ مَا لَمْ يَقُلْ وَإِذَا حَدَّثْتُكُمْ فِيمَا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ فَإِنَّ الْحَرْبَ خَدْعَةٌ . سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " سَيَخْرُجُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ قَوْمٌ أَحْدَاثُ الأَسْنَانِ سُفَهَاءُ الأَحْلاَمِ يَقُولُونَ مِنْ خَيْرِ قَوْلِ الْبَرِيَّةِ يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لاَ يُجَاوِزُ حَنَاجِرَهُمْ يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ فَإِذَا لَقِيتُمُوهُمْ فَاقْتُلُوهُمْ فَإِنَّ فِي قَتْلِهِمْ أَجْرًا لِمَنْ قَتَلَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ " .
Бизга Муҳаммад ибн Абдуллаҳ ибн Нумайр ва Абдуллаҳ ибн Саид ал-Ашажж иккаласи Вакиъдан ривоят қилиб — Ашажж: бизга Вакиъ ривоят қилди, деди — бизга Аъмаш Хайсамадан, у Сувайд ибн Ғафаладан ривоят қилди, у деди: Али деди: Мен сизларга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ҳадис) ривоят қилсам, осмондан қулашим мен учун у киши айтмаган нарсани у кишига нисбат бериб айтишимдан кўра суюклироқдир. Мен сизларга ўзим билан сизлар орангиздаги (бошқа) нарса ҳақида гапирсам — албатта уруш ҳийладир. Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни шундай деяётганини эшитдим: «Охирзамонда ёшлари ёш, ақллари енгил бир қавм чиқади. Улар халқнинг энг яхши сўзидан гапирадилар, Қуръанни ўқийдилар, (лекин у) томоқларидан ўтмайди. Улар дийндан ўқ ёйдан отилиб чиқиб кетгандек чиқиб кетадилар. Уларни учратсангиз, уларни ўлдиринг, чунки уларни ўлдиришда Қиёмат кунида Аллаҳ ҳузурида уларни ўлдирган киши учун ажр бордир» деди.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي، بَكْرٍ الْمُقَدَّمِيُّ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ نَافِعٍ قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، كِلاَهُمَا عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ . مِثْلَهُ .
(Бу ҳадис) уларнинг икковидан, Аъмаш(дан) шу иснодда — унинг мисли(да ривоят қилинди).
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، كِلاَهُمَا عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ . وَلَيْسَ فِي حَدِيثِهِمَا " يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ " .
(Бу ҳадис) уларнинг икковидан, Аъмаш(дан) шу иснодда (ривоят қилинди); уларнинг ҳадисида: «улар дийндан — ўқ овдан ўтиб кетганидек — чиқиб кетадилар» (сўзлари) йўқ.
وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الْمُقَدَّمِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، وَحَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، - وَاللَّفْظُ لَهُمَا - قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ ذَكَرَ الْخَوَارِجَ فَقَالَ فِيهِمْ رَجُلٌ مُخْدَجُ الْيَدِ - أَوْ مُودَنُ الْيَدِ أَوْ مَثْدُونُ الْيَدِ - لَوْلاَ أَنْ تَبْطَرُوا لَحَدَّثْتُكُمْ بِمَا وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ يَقْتُلُونَهُمْ عَلَى لِسَانِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم - قَالَ - قُلْتُ آنْتَ سَمِعْتَهُ مِنْ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم قَالَ إِي وَرَبِّ الْكَعْبَةِ إِي وَرَبِّ الْكَعْبَةِ إِي وَرَبِّ الْكَعْبَةِ .
Али айтди: У Хаворижни зикр қилди ва: «Улар ичида қўли нуқсонли (майиб) — ёки: қўли калта, ёки: қўли нуқсонли — бир киши бор. Агар манманлик (мағрурланиб) қилмайсизлар (деб қўрқмасам эди), Аллаҳ уларни ўлдирадиганларга Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тили орқали ваъда қилган нарсани сизларга айтар эдим» деди. (Ровий:) Мен: «Сен буни Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитганмидинг?» дедим. У: «Ҳа, Каъбанинг Роббига қасам! Ҳа, Каъбанинг Роббига қасам! Ҳа, Каъбанинг Роббига қасам!» деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبِيدَةَ، قَالَ لاَ أُحَدِّثُكُمْ إِلاَّ مَا سَمِعْتُ مِنْهُ، . فَذَكَرَ عَنْ عَلِيٍّ، نَحْوَ حَدِيثِ أَيُّوبَ مَرْفُوعًا .
