وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، أَخْبَرَنِي يَحْيَى بْنُ، سَعِيدٍ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَقْبَلْتُ مَعَ عُمَرَ حَتَّى إِذَا كُنَّا بِمَرِّ الظَّهْرَانِ . وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ كَنَحْوِ حَدِيثِ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلاَلٍ غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ قُلْتُ شَأْنُ الْمَرْأَتَيْنِ قَالَ حَفْصَةُ وَأُمُّ سَلَمَةَ . وَزَادَ فِيهِ وَأَتَيْتُ الْحُجَرَ فَإِذَا فِي كُلِّ بَيْتٍ بُكَاءٌ . وَزَادَ أَيْضًا وَكَانَ آلَى مِنْهُنَّ شَهْرًا فَلَمَّا كَانَ تِسْعًا وَعِشْرِينَ نَزَلَ إِلَيْهِنَّ .
Va bizga Muhammad ibn al-Musanno rivoyat qildi, bizga Affon rivoyat qildi, bizga Hammod ibn Salama rivoyat qildi, menga Yahyo ibn Said Ubayd ibn Hunayndan, u Ibn Abbosdan xabar berdi, u dedi: Men Umar bilan keldim, hatto Marr az-Zahronga yetganimizda — va hadisni Sulaymon ibn Bilolning hadisi kabi uzunasiga naql qildi, faqat u: «Men: ‹Ikki ayolning ishi (qanaqa edi)?› dedim. U: ‹Hafsa va Ummu Salama›, dedi» dedi. Va unga (shuni) qo'shdi: «Men hujralarga keldim, qarasam, har bir uyda yig'i bor edi». Va yana (shuni) qo'shdi: «U ulardan bir oy iylo qilgan (yaqinlik qilmaslikka qasam ichgan) edi; yigirma to'qqiz (kun) bo'lganda, ularning oldiga tushdi».
وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، - وَاللَّفْظُ لأَبِي بَكْرٍ - قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، سَمِعَ عُبَيْدَ بْنَ حُنَيْنٍ، - وَهُوَ مَوْلَى الْعَبَّاسِ - قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ كُنْتُ أُرِيدُ أَنْ أَسْأَلَ، عُمَرَ عَنِ الْمَرْأَتَيْنِ اللَّتَيْنِ تَظَاهَرَتَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَبِثْتُ سَنَةً مَا أَجِدُ لَهُ مَوْضِعًا حَتَّى صَحِبْتُهُ إِلَى مَكَّةَ فَلَمَّا كَانَ بِمَرِّ الظَّهْرَانِ ذَهَبَ يَقْضِي حَاجَتَهُ فَقَالَ أَدْرِكْنِي بِإِدَاوَةٍ مِنْ مَاءٍ فَأَتَيْتُهُ بِهَا فَلَمَّا قَضَى حَاجَتَهُ وَرَجَعَ ذَهَبْتُ أَصُبُّ عَلَيْهِ وَذَكَرْتُ فَقُلْتُ لَهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَنِ الْمَرْأَتَانِ فَمَا قَضَيْتُ كَلاَمِي حَتَّى قَالَ عَائِشَةُ وَحَفْصَةُ .
Va bizga Abu Bakr ibn Abu Shayba va Zuhayr ibn Harb — lafz Abu Bakrniki — rivoyat qilib, ikkalasi: bizga Sufyon ibn Uyayna Yahyo ibn Saiddan rivoyat qildi, dedilar; u Ubayd ibn Hunaynni — u Abbosning ozodi (mavlosi) — eshitdi, u dedi: Men Ibn Abbosni shunday deyayotganini eshitdim: Men Umardan Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) davrida (Nabiyga qarshi) bir-biriga yordamlashgan ikki ayol haqida so'ramoqchi edim, bir yil — unga (qulay) o'rin topmas holda — turdim, toki u bilan Makkaga hamroh bo'ldim. Marr az-Zahronda bo'lganimizda, u hojati uchun bordi va: «Menga bir idish (idova) suv yetkaz» dedi. Men unga uni keltirdim. U hojatini o'tab qaytganda, men unga (suv) quya boshladim va eslab, unga: «Ey mo'minlar amiri, (o'sha) ikki ayol kimlar?» dedim. So'zimni tugatmasimdanoq, u: «Oisha va Hafsa» dedi.
وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ، - وَتَقَارَبَا فِي لَفْظِ الْحَدِيثِ - قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ حَدَّثَنَا وَقَالَ، إِسْحَاقُ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي ثَوْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمْ أَزَلْ حَرِيصًا أَنْأَسْأَلَ عُمَرَ عَنِ الْمَرْأَتَيْنِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اللَّتَيْنِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى {إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} حَتَّى حَجَّ عُمَرُ وَحَجَجْتُ مَعَهُ فَلَمَّا كُنَّا بِبَعْضِ الطَّرِيقِ عَدَلَ عُمَرُ وَعَدَلْتُ مَعَهُ بِالإِدَاوَةِ فَتَبَرَّزَ ثُمَّ أَتَانِي فَسَكَبْتُ عَلَى يَدَيْهِ فَتَوَضَّأَ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَنِ الْمَرْأَتَانِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اللَّتَانِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لَهُمَا { إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} قَالَ عُمَرُ وَاعَجَبًا لَكَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ - قَالَ الزُّهْرِيُّ كَرِهَ وَاللَّهِ مَا سَأَلَهُ عَنْهُ وَلَمْ يَكْتُمْهُ - قَالَ هِيَ حَفْصَةُ وَعَائِشَةُ . ثُمَّ أَخَذَ يَسُوقُ الْحَدِيثَ قَالَ كُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ قَوْمًا نَغْلِبُ النِّسَاءَ فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ وَجَدْنَا قَوْمًا تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ فَطَفِقَ نِسَاؤُنَا يَتَعَلَّمْنَ مِنْ نِسَائِهِمْ - قَالَ - وَكَانَ مَنْزِلِي فِي بَنِي أُمَيَّةَ بْنِ زَيْدٍ بِالْعَوَالِي فَتَغَضَّبْتُ يَوْمًا عَلَى امْرَأَتِي فَإِذَا هِيَ تُرَاجِعُنِي فَأَنْكَرْتُ أَنْ تُرَاجِعَنِي . فَقَالَتْ مَا تُنْكِرُ أَنْ أُرَاجِعَكَ فَوَاللَّهِ إِنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيُرَاجِعْنَهُ وَتَهْجُرُهُ إِحْدَاهُنَّ الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ . فَانْطَلَقْتُ فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ فَقُلْتُ أَتُرَاجِعِينَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ نَعَمْ . فَقُلْتُ أَتَهْجُرُهُ إِحْدَاكُنَّ الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ قَالَتْ نَعَمْ . قُلْتُ قَدْ خَابَ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ مِنْكُنَّ وَخَسِرَ أَفَتَأْمَنُ إِحْدَاكُنَّ أَنْ يَغْضَبَ اللَّهُ عَلَيْهَا لِغَضَبِ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا هِيَ قَدْ هَلَكَتْ لاَ تُرَاجِعِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ تَسْأَلِيهِ شَيْئًا وَسَلِينِي مَا بَدَا لَكِ وَلاَ يَغُرَّنَّكِ أَنْ كَانَتْ جَارَتُكِ هِيَ أَوْسَمَ وَأَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْكِ - يُرِيدُ عَائِشَةَ - قَالَ وَكَانَ لِي جَارٌ مِنَ الأَنْصَارِ فَكُنَّا نَتَنَاوَبُ النُّزُولَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيَنْزِلُ يَوْمًا وَأَنْزِلُ يَوْمًا فَيَأْتِينِي بِخَبَرِ الْوَحْىِ وَغَيْرِهِ وَآتِيهِ بِمِثْلِ ذَلِكَ وَكُنَّا نَتَحَدَّثُ أَنَّ غَسَّانَ تُنْعِلُ الْخَيْلَ لِتَغْزُوَنَا فَنَزَلَ صَاحِبِي ثُمَّ أَتَانِي عِشَاءً فَضَرَبَ بَابِي ثُمَّ نَادَانِي فَخَرَجْتُ إِلَيْهِ فَقَالَ حَدَثَ أَمْرٌ عَظِيمٌ . قُلْتُ مَاذَا أَجَاءَتْ غَسَّانُ قَالَ لاَ بَلْ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ وَأَطْوَلُ طَلَّقَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ . فَقُلْتُ قَدْ خَابَتْ حَفْصَةُ وَخَسِرَتْ قَدْ كُنْتُ أَظُنُّ هَذَا كَائِنًا حَتَّى إِذَا صَلَّيْتُ الصُّبْحَ شَدَدْتُ عَلَىَّ ثِيَابِي ثُمَّ نَزَلْتُ فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ وَهْىَ تَبْكِي فَقُلْتُ أَطَلَّقَكُنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ لاَ أَدْرِي هَا هُوَ ذَا مُعْتَزِلٌ فِي هَذِهِ الْمَشْرُبَةِ . فَأَتَيْتُ غُلاَمًا لَهُ أَسْوَدَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ . فَدَخَلَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَىَّ فَقَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَصَمَتَ فَانْطَلَقْتُ حَتَّى انْتَهَيْتُ إِلَى الْمِنْبَرِ فَجَلَسْتُ فَإِذَا عِنْدَهُ رَهْطٌ جُلُوسٌ يَبْكِي بَعْضُهُمْ فَجَلَسْتُ قَلِيلاً ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ ثُمَّ أَتَيْتُ الْغُلاَمَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ . فَدَخَلَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَىَّ . فَقَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَصَمَتَ . فَوَلَّيْتُ مُدْبِرًا فَإِذَا الْغُلاَمُ يَدْعُونِي فَقَالَ ادْخُلْ فَقَدْ أَذِنَ لَكَ فَدَخَلْتُ فَسَلَّمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا هُوَ مُتَّكِئٌ عَلَى رَمْلِ حَصِيرٍ قَدْ أَثَّرَ فِي جَنْبِهِ فَقُلْتُ أَطَلَّقْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ نِسَاءَكَ فَرَفَعَ رَأْسَهُ إِلَىَّ وَقَالَ " لاَ " . فَقُلْتُ اللَّهُ أَكْبَرُ لَوْ رَأَيْتَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَكُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ قَوْمًا نَغْلِبُ النِّسَاءَ فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ وَجَدْنَا قَوْمًا تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ فَطَفِقَ نِسَاؤُنَا يَتَعَلَّمْنَ مِنْ نِسَائِهِمْ فَتَغَضَّبْتُ عَلَى امْرَأَتِي يَوْمًا فَإِذَا هِيَ تُرَاجِعُنِي فَأَنْكَرْتُ أَنْ تُرَاجِعَنِي . فَقَالَتْ مَا تُنْكِرُ أَنْ أُرَاجِعَكَ فَوَاللَّهِ إِنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيُرَاجِعْنَهُ وَتَهْجُرُهُ إِحْدَاهُنَّ الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ . فَقُلْتُ قَدْ خَابَ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ مِنْهُنَّ وَخَسِرَ أَفَتَأْمَنُ إِحْدَاهُنَّ أَنْ يَغْضَبَ اللَّهُ عَلَيْهَا لِغَضَبِ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا هِيَ قَدْ هَلَكَتْ فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ دَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ فَقُلْتُ لاَ يَغُرَّنَّكِ أَنْ كَانَتْ جَارَتُكِ هِيَ أَوْسَمُ مِنْكِ وَأَحَبُّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْكِ . فَتَبَسَّمَ أُخْرَى فَقُلْتُ أَسْتَأْنِسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " نَعَمْ " . فَجَلَسْتُ فَرَفَعْتُ رَأْسِي فِي الْبَيْتِ فَوَاللَّهِ مَا رَأَيْتُ فِيهِ شَيْئًا يَرُدُّ الْبَصَرَ إِلاَّ أُهُبًا ثَلاَثَةً فَقُلْتُ ادْعُ اللَّهَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ يُوَسِّعَ عَلَى أُمَّتِكَ فَقَدْ وَسَّعَ عَلَى فَارِسَ وَالرُّومِ وَهُمْ لاَ يَعْبُدُونَ اللَّهَ فَاسْتَوَى جَالِسًا ثُمَّ قَالَ " أَفِي شَكٍّ أَنْتَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ أُولَئِكَ قَوْمٌ عُجِّلَتْ لَهُمْ طَيِّبَاتُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا " . فَقُلْتُ اسْتَغْفِرْ لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ . وَكَانَ أَقْسَمَ أَنْ لاَ يَدْخُلَ عَلَيْهِنَّ شَهْرًا مِنْ شِدَّةِ مَوْجِدَتِهِ عَلَيْهِنَّ . حَتَّى عَاتَبَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ . قَالَ الزُّهْرِيُّ فَأَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا مَضَى تِسْعٌ وَعِشْرُونَ لَيْلَةً دَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَدَأَ بِي فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّكَ أَقْسَمْتَ أَنْ لاَ تَدْخُلَ عَلَيْنَا شَهْرًا وَإِنَّكَ دَخَلْتَ مِنْ تِسْعٍ وَعِشْرِينَ أَعُدُّهُنَّ . فَقَالَ " إِنَّ الشَّهْرَ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ - ثُمَّ قَالَ - يَا عَائِشَةُ إِنِّي ذَاكِرٌ لَكِ أَمْرًا فَلاَ عَلَيْكِ أَنْ لاَ تَعْجَلِي فِيهِ حَتَّى تَسْتَأْمِرِي أَبَوَيْكِ " . ثُمَّ قَرَأَ عَلَىَّ الآيَةَ { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأَزْوَاجِكَ} حَتَّى بَلَغَ { أَجْرًا عَظِيمًا} قَالَتْ عَائِشَةُ قَدْ عَلِمَ وَاللَّهِ أَنَّ أَبَوَىَّ لَمْ يَكُونَا لِيَأْمُرَانِي بِفِرَاقِهِ قَالَتْ فَقُلْتُ أَوَفِي هَذَا أَسْتَأْمِرُ أَبَوَىَّ فَإِنِّي أُرِيدُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الآخِرَةَ . قَالَ مَعْمَرٌ فَأَخْبَرَنِي أَيُّوبُ أَنَّ عَائِشَةَ قَالَتْ لاَ تُخْبِرْ نِسَاءَكَ أَنِّي اخْتَرْتُكَ فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ أَرْسَلَنِي مُبَلِّغًا وَلَمْ يُرْسِلْنِي مُتَعَنِّتًا " . قَالَ قَتَادَةُ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا مَالَتْ قُلُوبُكُمَا.
Bizga Ishoq ibn Ibrohim al-Hanzaliy va Muhammad ibn Abu Umar — hadis lafzida bir-biriga yaqin — rivoyat qildi — Ibn Abu Umar: rivoyat qildi, dedi, Ishoq: xabar berdi, dedi — bizga Abdurrazzoq xabar berdi, bizga Ma'mar az-Zuhriydan, u Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Abu Savrdan, u Ibn Abbosdan xabar berdi, u dedi: Men Umardan Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ning zavjalaridan — Allah taolo ular haqida: ‹Agar ikkalangiz Allahga tavba qilsangiz (yaxshi); zero ikkalangizning qalblaringiz og'gan edi›, degan — ikki ayol haqida so'rashga doimo hardiq (haris) edim; toki Umar haj qildi, men ham u bilan haj qildim. Yo'lning bir joyida Umar (chetga) burildi, men ham idova bilan u bilan burildim; u qazoyi hojat qildi, so'ng menga keldi, men qo'llariga (suv) quydim, u tahorat qildi. Men: «Ey mo'minlar amiri, Allah azza va jalla ular haqida: ‹Agar ikkalangiz Allahga tavba qilsangiz; zero ikkalangizning qalblaringiz og'gan edi›, degan Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ning zavjalaridan bo'lgan ikki ayol kimlar?» dedim. Umar: «Senga hayron qolaman, ey Ibn Abbos! — (az-Zuhriy: Allahga qasamki, u undan so'ralganini yoqtirmadi, ammo uni yashirmadi ham, dedi) — Ular Hafsa va Oisha» dedi. So'ng hadisni naql qila boshlab dedi: Biz, Quraysh jamoasi, ayollarimizdan ustun keladigan qavm edik. Madinaga kelganimizda, ayollari o'zlaridan ustun keladigan bir qavmni topdik, shunda ayollarimiz ularning ayollaridan (shu odatni) o'rgana boshladi. — (Umar) dedi: — Mening manzilim Avoliydagi Banu Umayya ibn Zayd (mahallasi)da edi. Bir kuni men xotinimga g'azablandim, qarasam, u menga javob qaytaryapti; men unga javob qaytarishini inkor qildim (yoqtirmadim). U: «Senga javob qaytarishimni nega inkor qilasan? Allahga qasamki, Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ning zavjalari ham unga javob qaytaradilar, ulardan biri bugun kechgacha uni tark etib (qovushmay) turadi», dedi. Men ketdi va Hafsaning oldiga kirib: «Sen Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ga javob qaytarasanmi?» dedim. U: «Ha» dedi. Men: «Sizlardan biringiz uni bugun kechgacha tark etadimi?» dedim. U: «Ha» dedi. Men: «Sizlardan kim shuni qilsa, ziyon ko'rdi va xusronga uchradi. Sizlardan biringiz Allah Rasuli (sollallahu alayhi vasallam)ning g'azabi sababli Allah unga g'azab qilishidan xotirjammi? U holda u halok bo'ldi (demak). Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ga javob qaytarma va undan biror narsa so'rama; senga nima kerak bo'lsa, mendan so'ra. Qo'shning (Oisha) sendan ko'ra chiroyliroq va Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ga suyukliroq bo'lsa, bu seni aldab qo'ymasin» dedim — Oishani nazarda tutib. (Umar) dedi: Mening ansordan bir qo'shnim bor edi, biz Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ning oldiga (tushib) borishda navbatlashardik: u bir kun tushar, men bir kun tushardim; u menga vahiy va boshqa xabarni keltirar, men ham unga shunga o'xshashni keltirardim. Biz: «G'asson (qabilasi) bizga qarshi g'azot qilish uchun otlarga na'l qoqayapti», deb gaplashardik. Mening do'stim (o'z navbatida) tushdi, so'ng kechqurun menga kelib eshikni qoqdi va meni chaqirdi; men unga chiqdim. U: «Buyuk bir ish sodir bo'ldi» dedi. Men: «Nima — G'asson keldimi?» dedim. U: «Yo'q, balki undan ham buyukroq va uzunroq — Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) zavjalarini taloq qildi» dedi. Men: «Hafsa ziyon ko'rdi va xusronga uchradi; men buni bo'ladi deb o'ylab yurardim» dedim. Subh (bomdod)ni o'qiganimda, kiyimimni mahkamlab, so'ng tushib, Hafsaning oldiga kirdim — u yig'layotgan edi. Men: «Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) sizlarni taloq qildimi?» dedim. U: «Bilmayman; mana u — shu mashrubada (yuqori xonada) chetlangan holda turibdi» dedi. Men uning qora xizmatkoriga kelib: «Umarga izn so'rab ber» dedim. U kirib, so'ng menga chiqdi va: «Men seni unga zikr qildim, u jim turdi» dedi. Men ketib, minbarga yetib, o'tirdim; qarasam, uning oldida bir guruh o'tiribdi, ba'zilari yig'layapti. Men ozgina o'tirdim, so'ng o'zimdagi (qayg'u) meni yengdi; men yana xizmatkorga kelib: «Umarga izn so'rab ber» dedim. U kirib, so'ng menga chiqdi va: «Men seni unga zikr qildim, u jim turdi» dedi. Men orqaga burildim, qarasam, xizmatkor meni chaqiryapti va: «Kir, senga izn berildi» dedi. Men kirib, Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ga salom berdim — u bo'yra to'shamasiga suyangan edi, u (bo'yra) yon-biqinida iz qoldirgan edi. Men: «Yo Rasulullah, zavjalaringizni taloq qildingizmi?» dedim. U boshini menga ko'tarib: «Yo'q» dedi. Men: «Allahu akbar! Yo Rasulullah, bizni ko'rganingizda edi — biz Quraysh jamoasi ayollarimizdan ustun keladigan qavm edik; Madinaga kelganimizda, ayollari o'zlaridan ustun keladigan qavmni topdik, ayollarimiz ularning ayollaridan (shu odatni) o'rgana boshladi. Bir kuni men xotinimga g'azablandim, qarasam, u menga javob qaytaryapti; men javob qaytarishini inkor qildim. U: ‹Javob qaytarishimni nega inkor qilasan? Allahga qasamki, Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ning zavjalari ham unga javob qaytaradilar, ulardan biri bugun kechgacha uni tark etadi›, dedi. Men: ‹Ulardan kim shuni qilsa, ziyon ko'rdi va xusronga uchradi. Ulardan biri Allah Rasuli (sollallahu alayhi vasallam)ning g'azabi sababli Allah unga g'azab qilishidan xotirjammi? U holda u halok bo'ldi›, dedim» dedim. Shunda Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) tabassum qildi. Men: «Yo Rasulullah, men Hafsaning oldiga kirib: ‹Qo'shning sendan chiroyliroq va Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ga suyukliroq bo'lsa, bu seni aldab qo'ymasin›, dedim» dedim. U yana tabassum qildi. Men: «Yoningizda biroz o'tirsam (huzur olsam) bo'ladimi, yo Rasulullah?» dedim. U: «Ha» dedi. Men o'tirib, uyda boshimni ko'tardim; Allahga qasamki, unda ko'zga uriladigan (qadrli) hech narsani ko'rmadim, faqat uchta teri (bor edi). Men: «Yo Rasulullah, Allahdan ummatingga (rizqni) keng qilishini so'rang; chunki U Fors va Rumga keng qilgan-ku, ular Allahga ibodat qilmas edilar» dedim. U tik o'tirib oldi, so'ng: «Shak ichidamisan, ey Xattob o'g'li? Ular shunday qavmdirki, ularning pok (ne'mat)lari bu dunyo hayotidaoq tezlashtirib berilgan» dedi. Men: «Men uchun (Allahdan) mag'firat so'rang, yo Rasulullah» dedim. U ularga (zavjalarga) bo'lgan g'azabining qattiqligidan, ularning oldiga bir oy kirmaslikka qasam ichgan edi — toki Allah azza va jalla unga (yengillik) ito'b qilguncha. Az-Zuhriy dedi: Menga Urva Oishadan xabar berdi, u dedi: Yigirma to'qqiz kecha o'tganda, Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) mening oldimga kirdi, mendan boshladi. Men: «Yo Rasulullah, siz bizning oldimizga bir oy kirmaslikka qasam ichgan edingiz, men sanab turibman, siz yigirma to'qqiz (kun)da kirdingiz» dedim. U: «Albatta oy yigirma to'qqiz (kun) bo'ladi» dedi. So'ng: «Ey Oisha, men senga bir ishni aytaman, unda ota-onangdan maslahat so'ramaguningcha shoshilmasligingda senga (zarar) yo'q» dedi. So'ng menga ‹Ey Nabiy, zavjalaringga ayt...› oyatini — ‹ulug' ajr (bordir)› (degan so'z)gacha — o'qidi. Oisha dedi: Allahga qasamki, u ota-onam meni undan ajrashishga buyurmasini bilardi. (Oisha) dedi: Men: «Shu haqda ota-onamdan maslahat so'raymanmi? Men Allahni, Uning Rasulini va Oxirat uyini istaman-ku» dedim. Ma'mar dedi: Menga Ayyub xabar berdiki, Oisha: «Zavjalaringga men seni tanladim deb aytmang» dedi. Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) unga: «Albatta Allah meni yetkazuvchi qilib yuborgan, qiyinlik qidiruvchi qilib yubormagan» dedi. Qatoda dedi: «Saghat qulubukuma» — ikkalangizning qalbingiz og'di (moyil bo'ldi) (degani).
وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ، - وَتَقَارَبَا فِي لَفْظِ الْحَدِيثِ - قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ حَدَّثَنَا وَقَالَ، إِسْحَاقُ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي ثَوْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمْ أَزَلْ حَرِيصًا أَنْأَسْأَلَ عُمَرَ عَنِ الْمَرْأَتَيْنِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اللَّتَيْنِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى {إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} حَتَّى حَجَّ عُمَرُ وَحَجَجْتُ مَعَهُ فَلَمَّا كُنَّا بِبَعْضِ الطَّرِيقِ عَدَلَ عُمَرُ وَعَدَلْتُ مَعَهُ بِالإِدَاوَةِ فَتَبَرَّزَ ثُمَّ أَتَانِي فَسَكَبْتُ عَلَى يَدَيْهِ فَتَوَضَّأَ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَنِ الْمَرْأَتَانِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اللَّتَانِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لَهُمَا { إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} قَالَ عُمَرُ وَاعَجَبًا لَكَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ - قَالَ الزُّهْرِيُّ كَرِهَ وَاللَّهِ مَا سَأَلَهُ عَنْهُ وَلَمْ يَكْتُمْهُ - قَالَ هِيَ حَفْصَةُ وَعَائِشَةُ . ثُمَّ أَخَذَ يَسُوقُ الْحَدِيثَ قَالَ كُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ قَوْمًا نَغْلِبُ النِّسَاءَ فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ وَجَدْنَا قَوْمًا تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ فَطَفِقَ نِسَاؤُنَا يَتَعَلَّمْنَ مِنْ نِسَائِهِمْ - قَالَ - وَكَانَ مَنْزِلِي فِي بَنِي أُمَيَّةَ بْنِ زَيْدٍ بِالْعَوَالِي فَتَغَضَّبْتُ يَوْمًا عَلَى امْرَأَتِي فَإِذَا هِيَ تُرَاجِعُنِي فَأَنْكَرْتُ أَنْ تُرَاجِعَنِي . فَقَالَتْ مَا تُنْكِرُ أَنْ أُرَاجِعَكَ فَوَاللَّهِ إِنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيُرَاجِعْنَهُ وَتَهْجُرُهُ إِحْدَاهُنَّ الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ . فَانْطَلَقْتُ فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ فَقُلْتُ أَتُرَاجِعِينَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ نَعَمْ . فَقُلْتُ أَتَهْجُرُهُ إِحْدَاكُنَّ الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ قَالَتْ نَعَمْ . قُلْتُ قَدْ خَابَ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ مِنْكُنَّ وَخَسِرَ أَفَتَأْمَنُ إِحْدَاكُنَّ أَنْ يَغْضَبَ اللَّهُ عَلَيْهَا لِغَضَبِ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا هِيَ قَدْ هَلَكَتْ لاَ تُرَاجِعِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ تَسْأَلِيهِ شَيْئًا وَسَلِينِي مَا بَدَا لَكِ وَلاَ يَغُرَّنَّكِ أَنْ كَانَتْ جَارَتُكِ هِيَ أَوْسَمَ وَأَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْكِ - يُرِيدُ عَائِشَةَ - قَالَ وَكَانَ لِي جَارٌ مِنَ الأَنْصَارِ فَكُنَّا نَتَنَاوَبُ النُّزُولَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيَنْزِلُ يَوْمًا وَأَنْزِلُ يَوْمًا فَيَأْتِينِي بِخَبَرِ الْوَحْىِ وَغَيْرِهِ وَآتِيهِ بِمِثْلِ ذَلِكَ وَكُنَّا نَتَحَدَّثُ أَنَّ غَسَّانَ تُنْعِلُ الْخَيْلَ لِتَغْزُوَنَا فَنَزَلَ صَاحِبِي ثُمَّ أَتَانِي عِشَاءً فَضَرَبَ بَابِي ثُمَّ نَادَانِي فَخَرَجْتُ إِلَيْهِ فَقَالَ حَدَثَ أَمْرٌ عَظِيمٌ . قُلْتُ مَاذَا أَجَاءَتْ غَسَّانُ قَالَ لاَ بَلْ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ وَأَطْوَلُ طَلَّقَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ . فَقُلْتُ قَدْ خَابَتْ حَفْصَةُ وَخَسِرَتْ قَدْ كُنْتُ أَظُنُّ هَذَا كَائِنًا حَتَّى إِذَا صَلَّيْتُ الصُّبْحَ شَدَدْتُ عَلَىَّ ثِيَابِي ثُمَّ نَزَلْتُ فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ وَهْىَ تَبْكِي فَقُلْتُ أَطَلَّقَكُنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ لاَ أَدْرِي هَا هُوَ ذَا مُعْتَزِلٌ فِي هَذِهِ الْمَشْرُبَةِ . فَأَتَيْتُ غُلاَمًا لَهُ أَسْوَدَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ . فَدَخَلَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَىَّ فَقَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَصَمَتَ فَانْطَلَقْتُ حَتَّى انْتَهَيْتُ إِلَى الْمِنْبَرِ فَجَلَسْتُ فَإِذَا عِنْدَهُ رَهْطٌ جُلُوسٌ يَبْكِي بَعْضُهُمْ فَجَلَسْتُ قَلِيلاً ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ ثُمَّ أَتَيْتُ الْغُلاَمَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ . فَدَخَلَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَىَّ . فَقَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَصَمَتَ . فَوَلَّيْتُ مُدْبِرًا فَإِذَا الْغُلاَمُ يَدْعُونِي فَقَالَ ادْخُلْ فَقَدْ أَذِنَ لَكَ فَدَخَلْتُ فَسَلَّمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا هُوَ مُتَّكِئٌ عَلَى رَمْلِ حَصِيرٍ قَدْ أَثَّرَ فِي جَنْبِهِ فَقُلْتُ أَطَلَّقْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ نِسَاءَكَ فَرَفَعَ رَأْسَهُ إِلَىَّ وَقَالَ " لاَ " . فَقُلْتُ اللَّهُ أَكْبَرُ لَوْ رَأَيْتَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَكُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ قَوْمًا نَغْلِبُ النِّسَاءَ فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ وَجَدْنَا قَوْمًا تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ فَطَفِقَ نِسَاؤُنَا يَتَعَلَّمْنَ مِنْ نِسَائِهِمْ فَتَغَضَّبْتُ عَلَى امْرَأَتِي يَوْمًا فَإِذَا هِيَ تُرَاجِعُنِي فَأَنْكَرْتُ أَنْ تُرَاجِعَنِي . فَقَالَتْ مَا تُنْكِرُ أَنْ أُرَاجِعَكَ فَوَاللَّهِ إِنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيُرَاجِعْنَهُ وَتَهْجُرُهُ إِحْدَاهُنَّ الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ . فَقُلْتُ قَدْ خَابَ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ مِنْهُنَّ وَخَسِرَ أَفَتَأْمَنُ إِحْدَاهُنَّ أَنْ يَغْضَبَ اللَّهُ عَلَيْهَا لِغَضَبِ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا هِيَ قَدْ هَلَكَتْ فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ دَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ فَقُلْتُ لاَ يَغُرَّنَّكِ أَنْ كَانَتْ جَارَتُكِ هِيَ أَوْسَمُ مِنْكِ وَأَحَبُّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْكِ . فَتَبَسَّمَ أُخْرَى فَقُلْتُ أَسْتَأْنِسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " نَعَمْ " . فَجَلَسْتُ فَرَفَعْتُ رَأْسِي فِي الْبَيْتِ فَوَاللَّهِ مَا رَأَيْتُ فِيهِ شَيْئًا يَرُدُّ الْبَصَرَ إِلاَّ أُهُبًا ثَلاَثَةً فَقُلْتُ ادْعُ اللَّهَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ يُوَسِّعَ عَلَى أُمَّتِكَ فَقَدْ وَسَّعَ عَلَى فَارِسَ وَالرُّومِ وَهُمْ لاَ يَعْبُدُونَ اللَّهَ فَاسْتَوَى جَالِسًا ثُمَّ قَالَ " أَفِي شَكٍّ أَنْتَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ أُولَئِكَ قَوْمٌ عُجِّلَتْ لَهُمْ طَيِّبَاتُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا " . فَقُلْتُ اسْتَغْفِرْ لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ . وَكَانَ أَقْسَمَ أَنْ لاَ يَدْخُلَ عَلَيْهِنَّ شَهْرًا مِنْ شِدَّةِ مَوْجِدَتِهِ عَلَيْهِنَّ . حَتَّى عَاتَبَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ . قَالَ الزُّهْرِيُّ فَأَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا مَضَى تِسْعٌ وَعِشْرُونَ لَيْلَةً دَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَدَأَ بِي فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّكَ أَقْسَمْتَ أَنْ لاَ تَدْخُلَ عَلَيْنَا شَهْرًا وَإِنَّكَ دَخَلْتَ مِنْ تِسْعٍ وَعِشْرِينَ أَعُدُّهُنَّ . فَقَالَ " إِنَّ الشَّهْرَ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ - ثُمَّ قَالَ - يَا عَائِشَةُ إِنِّي ذَاكِرٌ لَكِ أَمْرًا فَلاَ عَلَيْكِ أَنْ لاَ تَعْجَلِي فِيهِ حَتَّى تَسْتَأْمِرِي أَبَوَيْكِ " . ثُمَّ قَرَأَ عَلَىَّ الآيَةَ { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأَزْوَاجِكَ} حَتَّى بَلَغَ { أَجْرًا عَظِيمًا} قَالَتْ عَائِشَةُ قَدْ عَلِمَ وَاللَّهِ أَنَّ أَبَوَىَّ لَمْ يَكُونَا لِيَأْمُرَانِي بِفِرَاقِهِ قَالَتْ فَقُلْتُ أَوَفِي هَذَا أَسْتَأْمِرُ أَبَوَىَّ فَإِنِّي أُرِيدُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الآخِرَةَ . قَالَ مَعْمَرٌ فَأَخْبَرَنِي أَيُّوبُ أَنَّ عَائِشَةَ قَالَتْ لاَ تُخْبِرْ نِسَاءَكَ أَنِّي اخْتَرْتُكَ فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ أَرْسَلَنِي مُبَلِّغًا وَلَمْ يُرْسِلْنِي مُتَعَنِّتًا " . قَالَ قَتَادَةُ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا مَالَتْ قُلُوبُكُمَا.
