باب فِي الْوُقُوفِ وَقَوْلِهِ تَعَالَى { ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْث أَفَاضَ النَّاسُ}
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، - رضى الله عنها - قَالَتْ كَانَ قُرَيْشٌ وَمَنْ دَانَ دِينَهَا يَقِفُونَ بِالْمُزْدَلِفَةِ وَكَانُوا يُسَمَّوْنَ الْحُمْسَ وَكَانَ سَائِرُ الْعَرَبِ يَقِفُونَ بِعَرَفَةَ فَلَمَّا جَاءَ الإِسْلاَمُ أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَأْتِيَ عَرَفَاتٍ فَيَقِفَ بِهَا ثُمَّ يُفِيضَ مِنْهَا فَذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ { ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ}
Оиша (розияллаҳу анҳо) айтди: Қурайш ва унинг динига тобеъ бўлганлар Муздалифада турар эдилар — уларга ‹Ҳумс› дейилар эди; арабларнинг қолгани эса Арафада турар эди. Ислом келганида, Аллаҳ азза ва жалла Ўз Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га — Арафотга келиб, унда туришни, кейин ундан ифоза қилишни (қайтишни) — буюрди. Бас бу — Аллаҳ азза ва жалланинг {Кейин одамлар ифоза қилган (қайтган) жойдан ифоза қилинглар} деган сўзидир.
وَحَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَانَتِ الْعَرَبُ تَطُوفُ بِالْبَيْتِ عُرَاةً إِلاَّ الْحُمْسَ وَالْحُمْسُ قُرَيْشٌ وَمَا وَلَدَتْ كَانُوا يَطُوفُونَ عُرَاةً إِلاَّ أَنْ تُعْطِيَهُمُ الْحُمْسُ ثِيَابًا فَيُعْطِي الرِّجَالُ الرِّجَالَ وَالنِّسَاءُ النِّسَاءَ وَكَانَتِ الْحُمْسُ لاَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ وَكَانَ النَّاسُ كُلُّهُمْ يَبْلُغُونَ عَرَفَاتٍ . قَالَ هِشَامٌ فَحَدَّثَنِي أَبِي عَنْ عَائِشَةَ - رضى الله عنها - قَالَتِ الْحُمْسُ هُمُ الَّذِينَ أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِيهِمْ { ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} قَالَتْ كَانَ النَّاسُ يُفِيضُونَ مِنْ عَرَفَاتٍ وَكَانَ الْحُمْسُ يُفِيضُونَ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ يَقُولُونَ لاَ نُفِيضُ إِلاَّ مِنَ الْحَرَمِ فَلَمَّا نَزَلَتْ { أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} رَجَعُوا إِلَى عَرَفَاتٍ .
Урва айтди: Араблар Байтни яланғоч тавоф қилар эдилар — Ҳумсдан бошқа; Ҳумс — Қурайш ва у туғган (авлоди)дир; улар яланғоч тавоф қилар эдилар — магар Ҳумс уларга кийимлар берса (бошқа гап): эркаклар эркакларга, аёллар аёлларга берар эди. Ва Ҳумс Муздалифадан чиқмас эди; одамлар(нинг) ҳаммаси эса Арафотга етар эди. Ҳишом: Бас менга отам Оиша (розияллаҳу анҳо)дан сўзлади: У: «Ҳумс — Аллаҳ азза ва жалла улар ҳақида {Кейин одамлар ифоза қилган жойдан ифоза қилинглар} (оятини) нозил қилган кишилардир» деди. У: «Одамлар Арафотдан ифоза қилар эди; Ҳумс эса Муздалифадан ифоза қилар, ‹Биз фақат ҳарамдан(гина) ифоза қиламиз› дер эди. {Одамлар ифоза қилган жойдан ифоза қилинглар} (ояти) нозил бўлганида, улар Арафотга қайтди» деди.
وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَمْرٌو النَّاقِدُ، جَمِيعًا عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، - قَالَ عَمْرٌو حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، - عَنْ عَمْرٍو، سَمِعَ مُحَمَّدَ بْنَ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ قَالَ أَضْلَلْتُ بَعِيرًا لِي فَذَهَبْتُ أَطْلُبُهُ يَوْمَ عَرَفَةَ فَرَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاقِفًا مَعَ النَّاسِ بِعَرَفَةَ فَقُلْتُ وَاللَّهِ إِنَّ هَذَا لَمِنَ الْحُمْسِ فَمَا شَأْنُهُ هَا هُنَا وَكَانَتْ قُرَيْشٌ تُعَدُّ مِنَ الْحُمْسِ .
Жубайр ибн Мутъим айтди: Менинг бир туям йўқолди; бас мен уни Арафа куни қидиргани бордим. Бас мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни одамлар билан Арафада (вуқуфда) турган ҳолда кўрдим. Мен: «Аллаҳга қасам, албатта бу — Ҳумсдан-ку; унинг бу ерда(ги) иши нима?» дедим — Қурайш Ҳумсдан саналар эди.