Абийда айтди: Мен сизларга фақат ундан (Алидан) эшитган нарсамни айтаман — ва (ровий) Алидан, Айюбнинг ҳадиси мисли(ни) марфуъ (Набийга нисбат бериб) зикр қилди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ بْنُ هَمَّامٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ كُهَيْلٍ، حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ وَهْبٍ الْجُهَنِيُّ، أَنَّهُ كَانَ فِي الْجَيْشِ الَّذِينَ كَانُوا مَعَ عَلِيٍّ - رضى الله عنه - الَّذِينَ سَارُوا إِلَى الْخَوَارِجِ فَقَالَ عَلِيٌّ رضى الله عنه أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " يَخْرُجُ قَوْمٌ مِنْ أُمَّتِي يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لَيْسَ قِرَاءَتُكُمْ إِلَى قِرَاءَتِهِمْ بِشَىْءٍ وَلاَ صَلاَتُكُمْ إِلَى صَلاَتِهِمْ بِشَىْءٍ وَلاَ صِيَامُكُمْ إِلَى صِيَامِهِمْ بِشَىْءٍ يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ يَحْسِبُونَ أَنَّهُ لَهُمْ وَهُوَ عَلَيْهِمْ لاَ تُجَاوِزُ صَلاَتُهُمْ تَرَاقِيَهُمْ يَمْرُقُونَ مِنَ الإِسْلاَمِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ " . لَوْ يَعْلَمُ الْجَيْشُ الَّذِينَ يُصِيبُونَهُمْ مَا قُضِيَ لَهُمْ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِمْ صلى الله عليه وسلم لاَتَّكَلُوا عَنِ الْعَمَلِ وَآيَةُ ذَلِكَ أَنَّ فِيهِمْ رَجُلاً لَهُ عَضُدٌ وَلَيْسَ لَهُ ذِرَاعٌ عَلَى رَأْسِ عَضُدِهِ مِثْلُ حَلَمَةِ الثَّدْىِ عَلَيْهِ شَعَرَاتٌ بِيضٌ فَتَذْهَبُونَ إِلَى مُعَاوِيَةَ وَأَهْلِ الشَّامِ وَتَتْرُكُونَ هَؤُلاَءِ يَخْلُفُونَكُمْ فِي ذَرَارِيِّكُمْ وَأَمْوَالِكُمْ وَاللَّهِ إِنِّي لأَرْجُو أَنْ يَكُونُوا هَؤُلاَءِ الْقَوْمَ فَإِنَّهُمْ قَدْ سَفَكُوا الدَّمَ الْحَرَامَ وَأَغَارُوا فِي سَرْحِ النَّاسِ فَسِيرُوا عَلَى اسْمِ اللَّهِ . قَالَ سَلَمَةُ بْنُ كُهَيْلٍ فَنَزَّلَنِي زَيْدُ بْنُ وَهْبٍ مَنْزِلاً حَتَّى قَالَ مَرَرْنَا عَلَى قَنْطَرَةٍ فَلَمَّا الْتَقَيْنَا وَعَلَى الْخَوَارِجِ يَوْمَئِذٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ الرَّاسِبِيُّ فَقَالَ لَهُمْ أَلْقُوا الرِّمَاحَ وَسُلُّوا سُيُوفَكُمْ مِنْ جُفُونِهَا فَإِنِّي أَخَافُ أَنْ يُنَاشِدُوكُمْ كَمَا نَاشَدُوكُمْ يَوْمَ حَرُورَاءَ . فَرَجَعُوا فَوَحَّشُوا بِرِمَاحِهِمْ وَسَلُّوا السُّيُوفَ وَشَجَرَهُمُ النَّاسُ بِرِمَاحِهِمْ - قَالَ - وَقُتِلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَمَا أُصِيبَ مِنَ النَّاسِ يَوْمَئِذٍ إِلاَّ رَجُلاَنِ فَقَالَ عَلِيٌّ رضى الله عنه الْتَمِسُوا فِيهِمُ الْمُخْدَجَ . فَالْتَمَسُوهُ فَلَمْ يَجِدُوهُ فَقَامَ عَلِيٌّ - رضى الله عنه - بِنَفْسِهِ حَتَّى أَتَى نَاسًا قَدْ قُتِلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ قَالَ أَخِّرُوهُمْ . فَوَجَدُوهُ مِمَّا يَلِي الأَرْضَ فَكَبَّرَ ثُمَّ قَالَ صَدَقَ اللَّهُ وَبَلَّغَ رَسُولُهُ - قَالَ - فَقَامَ إِلَيْهِ عَبِيدَةُ السَّلْمَانِيُّ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اللَّهَ الَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ لَسَمِعْتَ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِي وَاللَّهِ الَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ . حَتَّى اسْتَحْلَفَهُ ثَلاَثًا وَهُوَ يَحْلِفُ لَهُ .