Va bizga Ishoq ibn Ibrohim al-Hanzaliy va Muhammad ibn Abu Umar — hadis lafzida bir-biriga yaqin — rivoyat qildi — Ibn Abu Umar: rivoyat qildi, dedi, Ishoq: xabar berdi, dedi — bizga Abdurrazzoq xabar berdi, bizga Ma'mar az-Zuhriydan, u Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Abu Savrdan, u Ibn Abbosdan xabar berdi, u dedi: Men Umardan Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ning zavjalaridan — Allah taolo ular haqida: ‹Agar ikkalangiz Allahga tavba qilsangiz (yaxshi); zero ikkalangizning qalblaringiz og'gan edi›, degan — ikki ayol haqida so'rashga doimo hardiq (haris) edim; toki Umar haj qildi, men ham u bilan haj qildim. Yo'lning bir joyida Umar (chetga) burildi, men ham idova bilan u bilan burildim; u qazoyi hojat qildi, so'ng menga keldi, men qo'llariga (suv) quydim, u tahorat qildi. Men: «Ey mo'minlar amiri, Allah azza va jalla ular haqida: ‹Agar ikkalangiz Allahga tavba qilsangiz; zero ikkalangizning qalblaringiz og'gan edi›, degan Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ning zavjalaridan bo'lgan ikki ayol kimlar?» dedim. Umar: «Senga hayron qolaman, ey Ibn Abbos! — (az-Zuhriy: Allahga qasamki, u undan so'ralganini yoqtirmadi, ammo uni yashirmadi ham, dedi) — Ular Hafsa va Oisha» dedi. So'ng hadisni naql qila boshlab dedi: Biz, Quraysh jamoasi, ayollarimizdan ustun keladigan qavm edik. Madinaga kelganimizda, ayollari o'zlaridan ustun keladigan bir qavmni topdik, shunda ayollarimiz ularning ayollaridan (shu odatni) o'rgana boshladi. — (Umar) dedi: — Mening manzilim Avoliydagi Banu Umayya ibn Zayd (mahallasi)da edi. Bir kuni men xotinimga g'azablandim, qarasam, u menga javob qaytaryapti; men unga javob qaytarishini inkor qildim (yoqtirmadim). U: «Senga javob qaytarishimni nega inkor qilasan? Allahga qasamki, Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ning zavjalari ham unga javob qaytaradilar, ulardan biri bugun kechgacha uni tark etib (qovushmay) turadi», dedi. Men ketdi va Hafsaning oldiga kirib: «Sen Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ga javob qaytarasanmi?» dedim. U: «Ha» dedi. Men: «Sizlardan biringiz uni bugun kechgacha tark etadimi?» dedim. U: «Ha» dedi. Men: «Sizlardan kim shuni qilsa, ziyon ko'rdi va xusronga uchradi. Sizlardan biringiz Allah Rasuli (sollallahu alayhi vasallam)ning g'azabi sababli Allah unga g'azab qilishidan xotirjammi? U holda u halok bo'ldi (demak). Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ga javob qaytarma va undan biror narsa so'rama; senga nima kerak bo'lsa, mendan so'ra. Qo'shning (Oisha) sendan ko'ra chiroyliroq va Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ga suyukliroq bo'lsa, bu seni aldab qo'ymasin» dedim — Oishani nazarda tutib. (Umar) dedi: Mening ansordan bir qo'shnim bor edi, biz Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ning oldiga (tushib) borishda navbatlashardik: u bir kun tushar, men bir kun tushardim; u menga vahiy va boshqa xabarni keltirar, men ham unga shunga o'xshashni keltirardim. Biz: «G'asson (qabilasi) bizga qarshi g'azot qilish uchun otlarga na'l qoqayapti», deb gaplashardik. Mening do'stim (o'z navbatida) tushdi, so'ng kechqurun menga kelib eshikni qoqdi va meni chaqirdi; men unga chiqdim. U: «Buyuk bir ish sodir bo'ldi» dedi. Men: «Nima — G'asson keldimi?» dedim. U: «Yo'q, balki undan ham buyukroq va uzunroq — Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) zavjalarini taloq qildi» dedi. Men: «Hafsa ziyon ko'rdi va xusronga uchradi; men buni bo'ladi deb o'ylab yurardim» dedim. Subh (bomdod)ni o'qiganimda, kiyimimni mahkamlab, so'ng tushib, Hafsaning oldiga kirdim — u yig'layotgan edi. Men: «Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) sizlarni taloq qildimi?» dedim. U: «Bilmayman; mana u — shu mashrubada (yuqori xonada) chetlangan holda turibdi» dedi. Men uning qora xizmatkoriga kelib: «Umarga izn so'rab ber» dedim. U kirib, so'ng menga chiqdi va: «Men seni unga zikr qildim, u jim turdi» dedi. Men ketib, minbarga yetib, o'tirdim; qarasam, uning oldida bir guruh o'tiribdi, ba'zilari yig'layapti. Men ozgina o'tirdim, so'ng o'zimdagi (qayg'u) meni yengdi; men yana xizmatkorga kelib: «Umarga izn so'rab ber» dedim. U kirib, so'ng menga chiqdi va: «Men seni unga zikr qildim, u jim turdi» dedi. Men orqaga burildim, qarasam, xizmatkor meni chaqiryapti va: «Kir, senga izn berildi» dedi. Men kirib, Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ga salom berdim — u bo'yra to'shamasiga suyangan edi, u (bo'yra) yon-biqinida iz qoldirgan edi. Men: «Yo Rasulullah, zavjalaringizni taloq qildingizmi?» dedim. U boshini menga ko'tarib: «Yo'q» dedi. Men: «Allahu akbar! Yo Rasulullah, bizni ko'rganingizda edi — biz Quraysh jamoasi ayollarimizdan ustun keladigan qavm edik; Madinaga kelganimizda, ayollari o'zlaridan ustun keladigan qavmni topdik, ayollarimiz ularning ayollaridan (shu odatni) o'rgana boshladi. Bir kuni men xotinimga g'azablandim, qarasam, u menga javob qaytaryapti; men javob qaytarishini inkor qildim. U: ‹Javob qaytarishimni nega inkor qilasan? Allahga qasamki, Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ning zavjalari ham unga javob qaytaradilar, ulardan biri bugun kechgacha uni tark etadi›, dedi. Men: ‹Ulardan kim shuni qilsa, ziyon ko'rdi va xusronga uchradi. Ulardan biri Allah Rasuli (sollallahu alayhi vasallam)ning g'azabi sababli Allah unga g'azab qilishidan xotirjammi? U holda u halok bo'ldi›, dedim» dedim. Shunda Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) tabassum qildi. Men: «Yo Rasulullah, men Hafsaning oldiga kirib: ‹Qo'shning sendan chiroyliroq va Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ga suyukliroq bo'lsa, bu seni aldab qo'ymasin›, dedim» dedim. U yana tabassum qildi. Men: «Yoningizda biroz o'tirsam (huzur olsam) bo'ladimi, yo Rasulullah?» dedim. U: «Ha» dedi. Men o'tirib, uyda boshimni ko'tardim; Allahga qasamki, unda ko'zga uriladigan (qadrli) hech narsani ko'rmadim, faqat uchta teri (bor edi). Men: «Yo Rasulullah, Allahdan ummatingga (rizqni) keng qilishini so'rang; chunki U Fors va Rumga keng qilgan-ku, ular Allahga ibodat qilmas edilar» dedim. U tik o'tirib oldi, so'ng: «Shak ichidamisan, ey Xattob o'g'li? Ular shunday qavmdirki, ularning pok (ne'mat)lari bu dunyo hayotidaoq tezlashtirib berilgan» dedi. Men: «Men uchun (Allahdan) mag'firat so'rang, yo Rasulullah» dedim. U ularga (zavjalarga) bo'lgan g'azabining qattiqligidan, ularning oldiga bir oy kirmaslikka qasam ichgan edi — toki Allah azza va jalla unga (yengillik) ito'b qilguncha. Az-Zuhriy dedi: Menga Urva Oishadan xabar berdi, u dedi: Yigirma to'qqiz kecha o'tganda, Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) mening oldimga kirdi, mendan boshladi. Men: «Yo Rasulullah, siz bizning oldimizga bir oy kirmaslikka qasam ichgan edingiz, men sanab turibman, siz yigirma to'qqiz (kun)da kirdingiz» dedim. U: «Albatta oy yigirma to'qqiz (kun) bo'ladi» dedi. So'ng: «Ey Oisha, men senga bir ishni aytaman, unda ota-onangdan maslahat so'ramaguningcha shoshilmasligingda senga (zarar) yo'q» dedi. So'ng menga ‹Ey Nabiy, zavjalaringga ayt...› oyatini — ‹ulug' ajr (bordir)› (degan so'z)gacha — o'qidi. Oisha dedi: Allahga qasamki, u ota-onam meni undan ajrashishga buyurmasini bilardi. (Oisha) dedi: Men: «Shu haqda ota-onamdan maslahat so'raymanmi? Men Allahni, Uning Rasulini va Oxirat uyini istaman-ku» dedim. Ma'mar dedi: Menga Ayyub xabar berdiki, Oisha: «Zavjalaringga men seni tanladim deb aytmang» dedi. Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) unga: «Albatta Allah meni yetkazuvchi qilib yuborgan, qiyinlik qidiruvchi qilib yubormagan» dedi. Qatoda dedi: «Saghat qulubukuma» — ikkalangizning qalbingiz og'di (moyil bo'ldi) (degani).
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، مَوْلَى الأَسْوَدِ بْنِ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، أَنَّ أَبَا عَمْرِو بْنَ حَفْصٍ، طَلَّقَهَا الْبَتَّةَ وَهُوَ غَائِبٌ فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا وَكِيلُهُ بِشَعِيرٍ فَسَخِطَتْهُ فَقَالَ وَاللَّهِ مَا لَكِ عَلَيْنَا مِنْ شَىْءٍ . فَجَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ " لَيْسَ لَكِ عَلَيْهِ نَفَقَةٌ " . فَأَمَرَهَا أَنْ تَعْتَدَّ فِي بَيْتِ أُمِّ شَرِيكٍ ثُمَّ قَالَ " تِلْكَ امْرَأَةٌ يَغْشَاهَا أَصْحَابِي اعْتَدِّي عِنْدَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَإِنَّهُ رَجُلٌ أَعْمَى تَضَعِينَ ثِيَابَكِ فَإِذَا حَلَلْتِ فَآذِنِينِي " . قَالَتْ فَلَمَّا حَلَلْتُ ذَكَرْتُ لَهُ أَنَّ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ وَأَبَا جَهْمٍ خَطَبَانِي . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَمَّا أَبُو جَهْمٍ فَلاَ يَضَعُ عَصَاهُ عَنْ عَاتَقِهِ وَأَمَّا مُعَاوِيَةُ فَصُعْلُوكٌ لاَ مَالَ لَهُ انْكِحِي أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ " . فَكَرِهْتُهُ ثُمَّ قَالَ " انْكِحِي أُسَامَةَ " . فَنَكَحْتُهُ فَجَعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا وَاغْتَبَطْتُ بِهِ .
Bizga Yahyo ibn Yahyo rivoyat qildi, u dedi: Molikka al-Asvad ibn Sufyonning ozodi (mavlosi) Abdulloh ibn Yaziddan, u Abu Salama ibn Abdurrahmondan, u Fotima bint Qaysdan (rivoyat qilganini) o'qib berdim — Abu Amr ibn Hafs uni, o'zi g'oyib (safarda) bo'lgan holda, qat'iy (uch) taloq qildi. Uning vakili unga arpa jo'natdi, u bundan norozi bo'ldi. U (vakil): «Allahga qasamki, sening bizda biror haqing yo'q» dedi. U (ayol) Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ning oldiga kelib, buni unga aytdi. U: «Senga undan nafaqa yo'q» dedi. So'ng unga Ummu Sharikning uyida idda o'tkazishni buyurdi, keyin: «U — sheriklarim (erkaklar) ko'p boradigan ayol; Ibn Ummu Maktumning huzurida idda o'tkaz, chunki u ko'r erkak; (unikida) kiyimingni qo'yib (yechib) qo'ysa bo'ladi. Idda(ng) tugaganda, menga bildir» dedi. (Fotima) dedi: Idda(m) tugaganda, men unga Muoviya ibn Abu Sufyon va Abu Jahm menga sovchilik qilganini aytdim. Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): «Abu Jahmga kelsak, u tayog'ini yelkasidan qo'ymaydi (ko'p safarda yoki ayolni uradi); Muoviyaga kelsak, u — moli yo'q kambag'al. Usoma ibn Zaydga turmushga chiq» dedi. Men uni yoqtirmadim. So'ng u: «Usomaga turmushga chiq» dedi. Men unga turmushga chiqdim; Allah unda yaxshilik qildi va men u bilan (baxtli bo'lib) havasga sazovor bo'ldim.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، - يَعْنِي ابْنَ أَبِي حَازِمٍ وَقَالَ قُتَيْبَةُ أَيْضًا حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، - يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْقَارِيَّ - كِلاَهُمَا عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي، سَلَمَةَ عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، أَنَّهُ طَلَّقَهَا زَوْجُهَا فِي عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ أَنْفَقَ عَلَيْهَا نَفَقَةَ دُونٍ فَلَمَّا رَأَتْ ذَلِكَ قَالَتْ وَاللَّهِ لأُعْلِمَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا كَانَ لِي نَفَقَةٌ أَخَذْتُ الَّذِي يُصْلِحُنِي وَإِنْ لَمْ تَكُنْ لِي نَفَقَةٌ لَمْ آخُذْ مِنْهُ شَيْئًا قَالَتْ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " لاَ نَفَقَةَ لَكِ وَلاَ سُكْنَى " .
Bizga Qutayba ibn Said rivoyat qildi, bizga Abdulaziz — ya'ni ibn Abu Hozim — rivoyat qildi; Qutayba yana: bizga Ya'qub — ya'ni ibn Abdurrahmon al-Qoriy — rivoyat qildi, dedi — ikkalasi Abu Hozimdan, u Abu Salamadan, u Fotima bint Qaysdan (rivoyat qildiki), uni eri Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) davrida taloq qildi va unga oz (kam) nafaqa bergan edi. U buni ko'rganda: «Allahga qasamki, men albatta Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ga bildiraman; agar menga nafaqa (haqi) bo'lsa, o'zimga yetadigan (miqdorni) olaman, agar menga nafaqa bo'lmasa, undan hech narsa olmayman» dedi. (Fotima) dedi: Men buni Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ga aytdim, u: «Senga na nafaqa, na turar joy (maskan) yo'q» dedi.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ أَبِي أَنَسٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، أَنَّهُ قَالَ سَأَلْتُ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ فَأَخْبَرَتْنِي أَنَّ زَوْجَهَا الْمَخْزُومِيَّ طَلَّقَهَا فَأَبَى أَنْ يُنْفِقَ عَلَيْهَا فَجَاءَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَتْهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ نَفَقَةَ لَكِ فَانْتَقِلِي فَاذْهَبِي إِلَى ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَكُونِي عِنْدَهُ فَإِنَّهُ رَجُلٌ أَعْمَى تَضَعِينَ ثِيَابَكِ عِنْدَهُ " .
Bizga Qutayba ibn Said rivoyat qildi, bizga Lays Imron ibn Abu Anasdan, u Abu Salamadan rivoyat qildi, u dedi: Men Fotima bint Qaysdan so'radim, u menga xabar berdiki, eri al-Maxzumiy uni taloq qildi va unga nafaqa berishdan bosh tortdi. U Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ning oldiga kelib, unga xabar berdi. Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): «Senga nafaqa yo'q; bas, ko'chib, Ibn Ummu Maktumning oldiga bor va unikida bo'l, chunki u ko'r erkak; unikida kiyimingni qo'yib (yechib) qo'ysa bo'ladi» dedi.
وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ يَحْيَى، - وَهُوَ ابْنُ أَبِي كَثِيرٍ - أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ، أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ، أُخْتَ الضَّحَّاكِ بْنِ قَيْسٍ أَخْبَرَتْهُ أَنَّ أَبَا حَفْصِ بْنَ الْمُغِيرَةِ الْمَخْزُومِيَّ طَلَّقَهَا ثَلاَثًا ثُمَّ انْطَلَقَ إِلَى الْيَمَنِ فَقَالَ لَهَا أَهْلُهُ لَيْسَ لَكِ عَلَيْنَا نَفَقَةٌ . فَانْطَلَقَ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ فِي نَفَرٍ فَأَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَيْتِ مَيْمُونَةَ فَقَالُوا إِنَّ أَبَا حَفْصٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلاَثًا فَهَلْ لَهَا مِنْ نَفَقَةٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لَيْسَتْ لَهَا نَفَقَةٌ وَعَلَيْهَا الْعِدَّةُ " . وَأَرْسَلَ إِلَيْهَا " أَنْ لاَ تَسْبِقِينِي بِنَفْسِكِ " . وَأَمَرَهَا أَنْ تَنْتَقِلَ إِلَى أُمِّ شَرِيكٍ ثُمَّ أَرْسَلَ إِلَيْهَا " أَنَّ أُمَّ شَرِيكٍ يَأْتِيهَا الْمُهَاجِرُونَ الأَوَّلُونَ فَانْطَلِقِي إِلَى ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ الأَعْمَى فَإِنَّكِ إِذَا وَضَعْتِ خِمَارَكِ لَمْ يَرَكِ " . فَانْطَلَقَتْ إِلَيْهِ فَلَمَّا مَضَتْ عِدَّتُهَا أَنْكَحَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أُسَامَةَ بْنَ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ
Va menga Muhammad ibn Rofi' rivoyat qildi, bizga Husayn ibn Muhammad rivoyat qildi, bizga Shaybon Yahyo — u ibn Abu Kasir — dan rivoyat qildi, menga Abu Salama xabar berdiki, az-Zahhok ibn Qaysning singlisi Fotima bint Qays unga xabar berdiki, Abu Hafs ibn al-Mug'ira al-Maxzumiy uni uch (taloq) qildi, so'ng Yamanga ketdi. Uning oilasi unga: «Sening bizda nafaqang yo'q» dedi. Shunda Xolid ibn al-Valid bir necha kishi bilan borib, Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ning oldiga, Maymunaning uyida (kelib): «Abu Hafs ayolini uch (taloq) qildi; unga nafaqa bormi?» dedilar. Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): «Unga nafaqa yo'q, ammo unga idda (o'tkazish) lozim» dedi. Va unga: «O'zing haqingda mendan o'zib ketma (mendan so'ramay qaror qilma)» deb (xabar) yubordi, hamda unga Ummu Sharikga ko'chishni buyurdi. So'ng unga: «Ummu Sharikga dastlabki muhojirlar (ko'p) keladi; (yaxshisi) ko'r bo'lgan Ibn Ummu Maktumning oldiga bor, chunki sen xim oringni (ro'molingni) qo'yganingda (yechganingda), u seni ko'rmaydi» deb (xabar) yubordi. U unga bordi. Idda(si) tugaganda, Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) uni Usoma ibn Zayd ibn Horisaga nikohlab berdi.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، وَقُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَابْنُ، حُجْرٍ قَالُوا حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - يَعْنُونَ ابْنَ جَعْفَرٍ - عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، ح وَحَدَّثَنَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، قَالَ كَتَبْتُ ذَلِكَ مِنْ فِيهَا كِتَابًا قَالَتْ كُنْتُ عِنْدَ رَجُلٍ مِنْ بَنِي مَخْزُومٍ فَطَلَّقَنِي الْبَتَّةَ فَأَرْسَلْتُ إِلَى أَهْلِهِ أَبْتَغِي النَّفَقَةَ . وَاقْتَصُّوا الْحَدِيثَ بِمَعْنَى حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ . غَيْرَ أَنَّ فِي حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو " لاَ تَفُوتِينَا بِنَفْسِكِ " .