Зайд ибн Ваҳб ал-Жуҳаний (ривоят қилди)ки: У Али (розияллаҳу анҳу) билан бирга — Хаворижга қарши юрган қўшинда эди. Бас Али (розияллаҳу анҳу): «Эй одамлар, албатта мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни: ‹Менинг умматимдан бир қавм чиқадики, улар Қуръан ўқийдилар — сизнинг қироатингиз уларнинг қироатига нисбатан ҳеч нарса эмас, намозингиз уларнинг намозига нисбатан ҳеч нарса эмас, рўзангиз уларнинг рўзасига нисбатан ҳеч нарса эмас; улар Қуръан ўқийдилар ва уни ўзлари (фойдаси)га деб ўйлайдилар, ҳолбуки у уларга қарши(дир); уларнинг намози ўмровларидан ўтмайди; улар исломдан — ўқ овдан ўтиб кетганидек — чиқиб кетадилар› деб айтаётган ҳолда эшитдим. Уларга етадиган (жанг қиладиган) қўшин ўз Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тили орқали уларга ҳукм қилинган (савоб) нарсани билса эди, (бошқа) амалдан тўхтаб (фақат шу жанг савобига) таянар эдилар. Бунинг белгиси — улар ичида бир киши бор: унга елка (озод) бор, аммо билак йўқ; елкасининг бошида кўкрак сўрғичидек (дўмбоқча) бўлиб, унда оқ туклар бор. Сизлар Муовия ва Шом аҳлига боряпсизу, буларни ўз бола-чақаларингиз ва молларингизда орқангизда (халифа қилиб) қолдиряпсиз! Аллаҳга қасам, мен булар ўша қавм бўлишини умид қиламан; чунки улар ҳаром қонни тўкдилар ва одамларнинг яйловдаги (молларига) бостириб (талон) қилдилар. Бас Аллаҳ номи билан юринглар» деди. Салама ибн Куҳайл: Зайд ибн Ваҳб мени (воқеа жойларини) бир-бир тушунтирди, то: «Биз бир кўприкдан ўтдик; биз тўқнашганимизда, ўша кун Хавориж устида Абдуллаҳ ибн Ваҳб ар-Росибий (бошлиқ) эди. У уларга: ‹Найзаларни ташланглар ва қиличларингизни қинларидан суғуринглар; чунки мен уларнинг сизларни — Ҳоруро куни муношада қилганидек — муношада қилишларидан (чақириб ён босдиришидан) қўрқаман› деди. Бас улар қайтди (найзани ташлаб) ва найзаларини узоқлаштирди, қиличларини суғурди; одамлар уларни найзалари билан санчди; улар бир-бирининг устига (йиқилиб) ўлдирилди; ўша кун одамлардан фақат икки киши (шаҳид) бўлди. Бас Али (розияллаҳу анҳу): ‹Улар ичида нуқсонли (қўли майиб)ни қидиринг› деди. Улар уни қидирди, аммо топмадилар. Бас Али (розияллаҳу анҳу) ўзи туриб, бир-бирининг устига ўлдирилган кишиларга келди ва: ‹Уларни (четга) суриб қўйинглар› деди. Бас уни ерга тегиб турган (энг остида) топдилар. У такбир айтди, кейин: ‹Аллаҳ рост айтди ва Расули етказди› деди» деди. (Ровий:) Бас унга Абийда ас-Салмоний турди ва: ‹Эй мўминлар амири, Ундан бошқа илоҳ бўлмаган Аллаҳ (ҳақи)! Сен бу ҳадисни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитганмидинг?› деди. У: ‹Ҳа, Ундан бошқа илоҳ бўлмаган Аллаҳ (ҳақи)!› деди — то (Абийда) ундан уч марта қасам ичдиргунча, у эса унга қасам ичар эди.
حَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، وَيُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالاَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ الأَشَجِّ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ الْحَرُورِيَّةَ لَمَّا خَرَجَتْ وَهُوَ مَعَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ - رضى الله عنه - قَالُوا لاَ حُكْمَ إِلاَّ لِلَّهِ . قَالَ عَلِيٌّ كَلِمَةُ حَقٍّ أُرِيدَ بِهَا بَاطِلٌ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَصَفَ نَاسًا إِنِّي لأَعْرِفُ صِفَتَهُمْ فِي هَؤُلاَءِ " يَقُولُونَ الْحَقَّ بِأَلْسِنَتِهِمْ لاَ يَجُوزُ هَذَا مِنْهُمْ - وَأَشَارَ إِلَى حَلْقِهِ - مِنْ أَبْغَضِ خَلْقِ اللَّهِ إِلَيْهِ مِنْهُمْ أَسْوَدُ إِحْدَى يَدَيْهِ طُبْىُ شَاةٍ أَوْ حَلَمَةُ ثَدْىٍ " . فَلَمَّا قَتَلَهُمْ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ - رضى الله عنه - قَالَ انْظُرُوا . فَنَظَرُوا فَلَمْ يَجِدُوا شَيْئًا فَقَالَ ارْجِعُوا فَوَاللَّهِ مَا كَذَبْتُ وَلاَ كُذِبْتُ . مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا ثُمَّ وَجَدُوهُ فِي خَرِبَةٍ فَأَتَوْا بِهِ حَتَّى وَضَعُوهُ بَيْنَ يَدَيْهِ . قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ وَأَنَا حَاضِرُ ذَلِكَ مِنْ أَمْرِهِمْ . وَقَوْلِ عَلِيٍّ فِيهِمْ زَادَ يُونُسُ فِي رِوَايَتِهِ قَالَ بُكَيْرٌ وَحَدَّثَنِي رَجُلٌ عَنِ ابْنِ حُنَيْنٍ أَنَّهُ قَالَ رَأَيْتُ ذَلِكَ الأَسْوَدَ .
Убайдуллаҳ ибн Абу Рофиъ — Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг озоди (ривоят қилди)ки: Ҳорурия (Хавориж) чиқганида — у Али ибн Абу Толиб (розияллаҳу анҳу) билан бирга эди — улар: «Ҳукм фақат Аллаҳники» дедилар. Али: «Ҳақ сўз, (лекин) у билан ботил мақсад қилинган. Албатта Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир қавмни таърифлаган эди — мен уларнинг таърифини мана шуларда танийман: ‹Улар тиллари билан ҳақни айтадилар, (лекин) бу (ҳақ) улардан — у ўз бўғзига ишора қилди — ўтмайди; улар Аллаҳга энг ёмон кўрилган халойиқдан(дир); улар ичида бир қора киши: унинг икки қўлидан бири қўй эмчагидек ёки кўкрак сўрғичидек (осилган)› деди» деди. Бас Али ибн Абу Толиб (розияллаҳу анҳу) уларни ўлдирганида: «Қаранглар» деди. Улар қаради, аммо ҳеч нарса топмадилар. Бас у: «Қайтинглар! Аллаҳга қасам, мен ёлғон айтмадим ва менга ёлғон айтилмади» деди — икки ёки уч марта. Кейин уни бир вайронада топдилар ва уни келтирдилар, то уни унинг (Али) олдига қўйгунча. Убайдуллаҳ: «Мен уларнинг шу ишларини ва Алининг улар ҳақида (айтган) сўзини ўз кўзим билан кўрган эдим» деди. Юнус ўз ривоятида (шу) зиёдани (қўшди): Букайр: «Менга бир киши Ибн Ҳунайндан: ‹Мен ўша қора (киши)ни кўрдим› деганини айтди» деди.