Bizga Yahyo ibn Ayyub, Qutayba ibn Said va Ibn Hujr rivoyat qilib: bizga Ismoil — ya'ni ibn Ja'far — Muhammad ibn Amrdan, u Abu Salamadan, u Fotima bint Qaysdan rivoyat qildi, dedilar; (h) va bizga buni Abu Bakr ibn Abu Shayba rivoyat qildi, bizga Muhammad ibn Bishr rivoyat qildi, bizga Muhammad ibn Amr rivoyat qildi, bizga Abu Salama Fotima bint Qaysdan rivoyat qildi, u dedi: Men buni uning og'zidan yozib oldim — u dedi: Men Banu Maxzumdan bir kishining (nikohi)da edim, u meni qat'iy (uch) taloq qildi. Men uning oilasiga nafaqa so'rab (odam) yubordim — va hadisni Yahyo ibn Abu Kasirning Abu Salamadan (qilgan) hadisi ma'nosida naql qildilar; faqat Muhammad ibn Amrning hadisida: «O'zing haqingda bizdan o'tib (qochib) ketma» (deyilgan).
حَدَّثَنَا حَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، جَمِيعًا عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، بْنِ سَعْدٍ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ أَبَا سَلَمَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا، كَانَتْ تَحْتَ أَبِي عَمْرِو بْنِ حَفْصِ بْنِ الْمُغِيرَةِ فَطَلَّقَهَا آخِرَ ثَلاَثِ تَطْلِيقَاتٍ فَزَعَمَتْ أَنَّهَا جَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَسْتَفْتِيهِ فِي خُرُوجِهَا مِنْ بَيْتِهَا فَأَمَرَهَا أَنْ تَنْتَقِلَ إِلَى ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ الأَعْمَى فَأَبَى مَرْوَانُ أَنْ يُصَدِّقَهُ فِي خُرُوجِ الْمُطَلَّقَةِ مِنْ بَيْتِهَا وَقَالَ عُرْوَةُ إِنَّ عَائِشَةَ أَنْكَرَتْ ذَلِكَ عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ.
Bizga Hasan ibn Ali al-Hulvoniy va Abd ibn Humayd ikkalasi Ya'qub ibn Ibrohim ibn Sa'ddan rivoyat qilib: bizga otam Solihdan, u Ibn Shihobdan rivoyat qildi, dedilar — Abu Salama ibn Abdurrahmon ibn Avf unga xabar berdiki, Fotima bint Qays unga xabar berdiki, u Abu Amr ibn Hafs ibn al-Mug'iraning (nikohi)da edi, u uni uch taloqning oxirgisi bilan taloq qildi. U Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ning oldiga uyidan chiqish haqida fatvo so'rab kelganini da'vo qildi, u unga Ibn Ummu Maktum (ko'r)ning oldiga ko'chishni buyurdi. Marvon esa taloq qilingan ayolning uyidan chiqishi (joizligi)da uni (Abu Salamani) tasdiqlashdan bosh tortdi. Urva: «Oisha buni Fotima bint Qaysga (qarshi) inkor qildi» dedi.
وَحَدَّثَنِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا حُجَيْنٌ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ مَعَ قَوْلِ عُرْوَةَ إِنَّ عَائِشَةَ أَنْكَرَتْ ذَلِكَ عَلَى فَاطِمَةَ .
Va menga buni Muhammad ibn Rofi' rivoyat qildi, bizga Hujayn rivoyat qildi, bizga al-Lays Uqayldan, u Ibn Shihobdan shu isnod bilan unga o'xshash — Urvaning: «Oisha buni Fotimaga (qarshi) inkor qildi» degan so'zi bilan birga (rivoyat qildi).
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، - وَاللَّفْظُ لِعَبْدٍ - قَالاَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ، الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ أَبَا عَمْرِو بْنَ حَفْصِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، خَرَجَ مَعَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ إِلَى الْيَمَنِ فَأَرْسَلَ إِلَى امْرَأَتِهِ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ بِتَطْلِيقَةٍ كَانَتْ بَقِيَتْ مِنْ طَلاَقِهَا وَأَمَرَ لَهَا الْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ وَعَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ بِنَفَقَةٍ فَقَالاَ لَهَا وَاللَّهِ مَا لَكِ نَفَقَةٌ إِلاَّ أَنْ تَكُونِي حَامِلاً . فَأَتَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَتْ لَهُ قَوْلَهُمَا . فَقَالَ " لاَ نَفَقَةَ لَكِ " . فَاسْتَأْذَنَتْهُ فِي الاِنْتِقَالِ فَأَذِنَ لَهَا . فَقَالَتْ أَيْنَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ " إِلَى ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ " . وَكَانَ أَعْمَى تَضَعُ ثِيَابَهَا عِنْدَهُ وَلاَ يَرَاهَا فَلَمَّا مَضَتْ عِدَّتُهَا أَنْكَحَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا مَرْوَانُ قَبِيصَةَ بْنَ ذُؤَيْبٍ يَسْأَلُهَا عَنِ الْحَدِيثِ فَحَدَّثَتْهُ بِهِ فَقَالَ مَرْوَانُ لَمْ نَسْمَعْ هَذَا الْحَدِيثَ إِلاَّ مِنِ امْرَأَةٍ سَنَأْخُذُ بِالْعِصْمَةِ الَّتِي وَجَدْنَا النَّاسَ عَلَيْهَا . فَقَالَتْ فَاطِمَةُ حِينَ بَلَغَهَا قَوْلُ مَرْوَانَ فَبَيْنِي وَبَيْنَكُمُ الْقُرْآنُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { لاَ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ} الآيَةَ قَالَتْ هَذَا لِمَنْ كَانَتْ لَهُ مُرَاجَعَةٌ فَأَىُّ أَمْرٍ يَحْدُثُ بَعْدَ الثَّلاَثِ فَكَيْفَ تَقُولُونَ لاَ نَفَقَةَ لَهَا إِذَا لَمْ تَكُنْ حَامِلاً فَعَلاَمَ تَحْبِسُونَهَا
Bizga Ishoq ibn Ibrohim va Abd ibn Humayd — lafz Abdniki — rivoyat qilib, ikkalasi: bizga Abdurrazzoq xabar berdi, bizga Ma'mar az-Zuhriydan, u Ubaydulloh ibn Utbadan xabar berdi, dedilar — Abu Amr ibn Hafs ibn al-Mug'ira Ali ibn Abu Tolib bilan Yamanga chiqdi va ayoli Fotima bint Qaysga taloqining (avval) qolgan bir taloqini jo'natdi hamda unga al-Horis ibn Hishom va Ayyosh ibn Abu Rabia(ni) nafaqa (berishga) buyurdi. Ular unga: «Allahga qasamki, agar homilador bo'lmasang, senga nafaqa yo'q» dedilar. U Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ning oldiga kelib, ularning so'zini unga aytdi. U: «Senga nafaqa yo'q» dedi. U undan ko'chishga izn so'radi, u unga izn berdi. U: «Qayerga, yo Rasulullah?» dedi. U: «Ibn Ummu Maktumning (oldiga)» dedi. U ko'r edi, u (Fotima) unikida kiyimini qo'ysa (yechsa) ham u uni ko'rmas edi. Idda(si) tugaganda, Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) uni Usoma ibn Zaydga nikohlab berdi. Marvon unga Qabisa ibn Zuaybni yuborib, undan hadisni so'radi, u unga uni rivoyat qildi. Marvon: «Biz bu hadisni faqat bir ayoldan eshitdik; biz odamlarni ustida topgan ehtiyot (saqlanish yo'li)ni olamiz» dedi. Marvonning so'zi unga yetganda, Fotima: «Men bilan sizlar oramizda Qur'an (hakam) bo'lsin. Allah azza va jalla: ‹Ularni uylaridan chiqarmang› (oyatini) aytdi» dedi. U: «Bu — (eriga) ruju' (huquqi) bo'lgan (ayol) uchun; uch (taloq)dan keyin esa qanday ish sodir bo'ladi (ya'ni ruju' yo'q)? Bas, u homilador bo'lmasa, qanday qilib ‹unga nafaqa yo'q› deysizlar-u, keyin uni nima uchun (uyda) ushlab turasizlar?» dedi.
حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا سَيَّارٌ، وَحُصَيْنٌ، وَمُغِيرَةُ، وَأَشْعَثُ، وَمُجَالِدٌ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ وَدَاوُدُ كُلُّهُمْ عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ فَسَأَلْتُهَا عَنْ قَضَاءِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَيْهَا فَقَالَتْ طَلَّقَهَا زَوْجُهَا الْبَتَّةَ . فَقَالَتْ فَخَاصَمْتُهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي السُّكْنَى وَالنَّفَقَةِ - قَالَتْ - فَلَمْ يَجْعَلْ لِي سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةً وَأَمَرَنِي أَنْ أَعْتَدَّ فِي بَيْتِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ .
menga Zuhayr ibn Harb rivoyat qildi, bizga Hushaym rivoyat qildi, bizga Sayyor, Husayn, Mug'ira, Ash'as, Mujolid, Ismoil ibn Abu Xolid va Dovud — hammasi ash-Sha'biydan xabar berdi, u dedi: Men Fotima bint Qaysning oldiga kirib, undan Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ning u haqda (chiqargan) hukmini so'radim. U: «Eri uni qat'iy (uch) taloq qildi» dedi. U dedi: Men u bilan turar joy (maskan) va nafaqa haqida Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) huzurida da'volashdim. (Fotima) dedi: U menga na maskan, na nafaqa berdi va menga Ibn Ummu Maktumning uyida idda o'tkazishni buyurdi.
وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ حُصَيْنٍ، وَدَاوُدَ، وَمُغِيرَةَ، وَإِسْمَاعِيلَ، وَأَشْعَثَ عَنِ الشَّعْبِيِّ، أَنَّهُ قَالَ دَخَلْتُ عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ . بِمِثْلِ حَدِيثِ زُهَيْرٍ عَنْ هُشَيْمٍ
Va bizga Yahyo ibn Yahyo rivoyat qildi, bizga Hushaym Husayn, Dovud, Mug'ira, Ismoil va Ash'asdan, ular ash-Sha'biydan xabar berdi — u: «Men Fotima bint Qaysning oldiga kirdim» dedi — Zuhayrning Hushaymdan (qilgan) hadisi mislida (rivoyat qildi).
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَبِيبٍ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ الْهُجَيْمِيُّ، حَدَّثَنَا قُرَّةُ، حَدَّثَنَا سَيَّارٌ، أَبُو الْحَكَمِ حَدَّثَنَا الشَّعْبِيُّ، قَالَ دَخَلْنَا عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ فَأَتْحَفَتْنَا بِرُطَبِ ابْنِ طَابٍ وَسَقَتْنَا سَوِيقَ سُلْتٍ فَسَأَلْتُهَا عَنِ الْمُطَلَّقَةِ، ثَلاَثًا أَيْنَ تَعْتَدُّ قَالَتْ طَلَّقَنِي بَعْلِي ثَلاَثًا فَأَذِنَ لِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَعْتَدَّ فِي أَهْلِي
Bizga Yahyo ibn Habib rivoyat qildi, bizga Xolid ibn al-Horis al-Hujaymiy rivoyat qildi, bizga Qurra rivoyat qildi, bizga Sayyor Abu al-Hakam rivoyat qildi, bizga ash-Sha'biy rivoyat qilib dedi: Biz Fotima bint Qaysning oldiga kirdik, u bizga Ibn Tob (xurmosi)ning yangi (ho'l) xurmosini tortiq qildi va bizga sult (po'stsiz arpa) savig'ini ichirdi. Men undan uch (taloq bilan) taloq qilingan ayol qayerda idda o'tkazadi, deb so'radim. U: «Erim meni uch (taloq) qildi, Nabiy (sollallahu alayhi vasallam) menga o'z ahlim (oilam) ichida idda o'tkazishga izn berdi» dedi.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْمُطَلَّقَةِ ثَلاَثًا قَالَ " لَيْسَ لَهَا سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةٌ " .
Bizga Muhammad ibn al-Musanno va Ibn Bashshor rivoyat qilib: bizga Abdurrahmon ibn Mahdiy rivoyat qildi, bizga Sufyon Salama ibn Kuhayldan, u ash-Sha'biydan, u Fotima bint Qaysdan, u Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)dan, uch (taloq bilan) taloq qilingan ayol haqida (rivoyat qildi); u: «Unga na turar joy (maskan), na nafaqa (bor)» dedi, dedilar.
وَحَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا عَمَّارُ بْنُ، رُزَيْقٍ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، قَالَتْ طَلَّقَنِي زَوْجِي ثَلاَثًا فَأَرَدْتُ النُّقْلَةَ فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " انْتَقِلِي إِلَى بَيْتِ ابْنِ عَمِّكِ عَمْرِو بْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَاعْتَدِّي عِنْدَهُ " .
Va menga Ishoq ibn Ibrohim al-Hanzaliy rivoyat qildi, bizga Yahyo ibn Odam xabar berdi, bizga Ammor ibn Ruzayq Abu Ishoqdan, u ash-Sha'biydan, u Fotima bint Qaysdan rivoyat qildi, u dedi: Erim meni uch (taloq) qildi, men ko'chishni istadim va Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ning oldiga keldim. U: «Amaking o'g'li Amr ibn Ummu Maktumning uyiga ko'ch va unikida idda o'tkaz» dedi.
وَحَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ جَبَلَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا عَمَّارُ بْنُ رُزَيْقٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ كُنْتُ مَعَ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ جَالِسًا فِي الْمَسْجِدِ الأَعْظَمِ وَمَعَنَا الشَّعْبِيُّ فَحَدَّثَ الشَّعْبِيُّ بِحَدِيثِ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَجْعَلْ لَهَا سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةً ثُمَّ أَخَذَ الأَسْوَدُ كَفًّا مِنْ حَصًى فَحَصَبَهُ بِهِ . فَقَالَ وَيْلَكَ تُحَدِّثُ بِمِثْلِ هَذَا قَالَ عُمَرُ لاَ نَتْرُكُ كِتَابَ اللَّهِ وَسُنَّةَ نَبِيِّنَا صلى الله عليه وسلم لِقَوْلِ امْرَأَةٍ لاَ نَدْرِي لَعَلَّهَا حَفِظَتْ أَوْ نَسِيَتْ لَهَا السُّكْنَى وَالنَّفَقَةُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { لاَ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلاَ يَخْرُجْنَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ} .
Va bizga buni Muhammad ibn Amr ibn Jabala rivoyat qildi, bizga Abu Ahmad rivoyat qildi, bizga Ammor ibn Ruzayq Abu Ishoqdan rivoyat qildi, u dedi: Men al-Asvad ibn Yazid bilan al-Masjid al-A'zamda o'tirgan edim, biz bilan ash-Sha'biy ham bor edi. Ash-Sha'biy Fotima bint Qaysning hadisini — Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) unga na maskan, na nafaqa bermaganini — naql qildi. Shunda al-Asvad bir hovuch shag'al olib, uni (Sha'biyga) otdi va: «Voy senga! Shunaqa narsani rivoyat qilyapsanmi? Umar: ‹Biz bir ayolning so'zi uchun — uni yodda saqlab qolganmi yoki unutganmi, bilmaymiz — Allahning Kitobini va Nabiymiz (sollallahu alayhi vasallam)ning Sunnatini tark etmaymiz; unga maskan va nafaqa bordir› dedi. Allah azza va jalla: ‹Ularni uylaridan chiqarmang, ular ham chiqmasinlar — ochiq bir fohisha (ish) qilmaganlaricha› dedi» dedi.
وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ مُعَاذٍ، عَنْ أَبِي، إِسْحَاقَ بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَ حَدِيثِ أَبِي أَحْمَدَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ رُزَيْقٍ، بِقِصَّتِهِ .
Va bizga Ahmad ibn Abda az-Zabbiy rivoyat qildi, bizga Abu Dovud rivoyat qildi, bizga Sulaymon ibn Muoz Abu Ishoqdan shu isnod bilan, Abu Ahmadning Ammor ibn Ruzayqdan (qilgan) hadisi kabi, o'z qissasi bilan (rivoyat qildi).
وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي، الْجَهْمِ بْنِ صُخَيْرٍ الْعَدَوِيِّ قَالَ سَمِعْتُ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ، تَقُولُ إِنَّ زَوْجَهَا طَلَّقَهَا ثَلاَثًا فَلَمْ يَجْعَلْ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةً قَالَتْ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا حَلَلْتِ فَآذِنِينِي " . فَآذَنْتُهُ فَخَطَبَهَا مُعَاوِيَةُ وَأَبُو جَهْمٍ وَأُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَمَّا مُعَاوِيَةُ فَرَجُلٌ تَرِبٌ لاَ مَالَ لَهُ وَأَمَّا أَبُو جَهْمٍ فَرَجُلٌ ضَرَّابٌ لِلنِّسَاءِ وَلَكِنْ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ " . فَقَالَتْ بِيَدِهَا هَكَذَا أُسَامَةُ أُسَامَةُ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " طَاعَةُ اللَّهِ وَطَاعَةُ رَسُولِهِ خَيْرٌ لَكِ " . قَالَتْ فَتَزَوَّجْتُهُ فَاغْتَبَطْتُ .
Va bizga Abu Bakr ibn Abu Shayba rivoyat qildi, bizga Vaki' rivoyat qildi, bizga Sufyon Abu Bakr ibn Abu al-Jahm ibn Suxayr al-Adaviydan rivoyat qildi, u dedi: Men Fotima bint Qaysni shunday deyayotganini eshitdim: Erim meni uch (taloq) qildi, Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) menga na maskan, na nafaqa berdi. (Fotima) dedi: Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) menga: «Idda(ng tugab) halol bo'lganingda, menga bildir» dedi. Men unga bildirdim. Shunda menga Muoviya, Abu Jahm va Usoma ibn Zayd sovchilik qildi. Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): «Muoviyaga kelsak, u — moli yo'q kambag'al (qashshoq) kishi; Abu Jahmga kelsak, u — ayollarni ko'p uradigan kishi; lekin (yaxshisi) Usoma ibn Zayd» dedi. U qo'li bilan shunday (ishora qilib): «Usoma?! Usoma?!» dedi. Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) unga: «Allahga itoat va Uning Rasuliga itoat sen uchun yaxshiroqdir» dedi. (Fotima) dedi: Men unga turmushga chiqdim va (baxtli bo'lib) havasga sazovor bo'ldim.